O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasiga muvofiq har bir shaxsga o‘z huquq va erkinliklarini sud orqali himoya qilish, davlat organlarining, mansabdor shaxslarning, jamoat birlashmalarining g‘ayriqonuniy xatti-harakatlari ustidan sudga shikoyat qilish huquqi kafolatlanadi.

Har qanday manfaatdor shaxs buzilgan yoki nizolashilayotgan huquqi yoxud qonun bilan qo‘riqlanadigan manfaatini himoya qilish uchun qonunda belgilangan tartibda sudga murojaat qilishga haqli.

Sudga murojaat qilish huquqidan voz kechish haqiqiy emas.

Sudga murojaat qilish ushbu Kodeksda belgilangan shakllarda amalga oshiriladi. Murojaat va unga ilova qilinadigan hujjatlar sudga axborot tizimi orqali elektron shaklda yuborilishi mumkin.

Fuqarolik sud ishlarini yuritish to‘g‘risidagi qonun hujjatlari ushbu Kodeks va boshqa qonun hujjatlaridan iboratdir.

Fuqarolik sud ishlarini yuritish to‘g‘risidagi qonun hujjatlari buyruq tartibidagi ishlarni, da’vo tartibidagi ishlarni, organlar va mansabdor shaxslarning xatti-harakatlari (qarorlari) ustidan berilgan shikoyatlar bo‘yicha ishlarni hamda alohida tartibda yuritiladigan ishlarni ko‘rib chiqish va hal etish tartibini belgilaydi.

Ma’muriy sudlarda sud ishlarini yuritish fuqarolik sud ishlarini yuritish to‘g‘risidagi qonun hujjatlarida belgilangan qoidalarga binoan amalga oshiriladi.

Basharti O‘zbekiston Respublikasining xalqaro shartnomasida O‘zbekiston Respublikasining fuqarolik sud ishlarini yuritish to‘g‘risidagi qonun hujjatlaridagidan boshqacha qoidalar belgilangan bo‘lsa, xalqaro shartnoma qoidalari qo‘llaniladi.

Fuqarolik sud ishlarini yuritish vazifalari fuqarolarning shaxsiy, siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy huquqlarini, erkinliklari va manfaatlarini, shuningdek, korxonalar, muassasalar, tashkilotlar, jamoat birlashmalari va fuqarolar o‘zini o‘zi boshqarish organlarining* huquqlari hamda qonun bilan qo‘riqlanadigan manfaatlarini himoya qilish maqsadida fuqarolik ishlarini to‘g‘ri, o‘z vaqtida ko‘rib chiqish va hal etishdan iboratdir.

Fuqarolik sud ishlarini yuritish qonuniylik va huquq-tartibotni mustahkamlashga, demokratiyani, ijtimoiy adolatni, fuqarolar o‘rtasida tinchlik va milliy totuvlikni ta’minlashga ko‘maklashishi lozim.

Sud fuqarolik ishini quyidagi hollarda qo‘zg‘atadi:

1) o‘zining huquqi yoki qonun bilan qo‘riqlanadigan manfaatini himoya qilishni so‘rab murojaat qilgan shaxsning arizasi bo‘yicha;

2) prokurorning arizasi bo‘yicha;

3) agar davlat boshqaruvi organlari, tashkilotlar va ayrim fuqarolar qonunga muvofiq boshqa shaxslarning huquqlari va qonun bilan qo‘riqlanadigan manfaatlarini himoya qilish uchun sudga murojaat etishga haqli bo‘lsalar, ularning bergan arizalari bo‘yicha.

Fuqarolik ishlari bo‘yicha odil sudlov faqat sud tomonidan hamda barcha fuqarolarning jinsi, irqi, millati, tili, dini, ijtimoiy kelib chiqishi, e’tiqodi, shaxsiy va ijtimoiy mavqeyi, shuningdek boshqa holatlardan qat’i nazar, qonun va sud oldida tengligi asosida amalga oshiriladi.

Fuqarolik ishlari bo‘yicha odil sudlovni amalga oshirishda sudyalar mustaqildirlar va faqat qonunga bo‘ysunadilar. Sudyalar ishlarni qonun asosida, ishning holatiga muvofiq, sudyalarga chetdan ta’sir ko‘rsatish mumkin bo‘lmaydigan sharoitda hal qiladilar.

Sudyalarning odil sudlovni amalga oshirish borasidagi faoliyatiga biron-bir tarzda aralashishga yo‘l qo‘yilmaydi va bunday aralashuv qonunga muvofiq javobgarlikka sabab bo‘ladi.

Fuqarolik sud ishlarini yuritish taraflarning tortishuvi va teng huquqliligi asosida amalga oshiriladi.

O‘zbekiston Respublikasida fuqarolik sud ishlari o‘zbek tilida, qoraqalpoq tilida yoki muayyan joydagi ko‘pchilik aholi so‘zlashadigan tilda yuritiladi.

Sud ishlari yuritiladigan tilni bilmaydigan shaxslarga ishga taalluqli materiallar bilan o‘z ona tilida to‘liq tanishib chiqish, ona tilida ko‘rsatuv va tushuntirishlar berish, sudda so‘zlash, arz bilan murojaat etish va iltimosnomalar taqdim etish, shuningdek ushbu Kodeksda belgilangan tartibda tarjimonning xizmatidan foydalanish huquqi ta’minlanadi.

Sud hujjatlari ishda ishtirok etuvchi shaxslarga ularning ona tillariga yoki ular biladigan boshqa tilga tarjima qilib topshiriladi.

Barcha sudlarda ishlar oshkora ko‘riladi, davlat yoki tijorat sirlarini saqlash manfaatlariga zid bo‘lgan hollar bundan mustasno.

Ishda ishtirok etuvchi shaxslarning hayotiga taalluqli ma’lumotlar oshkor bo‘lishiga yo‘l qo‘ymaslik, shuningdek farzandlikka olish siri va yozishmalar siri saqlanishini ta’minlash maqsadida sudning asoslantirilgan ajrimiga binoan, ish sudning yopiq majlisida ko‘rilishiga yo‘l qo‘yiladi.

Ish sudning yopiq majlisida ko‘rilganida ishda ishtirok etayotgan shaxslar, zarur hollarda esa, guvohlar, ekspertlar, mutaxassislar va tarjimonlar ham qatnashadilar.

Ish sudning yopiq majlisida sudlov ishlari yuritishning barcha qoidalariga rioya qilingan holda ko‘riladi.

Sudning hal qiluv qarori barcha hollarda oshkora e’lon qilinadi.

Birinchi instansiya sudi fuqarolik ishini ko‘rayotganida ishga oid dalillarni bevosita tekshirishi: ishda ishtirok etuvchi shaxslarning tushuntirishlarini, guvohlarning ko‘rsatmalarini, ekspertlar va mutaxassislarning xulosalarini eshitishi, yozma dalillar bilan tanishishi, ashyoviy dalillarni ko‘zdan kechirishi shart.

Ishni ko‘rish og‘zaki ravishda o‘tadi. Ishni ko‘rish jarayonida sudya almashtirilgan taqdirda, ish boshidan qayta ko‘rilishi kerak.

Sud ishlarni O‘zbekiston Respublikasining qonunlari asosida hal qilishi shart. Sud, agar O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi va boshqa qonunlariga zid bo‘lmasa, boshqa normativ hujjatlarni ham qo‘llanadi.

Sud qonunga va O‘zbekiston Respublikasining xalqaro shartnomasiga muvofiq chet davlatning huquq normalarini ham qo‘llaydi.

Nizoli munosabatni tartibga soladigan qonun bo‘lmagan taqdirda, sud shunga o‘xshash munosabatlarni tartibga soladigan qonunni tatbiq etadi, bordi-yu, bunday qonun ham bo‘lmasa, respublika qonun hujjatlarining umumiy asoslari va ma’nosiga tayanadi.

Barcha birinchi instansiya sudlarida ishlar sudyaning yakka o‘zi tomonidan ko‘riladi. Ishni sudyaning yakka o‘zi ko‘rganida, u sud nomidan ish yuritadi.

Ishni apellatsiya va kassatsiya tartibida ko‘rish Qoraqalpog‘iston Respublikasi fuqarolik ishlari bo‘yicha Oliy sudida, fuqarolik ishlari bo‘yicha viloyatlar va Toshkent shahar sudlarida uch nafar sudyadan iborat tarkibda amalga oshiriladi.

O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudining fuqarolik ishlari bo‘yicha sudlov hay’atida ishlar apellatsiya, kassatsiya tartibida va nazorat tartibida uch nafar sudyadan iborat tarkibda, O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudining Rayosatida — Rayosat a’zolarining ko‘pchiligi hozir bo‘lgan taqdirda ko‘riladi.

Ishni ko‘rish chog‘ida kelib chiqadigan hamma masalalar sudyaning yakka o‘zi tomonidan, ishni sudyalar hay’ati ko‘rayotgan hollarda esa, sudyalarning ko‘pchilik ovozi bilan hal etiladi. Sud qarorlari maslahatxonada chiqariladi va yozma ravishda tuziladi. Qaror chiqarish vaqtida boshqa shaxslarning hozir bo‘lishiga yo‘l qo‘yilmaydi. Har bir masala hay’at tomonidan hal qilinayotganida sudyalarning birortasi ham ovoz berishda betaraf qolishga haqli emas. Raislik qiluvchi hammadan keyin ovoz beradi. Ozchilik tomonida qolgan sudya o‘zining alohida fikrini yozma ravishda bayon qilishga haqli, uning bu fikri ishga qo‘shib qo‘yiladi, biroq e’lon qilinmaydi. Ishda ishtirok etuvchi shaxslar sudyaning alohida fikri bilan tanishtirilmaydi.

Alohida fikr bayon qilingan sud qarori u qonuniy kuchga kirganidan keyin ish bilan birga qo‘shib, qarorga nisbatan protest keltirish masalasini hal qilish uchun O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudiga yuboriladi.

Sud taqdim etilgan materiallar va tushuntirishlar bilan cheklanmasdan, ishning haqiqiy holatini, taraflarning huquq va majburiyatlarini har taraflama, to‘liq va xolisona aniqlash uchun qonunga asoslangan holda choralar ko‘rishga haqli.

Sud ishda ishtirok etuvchi shaxslarga ularning huquq va majburiyatlarini tushuntirishi, ularni protsessual harakatlarni amalga oshirish yoki amalga oshirmaslikning oqibatlari to‘g‘risida ogohlantirishi hamda ularga o‘z huquqlarini ro‘yobga chiqarishlarida yordam ko‘rsatishi lozim.

Sudning qonuniy kuchga kirgan hal qiluv qarori, ajrimi, qarori va buyrug‘i barcha davlat organlari, tashkilotlar, mansabdor shaxslar va fuqarolar uchun majburiy bo‘lib, O‘zbekiston Respublikasining butun hududida ijro etilishi lozim.

Sudning hal qiluv qarori, ajrim, qaror va buyruqning majburiyligi manfaatdor shaxslarni o‘z huquq va qonuniy manfaatlarini himoya qilishni so‘rab, basharti bu huquqlar va qonun bilan qo‘riqlanadigan manfaatlarga daxldor nizo sudda ko‘rib chiqilmagan va hal etilmagan bo‘lsa, sudga murojaat qilish imkoniyatidan mahrum etmaydi.

O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Qoraqalpog‘iston Respublikasi fuqarolik ishlari bo‘yicha Oliy sudining, fuqarolik ishlari bo‘yicha viloyatlar va Toshkent shahar sudlarining, fuqarolik ishlari bo‘yicha tumanlararo, tuman (shahar) sudlarining va harbiy sudlarning sudlov faoliyatini nazorat qilish huquqiga ega.

Qoraqalpog‘iston Respublikasi fuqarolik ishlari bo‘yicha Oliy sudi Qoraqalpog‘iston Respublikasining fuqarolik ishlari bo‘yicha tumanlararo, tuman (shahar) sudlarining sudlov faoliyatini nazorat qiladi.

Fuqarolik ishlari bo‘yicha viloyatlar va Toshkent shahar sudlari tegishli viloyat, Toshkent shahri hududidagi fuqarolik ishlari bo‘yicha tumanlararo, tuman (shahar) sudlarining sudlov faoliyatini nazorat qiladi.

O‘zbekiston Respublikasi Harbiy sudi okrug va hududiy harbiy sudlarning sudlov faoliyatini nazorat qiladi.

Ko‘rilayotgan va hal etilayotgan masalalar bo‘yicha sud hal qiluv qarori, ajrim, qaror va buyruq qabul qiladi.

Sud hal qiluv qarorlari, ajrimlar, qarorlarni faqat sud majlisida tekshirilgan materiallar bilan asoslaydi.

Sudning hal qiluv qarorlari, ajrimlari, qarorlari qonuniy, asosli va adolatli bo‘lishi lozim.

Sud fuqarolik ishini ko‘rayotganida ayrim mansabdor shaxslar yoki fuqarolar tomonidan qonuniylik va huquq-tartibot buzilganligini aniqlasa, xususiy ajrim (qaror) chiqarib, uni tegishli organlar va mansabdor shaxslarga yuboradi, bu shaxslar o‘zlari ko‘rgan choralar to‘g‘risida sudga xabar qilishlari shart. Bunday xabar xususiy ajrimning (qarorning) nusxasi olingan kundan e’tiboran bir oylik muddat ichida ma’lum qilinishi lozim.

Agar sud fuqarolik ishini ko‘rayotganida taraflarning yoki boshqa shaxslarning xatti-harakatlarida jinoyat alomatlarini aniqlasa, u jinoyat ishini qo‘zg‘atish to‘g‘risidagi masalani hal qilish uchun tegishli materiallarni ilova qilgan holda bu haqda prokurorga xabar qiladi.

Birinchi instansiya sudining xususiy ajrimi ustidan xususiy shikoyat berilishi yoki xususiy protest keltirilishi mumkin.

Sudning har bir sud majlisi to‘g‘risida, shuningdek sud majlisidan tashqari qilingan har bir alohida protsessual harakat to‘g‘risida bayonnoma tuziladi.

Sud majlisining bayonnomasida ishni ko‘rishning yoki alohida protsessual harakatlarni amalga oshirishning barcha muhim jihatlari aks ettirilishi lozim. Sud majlisining bayonnomasida, xususan, quyidagilar ko‘rsatiladi:

1) sud majlisi bo‘lib o‘tgan yil, oy, kun va joy;

2) sud majlisi boshlangan va tamomlangan vaqt;

3) ishni ko‘rayotgan sudning nomi, sud tarkibi va sud majlisining kotibi;

4) ishning nomi;

5) ishda ishtirok etuvchi shaxslarning va odil sudlovga ko‘maklashayotgan shaxslarning kelgan-kelmaganligi to‘g‘risidagi ma’lumotlar;

6) sudning taraflar va protsessning boshqa ishtirokchilariga ularning protsessual huquq va majburiyatlarini tushuntirganligi;

7) ushbu moddaning 5-bandida ko‘rsatilgan shaxslarga chaqiruv qog‘ozi topshirilganligi to‘g‘risidagi va ular sud majlisiga kelmaganligining sabablari haqidagi ma’lumotlar;

8) raislik qiluvchining barcha farmoyishlari va sudning alohida xonaga (maslahatxonaga) chiqmasdan chiqargan ajrimlari;

9) ishda ishtirok etuvchi shaxslarning arizalari;

10) sudga taqdim etilgan hamma yozma va ashyoviy dalillar, ekspertlarning yozma xulosalari to‘g‘risidagi ma’lumotlar;

11) ishda ishtirok etuvchi shaxslarning tushuntirishlari, guvohlarning ko‘rsatuvlari, ekspertlarning o‘z xulosalarini og‘zaki tushuntirishlari, mutaxassislarning fikrlari, ashyoviy va yozma dalillarni ko‘zdan kechirishga taalluqli ma’lumotlar;

12) sud muzokaralarining mazmuni va prokurorning fikri;

13) sudning hal qiluv qarori, ajrimi yoki qarori o‘qib eshittirilganligi to‘g‘risidagi ma’lumotlar.

Bayonnoma kotib tomonidan sud majlisining o‘zida yoki alohida protsessual harakat amalga oshirilganida majlisdan tashqarida tuziladi.

Ishda ishtirok etuvchi shaxslar o‘zlari ish uchun ahamiyatli deb hisoblagan holatlarni bayonnomaga kiritish to‘g‘risida iltimosnomalar taqdim etishga haqlidirlar.

Taraflarning, uchinchi shaxslarning o‘zlari qo‘ygan talablardan butunlay yoki qisman voz kechganligi, qo‘yilgan talablarga iqrorligi, ishni kelishuv bitimi bilan tamomlash to‘g‘risidagi arizalari bayonnomaga kiritilib, tegishli bo‘lishiga qarab, taraflarning biri yoki ikkalasi tomonidan imzolanadi. Bayonnoma sud majlisi tamom bo‘lganidan yoki alohida protsessual harakat amalga oshirilganidan keyin kechi bilan uch kunda raislik qiluvchi va sud majlisining kotibi tomonidan imzolanishi kerak. Kiritilgan barcha o‘zgarishlar, tuzatishlar, qo‘shimchalar haqida bayonnomada izoh berilishi lozim.

Ishda ishtirok etuvchi shaxslar sud majlisining bayonnomasi bilan tanishib chiqishga va u imzolangan kundan e’tiboran besh kun ichida unda yo‘l qo‘yilgan noto‘g‘riliklarni yoki uning to‘liq emasligini ko‘rsatib, bayonnoma yuzasidan yozma ravishda fikr bildirishga haqlidirlar.

Bayonnoma yuzasidan bildirilgan yozma fikrlarni raislik qiluvchi ko‘rib chiqib, ularga qo‘shilsa, bu fikrlarning to‘g‘riligini tasdiqlaydi va sud majlisining bayonnomasiga qo‘shib qo‘yadi.

Raislik qiluvchi bildirilgan yozma fikrlarga qo‘shilmasa, ular sud majlisida ko‘rib chiqiladi. Bildirilgan yozma fikrlar hamma hollarda ham ishga qo‘shib qo‘yilishi kerak.

Bayonnoma yuzasidan bildirilgan yozma fikrlar ular topshirilgan kundan e’tiboran yetti kun ichida ishda ishtirok etuvchi shaxslarni xabardor qilgan holda ko‘rib chiqilishi kerak. Biroq ishda ishtirok etuvchi shaxslarning kelmasligi bayonnoma yuzasidan bildirilgan yozma fikrlar to‘g‘risidagi arizani ko‘rib chiqishga to‘sqinlik qilmaydi.

Fuqarolik ishi bo‘yicha yo‘qolgan sud ishini sud ishda ishtirok etuvchi shaxslarning, prokurorning arizasiga, shuningdek o‘z tashabbusiga binoan tiklashi mumkin.

Yo‘qolgan sud ishi to‘liq yoxud uning birinchi instansiya yoki yuqori instansiya sudi fikriga ko‘ra tiklanishi zarur bo‘lgan qismi tiklanadi. Sudning hal qiluv qarori yoki ish yuritishni tugatish to‘g‘risidagi ajrimi, agar ular ish yuzasidan chiqarilgan bo‘lsa, albatta tiklanishi shart.

Yo‘qolgan sud ishini tiklash to‘g‘risidagi ariza ishni ko‘rgan sudga beriladi.

Arizada ishga doir ma’lumotlar to‘liq bayon etilishi lozim. Arizachida saqlanib qolgan va ishga daxldor bo‘lgan hujjatlar yoki ularning nusxalari, garchi ular belgilangan tartibda tasdiqlanmagan bo‘lsa ham, arizaga ilova qilinadi.

Sud ishni ko‘rish vaqtida ishning saqlanib qolgan qismidan, sud ishi yo‘qolguniga qadar undan fuqarolar va tashkilotlarga olib berilgan hujjatlardan, bu hujjatlarning nusxalaridan, ishga daxldor bo‘lgan boshqa ma’lumotlar va qog‘ozlardan foydalanadi.

Sud protsessual harakatlarni bajarish vaqtida hozir bo‘lgan shaxslarni, zarur hollarda esa, yo‘qolgan sud ishini ko‘rgan sud tarkibiga kirgan shaxslarni ham guvoh sifatida so‘roq qilishi mumkin.

To‘plangan materiallar yo‘qolgan sud ishini aniq tiklash uchun yetarli bo‘lmasa, sud ajrim chiqarib, sud ishini tiklash to‘g‘risidagi arizani ko‘rishni tugatadi. Bu holda arizachi umumiy tartibda da’vo taqdim etishga haqli.

Arizachi yo‘qolgan sud ishini tiklash to‘g‘risidagi ishni ko‘rish vaqtida sud tomonidan sarf qilingan sud xarajatlarini to‘lashdan ozod qilinadi. Bila turib yolg‘on ariza berilgan bo‘lsa, sud xarajatlari arizachidan undirib olinadi.

Quyidagi hollarda sudyaning ishni ko‘rishi mumkin bo‘lmaydi va u rad qilinadi, agar:

1) ishning pirovard natijasidan shaxsan, bevosita yoki bilvosita manfaatdor bo‘lsa, yoxud uning xolisligiga shubha tug‘diradigan boshqa holatlar mavjud bo‘lsa;

2) shu ish ilgari ko‘rilganida guvoh, ekspert, mutaxassis, tarjimon, vakil, prokuror, sud majlisining kotibi sifatida qatnashgan bo‘lsa;

3) ishda ishtirok etuvchi tarafning yoki boshqa shaxslarning qarindoshi bo‘lsa.

Bir-biriga qarindosh shaxslar sud tarkibiga kirishi mumkin emas.

Ushbu Kodeksning 25-moddasi 1 va 3-bandlarida ko‘rsatilgan rad qilish asoslari prokuror, ekspert, mutaxassis, tarjimon va sud majlisining kotibiga nisbatan ham qo‘llaniladi.

Agar ekspert, mutaxassis va tarjimon ishda ishtirok etuvchi taraflarga yoki boshqa shaxslarga xizmat yuzasidan yoxud boshqacha tarzda qaram bo‘lsa, ekspert va mutaxassis esa shuningdek, taftish o‘tkazgan yoki xulosa ham bergan bo‘lib, ularning materiallari mazkur fuqarolik ishini qo‘zg‘atishga asos bo‘lib xizmat qilgan bo‘lsa, ularni rad qilish to‘g‘risida arz qilinishi mumkin.

Fuqarolik ishini birinchi instansiya sudida ko‘rgan sudya, agar sudning hal qiluv qarori apellatsiya yoki kassatsiya instansiyasi tomonidan yoxud sud nazorati tartibida bekor qilingan bo‘lsa, bu ishni takror ko‘rishi mumkin emas.

Fuqarolik ishini birinchi instansiya sudida ko‘rgan sudya shu ishni apellatsiya yoki kassatsiya instansiyasi sudida yoxud sud nazorati tartibida ko‘rishda ishtirok etishi mumkin emas.

Ishni apellatsiya instansiyasi sudida ko‘rishda ishtirok etgan sudya shu ishni birinchi instansiya sudida yoki kassatsiya instansiyasi sudida yoxud sud nazorati tartibida ko‘rishda ishtirok etishi mumkin emas.

Ishni kassatsiya instansiyasi sudida ko‘rishda ishtirok etgan sudya shu ishni birinchi instansiya sudida yoki apellatsiya instansiyasi sudida yoxud sud nazorati tartibida ko‘rishda ishtirok etishi mumkin emas.

Ishni sud nazorati tartibida ko‘rishda ishtirok etgan sudya shu ishni birinchi instansiya, apellatsiya va kassatsiya instansiyasi sudida ko‘rishda ishtirok etishi mumkin emas.

Ushbu Kodeksning 25, 26 va 27-moddalarida ko‘rsatilgan holatlar mavjud bo‘lsa, prokuror, sudya, ekspert, mutaxassis, tarjimon, sud majlisining kotibi bu haqda sudga arz qilishi (o‘z-o‘zini rad qilishi) shart. Ishda ishtirok etuvchi shaxslar ham yuqoridagi asoslar bo‘yicha rad qilish haqida arz qilishlari mumkin.

Rad qilish haqidagi arz asoslangan bo‘lishi va ishni mazmunan ko‘rish boshlanguniga qadar ma’lum qilinishi lozim. Rad qilish haqida kechikib arz qilishga rad qilish uchun asoslar sudga yoki rad qilishni so‘rab arz qilgan shaxsga ishni ko‘rish boshlab yuborilganidan so‘ng ma’lum bo‘lib qolgan hollardagina yo‘l qo‘yiladi.

Rad qilish to‘g‘risida arz qilingan taqdirda, sud ishda ishtirok etuvchi shaxslarning fikrini, agar rad qilinishi talab qilinayotgan shaxs tushuntirish berishni xohlasa, uning so‘zlarini ham eshitishi kerak.

Sudyani rad qilish masalasi rad qilinishi talab qilingan sudyaning ishtirokisiz, qolgan sudyalar tomonidan hal qilinadi. Rad qilishni yoqlab va unga qarshi berilgan ovozlar soni teng bo‘lib qolsa, sudya rad qilingan hisoblanadi.

Ikki sudyani yoki sudning butun tarkibini rad qilish talab qilinganida rad qilish masalasi shu sudning to‘liq tarkibida oddiy ko‘pchilik ovoz bilan hal qilinadi.

Ishni yakka tartibda ko‘radigan sudyani rad qilish masalasi sud raisi tomonidan, sud tarkibi bir kishidan iborat bo‘lsa, shu sudya tomonidan hal etiladi.

Prokuror, ekspert, mutaxassis, tarjimon va sud majlisining kotibini rad qilish masalasini ishni ko‘rib chiqayotgan sud hal qiladi.

Rad qilish masalasini hal qilish uchun sudya (sud) alohida xonaga (maslahatxonaga) chiqadi va rad qilish talabini qabul qilish yoki qabul qilmaslik to‘g‘risida ajrim chiqaradi.

Sudya rad qilingan taqdirda ish fuqarolik ishlari bo‘yicha shu tumanlararo, tuman (shahar) sudida, lekin boshqa sudya tomonidan ko‘riladi yoki ish ko‘rish uchun fuqarolik ishlari bo‘yicha boshqa tumanlararo, tuman (shahar) sudiga o‘tkaziladi.

Ish O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudida, Qoraqalpog‘iston Respublikasi fuqarolik ishlari bo‘yicha Oliy sudida, fuqarolik ishlari bo‘yicha viloyatlar va Toshkent shahar sudida ko‘rilayotganida sudya yoki sudning butun tarkibi rad qilingan taqdirda ish shu sudning o‘zida, lekin boshqa sud tarkibida ko‘riladi.

Agar Qoraqalpog‘iston Respublikasi fuqarolik ishlari bo‘yicha Oliy sudida, fuqarolik ishlari bo‘yicha viloyat sudida yoki fuqarolik ishlari bo‘yicha Toshkent shahar sudida ushbu Kodeksning 27-moddasida ko‘rsatilgan sabablarga ko‘ra rad qilish qanoatlantirilganidan keyin shu ishni ko‘rish uchun sudning yangi tarkibini tashkil qilishga imkon bo‘lmasa, ish O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudiga o‘tkazilishi lozim. Bunday hollarda ish O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi tomonidan ko‘riladi yoki O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi raisining farmoyishiga binoan ko‘rish uchun boshqa tegishli sudga yuboriladi.

Fuqarolik ishlari bo‘yicha sudlarga quyidagi ishlar taalluqli:

1) taraflardan hech bo‘lmaganda bittasi fuqaro bo‘lgan nizolarga doir ishlar, bundan qonunda bunday nizolarni hal qilish boshqa sudlarga yoki boshqa organlarga topshirilgan hollar mustasno;

2) ushbu Kodeksning 279-moddasida sanab o‘tilgan alohida tartibda ko‘riladigan ishlar;

3) qonun bilan ularning vakolatiga berilgan boshqa ishlar.

Ma’muriy sudlarga davlat organlarining, fuqarolar o‘zini o‘zi boshqarish organlarining, shuningdek ular mansabdor shaxslarining xatti-harakatlari (qarorlari) ustidan berilgan, ommaviy-huquqiy munosabatlardan kelib chiqadigan shikoyat va arizalar bo‘yicha ishlar taalluqlidir.

Bir-biri bilan bog‘liq bo‘lib, ba’zilari fuqarolik ishlari bo‘yicha sudga, ba’zilari esa, iqtisodiy sudga taalluqli bo‘lgan bir qancha talablar birlashtirilganida, bu talablarning hammasi fuqarolik ishlari bo‘yicha sudda ko‘rilishi kerak.

Bir-biri bilan bog‘liq bo‘lib, ba’zilari fuqarolik ishlari bo‘yicha sudga, ba’zilari esa, ma’muriy sudga taalluqli bo‘lgan bir qancha talablar birlashtirilganida, bu talablarning hammasi fuqarolik ishlari bo‘yicha sudda ko‘rilishi kerak.

Taraflar, uchinchi shaxslar, ularning vakillari, protsessda boshqa shaxslarning huquqlari va qonun bilan qo‘riqlanadigan manfaatlarini himoya qilishda ishtirok etadigan prokuror, davlat boshqaruvi organlari, tashkilotlar va ayrim fuqarolar ishda ishtirok etuvchi shaxslar deb tan olinadi.

Ishda ishtirok etuvchi shaxslar ish materiallari bilan tanishish, ulardan ko‘chirmalar olish, nusxalar ko‘chirish, rad etish to‘g‘risida arz qilish, dalillar taqdim etish, dalillarni tekshirishda ishtirok etish, ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslarga va odil sudlovni amalga oshirishga ko‘maklashayotgan shaxslarga savollar berish, arz qilish, iltimosnomalar taqdim etish, sudga og‘zaki va yozma tushuntirishlar berish, ishni sudda ko‘rish davomida tug‘iladigan hamma masalalar bo‘yicha o‘zlarining vajlarini bayon qilish, boshqa shaxslarning arzlari, iltimosnomalari, vajlariga qarshi e’tirozlar bildirish, sudning hal qiluv qarori, ajrimi, qarori va buyrug‘i ustidan shikoyat qilish, sud chiqargan hal qiluv qarori, ajrimi, qarori va buyruqning majburiy ijrosini talab qilish, davlat ijrochisining harakatlari vaqtida hozir bo‘lish va o‘z huquqlarini amalga oshirish huquqiga egadirlar.

Ishda ishtirok etuvchi shaxslar ushbu Kodeksda nazarda tutilgan boshqa protsessual huquqlardan ham foydalanadilar.

Ishda ishtirok etuvchi shaxslar o‘zlariga berilgan barcha protsessual huquqlardan insofli ravishda foydalanishlari va o‘z zimmalariga yuklatilgan majburiyatlarni bajarishlari shart.

Guvohlar, ekspertlar, mutaxassislar, tarjimonlar, yozma va ashyoviy dalillarni saqlovchilar, xolislar va ijro ishlarini yuritishda mol-mulkni saqlovchilar odil sudlovni amalga oshirishga ko‘maklashuvchi shaxslar hisoblanadi.

Odil sudlovni amalga oshirishga ko‘maklashuvchi shaxslar o‘z tushuntirishlarini og‘zaki yoki yozma ravishda bayon qilishga, yozuvlardan foydalanishga, shuningdek ushbu Kodeksda o‘zlariga berilgan boshqa protsessual huquqlardan foydalanishga haqlidirlar.

Odil sudlovni amalga oshirishga ko‘maklashuvchi shaxslar o‘z zimmalariga yuklatilgan protsessual majburiyatlarni bajarishlari lozim.

Barcha fuqarolar va tashkilotlarning fuqarolik protsessual huquq va majburiyatlarga ega bo‘lish layoqati (huquq layoqati) tengligi e’tirof etiladi.

Sudda o‘z huquq va majburiyatlarini amalga oshirish layoqati voyaga yetgan fuqarolar va tashkilotlarga tegishlidir.

Voyaga yetmagan, ya’ni yoshi o‘n to‘rtdan o‘n sakkizgacha bo‘lgan fuqarolarning, shuningdek muomala layoqati cheklangan deb topilgan fuqarolarning huquqlari va qonun bilan qo‘riqlanadigan manfaatlari sudda ularning ota-onalari, ularni farzandlikka olganlar yoki homiylar tomonidan himoya qilinadi. Ammo bu hol voyaga yetmaganlarni va muomala layoqati cheklangan deb topilgan fuqarolarni bunday ishlarda shaxsan ishtirok etish huquqidan mahrum qilmaydi.

Mehnat bilan bog‘liq huquqiy munosabatlardan va olingan ish haqini yoki boshqa daromadni tasarruf etish bilan bog‘liq bitimlardan kelib chiqadigan ishlar bo‘yicha voyaga yetmaganlar sudda o‘z huquqlari va qonun bilan qo‘riqlanadigan manfaatlarini shaxsan himoya qilish huquqiga egadirlar. Bunday ishlarda voyaga yetmaganlarga yordam berish uchun ularning ota-onalarini, ularni farzandlikka olganlar yoki homiylarni jalb qilish masalasini sud hal etadi.

O‘n olti yoshga to‘lgan voyaga yetmagan shaxs qonun hujjatlarida belgilangan tartibda muomalaga to‘la layoqatli deb e’lon qilingan (emansipatsiya) taqdirda sudda o‘z huquqlari va majburiyatlarini shaxsan amalga oshirishi mumkin.

Yosh bolalarning, ya’ni o‘n to‘rt yoshga to‘lmagan fuqarolarning, shuningdek ruhiy kasallik yoki aqli zaifligi tufayli muomalaga layoqatsiz deb topilgan fuqarolarning huquqlari va qonun bilan qo‘riqlanadigan manfaatlarini sudda ularning qonuniy vakillari — ota-onalari, ularni farzandlikka olganlar yoki homiylar himoya qiladilar.

Da’vogar va javobgar fuqarolik protsessining taraflaridir.

Da’vogar — o‘zining buzilgan yoki nizolashilayotgan huquqlari yoxud qonun bilan qo‘riqlanadigan manfaatlarini himoya qilish maqsadida sudga murojaat etgan yoinki manfaatini ko‘zlab ish qo‘zg‘atilgan shaxs.

Javobgar — sud tomonidan da’vogarning buzilgan huquqlari va qonun bilan qo‘riqlanadigan manfaatlari yuzasidan javob berish uchun jalb qilingan shaxs.

Taraflar protsessual huquqlardan teng foydalanadilar va teng majburiyatlarga ega bo‘ladilar.

Da’vogar o‘z arzida bayon qilingan talablarning asosini yoki predmetini o‘zgartirishga, da’vo talablarining miqdorini oshirishga yoki kamaytirishga, ulardan butunlay yoki qisman voz kechishga haqli.

Javobgar da’vogarning talabini to‘liq yoki qisman tan olishga haqli.

Da’vo ishining taraflari protsessning istalgan bosqichida kelishuv bitimi tuzish orqali ishni yakunlashga haqlidirlar.

Agar da’vogarning da’vodan voz kechishi, javobgarning da’voni tan olishi va taraflarning kelishuv bitimi qonunga xilof bo‘lsa yoki boshqa shaxslarning huquqlari va qonun bilan qo‘riqlanadigan manfaatlarini buzsa, sud da’vodan voz kechishni, da’voni tan olishni qabul qilmaydi va kelishuv bitimini tasdiqlamaydi.

Sudga bir necha da’vogar (sherik da’vogarlar) tomonidan birgalikda yoki bir necha javobgarga (sherik javobgarlarga) nisbatan talab qo‘yilgan ariza berilishi mumkin.

Da’vogarlar va javobgarlardan har biri boshqa tarafga nisbatan protsessda mustaqil ravishda ishtirok etadi. Uchinchi shaxslar ham protsessda birgalikda ishtirok etishlari mumkin.

Protsessda birgalikda ishtirok etishga da’vo ishlarida, davlat organlari va boshqa organlar, shuningdek mansabdor shaxslarning xatti-harakatlari (qarorlari) ustidan berilgan shikoyat hamda arizalar bo‘yicha ishlarda va alohida tartibda ko‘riladigan ishlarda yo‘l qo‘yiladi.

Birgalikda ishtirok etuvchilar ishni olib borishni sherik ishtirokchilardan biriga topshirishlari mumkin.

Sud arz qilingan talab uni ilgari surish huquqiga ega bo‘lmagan shaxs tomonidan yoki da’vogarning arizasi bo‘yicha javob berishi lozim bo‘lmagan shaxsga nisbatan taqdim etilganligini aniqlasa, da’vogarning roziligi bilan dastlabki da’vogar yoki javobgar ishga daxldor da’vogar yoki javobgar bilan almashtirilishiga yo‘l qo‘yishi mumkin.

Agar da’vogar o‘zining boshqa shaxs bilan almashtirilishiga rozi bo‘lmasa, bu shaxs nizo predmeti yuzasidan mustaqil talablar bilan arz qiluvchi uchinchi shaxs sifatida ishga kirishishga haqli.

Agar da’vogar javobgarning boshqa shaxs bilan almashtirilishiga rozi bo‘lmasa, sud bu shaxsni ikkinchi javobgar sifatida ishga jalb qilishga haqli.

Ishga daxli bo‘lmagan tarafni almashtirish haqida sud ajrim chiqaradi.

Taraf almashtirilganidan yoki nizo predmeti yuzasidan mustaqil talablar bilan arz qiluvchi uchinchi shaxs ishga kirishganidan yoxud ikkinchi javobgar jalb qilinganidan keyin ishni ko‘rish yangidan boshlanadi.

Agar protsessga mustaqil talablar bilan arz qiluvchi uchinchi shaxs kirishmasa, ishga daxldor bo‘lmagan da’vogar esa, arz qilgan talablaridan voz kechmasa, ish mazmunan ko‘riladi.

Nizoli yoki sudning hal qiluv qarori bilan aniqlangan huquqiy munosabatdan taraflarning biri, uchinchi shaxs yoki ularning qonuniy vakili chiqib ketgan taqdirda (fuqaroning o‘limi, yuridik shaxsning qayta tashkil etilishi, boshqa shaxs foydasiga talabdan voz kechish, qarzning boshqa shaxsga o‘tkazilishi va h. k.) sud bu shaxslar ularning huquqiy vorislari bilan almashtirilishiga yo‘l qo‘yadi. Huquqiy vorislik protsessning har qanday bosqichida amalga oshirilishi mumkin. Huquqiy vorisning protsessga kirishganligi haqida sud ajrim chiqaradi.

Huquqiy voris protsessga kirishguniga qadar amalga oshirilgan barcha harakatlar huquqiy vorisga o‘rnini bo‘shatib bergan shaxsga qay darajada majburiy bo‘lgan bo‘lsa, huquqiy vorisga ham shu darajada majburiydir. Protsessual huquqiy vorislik amalga oshirilganida o‘z huquqini topshirgan shaxs sud protsessining qaysi bosqichidan chiqib ketgan bo‘lsa, ishni ko‘rib chiqish shu bosqichdan davom ettiriladi, lekin huquqiy voris ishga doir hamma materiallar bilan tanishishga haqli.

Nizoning predmetiga nisbatan mustaqil talablar bilan arz qiluvchi uchinchi shaxslar sud hal qiluv qarorini chiqarguniga qadar ishga kirishishlari mumkin. Ular da’vogarning hamma huquqlaridan foydalanadilar va uning hamma majburiyatlarini o‘z zimmalariga oladilar.

Nizoning predmetiga nisbatan mustaqil talablar bilan arz qilmaydigan uchinchi shaxslar, agar ish bo‘yicha chiqariladigan hal qiluv qarori ularning taraflardan biriga nisbatan bo‘lgan huquq va majburiyatlariga ta’sir etadigan bo‘lsa, sud hal qiluv qarori chiqarguniga qadar da’vogar yoki javobgar tomonida ishga kirishishlari mumkin. Shuningdek ular taraflarning, prokurorning, ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslarning iltimosnomasi bo‘yicha yoki sudning tashabbusi bilan ishda ishtirok etishga jalb qilinishlari mumkin.

Nizoning predmetiga nisbatan mustaqil talablar bilan arz qilmaydigan uchinchi shaxslar taraflarning protsessual huquqlaridan foydalanadilar va ularning protsessual majburiyatlarini o‘z zimmalariga oladilar, arz qilingan talablarning asosini yoki predmetini o‘zgartirish, miqdorini ko‘paytirish yoki kamaytirish, ulardan voz kechish bundan mustasno.

Agar mustaqil talablar bilan arz qilmaydigan uchinchi shaxs o‘z harakati yoki harakatsizligi oqibatida da’vogarning huquqlari buzilganligi to‘g‘risida arz qilingan talablarni tan olsa, sud majburiyatni bajarishni uchinchi shaxs zimmasiga yuklash to‘g‘risida hal qiluv qarori chiqarishga haqli. Aynan shunday hollarda, da’vogar va mustaqil talablar bilan arz qilmaydigan uchinchi shaxs o‘rtasida kelishuv bitimi tuzilishiga yo‘l qo‘yiladi.

Prokuror boshqa shaxslarning huquqlarini va qonun bilan qo‘riqlanadigan manfaatlarini himoya qilish uchun ariza bilan sudga murojaat etish huquqiga ega. Shuningdek prokuror boshqa shaxslar tashabbusi bilan qo‘zg‘atilgan ishni ko‘rishda boshidan ishtirok etish huquqiga ega.

Qonunda nazarda tutilgan yoki sud ishda prokurorning qatnashishini zarur deb topgan hollarda fuqarolik ishini ko‘rishda, shuningdek prokurorning arizasi bilan qo‘zg‘atilgan ishlarda prokuror ishtirok etishi shart.

Prokuror ushbu Kodeksning 34-moddasida nazarda tutilgan protsessual huquqlardan foydalanadi va majburiyatlarni o‘z zimmasiga oladi hamda bundan tashqari, bergan arizasidan butunlay yoki qisman voz kechish, boshqa shaxslarning huquq va manfaatlarini himoya qilish uchun o‘zi arz qilgan talablar bo‘yicha sudga tushuntirishlar berish, ish mazmuni yuzasidan, shuningdek ishni ko‘rish vaqtida kelib chiqqan ayrim masalalar bo‘yicha o‘z fikrini bayon etish, sudning hal qiluv qarori, ajrimi, qarori yuzasidan protest keltirish huquqiga ega.

Agar da’vogar rozi bo‘lmasa, prokuror o‘zi arz qilgan talablarning asosini yoki predmetini o‘zgartirishga, da’vo talablarining miqdorini ko‘paytirish yoxud kamaytirishga haqli emas.

Prokurorning boshqa shaxsning huquqini va qonun bilan qo‘riqlanadigan manfaatlarini himoya qilish uchun bergan o‘z arizasidan voz kechishi, bu shaxsni suddan ushbu Kodeks 104-moddasining qoidalariga rioya etgan holda ishni mazmunan ko‘rib chiqishni talab qilish huquqidan mahrum etmaydi.

Davlat boshqaruvi organlari, tashkilotlar va ayrim fuqarolar qonunda nazarda tutilgan hollarda boshqa shaxslarning huquqlarini va qonun bilan qo‘riqlanadigan manfaatlarini himoya qilish uchun sudga ariza bilan murojaat etish huquqiga egadirlar.

Davlat boshqaruvi organlari o‘z zimmalariga yuklatilgan vazifalarni bajarish, fuqarolar va davlatning huquqlari hamda qonun bilan qo‘riqlanadigan manfaatlarini himoya qilish maqsadida ish yuzasidan xulosalar berish uchun sud tomonidan protsessda ishtirok etishga jalb qilinishlari yoki o‘z tashabbuslari bilan protsessga kirishishlari mumkin.

Ushbu Kodeksning 48-moddasida ko‘rsatilgan protsess ishtirokchilari Kodeksning 34-moddasida nazarda tutilgan protsessual huquqlardan foydalanadilar, shuningdek boshqa shaxslarning huquqlari va qonun bilan qo‘riqlanadigan manfaatlarini himoya qilish uchun arz qilingan talablarni to‘liq yoki qisman qo‘llab-quvvatlash, ulardan voz kechish, o‘zlari arz qilgan talablar bo‘yicha tushuntirishlar berish huquqiga egalar. Ko‘rsatilgan organlar, tashkilotlar va fuqarolarning boshqa shaxsning huquqlari va qonun bilan qo‘riqlanadigan manfaatlarini himoya qilish uchun sudga bergan o‘z arizalaridan voz kechishlari ana shu shaxsni ushbu Kodeks 104-moddasining talablariga rioya qilgan holda ishni mazmunan ko‘rib chiqishni talab qilish huquqidan mahrum etmaydi.

Fuqarolar o‘z ishlarini sudda shaxsan va o‘z vakillari orqali yuritishlari mumkin. Fuqaroning ishda shaxsan qatnashuvi uni shu ish bo‘yicha vakilga ega bo‘lish huquqidan mahrum etmaydi.

Tashkilotlar ishlarni o‘z rahbarlari yoki o‘z vakillari orqali yuritadilar.

Muomalaga layoqatsiz yoki muomala layoqati cheklangan shaxslarning huquqlari va qonun bilan qo‘riqlanadigan manfaatlarini sudda ularning qonuniy vakillari (ota-onalari, ularni farzandlikka olganlar, vasiylar yoki homiylar) himoya qiladilar.

Belgilangan tartibda bedarak yo‘qolgan deb topilgan fuqaro ishtirok etishi lozim bo‘lgan ish bo‘yicha uning vakili sifatida mazkur fuqaroning mol-mulkini qo‘riqlash va boshqarish hamda shaxsiy huquqlari va qonun bilan qo‘riqlanadigan manfaatlarini himoya qilish uchun tayinlangan shaxs qatnashadi.

Vafot etgan yoki belgilangan tartibda o‘lgan deb e’lon qilingan shaxsning merosxo‘ri qatnashishi lozim bo‘lgan ish bo‘yicha, agar merosni hali hech kim qabul qilib olmagan bo‘lsa, merosxo‘rning vakili sifatida vasiy yoxud meros mol-mulkni saqlash va boshqarish uchun tayinlangan saqlovchi shaxs qatnashadi.

Qonuniy vakil sudda ish olib borishni vakil sifatida o‘zi tanlagan boshqa shaxsga topshirish huquqiga ega.

Shartnoma bo‘yicha (ixtiyoriy) vakillikka binoan ishonch bildiruvchi o‘z huquqlari va qonun bilan qo‘riqlanadigan manfaatlarini himoya qilish bo‘yicha sudda ish yuritishni vakilga topshiradi.

Quyidagilar shartnoma bo‘yicha (ixtiyoriy) vakil bo‘la oladilar:

1) advokatlar;

2) nasl-nasab shajarasi bo‘yicha to‘g‘ri tutashgan yoki yon shajara bo‘yicha qarindoshlar, shuningdek er (xotin) yoxud uning qarindoshlari;

3) yuridik shaxslarning xodimlari — shu yuridik shaxslarning ishlari bo‘yicha;

4) notijorat tashkilotlarning vakolatli vakillari — shu tashkilotlar a’zolarining ishlari bo‘yicha;

5) qonunga binoan boshqa shaxslarning huquq va manfaatlarini himoya qilish huquqi berilgan notijorat tashkilotlarning vakolatli vakillari;

6) birgalikda ishtirok etuvchilardan biri boshqa ishtirokchilarning topshirig‘i bo‘yicha;

7) ishni ko‘rayotgan sud tomonidan ishda jismoniy shaxslarning vakillari sifatida qatnashishga ruxsat berilgan shaxslar.

Sudda ish yuritish bo‘yicha vakil sifatida professional faoliyat bilan faqat advokatlar shug‘ullanishi mumkin.

Vakilning vakolatlari qonunga muvofiq berilgan va rasmiylashtirilgan ishonchnomada ifoda etilgan bo‘lishi lozim.

Fuqarolar beradigan ishonchnomalarni notariuslar yoki notarial harakatlarni amalga oshirish huquqiga ega bo‘lgan boshqa mansabdor shaxslar tasdiqlaydilar.

Fuqarolar vakillarining sudda ish yuritish vakolatlari ishonch bildirayotgan shaxsning og‘zaki arizasi bilan ham tasdiqlanishi mumkin, bu hol sud majlisining bayonnomasiga kiritilishi lozim.

Davlat boshqaruvi organlarining, mansabdor shaxslarning vakillari tegishli organ rahbarining yoki mansabdor shaxsning imzosi bilan beriladigan ishonchnoma bo‘yicha ish yuritadilar.

Tashkilot nomidan beriladigan ishonchnoma tashkilot rahbari tomonidan imzolanib, imzo tashkilot muhri bilan (muhr mavjud bo‘lgan taqdirda) tasdiqlanadi.

Tashkilotlarning rahbarlari sudga o‘zlarining xizmat lavozimlari yoki vakolatlarini tasdiqlaydigan hujjatlar taqdim etadilar.

Advokatning vakolatlari qonun hujjatlarida belgilangan tartibda tasdiqlanadi.

Sudda ish yuritish vakolatlari vakilga hamma protsessual harakatlarni vakolat beruvchi nomidan amalga oshirish huquqini beradi.

Shartnoma bo‘yicha vakillik qiluvchining arz qilingan talablardan butunlay yoki qisman voz kechish, ularning asosini yoki predmetini o‘zgartirish, miqdorini ko‘paytirish yoki kamaytirish, da’vogarning talablarini tan olish, kelishuv bitimi tuzish, vakolatlarni boshqa shaxsga o‘tkazish (boshqa shaxsga ishonib topshirish), sudning hal qiluv qarori (ajrimi) ustidan shikoyat berish, ijro varaqasini undiruvga qaratish, da’vo taqdim etuvchiga tegishli deb qaror chiqarilgan mol-mulk yoki pulni olish vakolati to‘g‘risida har bir alohida holda vakolat beruvchi tomonidan topshirilgan vakolatnomada maxsus izoh berilishi kerak.

Quyidagilar sudda vakillik qilishi mumkin emas:

1) voyaga yetmagan shaxslar;

2) vasiylik yoki homiylik belgilangan shaxslar;

3) sudyalar, prokurorlar, tergovchilar, surishtiruvchilar, ular qonuniy vakil (ota-onalar, farzandlikka olganlar, vasiylar, homiylar) sifatida, shuningdek, tegishli sud, prokuratura, surishtiruv va tergov organining vakili sifatida qatnashgan hollar bundan mustasno.

Taraflarning talablari va e’tirozlarini asoslaydigan holatlar mavjudligi yoki mavjud emasligini sudning qonunda belgilangan tartibda aniqlashiga asos bo‘ladigan har qanday faktik ma’lumot va ishni to‘g‘ri hal qilish uchun ahamiyatga ega bo‘lgan boshqa holatlar fuqarolik ishi bo‘yicha dalil hisoblanadi. Bu ma’lumotlar quyidagi vositalar, ya’ni: taraflar va uchinchi shaxslar hamda ularning qonuniy vakillarining tushuntirishlari, guvohlarning ko‘rsatuvlari, yozma va ashyoviy dalillar, ekspertlarning xulosasi bilan aniqlanadi.

Muallifi ko‘rsatilmagan xatlar va manbai noma’lum bo‘lgan yoki g‘ayriqonuniy tarzda olingan boshqa ma’lumotlar dalil bo‘la olmaydi.

Har bir taraf o‘zining talablari va e’tirozlariga asos qilib ko‘rsatgan holatlarni isbotlashi shart.

Sud qanday holatlar ish uchun ahamiyatga ega ekanligini, ularni taraflardan qaysi biri isbotlashi kerakligini aniqlaydi, hatto taraflar bu holatlarni dalil qilib keltirmagan bo‘lsalar ham, ularni muhokamaga qo‘yadi.

Dalillar taraflar va ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslar tomonidan taqdim etiladi. Sud ularga qo‘shimcha dalillar taqdim qilishni taklif etishi mumkin. Agar qo‘shimcha dalillar taqdim etish taraflar va ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslar uchun qiyinchilik tug‘dirsa, sud ularning iltimosnomasiga ko‘ra dalillar to‘plashda ularga yordam ko‘rsatadi.

Sud faqat ish uchun ahamiyatga ega bo‘lgan dalillarnigina ko‘rishga qabul qiladi.

Sudning dalillar qabul qilishni yoki talab qilishni rad etish to‘g‘risidagi ajrimi asoslantirilgan bo‘lishi lozim.

Qonun bo‘yicha ishning muayyan isbotlash vositalari bilan tasdiqlanishi lozim bo‘lgan holatlarini boshqa hech qanday isbotlash vositalari bilan tasdiqlash mumkin emas.

Sud hammaga ma’lum deb topgan holatlar isbotlashga muhtoj emas.

Bir fuqarolik ishi bo‘yicha sudning qonuniy kuchga kirgan hal qiluv qarori bilan aniqlangan faktlar o‘sha shaxslar ishtirok etayotgan boshqa fuqarolik ishlarini ko‘rayotganda yangidan isbot qilinmaydi.

Jinoyat ishi bo‘yicha qonuniy kuchga kirgan sud hukmi sud tomonidan hukm etilgan shaxs harakatlarining fuqarolik-huquqiy oqibatlari to‘g‘risidagi ishni ko‘rib chiqayotgan sud uchun faqat shu harakatlar sodir etilgan yoki sodir etilmaganligi va ular mazkur shaxs tomonidan sodir etilgan yoki etilmaganligi masalalari yuzasidangina majburiydir.

O‘zlari uchun zarur bo‘lgan dalillarni keyinchalik taqdim etish mumkin bo‘lmay qoladi yoki qiyinlashadi dyeyishga asosi bo‘lgan shaxslar ariza berishidan oldin ham, keyin ham sudyadan bu dalillarni ta’minlashni iltimos qilishlari mumkin.

Xorijiy davlatlarning organlarida ish yuritish uchun zarur dalillar bilan ta’minlash davlat notarial idoralari tomonidan amalga oshiriladi.

Dalillarni ta’minlash to‘g‘risidagi ariza dalillarni ta’minlash bilan bog‘liq protsessual harakatlar amalga oshirilishi kerak bo‘lgan hududda faoliyat olib borayotgan sudga beriladi.

Arizada ta’minlanishi zarur bo‘lgan dalillar, bu dalillar bilan tasdiqlanishi kerak bo‘lgan holatlar, dalillarni ta’minlash to‘g‘risida arizachini iltimos bilan murojaat qilishga undagan sabablar, shuningdek ta’minlanadigan dalillar zarur bo‘lgan yoki ular keyinchalik asqotishi mumkin bo‘lgan ish ko‘rsatilishi kerak.

Dalillarni ta’minlash ushbu Kodeksda belgilangan dalillarni to‘plash va tekshirish qoidalari bo‘yicha sud tomonidan amalga oshiriladi. Arizachi va ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslarga dalillarni ta’minlash vaqti va joyi haqida ma’lum qilinadi, biroq ularning kelmasligi dalillarni ta’minlash haqidagi ariza ko‘rib chiqilishiga to‘sqinlik qilmaydi. Kechiktirish, shuningdek keyinchalik arizachi bilan kimning o‘rtasida nizo kelib chiqishini aniqlash mumkin bo‘lmagan hollarda, dalillarni ta’minlash faqat birgina arizachining o‘zini xabardor qilish yo‘li bilan amalga oshiriladi.

Dalillarni ta’minlash tartibida taraflarning, uchinchi shaxslarning tushuntirishlari eshitiladi, guvohlar so‘roq qilinadi, ekspertiza tayinlanadi, yozma va ashyoviy dalillar talab qilib olinadi yoki ko‘zdan kechiriladi, joyga borib ko‘zdan kechirish o‘tkaziladi.

Dalillarni ta’minlash tartibida to‘plangan barcha materiallar ishni ko‘rayotgan sudga yuboriladi yoki arizachiga beriladi.

Dalillarni ta’minlash to‘g‘risidagi sud ajrimi ustidan shikoyat qilish mumkin emas.

Dalillarni ta’minlashni rad etish to‘g‘risidagi ajrim ustidan xususiy shikoyat berish yoki unga nisbatan xususiy protest keltirish mumkin.

Ishni ko‘rayotgan sud dalillarni boshqa tuman yoki shaharda to‘plash zarur bo‘lgan taqdirda, tegishli sudga muayyan protsessual harakatlarni amalga oshirishni topshiradi.

Sud topshirig‘i ajrim bilan rasmiylashtirilib, unda ko‘rilayotgan ishning mohiyati, aniqlanishi zarur bo‘lgan holatlar, topshiriqni bajaradigan sud to‘plashi lozim bo‘lgan dalillar ko‘rsatiladi. Bu ajrim qaysi sud nomiga yozilgan bo‘lsa, o‘sha sud uchun majburiy bo‘lib, o‘n besh kunlik muddat ichida bajarilishi lozim.

Sud topshirig‘ini bajarish sud majlisida ushbu Kodeksda belgilangan qoidalarga binoan amalga oshiriladi. Ishda ishtirok etayotgan shaxslarga majlis vaqti va joyi to‘g‘risida ma’lum qilinadi, biroq ularning kelmasligi topshiriqni bajarishga to‘sqinlik qilmaydi.

Sud topshirig‘i tartibida taraflar va uchinchi shaxslar yoxud ular qonuniy vakillarining tushuntirishlari, guvohlarning ko‘rsatuvlari, yozma va ashyoviy dalillarni ko‘zdan kechirish hamda tekshirish orqali aniqlanadigan faktik ma’lumotlar to‘planishi mumkin.

Bayonnomalar va topshiriqni bajarish vaqtida to‘plangan materiallar ishni ko‘rib chiqayotgan sudga darhol yuboriladi.

Agar topshiriqni bajarayotgan sudga tushuntirishlar yoxud ko‘rsatuvlar bergan ishda ishtirok etuvchi shaxslar yoki guvohlar ishni ko‘rayotgan sudga kelsalar, ular umumiy tartibda tushuntirishlar yoki ko‘rsatuvlar beradilar.

Sud dalillarga ishning hamma holatlarini jamlab, ularni sud majlisida qonunga amal qilgan holda, har taraflama, to‘liq va xolis ko‘rib chiqish asosida ichki ishonch bo‘yicha baho beradi.

Har bir dalil ishga daxldorligi, maqbulligi va ishonchliligi nuqtai nazaridan, dalillarning hammasi esa, yetarli darajada to‘plangan yoki to‘planmaganligi nuqtai nazaridan baholanishi lozim.

Agar tekshirish natijasida dalilning haqiqatga to‘g‘ri kelishi aniqlansa, u ishonchli deb e’tirof etiladi.

Hech qanday dalil sud uchun oldindan belgilab qo‘yilgan kuchga ega emas.

Taraflar va uchinchi shaxslarning hamda ular qonuniy vakillarining o‘zlariga ma’lum va ish uchun ahamiyatli bo‘lgan holatlar to‘g‘risidagi tushuntirishlari ish yuzasidan to‘plangan boshqa dalillar qatori tekshirilishi va baholanishi lozim.

Taraflardan biri o‘zining talablari yoki e’tirozlariga asos qilib olgan faktlarni boshqa tarafning tan olishi birinchi tarafni bu faktlar isbotini davom ettirish zaruriyatidan ozod qiladi. Agar muayyan fakt xususida sudning shubhasi bo‘lsa, bu fakt umumiy asoslarga ko‘ra isbotlanishi lozim.

Faktni tan olish sud majlisining bayonnomasiga kiritiladi va tan olgan taraf uni imzolaydi. Agar faktni tan olish yozma arizada bayon etilgan bo‘lsa, mazkur ariza ishga qo‘shib qo‘yiladi.

Ishga doir biror holatdan xabardor bo‘lgan har qanday shaxs guvoh bo‘la oladi.

Quyidagilar guvoh sifatida chaqirilishi va so‘roq qilinishi mumkin emas:

1) vakil yoki himoyachi vazifalarini bajarishlari munosabati bilan o‘zlariga ma’lum bo‘lgan holatlar to‘g‘risida — fuqarolik ishlari bo‘yicha vakillar yoki jinoyat ishlari bo‘yicha himoyachilar;

2) jismoniy yoki ruhiy nuqsonlari sababli faktlarni to‘g‘ri idrok qilishga yoki ular haqida to‘g‘ri ko‘rsatuv berishga layoqatsiz shaxslar.

Guvoh chaqirish haqida iltimosnoma taqdim etuvchi shaxs guvohning ish uchun ahamiyatli bo‘lgan qanday holatlarni tasdiqlay olishini ko‘rsatishi, ismi, otasining ismi va familiyasini hamda yashash yoki ishlash joyini sudga ma’lum qilishi shart.

Guvoh sifatida chaqirilgan shaxs sudga kelishi va to‘g‘ri ko‘rsatuv berishi shart.

Bila turib yolg‘on ko‘rsatuvlar berganlik, sud uzrsiz deb topgan sabablarga ko‘ra ko‘rsatuv berishni rad etganlik yoki undan bo‘yin tovlaganlik uchun guvoh O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 238 va 240-moddalariga muvofiq javobgar bo‘ladi.

Ishni ko‘rayotgan sud joylashgan yerdan tashqarida doimiy yashaydigan va uzrli sabablarga ko‘ra sud majlisiga kelish imkoniga ega bo‘lmagan guvohlar sudning tashabbusi bilan, taraflar yoki ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslarning iltimosi yoxud guvohning o‘zi qilgan iltimos bo‘yicha ishni ko‘rayotgan sudning topshirig‘iga binoan, o‘zlari yashab turgan joydagi sud tomonidan so‘roq qilinishi mumkin. Bu guvohlar ishni ko‘rayotgan sud majlisiga kelsalar, sud tomonidan so‘roq qilinadilar.

Yozma dalillar ish uchun ahamiyatli bo‘lgan holatlar to‘g‘risidagi ma’lumotlar bayon etilgan hujjatlardan, xizmatga daxldor va shaxsiy yozishmalardan, shu jumladan faks, elektron yoki o‘zga aloqa vositasida yoxud hujjatning to‘g‘riligini aniqlash imkonini beruvchi boshqa usulda olingan hujjatlardan iborat bo‘ladi.

Yozma dalil taqdim etuvchi shaxs dalil bilan ish uchun ahamiyatli bo‘lgan qanday holatlarni aniqlash mumkin ekanligini ko‘rsatishi, talab qilib olish haqida iltimosnoma taqdim etilganda esa, bu qanday dalil ekanligini ko‘rsatishi va yozma dalil muayyan shaxsda deb hisoblashi uchun qanday asosi borligini ham bayon etishi shart.

Sud davlat organlari, tashkilotlar yoki fuqarolardan talab qilgan yozma dalillar bevosita sudga yuboriladi.

Sud yozma dalilni talab qilib olish haqida iltimosnoma taqdim etgan shaxsga shu dalilni sudga taqdim etish uchun olish huquqini beradigan so‘rov xati ham topshirishi mumkin.

Ishda ishtirok etmayotgan tashkilotlar va fuqarolar sud talab qilgan yozma dalillarni taqdim etish imkoniga ega bo‘lmasalar, buni sudga ma’lum qilib, sababini ko‘rsatishlari shart.

Sudga ma’lum qilinmagan taqdirda, shuningdek yozma dalil taqdim etish uzrli sababsiz rad qilingan taqdirda, sud bunda aybdor bo‘lgan tashkilotlarning mansabdor shaxslariga, shuningdek fuqarolarga eng kam ish haqining besh baravarigacha miqdorda jarima solishi mumkin.

Jarima solish tegishli mansabdor shaxslarni va fuqarolarni sud talab qilayotgan yozma dalilni taqdim etish majburiyatidan ozod qilmaydi.

Qoida tariqasida, yozma dalillarning asli taqdim qilinadi. Agar hujjatning nusxasi taqdim etilgan bo‘lsa, sud zarurat tug‘ilsa, hujjatning aslini taqdim etishni talab qilishga haqli.

Yozma dalillarni sudga taqdim etish qiyin bo‘lsa, masalan, ular nihoyatda ko‘p bo‘lsa yoki ulardan faqat bir qismi ish uchun ahamiyatli bo‘lsa, sud ularning tegishli ravishda tasdiqlangan ko‘chirmasini talab qilishi yoki dalillarni ular saqlanayotgan joyda ko‘zdan kechirishi va tekshirishi mumkin.

Ishdagi hujjatning asli uni taqdim etgan shaxsning iltimosiga ko‘ra sudning hal qiluv qarori qonuniy kuchga kirganidan keyin qaytarib berilishi mumkin, bunday holda ishda hujjatning sudya tomonidan tasdiqlangan nusxasi qoldiriladi.

Ishni mazmunan hal qilish uchun ahamiyatli holatlarni aniqlash vositasi bo‘lib xizmat qilishi mumkin bo‘lgan narsalar ashyoviy dalillar hisoblanadi.

Ashyoviy dalilni taqdim etuvchi yoki talab qilib olishni iltimos qilayotgan shaxs shu dalil orqali ish uchun ahamiyatli bo‘lgan qanday holatlarni aniqlash mumkinligini ko‘rsatishi shart.

Ishda ishtirok etuvchi yoki ishtirok etmayotgan shaxslardan dalil sifatida biror ashyoni talab qilib olish haqida sudga iltimosnoma taqdim etuvchi shaxs shu ashyoni ta’riflab berishi va bu ashyo u yoki bu shaxsda deb hisoblash uchun qanday asoslari borligini bayon etishi lozim.

Sud tashkilotlar va fuqarolardan talab qilgan ashyoviy dalillar bevosita sudga yuboriladi.

Sud ashyoviy dalilni talab qilib olish haqida iltimosnoma taqdim etgan shaxsga shu dalilni sudga taqdim etish uchun olish huquqini beradigan so‘rov xati ham topshirishi mumkin.

Ishda ishtirok etmayotgan tashkilotlar va fuqarolar talab qilinayotgan ashyoni taqdim etish yoki sud belgilagan muddatda keltirish imkoniga ega bo‘lmasalar, buni sudga ma’lum qilib, sababini ko‘rsatishlari shart.

Sudga ma’lum qilinmagan taqdirda, shuningdek sudning ashyoni taqdim etish to‘g‘risidagi talabi sud uzrsiz deb topgan sabablarga ko‘ra bajarilmagan taqdirda, bunda aybdor bo‘lgan tashkilotlarning mansabdor shaxslariga va fuqarolarga eng kam ish haqining besh baravarigacha miqdorda jarima solinishi mumkin.

Jarima solish tegishli mansabdor shaxslarni va fuqarolarni sud talab qilayotgan ashyoni taqdim etish majburiyatidan ozod qilmaydi.

Oziq-ovqatlar va tez buziladigan boshqa ashyolar ishda ishtirok etuvchi shaxslarni xabardor qilgan holda, sud tomonidan darhol ko‘zdan kechiriladi. Bunday ashyolar ko‘zdan kechirilganidan keyin kimdan olingan bo‘lsa, o‘sha shaxslarga qaytariladi yoxud ulardan o‘z o‘rnida foydalanishi mumkin bo‘lgan boshqa shaxslarga topshiriladi. Ashyo boshqa shaxsga berilgan taqdirda uning egasiga o‘sha xil va o‘sha sifatdagi buyumlar yoki qaytarish vaqtidagi bahosi bo‘yicha ularning qiymati qaytarib berilishi kerak.

Ashyoviy dalillar sudning ajrimiga binoan ishga qo‘shib qo‘yiladi va ishda saqlanadi yoki alohida ro‘yxat qilinib, sudning ashyoviy dalillar saqlanadigan xonasiga topshiriladi.

Sudga keltirib bo‘lmaydigan ashyolar turgan joyida saqlanadi. Ular batafsil ta’riflanishi, surg‘uchlangan, zarur hollarda esa, foto yoki video suratga ham olingan bo‘lishi lozim.

Ashyoviy dalillar sudning hal qiluv qarori qonuniy kuchga kirganidan keyin kimdan olingan bo‘lsa, o‘sha shaxslarga qaytarib beriladi yoki sud shu ashyolarga kimning huquqi bor deb topgan bo‘lsa, o‘sha shaxslarga beriladi.

Ayrim hollarda sud ashyoviy dalillarni ko‘zdan kechirib va tekshirib chiqqanidan keyin basharti, ashyoviy dalillarni taqdim etgan shaxslar ularni qaytarib berish haqida iltimosnoma taqdim etgan bo‘lsalar va bunday iltimosnomani qanoatlantirish ishni ko‘rish va hal qiluv qarorini ijro etish uchun zarar keltirmasa, ish tamom bo‘lguniga qadar ular kimdan olingan bo‘lsa, o‘sha shaxslarga qaytarib berilishi mumkin.

Qonun bo‘yicha fuqarolarning egaligida turishi mumkin bo‘lmagan buyumlar tegishli tashkilotlarga topshiriladi.

Ishni ko‘rish vaqtida kelib chiqqan, fan, texnika, san’at yoki hunar sohasida maxsus bilimlarni talab qiladigan masalalarni tushuntirish uchun sud ishda ishtirok etuvchi shaxslarning iltimosiga ko‘ra yoki o‘z tashabbusi bilan ekspertiza tayinlashi mumkin.

Ekspertiza sudda o‘tkaziladi yoki tekshirishning xususiyati taqozo etsa yoxud tekshiriladigan buyumni sudga keltirishning imkoni bo‘lmasa yoki keltirish qiyin bo‘lsa, suddan tashqarida o‘tkaziladi.

Ekspertiza tayinlash to‘g‘risidagi ajrimda qanday masalalar bo‘yicha ekspertlarning xulosasi talab qilinayotganligi va ekspertiza o‘tkazish kimga topshirilayotganligi ko‘rsatilgan bo‘lishi lozim.

Ekspertlarni tayinlashda sud ishda ishtirok etuvchi shaxslarning fikrini e’tiborga oladi.

Xulosa berish uchun zarur fan, texnika, san’at yoki hunar sohasida maxsus bilimlarga ega bo‘lgan jismoniy shaxs ekspert sifatida tayinlanishi mumkin.

Ekspert sifatida davlat sud-ekspertiza muassasasi eksperti, boshqa korxona, muassasa, tashkilot xodimi yoki boshqa jismoniy shaxs ishtirok etishi mumkin.

Belgilangan tartibda muomalaga layoqatsiz yoki muomala layoqati cheklangan deb topilgan shaxslar, shuningdek qasddan sodir etgan jinoyatlari uchun sudlanganlik holati tugallanmagan yoki sudlanganligi olib tashlanmagan shaxslar ekspert sifatida jalb etilishi mumkin emas.

Ishda ishtirok etuvchi shaxslar ekspertlar tomonidan tushuntirilishi lozim bo‘lgan masalalarni sudga taqdim etishga haqli.

Ekspertlarning xulosasi talab qilinadigan masalalar doirasini sud uzil-kesil belgilaydi. Sud taklif qilingan masalalarni rad qilsa, buni asoslab berishi shart.

Ekspert: ushbu Kodeksning 25 va 26-moddalarida nazarda tutilgan asoslar mavjud bo‘lgan taqdirda o‘zini o‘zi rad etishi haqida darhol arz qilishi; o‘ziga taqdim etilgan tekshirish obyektlarini har tomonlama va to‘liq tekshirishdan o‘tkazishi, o‘z oldiga qo‘yilgan savollar yuzasidan asosli va xolisona yozma xulosa berishi; sudning chaqiruviga binoan sud majlisida shaxsan ishtirok etish uchun kelishi; o‘zi o‘tkazgan ekspertiza xususida ko‘rsatuvlar berishi va o‘zi bergan xulosani tushuntirish uchun qo‘shimcha savollarga javob berishi; ekspertizani o‘tkazishi munosabati bilan o‘ziga ma’lum bo‘lib qolgan ma’lumotlarni oshkor qilmasligi; taqdim etilgan tekshirish obyektlari va ish materiallarining saqlanishini ta’minlashi; sud muhokamasi vaqtida tartibga rioya qilishi shart.

Agar ekspert sud uzrsiz deb topgan sabablarga ko‘ra sudning chaqiruvi bo‘yicha kelmasa, unga eng kam ish haqining besh baravarigacha miqdorda jarima solinadi.

Bila turib yolg‘on xulosa berganlik, sud uzrsiz deb topgan sababga ko‘ra shuningdek xulosa berishni rad etganlik yoki bu ishdan bo‘yin tovlaganlik uchun ekspert O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining tegishincha 238 va 240-moddalari bo‘yicha javobgar bo‘ladi.

Ekspert: ekspertiza predmetiga oid ish materiallari bilan tanishish, ulardan zarur ma’lumotlarni yozib olish yoki ko‘chirma nusxalar olish; joyida ko‘zdan kechirishda ishtirok etish va ekspertizani o‘tkazish uchun zarur bo‘lgan qo‘shimcha materiallar va tekshirish obyektlari taqdim etilishi haqida iltimosnomalar berish; sud muhokamasida ekspertiza predmetiga oid dalillarni tekshirishda ishtirok etish hamda ishda ishtirok etuvchi shaxslarga va guvohlarga sudning ruxsati bilan savollar berish; ashyoviy dalillar va hujjatlarni ko‘zdan kechirish; o‘z xulosasida nafaqat o‘zining oldiga qo‘yilgan savollar bo‘yicha, balki ekspertiza predmetiga oid va ish uchun ahamiyatga molik boshqa masalalar bo‘yicha ham fikrlarini bayon etish; uning xulosasi yoki ko‘rsatuvlari ishda ishtirok etuvchi shaxslar va guvohlar tomonidan noto‘g‘ri talqin qilinganligi xususida sud majlisi bayonnomasiga kiritilishi lozim bo‘lgan bayonotlar berish; agar u sud muhokamasi yuritilayotgan tilni bilmasa yoki yetarlicha bilmasa, o‘z ona tilida xulosa taqdim etish va ko‘rsatuvlar berish hamda bunday holda tarjimon xizmatidan foydalanish; agar ishni yuritayotgan sudning qarorlari, sudyaning harakatlari (harakatsizligi) ekspertning huquq va erkinliklarini buzayotgan bo‘lsa, bu qarorlar, harakatlar (harakatsizlik) ustidan qonunda belgilangan tartibda shikoyat qilish huquqiga egadir.

Agar ekspert qo‘yilgan savollarni uning maxsus bilimlari asosida hal qilish mumkin bo‘lmasligiga yoki unga taqdim etilgan tekshirish obyektlarining yoxud materiallarning yaroqsizligiga yoki xulosa berish uchun yetarli emasligiga va ularni to‘ldirib bo‘lmasligiga yoxud fan va sud-ekspertlik amaliyotining holati qo‘yilgan savollarga javob topish imkoniyatini bermasligiga ishonch hosil qilsa, u xulosa berishning iloji yo‘qligi to‘g‘risida asoslantirilgan hujjat tuzadi hamda uni ekspertizani tayinlagan sudga yuboradi.

Ekspert yoki ekspertlar komissiyasi tekshirishlarni o‘tkazib bo‘lganidan keyin tegishincha ekspert yoxud ekspertlar komissiyasi tarkibiga kiruvchi har bir ekspert imzosi bilan tasdiqlanadigan xulosa tuzadi.

Sud ekspertga o‘z xulosasini og‘zaki tushuntirib berishni taklif qilish huquqiga ega. Og‘zaki tushuntirish sud majlisining bayonnomasiga kiritiladi, ekspertga o‘qib beriladi va ekspert tomonidan imzolanadi.

Xulosada: ekspertiza o‘tkazilgan sana va joy; ekspertizani o‘tkazish asosi; ekspertizani tayinlagan sudya to‘g‘risida ma’lumotlar; ekspert (familiyasi, ismi, otasining ismi, ma’lumoti, ixtisosligi, ish staji, ilmiy darajasi, ilmiy unvoni, egallab turgan lavozimi) va ekspertizani o‘tkazish topshirilgan tashkilot haqida ma’lumotlar; ekspertning bila turib noto‘g‘ri xulosa berganligi, xulosa berishni rad etganligi yoki bu ishdan bo‘yin tovlaganligi uchun jinoiy javobgarlik to‘g‘risida ogohlantirilganligi; ekspertning oldiga qo‘yilgan savollar; ekspertga taqdim etilgan tekshirish obyektlari va ish materiallari; ekspertiza o‘tkazilayotganda hozir bo‘lgan shaxslar haqida ma’lumotlar; qo‘llanilgan usullar ko‘rsatilgan holda tekshirishlarning mazmuni va natijalari, shuningdek bu tekshirishlar, agar ekspertlar komissiyasi ishlagan bo‘lsa, kim tomonidan o‘tkazilganligi; tekshirish natijalarining baholanishi, qo‘yilgan savollarga berilgan asosli javoblar; ish uchun ahamiyatga molik bo‘lgan va ekspertning tashabbusiga ko‘ra aniqlangan holatlar ko‘rsatilishi lozim.

Xulosani va uning natijalarini tasvirlovchi materiallar ushbu xulosaga ilova qilinadi hamda uning tarkibiy qismi bo‘lib xizmat qiladi. Tekshirishning olib borilishi, shart-sharoitlari va natijalarini hujjatlashtiradigan materiallar davlat sud-ekspertiza muassasasida yoki boshqa korxona, muassasa, tashkilotda qonun hujjatlarida belgilangan muddatlarda saqlanadi. Ular ekspertizani tayinlagan sudning talabiga binoan ishga qo‘shib qo‘yish uchun taqdim etiladi.

Agar taqdim etilgan tekshirish obyektlarining, materiallarning yoki ekspertning maxsus bilimlari yetarli emasligi tekshirish davomida ma’lum bo‘lib qolsa, xulosa ayrim qo‘yilgan savollarga javob berishni rad etish asosini o‘z ichiga olgan bo‘lishi lozim.

Tekshirish tugaganidan so‘ng xulosa, tekshirish obyektlari va ish materiallari ekspertizani tayinlagan sudga yuboriladi.

Sudning xulosaga qo‘shilmaganligi ish yuzasidan chiqarilgan hal qiluv qarorida yoki ajrimda asoslab berilgan bo‘lishi lozim.

Ekspertiza bir xil (komissiyaviy ekspertiza) yoki turli xil (kompleks ekspertiza) sud-ekspert ixtisosligidagi bir necha ekspert tomonidan o‘tkazilishi mumkin.

Ekspertizaning ekspertlar komissiyasi tomonidan o‘tkazilishi ekspertizani tayinlagan sud yoki mazkur ekspertizaning o‘tkazilishini tashkil etuvchi davlat sud-ekspertiza muassasasi yoxud boshqa korxona, muassasa, tashkilot rahbari tomonidan belgilanadi.

Ekspertizani o‘tkazish topshirilgan ekspertlar komissiyasi o‘z oldiga qo‘yilgan masalalarni hal etish zarurligidan kelib chiqib, o‘tkaziladigan tekshirishlarning maqsadi, ketma-ketligi va hajmini kelishib oladi.

Ekspertizani o‘tkazish topshirilgan ekspertlar komissiyasi tarkibidagi har bir ekspert tekshirishlarni mustaqil va alohida olib boradi, shaxsan o‘zi va komissiyaning boshqa a’zolari tomonidan olingan natijalarni baholaydi hamda qo‘yilgan savollar yuzasidan o‘z maxsus bilimlari doirasida fikrlarini shakllantiradi.

Tekshirishlarning ekspertlar komissiyasi tarkibiga kiritilmagan shaxslar tomonidan to‘liq yoki qisman o‘tkazilishiga yo‘l qo‘yilmaydi.

Komissiyaviy ekspertiza o‘tkazilayotganda ekspertlarning har biri tekshirishlarni to‘liq hajmda o‘tkazadi va ular olingan natijalarni birgalikda tahlil qiladi.

Ekspertlar umumiy fikrga kelganidan so‘ng birgalikdagi xulosani yoki xulosa berishning iloji yo‘qligi to‘g‘risidagi hujjatni tuzadi va imzolaydi.

Ekspertlar o‘rtasida kelishmovchiliklar kelib chiqqan taqdirda, ularning har biri kelishmovchiliklar kelib chiqqan barcha yoki ayrim masalalar bo‘yicha alohida xulosa beradi.

Kompleks ekspertiza ish uchun ahamiyatga molik holatlarni turli ilm sohalaridan foydalangan holda bir necha tekshirish o‘tkazish yo‘li bilangina aniqlash mumkin bo‘lgan hollarda tayinlanadi.

Kompleks ekspertizani o‘tkazishda ekspertlarning har biri o‘z vakolati doirasida tekshirishlar olib boradi. Kompleks ekspertizaning xulosasida ekspertlarning har biri qaysi tekshirishlarni va qancha hajmda olib borganligi, qaysi holatlarni shaxsan o‘zi aniqlaganligi hamda qanday fikrlarga kelganligi ko‘rsatiladi. Ekspertlarning har biri xulosaning ushbu tekshirishlar bayon etilgan qismini imzolaydi va ular uchun javobgar bo‘ladi.

Umumiy fikrni (fikrlarni), olingan natijalarni baholashga va ushbu fikrni (fikrlarni) shakllantirishga vakolatli bo‘lgan ekspertlar qiladi. Agar ekspertlar komissiyasi yakuniy fikrining yoki uning bir qismining asosi sifatida ekspertlardan birining (alohida ekspertlarning) aniqlagan holatlari olingan bo‘lsa, bu haqda xulosada ko‘rsatilishi kerak.

Ekspertlar o‘rtasida kelishmovchiliklar kelib chiqqan taqdirda, ularning har biri kelishmovchiliklar kelib chiqqan barcha yoki ayrim masalalar bo‘yicha alohida xulosa beradi.

Agar kompleks ekspertizani o‘tkazish davlat sud-ekspertiza muassasasiga topshirilgan bo‘lsa, unda ushbu ekspertizani tashkil qilish uning rahbari zimmasiga yuklatiladi.

Sudga yoki sud majlisi ishtirokchilariga dalillarni tekshirishda fan, texnika, san’at yoki hunar sohasida maxsus bilim va malaka talab qilingan hollarda, sudda ishni ko‘rishda ishtirok etish uchun mutaxassis taklif qilinadi.

Sudning mutaxassis chaqirish haqidagi talabi mutaxassis ishlab turgan tashkilot rahbari uchun majburiydir.

Mutaxassis o‘zining nima maqsadda sudga chaqirilayotganini bilish, agar zimmasiga yuklatilgan vazifani bajarish uchun zarur bilim va malakaga ega bo‘lmasa, ishni yuritishda qatnashishdan bosh tortish huquqiga ega.

Mutaxassis sudning chaqiruvi bo‘yicha kelishi, ishni ko‘rishda qatnashishi, fan, texnika, san’at yoki hunar sohasidagi bilim va malakasiga asoslanib, o‘z fikrini bildirishi shart.

Agar mutaxassis sud uzrsiz deb topgan sabablarga ko‘ra sud chaqiruvi bo‘yicha kelmasa, unga eng kam ish haqining besh baravarigacha miqdorda jarima solinishi mumkin.

Sud quyidagi hollarda ish yuritishni to‘xtatib turishi shart:

1) agar ishda taraf bo‘lgan fuqaro vafot etib, nizoli huquqiy munosabat huquqiy vorislikka yo‘l qo‘ysa yoki ishda taraf bo‘lgan yuridik shaxs qayta tashkil etilsa;

2) fuqaro (taraf) muomala layoqatini yo‘qotsa;

3) javobgar Qurolli Kuchlarning harakatdagi qismida bo‘lsa yoki Qurolli Kuchlarning harakatdagi qismida bo‘lgan da’vogar iltimos qilsa;

4) fuqaroviy, jinoiy yoki ma’muriy sud ishlarini yuritish tartibida ko‘rilayotgan boshqa ish hal qilinmasdan oldin ko‘rishning imkoni bo‘lmasa.

Sud ishda ishtirok etuvchi shaxslarning iltimosi bo‘yicha yoki o‘z tashabbusi bilan quyidagi hollarda ish yuritishni to‘xtatib turishga haqli:

1) taraf Qurolli Kuchlar tarkibida muddatli haqiqiy harbiy xizmatni o‘tayotgan bo‘lsa yoki mazkur shaxslar davlatning birorta majburiyatini bajarish uchun jalb qilingan bo‘lsa;

2) taraf davolash muassasasida bo‘lsa, shuningdek taraflardan birida sudga kelishga to‘sqinlik qiladigan, tibbiyot muassasasining ma’lumotnomasi bilan tasdiqlangan kasallik mavjud bo‘lsa;

3) ushbu Kodeksning 140-moddasida nazarda tutilgan hollarda javobgar qidirilayotgan bo‘lsa;

4) taraf uzoq muddatli xizmat safarida bo‘lsa yoki boshqa uzrli sababga ko‘ra yo‘q bo‘lsa;

5) sud tomonidan ekspertiza tayinlangan bo‘lsa;

6) ushbu Kodeksning 65 va 390-moddalariga muvofiq sud tomonidan sud topshirig‘i yuborilgan bo‘lsa.

Ish yuritish quyidagi vaqtga qadar to‘xtatib turiladi:

1) ushbu Kodeksning 92-moddasi 1 va 2-bandlarida nazarda tutilgan hollarda — huquqiy voris ishga kirishguniga yoki ishga jalb qilinguniga qadar yoxud muomalaga layoqatsiz shaxsga qonuniy vakil tayinlanguniga qadar;

2) ushbu Kodeksning 92-moddasi 3-bandida nazarda tutilgan hollarda — taraf Qurolli Kuchlarning harakatdagi qismida bo‘lishi tugaguniga qadar;

3) ushbu Kodeksning 92-moddasi 4-bandida nazarda tutilgan hollarda — sudning hal qiluv qarori yoki hukmi qonuniy kuchga kirguniga qadar yoki ma’muriy tartibda ko‘rilayotgan ish bo‘yicha qaror chiqarilguniga qadar;

4) ushbu Kodeksning 93-moddasi 1-bandida nazarda tutilgan hollarda — tegishlicha, tarafning Qurolli Kuchlar tarkibida muddatli haqiqiy harbiy xizmatda bo‘lishi tugaguniga yoki mazkur shaxslar davlat majburiyatini bajarib bo‘lguniga qadar;

5) ushbu Kodeksning 93-moddasi 2-bandida nazarda tutilgan hollarda — taraf davolash muassasasidan chiqquniga yoki tarafning sudga kelishiga to‘sqinlik qilayotgan kasallik tuzalguniga qadar;

6) ushbu Kodeksning 93-moddasi 3-bandida nazarda tutilgan hollarda — javobgarni qidirish tamom bo‘lguniga qadar;

7) ushbu Kodeksning 93-moddasi 4-bandida nazarda tutilgan hollarda — taraf qaytguniga qadar;

8) ushbu Kodeksning 93-moddasi 5-bandida nazarda tutilgan hollarda — ekspertiza o‘tkazish tugaguniga qadar;

9) ushbu Kodeksning 93-moddasi 6-bandida nazarda tutilgan hollarda — sud topshirig‘ini ijro etish bo‘yicha harakatlar tugaguniga qadar.

Sudning ish yuritishni to‘xtatib turish to‘g‘risidagi ajrimi ustidan xususiy shikoyat qilinishi yoki xususiy protest keltirilishi mumkin.

Ish yuritish uni to‘xtatib turishga sabab bo‘lgan holatlar barham topgach, ishda ishtirok etuvchi shaxslarning arizasiga muvofiq yoki sudning tashabbusi bilan tiklanadi.

Ish yuritish tiklanganida sud ishda ishtirok etuvchi shaxslarni umumiy asoslarda chaqiradi.

Sud quyidagi hollarda arizani ko‘rmasdan qoldiradi:

1) ariza muomalaga layoqatsiz shaxs tomonidan berilgan bo‘lsa;

2) manfaatdor shaxs nomidan arizani ish yuritishga vakolati bo‘lmagan shaxs bergan bo‘lsa;

3) sud ayni bir taraflar o‘rtasidagi, ayni bir predmet to‘g‘risidagi va ayni bir asoslar bo‘yicha chiqqan nizo yuzasidan ish yuritayotgan bo‘lsa;

4) ishni o‘zlarining ishtirokisiz ko‘rishni iltimos qilmagan taraflar ikkinchi chaqiruv bo‘yicha ham uzrli sabablarsiz sudga kelmasalar, sud esa ishga oid mavjud materiallar asosida ishni hal qilish mumkin emas, deb hisoblasa;

5) ishni o‘zining ishtirokisiz ko‘rishni iltimos qilmagan da’vogar ikkinchi chaqiruv bo‘yicha sudga kelmasa, javobgar esa, ishni mazmunan ko‘rishni talab qilmasa.

Ariza ko‘rmasdan qoldirilgan hollarda ish yuritish sudning ajrimiga binoan tamomlanadi. Bu ajrimda sud ishning hal etilishiga to‘sqinlik qilayotgan, ushbu Kodeksning 97-moddasida sanab o‘tilgan holatlarni bartaraf etish yo‘llarini ko‘rsatishi shart.

Arizani ko‘rmasdan qoldirishga asos bo‘lgan holatlar bartaraf etilganidan keyin manfaatdor shaxs sudga ariza bilan yana umumiy tartibda murojaat qilishga haqli.

Agar taraflar sud majlisiga uzrli sabablarga ko‘ra kela olmaganliklarini tasdiqlovchi dalillarni taqdim etsalar, da’vogar yoki javobgarning iltimosnomasiga binoan sud ushbu Kodeks 97-moddasining 4 va 5-bandlariga asosan arizani ko‘rmasdan qoldirish to‘g‘risida chiqargan o‘z ajrimini bekor qiladi. Sudning bunday iltimosnomani qanoatlantirishni rad etish haqidagi ajrimi ustidan xususiy shikoyat berilishi va xususiy protest keltirilishi mumkin.

Sud quyidagi hollarda ish yuritishni tugatadi:

1) ish sudga taalluqli bo‘lmasa;

2) ayni bir taraflar o‘rtasidagi, ayni bir predmet to‘g‘risidagi va ayni bir asoslar bo‘yicha chiqqan nizo yuzasidan sudning qonuniy kuchga kirgan hal qiluv qarori yoki da’vogarning arz qilgan talablaridan voz kechishini qabul qilish to‘g‘risidagi yoxud taraflarning kelishuv bitimini tasdiqlash to‘g‘risidagi ajrimi mavjud bo‘lsa;

3) da’vogar arz qilgan talablaridan voz kechgan va sud bu voz kechishni qabul qilgan bo‘lsa;

4) taraflar kelishuv bitimi tuzgan bo‘lsalar va u sud tomonidan tasdiqlangan bo‘lsa;

5) ishni sudda ko‘rishga tayyorlash vaqtida javobgar da’vogarning talablarini tan olgan bo‘lsa va bu tan olish sudya tomonidan qabul qilingan bo‘lsa;

6) taraflar o‘rtasida ushbu nizoni hal qilish uchun hakamlik sudiga topshirish haqida hakamlik bitimi tuzilgan bo‘lsa;

7) ish bo‘yicha taraflardan biri bo‘lgan fuqaroning vafotidan so‘ng nizoli huquqiy munosabat huquqiy vorislikka yo‘l qo‘ymasa.

Ish yuritish sudning ajrimiga binoan tugatiladi. Agar ish yuritish ishning sudga taalluqli bo‘lmaganligi sababli tugatilsa, sud arizachi qaysi organga murojaat qilishi kerakligini ko‘rsatishi shart.

Ish yuritish tugatilgan taqdirda, ayni bir taraflar o‘rtasidagi, ayni bir predmet to‘g‘risidagi va ayni bir asoslar bo‘yicha nizo yuzasidan sudga ikkinchi marta murojaat qilishga yo‘l qo‘yilmaydi.

Sud xarajatlari davlat boji va ishni ko‘rish bilan bog‘liq chiqimlardan iboratdir.

Sudlarga da’vo arizalari, organlar va mansabdor shaxslarning xatti-harakatlari (qarorlari) ustidan shikoyatlar, alohida tartibda yuritiladigan ishlar bo‘yicha arizalar, sudlarning hal qiluv qarorlari ustidan apellatsiya, kassatsiya tartibida shikoyatlar va nazorat tartibida protest keltirish to‘g‘risida arizalar, hakamlik sudining hal qiluv qarorlarini bekor qilish to‘g‘risida arizalar, hakamlik sudining hal qiluv qarorlarini majburiy ijro etish uchun ijro varaqasi berish to‘g‘risida arizalar berganlik uchun, shuningdek sudlar tomonidan hujjatlarning nusxalari berilganligi uchun qonun hujjatlarida belgilangan tartibda va miqdorda davlat boji undiriladi.

Da’voning bahosi quyidagicha belgilanadi:

1) pul undirish to‘g‘risidagi da’volar bo‘yicha — undiriladigan summaga qarab;

2) mulk talab qilish to‘g‘risidagi da’volar bo‘yicha — da’vo qilinayotgan mulkning qiymatiga qarab;

3) bir qancha mustaqil talablardan iborat da’volar bo‘yicha — hamma talablarning umumiy summasiga qarab;

4) aliment undirish to‘g‘risidagi da’volar bo‘yicha — bir yillik to‘lovlarning yig‘indisiga qarab;

5) muddatli to‘lovlar va pul berish to‘g‘risidagi da’volar bo‘yicha — to‘lovlarning yoki beriladigan pullarning yig‘indisiga qarab, lekin ko‘pi bilan uch yillik yig‘indisiga qarab;

6) muddatsiz yoki umrbod to‘lovlar va pul berish to‘g‘risidagi da’volar bo‘yicha — to‘lovlarning yoki pullarning uch yil ichidagi yig‘indisiga qarab;

7) to‘lovlarni yoki pul berishni kamaytirish yoxud ko‘paytirish to‘g‘risidagi da’volar bo‘yicha — to‘lovlar yoki beriladigan pullar kamaytiriladigan yoki ko‘paytiriladigan summaga, lekin ko‘pi bilan bir yillik summaga qarab;

8) to‘lovlarni yoki pul berishni to‘xtatish to‘g‘risidagi da’volar bo‘yicha — qolgan to‘lovlar yoki pullar yig‘indisiga, lekin ko‘pi bilan bir yillik yig‘indisiga qarab;

9) mulk ijarasi shartnomasini muddatidan ilgari bekor qilish haqidagi da’volar bo‘yicha — shartnoma amal qilishining qolgan muddatida mulkdan foydalanish uchun to‘lanadigan to‘lovlarning, lekin ko‘pi bilan uch yil ichidagi to‘lovlarning yig‘indisiga qarab;

10) xususiy mulk huquqi asosida fuqarolarga tegishli imoratlarga egalik huquqi to‘g‘risidagi da’volar bo‘yicha — imoratning haqiqiy qiymatiga qarab, lekin bu miqdor inventarizatsiya bahosidan, inventarizatsiya bahosi bo‘lmaganida esa, majburiy sug‘urta bahosidan kam bo‘lmasligi kerak, tashkilotlarga qarashli imoratlarga doir da’volar bo‘yicha esa, imoratlarning haqiqiy bahosidan kam bo‘lmasligi kerak.

Da’voning bahosi da’vogar tomonidan ko‘rsatiladi. Da’vogar ko‘rsatgan baho da’vo qilinayotgan mulkning haqiqiy qiymatiga muvofiq emasligi yaqqol bo‘lsa, da’voning bahosini sudya belgilaydi.

Da’vo taqdim etilgan vaqtda uning bahosini belgilash qiyin bo‘lsa, davlat bojining miqdorini sudya dastlabki tarzda belgilaydi va keyinchalik ishni hal qilish vaqtida sud belgilagan da’vo bahosiga muvofiq, bojning kam qismi undiriladi yoki ortiqcha olingan qismi qaytariladi.

Da’vogar o‘zining talablarini kamaytirgan, arz qilgan talablaridan voz kechgan, taraflar ishni kelishuv bitimi bilan tamomlagan hollarda to‘langan boj qaytarilmaydi.

Arz qilingan talablar ko‘paytirilganda yetishmagan summa da’voning ko‘paytirilgan bahosiga muvofiq ravishda qo‘shimcha tarzda to‘lanadi.

To‘langan davlat boji quyidagi hollarda qisman yoki to‘la qaytarilishi kerak:

1) qonun hujjatlari bo‘yicha talab qilinganidan ortiq boj to‘langan bo‘lsa;

2) arizani (shikoyatni) qabul qilish rad etilgan bo‘lsa;

3) arizalar (shikoyatlar) ushbu Kodeksning 154-moddasida nazarda tutilgan asoslar bo‘yicha da’vogarga qaytarib berilsa;

4) ish sudga taalluqli bo‘lmaganligi sababli (ushbu Kodeks 100-moddasining 1-bandi) ishni yuritish tugatilgan bo‘lsa;

5) ariza muomalaga layoqatsiz shaxs tomonidan berilganligi sababli (ushbu Kodeks 97-moddasining 1-bandi) ko‘rmasdan qoldirilgan bo‘lsa.

Ushbu modda birinchi qismining 1-bandida nazarda tutilgan hollarda davlat bojining ortiqcha to‘langan qismi qaytarib beriladi.

Davlat bojini qaytarish sudning ajrimi asosida moliya organlari tomonidan amalga oshiriladi.

Ishni ko‘rish bilan bog‘liq bo‘lgan chiqimlarga quyidagilar kiradi:

1) guvohlar, ekspertlar, mutaxassislar, tarjimonlarga to‘lanishi lozim bo‘lgan summalar;

2) joyga borib ko‘zdan kechirish bilan bog‘liq bo‘lgan xarajatlar;

3) ushbu Kodeksning 140-moddasida nazarda tutilgan hollarda, javobgarni qidirish uchun qilingan xarajatlar;

4) sudning hal qiluv qarorini ijro etish bilan bog‘liq xarajatlar.

Davlat bojini to‘lashdan ozod qilish qonun hujjatlariga muvofiq amalga oshiriladi.

Sud fuqaroning mulkiy ahvoliga qarab, uni davlat daromadiga undiriladigan sud xarajatlarini to‘lashdan ozod qilishga haqli.

Sud taraflarning mulkiy ahvoliga qarab, ulardan birining yoki ikkalasining davlat daromadiga undiriladigan sud xarajatlarini to‘lashni kechiktirishga yoki bo‘lib-bo‘lib to‘lashga yo‘l qo‘yishi, shuningdek bu xarajatlarning miqdorini kamaytirishi mumkin.

Guvohlar, ekspertlar, mutaxassislar va tarjimonlarga tegishli bo‘lgan summalar ular o‘z vazifalarini bajarib bo‘lganlaridan so‘ng, xarajat taraflardan undirib olingan-olinmaganidan qat’i nazar, sud tomonidan to‘lanadi.

To‘lash tartibi va to‘lanishi lozim bo‘lgan summaning miqdori qonun hujjatlari bilan belgilanadi.

Ekspertlar va mutaxassislar sudning topshirig‘iga muvofiq bajargan ishlari uchun haqni bu ish ularning xizmat burchlari doirasiga kirmagan taqdirda oladilar.

Ushbu moddaning birinchi qismida ko‘rsatilgan xodimlarning sudga borishi munosabati bilan ishda bo‘lmagan vaqtida ish joyidagi o‘rtacha ish haqi qonunda belgilangan tartibda saqlanadi.

Mehnat munosabatlariga kirishmagan guvohlarga odatdagi mashg‘ulotlaridan qoldirilganliklari uchun amalda sarflagan vaqtlarini va joriy etilgan eng kam ish haqini hisobga olib haq to‘lanadi.

Guvohlarga, ekspertlarga, mutaxassislarga, tarjimonlarga to‘lanishi lozim bo‘lgan pulni yoki joyga borib ko‘zdan kechirishga ketadigan xarajatlar uchun zarur bo‘lgan pulni tegishli iltimos bilan murojaat qilgan taraf oldindan to‘lab qo‘yadi. Agar bu iltimosni ikkala taraf qilgan bo‘lsa yoki guvohlarni, ekspertlarni, mutaxassislarni, tarjimonlarni chaqirish, joyga borib ko‘zdan kechirish sudning tashabbusi bilan amalga oshirilsa, buning uchun kerakli summani taraflar bab-baravar to‘laydilar.

Ushbu moddada ko‘rsatib o‘tilgan summalarni sud xarajatlarini to‘lashdan ozod qilingan taraf to‘lamaydi.

Hal qiluv qarori qaysi tarafning foydasiga chiqarilgan bo‘lsa, sud shu tarafga ikkinchi tarafdan vakilning yordami uchun to‘lashga ketgan xarajatlarni oqilona miqdorlarda undirib beradi.

Agar hal qiluv qaroriga binoan haqli bo‘lib chiqqan tarafga advokat belgilangan tartibga muvofiq bepul yordam ko‘rsatgan bo‘lsa, bu summa boshqa tarafdan advokatlar byurosi (hay’ati, firmasi) foydasiga undiriladi.

Sud insofsizlik bilan asossiz talablarni qo‘ygan yoki arz qilingan talablarga qarshi nizolashgan yoxud ishning to‘g‘ri va o‘z vaqtida ko‘rib chiqilishi va hal etilishiga muntazam qarshilik qilib kelgan taraf zimmasiga amalda yo‘qotilgan vaqt uchun ikkinchi taraf foydasiga haq to‘lash majburiyatini yuklashi mumkin. Undiriladigan haq sud tomonidan oqilona miqdorda belgilanadi.

Hal qiluv qarori qaysi tarafning foydasiga chiqarilgan bo‘lsa, sud shu tarafga ikkinchi tarafdan, garchi bu taraf davlat daromadiga tushadigan sud xarajatlarini to‘lashdan ozod etilgan bo‘lsa-da, ish bo‘yicha qilingan hamma xarajatlarni undirib beradi.

Agar arz qilingan talablar qisman qanoatlantirilgan bo‘lsa, ushbu moddada ko‘rsatilgan summalar javobgardan da’vogarga talablarning sud qanoatlantirgan qismiga mutanosib ravishda, javobgarga esa, da’vogardan u arz qilgan talablarning rad etilgan qismiga mutanosib ravishda undirib beriladi.

Ushbu moddada bayon qilingan qoidalar apellatsiya, kassatsiya shikoyati va nazorat tartibida protest keltirishni so‘rab ariza berganda taraflar to‘lagan davlat bojiga ham taalluqlidir.

Agar yuqori turuvchi sud ishni yangidan ko‘rib chiqish uchun yubormay, chiqarilgan hal qiluv qarorini o‘zgartirsa yoki yangi hal qiluv qarori chiqarsa, u sud xarajatlari taqsimotini ham tegishlicha o‘zgartiradi.

Davlat organlari va boshqa organlar, shuningdek mansabdor shaxslarning xatti-harakatlari (hal qiluv qarorlari) ustidan berilgan shikoyat va arizani ko‘rish bilan bog‘liq chiqimlar sud tomonidan, basharti sud fuqaroning shikoyati yoki arizasini qanoatlantirishni rad etish haqida hal qiluv qarori chiqarsa, ana shu fuqaroning zimmasiga yoki, agar organlar yoki mansabdor shaxs xatti-harakatlarining g‘ayriqonuniyligini aniqlagan bo‘lsa, ana shu organ yoki mansabdor shaxs zimmasiga yuklashi mumkin.

Da’vogar arz qilgan talablaridan voz kechsa, uning xarajatlarini javobgar to‘lamaydi. Lekin talab qo‘yilgandan so‘ng ularni javobgar ixtiyoriy ravishda qanoatlantirganligi natijasida da’vogar o‘z talablaridan voz kechgan bo‘lsa, sud da’vogarning iltimosi bo‘yicha uning ish yuzasidan qilgan hamma sud xarajatlarini javobgardan undirib beradi.

Agar taraflar kelishuv bitimi tuzish vaqtida sud xarajatlarini taqsimlash tartibini nazarda tutmagan bo‘lsalar, sud bu masalani ushbu Kodeksning 114, 116 va 120-moddalariga muvofiq ravishda hal qiladi.

Prokurorning, shuningdek boshqa shaxslar huquqlarini hamda qonun bilan qo‘riqlanadigan manfaatlarini himoya qilishni so‘rab sudga murojaat qilgan davlat boshqaruvi organlari, tashkilotlar va ayrim fuqarolarning arz talablari (ushbu Kodeksning 5-moddasi) butunlay yoki qisman rad etilganda, javobgarning sud xarajatlari unga budjet mablag‘lari hisobidan to‘liq yoki da’vogar arz qilgan talablarning rad etilgan qismiga mutanosib ravishda qaytarib beriladi.

Talablarni qanoatlantirish rad etilganida, ushbu Kodeksning 42-moddasi uchinchi qismida nazarda tutilgan tartibda sud tomonidan jalb etilgan javobgarning sud xarajatlari unga budjet mablag‘lari hisobidan qaytariladi.

Mol-mulkni xatlashni bekor qilish to‘g‘risidagi da’vo qanoatlantirilgan taqdirda, da’vogarning sud xarajatlari unga budjet mablag‘lari hisobidan qaytariladi.

Ishni ko‘rish bilan bog‘liq bo‘lgan va da’vogar to‘lashdan ozod qilingan sud chiqimlari hamda davlat boji javobgardan arz qilingan talablarning qanoatlantirilgan qismiga mutanosib ravishda davlat daromadiga undiriladi.

Arz qilingan talablarni qanoatlantirish rad etilgan taqdirda sudning ishni ko‘rish bilan bog‘liq chiqimlari da’vogardan davlat daromadiga undiriladi.

Agar arz qilingan talablar qisman qanoatlantirilgan, javobgar esa, sud xarajatlarini to‘lashdan ozod qilingan bo‘lsa, sudning ishni ko‘rish bilan bog‘liq chiqimlari sud xarajatlarini to‘lashdan ozod qilinmagan da’vogardan talablarining rad etilgan qismiga mutanosib ravishda davlat daromadiga undiriladi.

Agar har ikki taraf ham sud xarajatlarini to‘lashdan ozod qilingan bo‘lsa, sudning ishni ko‘rish bilan bog‘liq chiqimlari davlat hisobiga o‘tkaziladi.

Javobgarni qidirish e’lon qilingan bo‘lsa (ushbu Kodeksning 140-moddasi), sud qidiruv ishi bo‘yicha qilingan xarajatlarni javobgardan davlat daromadiga undiradi.

Sud xarajatlari bilan bog‘liq masalalar bo‘yicha sud ajrimi ustidan xususiy shikoyat berilishi yoki xususiy protest keltirilishi mumkin.

Sud jarimalari ushbu Kodeksda nazarda tutilgan hollarda va miqdorda solinadi.

Jarima solish to‘g‘risida ajrim chiqariladi va uning nusxasi darhol jarima solingan shaxsga jo‘natiladi.

Tashkilotlarning mansabdor shaxslariga sud tomonidan solingan jarimalar ularning shaxsiy mablag‘laridan undiriladi.

Jarima solingan shaxs sud ajrimining nusxasini olganidan keyin besh kun ichida jarima solgan suddan jarimadan ozod qilish yoki uning miqdorini kamaytirishni iltimos qilishi mumkin. Bu ariza jarima solingan shaxsni chaqirgan holda sud majlisida ko‘rib chiqiladi. Biroq uning sudga kelmasligi arizani ko‘rib chiqish uchun to‘sqinlik qilmaydi.

Sudning jarimadan ozod qilish yoki uning miqdorini kamaytirishni rad etish to‘g‘risidagi ajrimi ustidan xususiy shikoyat berilishi yoki xususiy protest keltirilishi mumkin.

Protsessual harakatlar qonunda belgilangan muddatlarda bajariladi.

Protsessual muddatlar qonunda belgilanmagan hollarda, ularni sud tayinlaydi.

Protsessual harakatlarni bajarish muddatlari aniq kalendar sana bilan, albatta yuz berishi lozim bo‘lgan voqeani ko‘rsatgan holda yoki muayyan davr bilan belgilanadi. Muayyan davr bilan belgilanganda harakat butun davr mobaynida bajarilishi mumkin.

Protsessual muddatlar yillar, oylar va kunlar bilan hisoblanadi. Muddatning o‘tishi kalendar sananing yoki muddatning boshlanishi deb belgilangan voqea yuz bergan kunning ertasidan boshlanadi.

Yillar bilan hisoblanadigan muddat uning oxirgi yilining tegishli oyi va kunida tamom bo‘ladi.

Oylar bilan hisoblanadigan muddat tegishli oyda va muddat oxirgi oyining tegishli kunida tamom bo‘ladi.

Agar oylar bilan hisoblanadigan muddatning oxiri tegishli kuni bo‘lmagan oyga to‘g‘ri kelsa, muddat shu oyning oxirgi kunida tamom bo‘ladi. Bu muddatning oxirgi kuni ish kuni bo‘lmagan kunga to‘g‘ri kelgan taqdirda undan keyingi birinchi ish kuni muddatning tamom bo‘lish kuni hisoblanadi.

Muddati belgilangan protsessual harakat muddatning oxirgi kuni soat yigirma to‘rtgacha bajarilishi mumkin.

Agar protsessual harakat sudda bajarilishi lozim bo‘lsa, belgilangan qoidalarga muvofiq sudda ish tugagan soatda muddat tamom bo‘lgan hisoblanadi.

Agar ariza, shikoyat, hujjatlar yoki pul summasi muddatning oxirgi kuni soat yigirma to‘rtgacha aloqa tashkilotiga topshirilgan bo‘lsa, muddat o‘tmagan hisoblanadi.

Protsessual harakatlarni bajarish huquqi qonunda belgilangan yoki sud tayinlagan muddatning o‘tishi bilan bekor bo‘ladi. Protsessual muddatlar o‘tgandan so‘ng berilgan arizalar, shikoyatlar va hujjatlar ko‘rilmaydi.

Ish yuritish to‘xtatib turilganida tugamagan hamma protsessual muddatlarning o‘tishi ham to‘xtatib turiladi. Muddatlarning to‘xtatib turilishi ish yuritishni to‘xtatib turishga asos bo‘lgan holatlar kelib chiqqan vaqtdan boshlanadi. Ish yuritish tiklangan kundan e’tiboran protsessual muddatlarning o‘tishi davom etadi.

Sud tayinlagan muddatlar sud tomonidan kechiktirilishi mumkin.

Ishda ishtirok etuvchi shaxslar qonunda belgilangan muddatni sud uzrli deb topgan sabablarga ko‘ra o‘tkazib yuborgan bo‘lsalar, mazkur muddat tiklanadi.

O‘tkazib yuborilgan muddatni tiklash to‘g‘risidagi ariza protsessual harakat bajarilishi yoki hujjat topshirilishi lozim bo‘lgan sudga beriladi va ishda ishtirok etuvchi shaxslar xabardor qilingan holda sud majlisida ko‘rib chiqiladi. Biroq bu shaxslarning kelmasligi sud oldiga qo‘yilgan masalani hal etishga to‘sqinlik qilmaydi.

O‘tkazib yuborilgan protsessual muddatni tiklash to‘g‘risida ariza berish bilan bir vaqtda, muddati o‘tkazib yuborilgan harakat bajarilishi yoki hujjat topshirilishi lozim.

O‘tkazib yuborilgan protsessual muddatni tiklashni rad etish to‘g‘risida sud chiqargan ajrim ustidan xususiy shikoyat berilishi yoki xususiy protest keltirilishi mumkin.

Fuqarolik ishlarini sudda ko‘rishga tayyorlash ariza qabul qilingan kundan boshlab o‘n kunlik muddatdan kechiktirmay amalga oshirilishi lozim. Bu muddat alohida hollarda o‘ta murakkab ishlar bo‘yicha sudyaning asoslantirilgan ajrimiga binoan kechiktirilib, yigirma kunga yetkazilishi mumkin, ushbu moddaning ikkinchi qismida ko‘rsatilgan ishlar bundan mustasno.

Aliment undirish haqidagi, mayib bo‘lish yoki sog‘liqqa boshqacha tarzda shikast yetganligi, shuningdek boquvchining o‘limi natijasida ko‘rilgan zararning o‘rnini qoplash to‘g‘risidagi ishlar hamda mehnatga doir huquqiy munosabatlardan kelib chiqadigan talablar bo‘yicha qo‘zg‘atilgan ishlar, basharti taraflar bir tuman yoki shaharda joylashgan bo‘lsa, birinchi instansiya sudi tomonidan sudda ko‘rishga tayyorlab bo‘lingan kundan e’tiboran o‘n kundan kechiktirmay, boshqa hollarda esa, yigirma kundan kechiktirmay ko‘rilishi lozim.

Qolgan fuqarolik ishlari sudda ko‘rishga tayyorlab bo‘lingan kundan e’tiboran bir oydan kechiktirmay ko‘rilishi lozim. O‘ta murakkab ishlar bo‘yicha mazkur muddat sudyaning asoslantirilgan ajrimiga ko‘ra ikki oygacha uzaytirilishi mumkin, ushbu moddaning ikkinchi qismida ko‘rsatilgan ishlar bundan mustasno.

Ishda ishtirok etuvchi shaxslar, shuningdek guvohlar, ekspertlar, mutaxassislar va tarjimonlar sud chaqiruv qog‘ozlari, zarur hollarda esa telefonogrammalar, telegrammalar va xabardor qilinganlik fakti qayd etilishini ta’minlaydigan boshqa aloqa vositalari orqali sudga chaqiriladi hamda sudning ayrim protsessual harakatlari to‘g‘risida xabardor qilinadi.

Sudya chaqiruv qog‘ozi bilan bir vaqtda javobgarga arizaning va arizaga ilova qilingan hujjatlarning nusxalarini ham yuboradi.

Agar javobgar sudga yozma tushuntirish bergan bo‘lsa, sudya sudga murojaat qilgan shaxsga chaqiruv qog‘ozi bilan birga ana shu tushuntirish xatining nusxasini ham yuboradi.

Telefonogrammalar, telegrammalar va xabardor qilinganlik fakti qayd etilishini ta’minlaydigan boshqa aloqa vositalari orqali sudga chaqirilgan yoki sudning ayrim protsessual harakatlari to‘g‘risida xabardor qilingan hollarda, telefonogrammalar, telegrammalar, axborot tizimi orqali elektron shaklda yuborilgan sud chaqiruv qog‘ozining nusxasi ish materiallariga qo‘shib qo‘yiladi.

Sudning chaqiruv qog‘ozida quyidagilar ko‘rsatilishi lozim:

1) sudning nomi, aniq manzili, telefon raqami, elektron manzili;

2) borish joyi va vaqti;

3) shaxs qanday ish yuzasidan chaqirilayotganligi;

4) shaxsning kim tariqasida chaqirilayotganligi;

5) ishda ishtirok etuvchi shaxslarga ish bo‘yicha o‘zlari ega bo‘lgan hamma dalillarni taqdim etish to‘g‘risida taklif;

6) chaqiriluvchining shaxsan o‘zi yo‘qligi sababli chaqiruv qog‘ozini qabul qilib olgan shaxsning imkoniyat bo‘lishi bilanoq uni darhol chaqiriluvchiga topshirishga majburligi;

7) sudga kelmaslikning oqibatlari (ushbu Kodeksning 86, 174, 175 va 176-moddalari).

Axborot tizimi orqali elektron shaklda yuborilayotgan sud chaqiruv qog‘ozida ushbu modda birinchi qismining 1 — 5, 7-bandlarida sanab o‘tilgan ma’lumotlar ko‘rsatilishi kerak.

Chaqiruv qog‘ozi ishda ishtirok etuvchi shaxslarga va protsessning boshqa ishtirokchilariga sudga o‘z vaqtida kelish va ishga tayyorlanish uchun yetarli vaqtga ega bo‘lishlarini mo‘ljallab topshirilishi kerak.

Chaqiruv qog‘ozi chaqirilayotgan shaxsga taraf yoki ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxs tomonidan ko‘rsatilgan manzil bo‘yicha yetkazib beriladi. Agar fuqaro sudga ma’lum qilingan manzilda amalda yashamasa, chaqiruv qog‘ozi uning ish joyiga yuborilishi mumkin.

Chaqiruv qog‘ozi aloqa tashkiloti orqali topshirilganligi to‘g‘risida tilxat olish yo‘li bilan yoki xat-hujjat tashuvchi orqali yuboriladi.

Sudya ishda ishtirok etuvchi shaxsning roziligi bilan unga ish bo‘yicha chaqirilayotgan boshqa shaxsga topshirish uchun chaqiruv qog‘ozi berishi mumkin.

Sudya chaqiruv qog‘ozini yetkazib berish vazifasini topshirgan shaxs chaqiruv qog‘ozining ikkinchi nusxasini chaqiriluvchining chaqiruv qog‘ozini olganligi to‘g‘risidagi imzosi bilan sudga qaytarishi shart.

Ishda ishtirok etuvchi shaxs tomonidan elektron manzili ko‘rsatilgan taqdirda chaqiruv qog‘ozi axborot tizimi orqali elektron shaklda yuborilishi mumkin.

Chaqiruv qog‘ozi fuqaroga topshirilganida, u chaqiruv qog‘ozining sudga qaytariladigan ikkinchi nusxasiga qog‘ozni olgan vaqtini ko‘rsatib, imzo chekadi.

Tashkilot nomiga yozilgan chaqiruv qog‘ozi tegishli mansabdor shaxsga topshiriladi, u chaqiruv qog‘ozining ikkinchi nusxasiga imzo chekadi.

Agar chaqiruv qog‘ozini keltirgan shaxs ish bo‘yicha chaqirilayotgan fuqaroni yashash yoki ish joyida topmasa, chaqiruv qog‘ozi u bilan birga yashaydigan katta yoshdagi oila a’zolarining biriga, ular ham bo‘lmasa, fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organiga yoki ish beruvchiga (ish joyi ma’muriyatining mansabdor shaxsiga) topshiriladi. Bunday hollarda chaqiruv qog‘ozini qabul qilib olgan shaxs uning ikkinchi nusxasida o‘zining familiyasi, ismi va otasining ismini, shuningdek chaqiruv qog‘ozi yuborilgan shaxsning kimi ekanligini (eri yoki xotini, otasi, onasi, o‘g‘li, qizi va hokazo) yoki egallab turgan lavozimini ko‘rsatishi shart. Chaqiruv qog‘ozini qabul qilib olgan shaxs uni imkoniyat bo‘lishi bilan darhol chaqiriluvchiga topshirishi shart.

Chaqiriluvchi vaqtincha biror joyga ketgan bo‘lsa, chaqiruv qog‘ozini keltirgan shaxs uning ikkinchi nusxasiga chaqiriluvchi qayerga ketganligi va qachon kelishi kutilayotganligi to‘g‘risida yozib qo‘yadi. Bu ma’lumotlar tegishli fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari tomonidan yoki ish beruvchi vakilining imzosi bilan tasdiqlanishi va guvohlantirilishi lozim.

Chaqiriluvchi o‘z nomiga yuborilgan sudning chaqiruv qog‘ozini qabul qilishdan bosh tortsa, chaqiruv qog‘ozini keltirgan shaxs buni chaqiruv qog‘ozida qayd qilib, uni sudga qaytarib topshiradi. Chaqiriluvchi chaqiruv qog‘ozini qabul qilib olishdan bosh tortganligi haqidagi qayd fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organi yoki chaqiriluvchining ish beruvchisi (ma’muriyatning mansabdor shaxsi) tomonidan yoxud kamida ikki nafar fuqaroning imzosi bilan tasdiqlanadi.

Chaqiriluvchi chaqiruv qog‘ozini qabul qilishdan bosh tortganligi yoki axborot tizimi orqali elektron shaklda xabardor qilingan shaxsning kelmaganligi ishni ko‘rib chiqishga to‘sqinlik qilmaydi.

Ishda ishtirok etuvchi shaxslar ish yuritilayotgan vaqtda o‘z manzili o‘zgargani haqida sudga ma’lum qilishlari shart. Aks holda, chaqiruv qog‘ozi sudga ma’lum bo‘lgan oxirgi manzil bo‘yicha yuboriladi va chaqiriluvchi bu manzilda yashamayotgan bo‘lsa-da, chaqiruv qog‘ozi unga topshirilgan hisoblanadi.

Ishda ishtirok etuvchi shaxslar telefonlari va fakslarining raqamlarini, elektron manzilini sudga ma’lum qilgan taqdirda, ish yuritilayotgan vaqtda ularning o‘zgarganligi haqida sudni xabardor qilishi kerak.

Javobgarning amaldagi yashash joyi noma’lum bo‘lgan taqdirda, javobgarning oxirgi yashash joyidagi aloqa tashkiloti, fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organi yoxud oxirgi ish joyidagi ish beruvchi (ma’muriyatning mansabdor shaxsi) chaqiruv qog‘ozining ikkinchi nusxasiga chaqiruv qog‘ozi olinganligi va chaqiriluvchining qayerdaligi ma’lum emasligi sababli uni topshirishning imkoni bo‘lmaganligi haqida yozib yuborgan ma’lumot sudga kelib tushgach, sud ishni ko‘rishga kirishadi.

Aliment undirish haqidagi, mayib bo‘lish yoki sog‘liqqa boshqacha tarzda shikast yetganligi, shuningdek boquvchisining o‘limi natijasida ko‘rilgan zararning o‘rnini qoplash haqidagi da’volar bo‘yicha javobgarning (qarzdorning) amaldagi yashash joyi noma’lum bo‘lsa, javobgar (qarzdor) qidirilishi shart. Bunday hollarda sud ichki ishlar organlari javobgarni (qarzdorni) qidirishi to‘g‘risida ajrim chiqaradi.

Sudlarga taalluqli fuqarolik ishlari fuqarolik ishlari bo‘yicha tumanlararo, tuman (shahar) sudlarida ko‘riladi, qonunda bunday ishlarni ko‘rish boshqa sudlar vakolatiga berilgan hollar bundan mustasno.

Qoraqalpog‘iston Respublikasi fuqarolik ishlari bo‘yicha Oliy sudi, fuqarolik ishlari bo‘yicha viloyatlar va Toshkent shahar sudlari qonunda o‘z vakolatlariga berilgan fuqarolik ishlarini, shuningdek alohida holatlarni hisobga olib har qanday fuqarolik ishini Qoraqalpog‘iston Respublikasi, viloyatlar, Toshkent shahri hududidagi fuqarolik ishlari bo‘yicha tumanlararo, tuman (shahar) sudidan olib, birinchi instansiya sudi sifatida o‘zining ish yuritishiga qabul qilib olishga yoki bir suddan boshqa tegishli sudga o‘tkazishga haqli.

O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi qonunda o‘z vakolatiga berilgan fuqarolik ishlarini ko‘rib chiqadi, shuningdek alohida holatlarni hisobga olib, har qanday fuqarolik ishini O‘zbekiston Respublikasining istalgan sudidan olib, birinchi instansiya sudi sifatida o‘zining ish yuritishiga qabul qilib olishga yoki bir suddan boshqa tegishli sudga o‘tkazishga haqli.

Arizalar javobgar doimiy yashab turgan yoki doimiy mashg‘ul bo‘lgan joydagi sudga beriladi.

Tashkilotlarga nisbatan ariza ularning organlari joylashgan hududdagi sudga beriladi.

Sud sudlovga taalluqlilik qoidalariga rioya qilgan holda o‘zining yuritishiga qabul qilib olgan ishni, garchi keyinchalik bu ish boshqa sudning sudloviga taalluqli bo‘lib qolsa ham, mazmunan hal qilishi lozim.

Sud quyidagi hollarda ishni ko‘rish uchun boshqa sudga o‘tkazadi:

1) muayyan ish boshqa sudda, xususan dalillarning ko‘pchilik qismi joylashgan yerdagi sudda o‘z vaqtida va har tomonlama ko‘rib chiqiladi deb hisoblasa;

2) ilgari turar joyi noma’lum bo‘lgan javobgar ishni o‘zi yashab turgan joydagi sudga o‘tkazishni iltimos qilsa;

3) bir yoki bir necha sudya rad qilingach, bu sudda ularni almashtirish mumkin bo‘lmay qolsa;

4) ish muayyan sudda ko‘rilayotganida bu ish sudlovga taalluqlilik qoidalari buzilgan holda yuritishga qabul qilinganligi ma’lum bo‘lib qolsa.

Ish bir suddan boshqasiga sudning ajrimiga asosan, bu ajrim ustidan shikoyat berish yoki unga nisbatan protest keltirish muddati o‘tganidan keyin, shikoyat berilgan yoki protest keltirilgan taqdirda esa, shikoyatni yoki protestni qanoatlantirmay qoldirish haqida ajrim chiqarilganidan keyin o‘tkaziladi.

Bir suddan boshqa sudga yuborilgan ish ana shu keyingi sud tomonidan ko‘rish uchun qabul qilinishi kerak.

Sudlovga taalluqlilik to‘g‘risida nizolarga yo‘l qo‘yilmaydi.

Sudda fuqarolik ishlari yozma shaklda, shu jumladan axborot tizimi orqali elektron shaklda ariza berish yo‘li bilan qo‘zg‘atiladi.

Arizada quyidagilar ko‘rsatilishi lozim: