Yuridik ahamiyatga ega bo‘lgan faktlarni belgilash haqidagi ishlar bo‘yicha qonuniy, asosli va adolatli hal qiluv qarorlarini chiqarish fuqarolarning huquqlarini himoya qilishni ta’minlaydi.

Sudlar fuqarolarni va davlatni qonun bilan qo‘riqlanadigan manfaatlari himoyasini ta’minlab, bu ishlarni asosan to‘g‘ri hal qilmoqdalar.

Shu bilan birga, qator hollarda ishlarni ko‘rishda sudlar tomonidan qonunni qo‘llashda xatoliklarga yo‘l qo‘yilmoqda. Sudga taalluqli bo‘lmagan arizalarni ish yuritishga qabul qilish hollari bor. Faktni belgilash qanday huquqiy oqibatlar tug‘dirishi, shuningdek, yo‘qotilgan hujjatlarni sudsiz tartibda olish yoki tiklash imkoniyati yo‘qligi har doim ham aniqlanmaydi.

Faktni belgilash bilan bog‘liq bo‘lgan holatlar yetarli darajada tekshirilmaydi, manfaatdor shaxslar ishda ishtirok etishga jalb qilinmaydilar, oqibatda qator ishlar bo‘yicha fuqarolarning arizalarini qanoatlantirish to‘g‘risida asossiz hal qiluv qarorlari chiqariladi.

Yuridik faktni belgilash bilan fuqarolik holati dalolatnomalari yozuvlaridagi noto‘g‘rilikni belgilash o‘rtasidagi, faktni tan olish bilan faktni ro‘yxatga olinganligini belgilash o‘rtasidagi farq sudlar tomonidan ravshan aniqlanmaydi.

Bayon etilgan jiddiy kamchiliklarni bartaraf etish, qonunlarni to‘g‘ri va bir xilda qo‘llanilishini ta’minlash maqsadida O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudining Plenumi qaror qiladi:

1. Sudlarning e’tibori yuridik ahamiyatga ega bo‘lgan faktlarni belgilash to‘g‘risidagi ishlarni ko‘rishda qonunchilikka qat’iy amal qilishga, fuqarolarning va tashkilotlarning huquqlarini va qonuniy manfaatlarini qo‘riqlashni har taraflama ta’minlashga qaratilsin.

2. Sudlar O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik protsessual kodeksining (bundan buyon matnda FPK deb yuritiladi) 295-moddasida nazarda tutilgan sud tartibida aniqlanadigan yuridik ahamiyatga ega bo‘lgan faktlar ro‘yxati tugal emasligini inobatga olishlari lozim.

Sud yuridik ahamiyatga ega bo‘lgan boshqa faktlarni ham, agar bu qonun bilan boshqa organning vakolatiga berilmagan bo‘lsa, aniqlashga haqli. Xususan, sud:

1968-yil 1-oktabrgacha tug‘ilgan bolalarga nisbatan otalikni tan olganlik, otalik va otalikni qayd qilish;

ixtironi joriy etish, taklifni ratsionalizator sifatida tavsiflash;

binoga, payga, avtomobilga va boshqa maxsus ro‘yxatdan o‘tkaziladigan mulkka egalik qilish;

sug‘urta guvohnomasining tegishliligi;

fuqaroni yoki uning ota-onasining Ikkinchi jahon urushi davrida O‘zbekiston Respublikasiga evakuatsiya qilinganligi;

chet davlat fuqaroligida bo‘lmagan shaxsning O‘zbekiston Respublikasida doimiy yashash joyi bo‘yicha ro‘yxatga olinganligini tasdiqlovchi hujjatlari mavjud bo‘lmagan hollarda O‘zbekiston Respublikasida doimiy yashaganligi faktini tasdiqlashi mumkin.

3. Amaldagi qonunlarda belgilashning boshqacha (sudsiz) tartibi nazarda tutilgan faktlarni belgilash to‘g‘risidagi arizalar sud tartibida ko‘rilishi mumkin emas. Jumladan, quyidagi faktlar sud tartibida aniqlanmaydi:

a) haqiqiy harbiy xizmatni o‘taganlik, partizan otryadida bo‘lganlik, janglarda yarador bo‘lganlik;

b) odamning yoshini belgilash to‘g‘risidagi;

v) oliy o‘quv yurtini, texnikumni, o‘rta maktabni va boshqa o‘quv yurtlarini bitirganlik faktlarini belgilash;

g) partiya, kasaba uyushmalari harbiy hujjatlarni, pasport va fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish organlari tomonidan beriladigan guvohnomalarni tegishliligi faktlari.

4. FPK 295-moddasi mazmuniga ko‘ra, sud yuridik faktni aniqlash haqidagi arizani, agar:

a) qonunga ko‘ra bunday fakt arizachi uchun ma’lum yuridik oqibatlar keltirib chiqarsa (fuqarolar yoki tashkilotlarning shaxsiy yoki mulkiy huquqlarini vujudga keltirsa, o‘zgartirsa yoki tugatsa);

b) fakt sudga taalluqli huquq to‘g‘risidagi nizoni hal qilish bilan bog‘liq bo‘lmasa;

v) arizachi yuridik ahamiyatga ega bo‘lgan faktni hujjat bilan tasdiqlashning boshqa imkoniyatiga ega bo‘lmasa;

g) qonunchilikda ularni belgilashning o‘zgacha tartibi nazarda tutilgan bo‘lmasa, ko‘rishga qabul qiladi.

Sud O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligi bo‘yicha yuridik ahamiyatga ega bo‘lmagan faktni boshqa mamlakatning qonunchiligi bo‘yicha ushbu fakt huquqiy oqibatlarni keltirib chiqarsa va bu borada o‘zaro huquqiy yordam ko‘rsatish bo‘yicha xalqaro bitim mavjud bo‘lsa, aniqlashga haqli.

5. FPK 295-moddasiga binoan yuridik ahamiyatga ega bo‘lgan faktlar sud tartibida faqat fuqarolarning emas, balki tashkilotlarning ham arizalari bo‘yicha aniqlanishini sudlar nazarda tutishlari lozim.

6. Ishni sud muhokamasiga tayyorlash jarayonida sudya:

ushbu fakt qanday maqsadda aniqlanishi lozimligini;

qaysi fuqarolar va tashkilotlar bu ishni hal qilinishidan manfaatdor bo‘lishlari mumkinligi va sud majlisiga qatnashishga jalb qilinishi lozimligini;

ushbu fakt qaysi dalillar bilan tasdiqlanishini aniqlashi shart.

Sudya, shuningdek arizachidan faktni tasdiqlovchi hujjatlarni olish yoki tiklashni imkoniyati yo‘qligini isbotlovchi qo‘shimcha dalillarni taqdim etishni talab qilishga haqli.

Yuridik faktni aniqlash haqidagi ish bo‘yicha manfaatdor shaxs FPK 40-moddasida nazarda tutilgan barcha huquq va majburiyatlarga ega.

Yuridik faktni aniqlash haqidagi ishlar, sudlar tomonidan FPK 27-28-boblarida nazarda tutilgan istisno va qo‘shimchalar bilan fuqarolik sud ishlarini yuritishning umumiy qoidalari bo‘yicha ko‘riladi.

7. FPK 295-moddasi ikkinchi qismining 1-bandiga ko‘ra, qarindoshlik munosabatlari deganda bir-biridan kelib chiqqan odamlar o‘rtasida mavjud bo‘lgan qon-qarindoshlikka bog‘liqlik (katta bobo, bobo, ota, o‘g‘il, nevara, chevara, katta buvi va boshqalar) yoki bitta umumiy ajdoddan kelib chiqqanlar (akalar-ukalar, opa-singillar, tog‘a, amaki, amma, xola, jiyanlar va boshqalar) nazarda tutilganligi sudlarga tushuntirilsin.

Qon-qarindoshlikning yo‘qligi qarindoshlikning yo‘qligidan dalolat beradi.

Qarindoshlik munosabatlari sud tartibida bevosita yuridik oqibatlarni keltirib chiqarsagina, masalan, agar bunday faktni aniqlash arizachiga merosga bo‘lgan huquq to‘g‘risidagi guvohnoma olish, boquvchisini yo‘qotganligi munosabati bilan nafaqa rasmiylashtirish uchun va boshqa hollarda zarur bo‘lsa aniqlanadi.

Merosga bo‘lgan huquq to‘g‘risidagi guvohnomani olish maqsadida qarindoshlik munosabatlari faktini aniqlashda, sudlar vorislik huquqini tartibga soluvchi fuqarolik qonunchiligida belgilangan qarindoshlik doirasidan kelib chiqishlari lozim. O‘zbekiston Respublikasidan tashqarida doimiy yashagan meros qoldiruvchilar bilan qarindoshlik munosabatlari faktini aniqlashda, sud vorislik munosabatlari va vorislar doirasini belgilashda, meros qoldiruvchining oxirgi doimiy yashash joyidagi mamlakatning qonunchiligiga amal qilishi lozim.

Boquvchisini yo‘qotganlik munosabati bilan pensiyani rasmiylashtirish maqsadida qarindoshlik munosabatlari faktini aniqlashda, pensiya qonunchiligida nazarda tutilgan va kengaytirilgan talqinga yo‘l qo‘yilmaydigan o‘lganning oila a’zolari doirasidan kelib chiqilmog‘i lozim.

8. Qarindoshlik munosabatlari faktini belgilash haqidagi arizani qabul qilishda sudya fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish organlarining yo‘qotilgan tug‘ilganlik haqidagi dalolatnoma yozuvini tiklashini rad etganlik to‘g‘risidagi xulosasini yoki arizachining yoxud ularga nisbatan ariza berilgan shaxslarning tug‘ilganlik yoki nikoh haqidagi guvohnomasini olishning iloji yo‘qligi to‘g‘risidagi ma’lumotni albatta talab qilib olishi lozim.

Agarda arizachi fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish organlari tomonidan beriladigan guvohnomalarda familiyasi, ismi yoki otasining ismi noto‘g‘ri yozilganligini ko‘rsatib, qarindoshlik munosabatlari faktini belgilashni so‘rasa, sud bunday arizani yuridik ahamiyatga ega bo‘lgan faktlarni belgilash tartibida ko‘rishga haqli emas, chunki talab mazmunan dalolatnoma yozuvidagi noto‘g‘riliklarni tuzatish zaruriyatidan iborat.

9. Sudlar shuni nazarda tutishlari kerakki, o‘lganning qaramog‘ida bo‘lganlik faktini belgilash, agarda berib kelingan yordam arizachining hayot kechirishi uchun doimiy va asosiy manba bo‘lgan bo‘lsa, meros olish, pensiya tayinlash yoki zararni to‘latish uchun ahamiyatga egadir. Arizachi ish haqi, pensiya, stipendiya olib kelgan yoki boshqa daromad manbaiga ega bo‘lgan hollarda, yordam ko‘rsatib kelgan shaxs tomonidan berilgan yordam arizachining hayot kechirishi uchun doimiy va asosiy manba bo‘lgan-bo‘lmaganligini aniqlash kerak.

Boquvchisining vafoti munosabati bilan nafaqa tayinlash uchun birovning qaramog‘ida bo‘lganlik fakti qonunchilik bilan vakolat berilgan organning (xususan fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organi) ma’lumotnomasi bilan tasdiqlanadi. Ma’lumotnomani berishni rad qilinishi yoki shaxsni vafot etganning qaramog‘ida bo‘lmaganligi haqida ma’lumotnoma berilishi, qaramog‘ida bo‘lganlik faktini sud tartibida belgilash imkoniyatini istisno etmaydi.

10. Pensiya tayinlash uchun birovning qaramog‘ida bo‘lganlik faktini belgilashda, vafot etganning qaramog‘ida bo‘lgan oila a’zolari boquvchisining o‘limi munosabati bilan pensiya olish huquqiga ega ekanliklarini nazarda tutish kerak (vafot etganning qaramog‘ida bo‘lgan-bo‘lmaganligidan qat’i nazar pensiya tayinlanadigan, frontda halok bo‘lgan harbiy xizmatchilarning ota-onalari, er-xotinlari va bolalari bundan mustasno).

Pensiya qonunchiligi bilan o‘rnatilgan, boquvchisining vafot etganligi munosabati bilan pensiya olishga huquqi bo‘lgan mehnatga layoqatsiz oila a’zolarining doirasi qat’iy va kengaytirilgan talqinga yo‘l qo‘yilmaydi. Shuning uchun sudlar bu ro‘yxatda ko‘rsatilmagan shaxslardan birovning qaramog‘ida bo‘lganlik faktini belgilash haqidagi arizalarni qabul qilishga haqli emaslar. Qaramog‘ida bo‘lish muddati bu holatda ahamiyatsizdir. Oila a’zolarining boshqa-boshqa yashashligi, arizachini boqishga majbur bo‘lgan boshqa qarindoshlarining borligi, qaramog‘ida bo‘lganlik faktini istisno etmaydi.

Sudlar meros qoldiruvchining qaramog‘ida bo‘lganlik faktini belgilashda Fuqarolik kodeksining 1139, 1141-moddalari va Oliy sud Plenumining 2011-yil 20-iyuldagi “Sudlar tomonidan meros huquqiga oid qonunchilikning qo‘llanilishi to‘g‘risida”gi qarorining 16-17-bandlarida bayon qilingan mehnatga qobiliyatsiz boqimlarining uch toifasi yuzasidan berilgan tushuntirishlarga amal qilishlari lozim. Bunda, meros qoldiruvchi bilan uning qaramog‘ida bo‘lgan shaxs o‘rtasida qarindoshlik munosabatlari bor-yo‘qligi ahamiyatga ega emas.

Boquvchisini yo‘qotganligi munosabati bilan zararni undirish uchun birovning qaramog‘ida bo‘lganlik faktini belgilashda sudlar Fuqarolik kodeksining 1009-moddasiga muvofiq zararni undirib olishga bo‘lgan huquq boquvchi bilan uning qaramog‘ida bo‘lgan shaxs o‘rtasidagi qarindoshlik munosabatiga ham, qaramoqda bo‘lganlik muddatiga ham bog‘liq emasligini inobatga olishlari lozim.

11. Yuridik faktlarni belgilash tartibida fuqarolarning yoshini aniqlash sudlarga taalluqli bo‘lmay, Fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish organlari (FHDY) tomonidan Fuqarolik kodeksining 38, Oila kodeksining 228, 233-moddalari va fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd etish Qoidalarining 139-140, 154-155, 185-bandlarida belgilangan tartibda amalga oshiriladi.

12. Sudlarning e’tibori FPK 295-moddasi ikkinchi qismining 4-bandiga muvofiq farzandlikka olish, nikoh, nikohdan ajratish va vafot etganlik faktini emas, balki ularni FHDY organlarida qayd etilganligi faktini aniqlash lozimligiga qaratilsin. Qayd etilgan faktlar agar FHDY organida tegishli yozuvlar arxiv hujjatlari yo‘qolganligi sababli saqlanmagan va bunday yozuvlarni tiklash FHDY organlari tomonidan rad qilingan bo‘lsa, sud tomonidan aniqlanadi.

Nikohni yoki nikohdan ajratishni qayd etilganlik faktini aniqlashni so‘rab sudga er-xotinning ikkalasi murojaat qilishi mumkin. Bu haqda sudga er-xotindan biri ariza bilan murojaat qilgan taqdirda, ikkinchisi ishga manfaatdor shaxs sifatida jalb qilinadi.

Sudlar farzandlikka olishni qayd etilganlik faktini, shuningdek farzandlikka olish haqida tegishli organ tomonidan qaror qabul qilinganligi faktini aniqlash haqidagi talablarni ham ko‘rishi mumkin. Faktik ravishda farzandlikka olinganlik yuridik ahamiyatga ega emas va bunday faktni aniqlash to‘g‘risidagi arizalarni qabul qilish rad etilishi lozim.

13. FPK 295-moddasi ikkinchi qismining 5-bandi va O‘zbekiston SSR Oliy Soveti Prezidiumining 1944-yil 22-avgustdagi Farmoniga ko‘ra faktik nikoh munosabatlarida bo‘lganlik fakti faqat bunday munosabatlar 1944-yil 8-iyulgacha vujudga kelgan bo‘lsa va nikohni fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd qilish organida er-xotindan birining vafoti tufayli ro‘yxatdan o‘tkazish mumkin bo‘lmasagina belgilanadi.

Yuqorida ko‘rsatilgan vaqtdan keyin vujudga kelgan faktik nikoh munosabatlari yuridik oqibat keltirib chiqarmaydi va bunday faktlarni belgilash to‘g‘risidagi arizalar sud tartibida ko‘rishlik uchun qabul qilinmaydi. Agar er-xotindan biri 1944-yil 8-iyulgacha boshqa faktik nikohga kirgan yoki bir vaqtning o‘zida qonuniy nikohda bo‘lgan bo‘lsa, shuningdek, bu munosabatlar tomonlardan birining vafotiga qadarli tugatilgan bo‘lsa, bunday faktlarni sud belgilashi mumkin emas.

Sud majlisida nikoh munosabatlarining mavjudligini (birgalikda yashash, umumiy xo‘jalik yuritish, bolalarning borligi va ularni tarbiyalash va boshqalarni) isbotlovchi dalillar tekshiriladi. Faktik munosabatlarni haqiqatda bo‘lgan deb topib, sud uni mazkur shaxslar o‘rtasida vujudga kelgan vaqti va ulardan birining vafot etgan kuniga qadar davom etganini aniqlaydi.

14. Shaxsni huquqini belgilovchi hujjatlarda ko‘rsatilgan ismi, otasining ismi yoki familiyasi shu shaxsning pasportdagi yoxud tug‘ilish guvohnomasidagi ismi, otasining ismi yoki familiyasiga mos kelmagan taqdirda, (FPK 295-moddasi ikkinchi qismining 6-bandi) arizachiga mazkur huquqni belgilovchi hujjatni tegishli ekanligi, hujjatni bergan tashkilot unga tegishli o‘zgartirish kirita olmasligini tasdiqlovchi dalillar taqdim qilgandagina, sud tomonidan aniqlanadi.

Agar arizachida tegishli faktni aniq tasdiqlaydigan boshqa hujjatlar bo‘lsa, sud huquqni belgilovchi hujjatni unga tegishli ekanligi faktini aniqlash to‘g‘risidagi arizani qabul qilishga haqli emas.

Sud tomonidan jamoat birlashmalariga a’zolik biletlari, harbiy hujjatlar (harbiy bilet, harbiy xizmatchining shaxsini tasdiqlovchi guvohnoma) pasport, FHDY organlari tomonidan beriladigan guvohnomalarni shaxsga tegishli ekanligi faktini aniqlash haqidagi arizalar ko‘rib chiqilmaydi. Sud guvohnomani orden yoki medalga tegishli ekanligi faktini aniqlash haqidagi arizalarni ham ko‘rishga haqli emas. Bunday hujjatlardagi xatolar faqatgina ularni bergan organ va tashkilotlar tomonidan bartaraf etilishi mumkin. Mansabdor shaxslarning va davlat boshqaruvi organlarining ushbu hujjatlarga tuzatish kiritishni rad etganligi haqidagi qarorlari ustidan ma’muriy sud ishlarini yuritish to‘g‘risidagi qonun hujjatlarida belgilangan qoida va tartib bo‘yicha shikoyat qilinishi mumkin.

Hujjatni tegishliligi faktini aniqlash o‘rniga hujjatlarda nomi turlicha ko‘rsatilgan fuqaroni aynan bir shaxs deb tanish mutlaqo mumkin emas, chunki (shaxslarni) aynan bir kishi deyishlik yuridik ahamiyatga ega emas.

16. Mehnat daftarchasini tegishli ekanligi faktini belgilashda korxona, tashkilot va muassasalarda mehnat daftarchasini yuritish tartibi to‘g‘risidagi qo‘llanmaning 22-bandida ko‘rsatilgan, ya’ni mehnat daftarchasiga hujjat (tug‘ilish, nikoh, nikohni bekor qilish haqidagi guvohnomalar, pasport va boshqa)larga asosan arizachining oxirgi ish joyi ma’muriyati tomonidan uning familiyasi, ismi, otasining ismi va tug‘ilgan vaqti haqidagi o‘zgartirishlarni kiritish mumkinligi to‘g‘risidagi dastlabki hal qilish tartibiga arizachi rioya qilgan-qilmaganligini sud aniqlashi kerak.

17. Sud baxtsiz hodisa faktini aniqlash haqidagi ishni ko‘rishda (FPK 295-moddasi ikkinchi qismining 7-bandi), baxtsiz hodisa faktini sudsiz tartibda aniqlashni imkoniyati bo‘lmasa va aniqlash imkoni yo‘qligi tegishli hujjat bilan tasdiqlansagina, uni aniqlashga haqli ekanligini nazarda tutish lozim.

Sud baxtsiz hodisa faktini belgilash haqidagi arizani quyidagi holatlardan biri mavjud bo‘lganida qabul qilishi lozim:

baxtsiz hodisa haqida dalolatnoma umuman tuzilmagan yoki ayni vaqtda uni tuzish imkoniyati bo‘lmasa;

baxtsiz hodisa haqida dalolatnoma tuzilgan, lekin keyinchalik arizachi tomonidan yo‘qotilgan va uni boshqacha tartibda tiklash mumkin bo‘lmasa;

dalolatnoma tuzishda xatolikka yoki uni isbotlovchi kuchidan mahrum qiluvchi noaniqlikka yo‘l qo‘yilgan bo‘lsa va buni tegishli organ tuzata olmasa.

Mehnatda mayib bo‘lishga, ya’ni ishchi yoki xizmatchining sog‘ligiga shikast yetkazilishiga olib kelgan, korxona, tashkilot, muassasadagi faoliyat bilan bog‘liq baxtsiz hodisagina yuridik ahamiyatga ega bo‘lishi mumkin.

Sud baxtsiz hodisa faktini aniqlashda mehnatga layoqatsizlikning sabablari va darajasini, shuningdek nogironlik sababi, guruhi va kelib chiqish vaqtini belgilashga haqli emas.

18. FPK 295-moddasi ikkinchi qismining 8-bandiga muvofiq imoratga xususiy mulk huquqi asosida egalik qilish faktini aniqlash haqidagi ishlar tegishli davlat organi bunday faktni aniqlashni rad qilgan va huquq to‘g‘risida nizo mavjud bo‘lmasagina sudga taalluqlidir.

Bunday ish bo‘yicha sud egalik huquqini emas, balki imoratni arizachiga xususiy mulk huquqi asosida tegishli ekanligi faktini, arizachida o‘z vaqtida egalik huquqi to‘g‘risidagi hujjat bo‘lganligi, lekin ular yo‘qolgan va ularni tiklash imkoni bo‘lmagan hollarda aniqlaydi.

Qonunchilikda belgilangan tartibda qurilish maqsadlari uchun ajratilmagan yer uchastkalarida, shuningdek imorat qurish uchun zarur ruxsatnoma olmasdan yoki arxitektura va qurilish normalari hamda qoidalarini jiddiy buzgan holda qurilgan uy-joy, boshqa bino, inshootga nisbatan xususiy mulk huquqi asosida egalik qilish fakti aniqlanmaydi.

Qonunda belgilangan tartibda imoratga egalik huquqi ro‘yxatdan o‘tkazganligi to‘g‘risida ma’lumot bo‘lmasa, qurilgan imoratga egalik huquqi haqidagi masala sud tomonidan da’vo ishi yuritish tartibida hal qilinadi.

Foydalanishga qabul qilinmagan yoki boshqa shaxs nomiga ro‘yxatga olingan yoxud qonun talab qiladigan shakl bo‘yicha rasmiylashtirilmagan bitim asosida qo‘lga kiritilgan qurilmaga egalik huquqini belgilash haqidagi ariza ham sud tomonidan da’vo ishi yuritish tartibida ko‘rilishi lozim.

19. FPK 295-moddasi ikkinchi qismining 9-bandiga asosan merosni qabul qilish va merosning ochilish joyi faktini belgilashga agarda notarius manfaatdor shaxs meros va mulkni egallash huquqiga kirishganligini tasdiqlovchi dalillarni taqdim eta olmasligi sababli merosga bo‘lgan huquq to‘g‘risida guvohnoma berishni rad etgan hollarda zarurat vujudga keladi.

Meros qoldiruvchining oxirgi doimiy yashab turgan joyi, ya’ni fuqaroning doimiy yashab kelgan joyi, merosning ochilish joyi hisoblanadi, agar uning oxirgi yashab turgan joyi noma’lum bo‘lsa, unga tegishli bo‘lgan ko‘chmas mulk yoki uning asosiy qismi turgan ko‘chmas mulk mavjud bo‘lmagan hollarda esa ko‘char mulkning asosiy qismi joylashgan joy meros ochilgan joy deb hisoblanadi.

20. Sudlar o‘lganlik faktini aniqlash ishlarini o‘limni qayd etilganlik faktini aniqlash ishlaridan farqlashlari lozim (FPK 295-moddasi ikkinchi qismining 4-bandi).

Sud o‘limni qayd etilganlik faktini, agar bunday qayd qilish tegishli hujjatlar asosida muqaddam amalga oshirilgan bo‘lib, lekin dalolatnoma yozuvi saqlanmagan, yo‘qolgan va tiklanishi mumkin bo‘lmagan taqdirda aniqlaydi.

O‘lganlik faktini aniqlashda, o‘lganlik holatining o‘zi (o‘lim sodir bo‘lgan aniq holatlar, shuningdek o‘limning aniq sanasi) aniqlanishi lozim. O‘lganlik fakti FHDY organlari tomonidan o‘limni qayd qilish rad qilinganligi, shuningdek shaxsning o‘limini haqiqatda tasdiqlovchi dalillar mavjud bo‘lganda sud tomonidan aniqlanadi.

Sudning o‘lganlik faktini aniqlash ishlari bo‘yicha hal qiluv qarorida FHDY organlari tomonidan kelgusida o‘lim faktini qayd etish uchun zarur bo‘lgan barcha aniq va to‘liq ma’lumotlar bo‘lishi kerak.

22. Yuridik ahamiyatga ega bo‘lgan fakt aniqlanganligi to‘g‘risidagi ish bo‘yicha hal qiluv qarori FPK 253-moddasida nazarda tutilgan talablarga muvofiq bo‘lishi lozim. Hal qiluv qarorida ishning holati to‘g‘risidagi xulosalarni tasdiqlovchi ishni hal etish uchun ahamiyatga ega bo‘lgan dalillar ko‘rsatilishi, ariza qanoatlantirilgan taqdirda, belgilangan fakt aniq ifoda etilishi lozim. Hal qiluv qarori xulosa qismining bayoni sud tomonidan FPK 295-moddasi ikkinchi qismining tegishli bandida yozilganidek aniq ifoda etilishi lozim.

FPK 16-moddasiga ko‘ra, yuridik ahamiyatga ega bo‘lgan faktlarni aniqlash bo‘yicha sudning qonuniy kuchga kirgan hal qiluv qarori, bunday faktlarni ro‘yxatga oluvchi yoki sud tomonidan faktni belgilanishi munosabati bilan vujudga kelgan huquqni rasmiylashtiruvchi organlar uchun majburiydir.

FHDY organlarida qayd qilinishi yoki boshqa organlarda rasmiylashtirilishi lozim bo‘lgan faktlarni aniqlash to‘g‘risidagi sudning hal qiluv qarori ushbu organlar tomonidan beriladigan hujjatlarning o‘rniga o‘tmasdan, balki bunday faktni qayd qilish yoki rasmiylashtirish uchun asos bo‘lib xizmat qiladi (FPK 297-moddasi).

23. FPK 275-moddasiga amal qilgan holda sudlar ishlarni ko‘rishda fuqarolarning pensiya va yordam pullarini olish, egalik huquqi, vorislik huquqi va qonun bilan qo‘riqlanadigan boshqa huquq va manfaatlarining buzilishi aniqlanishi munosabati bilan xususiy ajrim chiqarish borasida o‘zlarining faoliyatlarini jadallashtirishlari zarur. Xususiy ajrim tegishli tashkilot va mansabdor shaxslarga yo‘l qo‘yilayotgan kamchiliklarni bartaraf qilish uchun kerakli choralarni ko‘rish maqsadida yuborilishi lozim.

24. Qoraqalpog‘iston Respublikasi sudi, viloyatlar va Toshkent shahar sudlariga yuridik ahamiyatga ega bo‘lgan faktlarni aniqlash haqidagi ishlar bo‘yicha sud amaliyotini muntazam ravishda umumlashtirish va bunday toifadagi ishlarni ko‘rib chiqish va hal etishda aniqlangan kamchiliklarni bartaraf etishga qaratilgan choralarni ko‘rish tavsiya etilsin.

25. Mazkur qaror qabul qilinishi munosabati bilan, O‘zbekiston SSR Oliy sudi Plenumining 1979-yil 22-iyundagi “O‘zbekiston SSR sudlarida SSSR Oliy sudi Plenumining 1966-yil 25-fevraldagi Yuridik ahamiyatga ega bo‘lgan faktlarni belgilash haqidagi ishlar bo‘yicha sud amaliyoti to‘g‘risidagi qarorini bajarilishi to‘g‘risida”gi qarori o‘z kuchini yo‘qotgan deb hisoblansin.