Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasiga muvofiq har bir shaxsga oʻz huquq va erkinliklarini sud orqali himoya qilish, davlat organlarining, mansabdor shaxslarning, jamoat birlashmalarining gʻayriqonuniy xatti-harakatlari ustidan sudga shikoyat qilish huquqi kafolatlanadi.

Har qanday manfaatdor shaxs buzilgan yoki nizolashilayotgan huquqi yoxud qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatini himoya qilish uchun qonunda belgilangan tartibda sudga murojaat qilishga haqli.

Sudga murojaat qilish huquqidan voz kechish haqiqiy emas.

Sudga murojaat qilish ushbu Kodeksda belgilangan shakllarda amalga oshiriladi. Murojaat va unga ilova qilinadigan hujjatlar sudga axborot tizimi orqali elektron shaklda yuborilishi mumkin.

Fuqarolik sud ishlarini yuritish toʻgʻrisidagi qonun hujjatlari ushbu Kodeks va boshqa qonun hujjatlaridan iboratdir.

Fuqarolik sud ishlarini yuritish toʻgʻrisidagi qonun hujjatlari buyruq tartibidagi ishlarni, daʼvo tartibidagi ishlarni, organlar va mansabdor shaxslarning xatti-harakatlari (qarorlari) ustidan berilgan shikoyatlar boʻyicha ishlarni hamda alohida tartibda yuritiladigan ishlarni koʻrib chiqish va hal etish tartibini belgilaydi.

Maʼmuriy sudlarda sud ishlarini yuritish fuqarolik sud ishlarini yuritish toʻgʻrisidagi qonun hujjatlarida belgilangan qoidalarga binoan amalga oshiriladi.

Basharti Oʻzbekiston Respublikasining xalqaro shartnomasida Oʻzbekiston Respublikasining fuqarolik sud ishlarini yuritish toʻgʻrisidagi qonun hujjatlaridagidan boshqacha qoidalar belgilangan boʻlsa, xalqaro shartnoma qoidalari qoʻllaniladi.

Fuqarolik sud ishlarini yuritish vazifalari fuqarolarning shaxsiy, siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy huquqlarini, erkinliklari va manfaatlarini, shuningdek, korxonalar, muassasalar, tashkilotlar, jamoat birlashmalari va fuqarolar oʻzini oʻzi boshqarish organlarining* huquqlari hamda qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini himoya qilish maqsadida fuqarolik ishlarini toʻgʻri, oʻz vaqtida koʻrib chiqish va hal etishdan iboratdir.

Fuqarolik sud ishlarini yuritish qonuniylik va huquq-tartibotni mustahkamlashga, demokratiyani, ijtimoiy adolatni, fuqarolar oʻrtasida tinchlik va milliy totuvlikni taʼminlashga koʻmaklashishi lozim.

Sud fuqarolik ishini quyidagi hollarda qoʻzgʻatadi:

1) oʻzining huquqi yoki qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatini himoya qilishni soʻrab murojaat qilgan shaxsning arizasi boʻyicha;

2) prokurorning arizasi boʻyicha;

3) agar davlat boshqaruvi organlari, tashkilotlar va ayrim fuqarolar qonunga muvofiq boshqa shaxslarning huquqlari va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini himoya qilish uchun sudga murojaat etishga haqli boʻlsalar, ularning bergan arizalari boʻyicha.

Fuqarolik ishlari boʻyicha odil sudlov faqat sud tomonidan hamda barcha fuqarolarning jinsi, irqi, millati, tili, dini, ijtimoiy kelib chiqishi, eʼtiqodi, shaxsiy va ijtimoiy mavqeyi, shuningdek boshqa holatlardan qatʼi nazar, qonun va sud oldida tengligi asosida amalga oshiriladi.

Fuqarolik ishlari boʻyicha odil sudlovni amalga oshirishda sudyalar mustaqildirlar va faqat qonunga boʻysunadilar. Sudyalar ishlarni qonun asosida, ishning holatiga muvofiq, sudyalarga chetdan taʼsir koʻrsatish mumkin boʻlmaydigan sharoitda hal qiladilar.

Sudyalarning odil sudlovni amalga oshirish borasidagi faoliyatiga biron-bir tarzda aralashishga yoʻl qoʻyilmaydi va bunday aralashuv qonunga muvofiq javobgarlikka sabab boʻladi.

Fuqarolik sud ishlarini yuritish taraflarning tortishuvi va teng huquqliligi asosida amalga oshiriladi.

Oʻzbekiston Respublikasida fuqarolik sud ishlari oʻzbek tilida, qoraqalpoq tilida yoki muayyan joydagi koʻpchilik aholi soʻzlashadigan tilda yuritiladi.

Sud ishlari yuritiladigan tilni bilmaydigan shaxslarga ishga taalluqli materiallar bilan oʻz ona tilida toʻliq tanishib chiqish, ona tilida koʻrsatuv va tushuntirishlar berish, sudda soʻzlash, arz bilan murojaat etish va iltimosnomalar taqdim etish, shuningdek ushbu Kodeksda belgilangan tartibda tarjimonning xizmatidan foydalanish huquqi taʼminlanadi.

Sud hujjatlari ishda ishtirok etuvchi shaxslarga ularning ona tillariga yoki ular biladigan boshqa tilga tarjima qilib topshiriladi.

Barcha sudlarda ishlar oshkora koʻriladi, davlat yoki tijorat sirlarini saqlash manfaatlariga zid boʻlgan hollar bundan mustasno.

Ishda ishtirok etuvchi shaxslarning hayotiga taalluqli maʼlumotlar oshkor boʻlishiga yoʻl qoʻymaslik, shuningdek farzandlikka olish siri va yozishmalar siri saqlanishini taʼminlash maqsadida sudning asoslantirilgan ajrimiga binoan, ish sudning yopiq majlisida koʻrilishiga yoʻl qoʻyiladi.

Ish sudning yopiq majlisida koʻrilganida ishda ishtirok etayotgan shaxslar, zarur hollarda esa, guvohlar, ekspertlar, mutaxassislar va tarjimonlar ham qatnashadilar.

Ish sudning yopiq majlisida sudlov ishlari yuritishning barcha qoidalariga rioya qilingan holda koʻriladi.

Sudning hal qiluv qarori barcha hollarda oshkora eʼlon qilinadi.

Birinchi instansiya sudi fuqarolik ishini koʻrayotganida ishga oid dalillarni bevosita tekshirishi: ishda ishtirok etuvchi shaxslarning tushuntirishlarini, guvohlarning koʻrsatmalarini, ekspertlar va mutaxassislarning xulosalarini eshitishi, yozma dalillar bilan tanishishi, ashyoviy dalillarni koʻzdan kechirishi shart.

Ishni koʻrish ogʻzaki ravishda oʻtadi. Ishni koʻrish jarayonida sudya almashtirilgan taqdirda, ish boshidan qayta koʻrilishi kerak.

Sud ishlarni Oʻzbekiston Respublikasining qonunlari asosida hal qilishi shart. Sud, agar Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi va boshqa qonunlariga zid boʻlmasa, boshqa normativ hujjatlarni ham qoʻllanadi.

Sud qonunga va Oʻzbekiston Respublikasining xalqaro shartnomasiga muvofiq chet davlatning huquq normalarini ham qoʻllaydi.

Nizoli munosabatni tartibga soladigan qonun boʻlmagan taqdirda, sud shunga oʻxshash munosabatlarni tartibga soladigan qonunni tatbiq etadi, bordi-yu, bunday qonun ham boʻlmasa, respublika qonun hujjatlarining umumiy asoslari va maʼnosiga tayanadi.

Barcha birinchi instansiya sudlarida ishlar sudyaning yakka oʻzi tomonidan koʻriladi. Ishni sudyaning yakka oʻzi koʻrganida, u sud nomidan ish yuritadi.

Ishni apellatsiya va kassatsiya tartibida koʻrish Qoraqalpogʻiston Respublikasi fuqarolik ishlari boʻyicha Oliy sudida, fuqarolik ishlari boʻyicha viloyatlar va Toshkent shahar sudlarida uch nafar sudyadan iborat tarkibda amalga oshiriladi.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudining fuqarolik ishlari boʻyicha sudlov hayʼatida ishlar apellatsiya, kassatsiya tartibida va nazorat tartibida uch nafar sudyadan iborat tarkibda, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudining Rayosatida — Rayosat aʼzolarining koʻpchiligi hozir boʻlgan taqdirda koʻriladi.

Ishni koʻrish chogʻida kelib chiqadigan hamma masalalar sudyaning yakka oʻzi tomonidan, ishni sudyalar hayʼati koʻrayotgan hollarda esa, sudyalarning koʻpchilik ovozi bilan hal etiladi. Sud qarorlari maslahatxonada chiqariladi va yozma ravishda tuziladi. Qaror chiqarish vaqtida boshqa shaxslarning hozir boʻlishiga yoʻl qoʻyilmaydi. Har bir masala hayʼat tomonidan hal qilinayotganida sudyalarning birortasi ham ovoz berishda betaraf qolishga haqli emas. Raislik qiluvchi hammadan keyin ovoz beradi. Ozchilik tomonida qolgan sudya oʻzining alohida fikrini yozma ravishda bayon qilishga haqli, uning bu fikri ishga qoʻshib qoʻyiladi, biroq eʼlon qilinmaydi. Ishda ishtirok etuvchi shaxslar sudyaning alohida fikri bilan tanishtirilmaydi.

Alohida fikr bayon qilingan sud qarori u qonuniy kuchga kirganidan keyin ish bilan birga qoʻshib, qarorga nisbatan protest keltirish masalasini hal qilish uchun Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudiga yuboriladi.

Sud taqdim etilgan materiallar va tushuntirishlar bilan cheklanmasdan, ishning haqiqiy holatini, taraflarning huquq va majburiyatlarini har taraflama, toʻliq va xolisona aniqlash uchun qonunga asoslangan holda choralar koʻrishga haqli.

Sud ishda ishtirok etuvchi shaxslarga ularning huquq va majburiyatlarini tushuntirishi, ularni protsessual harakatlarni amalga oshirish yoki amalga oshirmaslikning oqibatlari toʻgʻrisida ogohlantirishi hamda ularga oʻz huquqlarini roʻyobga chiqarishlarida yordam koʻrsatishi lozim.

Sudning qonuniy kuchga kirgan hal qiluv qarori, ajrimi, qarori va buyrugʻi barcha davlat organlari, tashkilotlar, mansabdor shaxslar va fuqarolar uchun majburiy boʻlib, Oʻzbekiston Respublikasining butun hududida ijro etilishi lozim.

Sudning hal qiluv qarori, ajrim, qaror va buyruqning majburiyligi manfaatdor shaxslarni oʻz huquq va qonuniy manfaatlarini himoya qilishni soʻrab, basharti bu huquqlar va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarga daxldor nizo sudda koʻrib chiqilmagan va hal etilmagan boʻlsa, sudga murojaat qilish imkoniyatidan mahrum etmaydi.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Qoraqalpogʻiston Respublikasi fuqarolik ishlari boʻyicha Oliy sudining, fuqarolik ishlari boʻyicha viloyatlar va Toshkent shahar sudlarining, fuqarolik ishlari boʻyicha tumanlararo, tuman (shahar) sudlarining va harbiy sudlarning sudlov faoliyatini nazorat qilish huquqiga ega.

Qoraqalpogʻiston Respublikasi fuqarolik ishlari boʻyicha Oliy sudi Qoraqalpogʻiston Respublikasining fuqarolik ishlari boʻyicha tumanlararo, tuman (shahar) sudlarining sudlov faoliyatini nazorat qiladi.

Fuqarolik ishlari boʻyicha viloyatlar va Toshkent shahar sudlari tegishli viloyat, Toshkent shahri hududidagi fuqarolik ishlari boʻyicha tumanlararo, tuman (shahar) sudlarining sudlov faoliyatini nazorat qiladi.

Oʻzbekiston Respublikasi Harbiy sudi okrug va hududiy harbiy sudlarning sudlov faoliyatini nazorat qiladi.

Koʻrilayotgan va hal etilayotgan masalalar boʻyicha sud hal qiluv qarori, ajrim, qaror va buyruq qabul qiladi.

Sud hal qiluv qarorlari, ajrimlar, qarorlarni faqat sud majlisida tekshirilgan materiallar bilan asoslaydi.

Sudning hal qiluv qarorlari, ajrimlari, qarorlari qonuniy, asosli va adolatli boʻlishi lozim.

Sud fuqarolik ishini koʻrayotganida ayrim mansabdor shaxslar yoki fuqarolar tomonidan qonuniylik va huquq-tartibot buzilganligini aniqlasa, xususiy ajrim (qaror) chiqarib, uni tegishli organlar va mansabdor shaxslarga yuboradi, bu shaxslar oʻzlari koʻrgan choralar toʻgʻrisida sudga xabar qilishlari shart. Bunday xabar xususiy ajrimning (qarorning) nusxasi olingan kundan eʼtiboran bir oylik muddat ichida maʼlum qilinishi lozim.

Agar sud fuqarolik ishini koʻrayotganida taraflarning yoki boshqa shaxslarning xatti-harakatlarida jinoyat alomatlarini aniqlasa, u jinoyat ishini qoʻzgʻatish toʻgʻrisidagi masalani hal qilish uchun tegishli materiallarni ilova qilgan holda bu haqda prokurorga xabar qiladi.

Birinchi instansiya sudining xususiy ajrimi ustidan xususiy shikoyat berilishi yoki xususiy protest keltirilishi mumkin.

Sudning har bir sud majlisi toʻgʻrisida, shuningdek sud majlisidan tashqari qilingan har bir alohida protsessual harakat toʻgʻrisida bayonnoma tuziladi.

Sud majlisining bayonnomasida ishni koʻrishning yoki alohida protsessual harakatlarni amalga oshirishning barcha muhim jihatlari aks ettirilishi lozim. Sud majlisining bayonnomasida, xususan, quyidagilar koʻrsatiladi:

1) sud majlisi boʻlib oʻtgan yil, oy, kun va joy;

2) sud majlisi boshlangan va tamomlangan vaqt;

3) ishni koʻrayotgan sudning nomi, sud tarkibi va sud majlisining kotibi;

4) ishning nomi;

5) ishda ishtirok etuvchi shaxslarning va odil sudlovga koʻmaklashayotgan shaxslarning kelgan-kelmaganligi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar;

6) sudning taraflar va protsessning boshqa ishtirokchilariga ularning protsessual huquq va majburiyatlarini tushuntirganligi;

7) ushbu moddaning 5-bandida koʻrsatilgan shaxslarga chaqiruv qogʻozi topshirilganligi toʻgʻrisidagi va ular sud majlisiga kelmaganligining sabablari haqidagi maʼlumotlar;

8) raislik qiluvchining barcha farmoyishlari va sudning alohida xonaga (maslahatxonaga) chiqmasdan chiqargan ajrimlari;

9) ishda ishtirok etuvchi shaxslarning arizalari;

10) sudga taqdim etilgan hamma yozma va ashyoviy dalillar, ekspertlarning yozma xulosalari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar;

11) ishda ishtirok etuvchi shaxslarning tushuntirishlari, guvohlarning koʻrsatuvlari, ekspertlarning oʻz xulosalarini ogʻzaki tushuntirishlari, mutaxassislarning fikrlari, ashyoviy va yozma dalillarni koʻzdan kechirishga taalluqli maʼlumotlar;

12) sud muzokaralarining mazmuni va prokurorning fikri;

13) sudning hal qiluv qarori, ajrimi yoki qarori oʻqib eshittirilganligi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar.

Bayonnoma kotib tomonidan sud majlisining oʻzida yoki alohida protsessual harakat amalga oshirilganida majlisdan tashqarida tuziladi.

Ishda ishtirok etuvchi shaxslar oʻzlari ish uchun ahamiyatli deb hisoblagan holatlarni bayonnomaga kiritish toʻgʻrisida iltimosnomalar taqdim etishga haqlidirlar.

Taraflarning, uchinchi shaxslarning oʻzlari qoʻygan talablardan butunlay yoki qisman voz kechganligi, qoʻyilgan talablarga iqrorligi, ishni kelishuv bitimi bilan tamomlash toʻgʻrisidagi arizalari bayonnomaga kiritilib, tegishli boʻlishiga qarab, taraflarning biri yoki ikkalasi tomonidan imzolanadi. Bayonnoma sud majlisi tamom boʻlganidan yoki alohida protsessual harakat amalga oshirilganidan keyin kechi bilan uch kunda raislik qiluvchi va sud majlisining kotibi tomonidan imzolanishi kerak. Kiritilgan barcha oʻzgarishlar, tuzatishlar, qoʻshimchalar haqida bayonnomada izoh berilishi lozim.

Ishda ishtirok etuvchi shaxslar sud majlisining bayonnomasi bilan tanishib chiqishga va u imzolangan kundan eʼtiboran besh kun ichida unda yoʻl qoʻyilgan notoʻgʻriliklarni yoki uning toʻliq emasligini koʻrsatib, bayonnoma yuzasidan yozma ravishda fikr bildirishga haqlidirlar.

Bayonnoma yuzasidan bildirilgan yozma fikrlarni raislik qiluvchi koʻrib chiqib, ularga qoʻshilsa, bu fikrlarning toʻgʻriligini tasdiqlaydi va sud majlisining bayonnomasiga qoʻshib qoʻyadi.

Raislik qiluvchi bildirilgan yozma fikrlarga qoʻshilmasa, ular sud majlisida koʻrib chiqiladi. Bildirilgan yozma fikrlar hamma hollarda ham ishga qoʻshib qoʻyilishi kerak.

Bayonnoma yuzasidan bildirilgan yozma fikrlar ular topshirilgan kundan eʼtiboran yetti kun ichida ishda ishtirok etuvchi shaxslarni xabardor qilgan holda koʻrib chiqilishi kerak. Biroq ishda ishtirok etuvchi shaxslarning kelmasligi bayonnoma yuzasidan bildirilgan yozma fikrlar toʻgʻrisidagi arizani koʻrib chiqishga toʻsqinlik qilmaydi.

Fuqarolik ishi boʻyicha yoʻqolgan sud ishini sud ishda ishtirok etuvchi shaxslarning, prokurorning arizasiga, shuningdek oʻz tashabbusiga binoan tiklashi mumkin.

Yoʻqolgan sud ishi toʻliq yoxud uning birinchi instansiya yoki yuqori instansiya sudi fikriga koʻra tiklanishi zarur boʻlgan qismi tiklanadi. Sudning hal qiluv qarori yoki ish yuritishni tugatish toʻgʻrisidagi ajrimi, agar ular ish yuzasidan chiqarilgan boʻlsa, albatta tiklanishi shart.

Yoʻqolgan sud ishini tiklash toʻgʻrisidagi ariza ishni koʻrgan sudga beriladi.

Arizada ishga doir maʼlumotlar toʻliq bayon etilishi lozim. Arizachida saqlanib qolgan va ishga daxldor boʻlgan hujjatlar yoki ularning nusxalari, garchi ular belgilangan tartibda tasdiqlanmagan boʻlsa ham, arizaga ilova qilinadi.

Sud ishni koʻrish vaqtida ishning saqlanib qolgan qismidan, sud ishi yoʻqolguniga qadar undan fuqarolar va tashkilotlarga olib berilgan hujjatlardan, bu hujjatlarning nusxalaridan, ishga daxldor boʻlgan boshqa maʼlumotlar va qogʻozlardan foydalanadi.

Sud protsessual harakatlarni bajarish vaqtida hozir boʻlgan shaxslarni, zarur hollarda esa, yoʻqolgan sud ishini koʻrgan sud tarkibiga kirgan shaxslarni ham guvoh sifatida soʻroq qilishi mumkin.

Toʻplangan materiallar yoʻqolgan sud ishini aniq tiklash uchun yetarli boʻlmasa, sud ajrim chiqarib, sud ishini tiklash toʻgʻrisidagi arizani koʻrishni tugatadi. Bu holda arizachi umumiy tartibda daʼvo taqdim etishga haqli.

Arizachi yoʻqolgan sud ishini tiklash toʻgʻrisidagi ishni koʻrish vaqtida sud tomonidan sarf qilingan sud xarajatlarini toʻlashdan ozod qilinadi. Bila turib yolgʻon ariza berilgan boʻlsa, sud xarajatlari arizachidan undirib olinadi.

Quyidagi hollarda sudyaning ishni koʻrishi mumkin boʻlmaydi va u rad qilinadi, agar:

1) ishning pirovard natijasidan shaxsan, bevosita yoki bilvosita manfaatdor boʻlsa, yoxud uning xolisligiga shubha tugʻdiradigan boshqa holatlar mavjud boʻlsa;

2) shu ish ilgari koʻrilganida guvoh, ekspert, mutaxassis, tarjimon, vakil, prokuror, sud majlisining kotibi sifatida qatnashgan boʻlsa;

3) ishda ishtirok etuvchi tarafning yoki boshqa shaxslarning qarindoshi boʻlsa.

Bir-biriga qarindosh shaxslar sud tarkibiga kirishi mumkin emas.

Ushbu Kodeksning 25-moddasi 1 va 3-bandlarida koʻrsatilgan rad qilish asoslari prokuror, ekspert, mutaxassis, tarjimon va sud majlisining kotibiga nisbatan ham qoʻllaniladi.

Agar ekspert, mutaxassis va tarjimon ishda ishtirok etuvchi taraflarga yoki boshqa shaxslarga xizmat yuzasidan yoxud boshqacha tarzda qaram boʻlsa, ekspert va mutaxassis esa shuningdek, taftish oʻtkazgan yoki xulosa ham bergan boʻlib, ularning materiallari mazkur fuqarolik ishini qoʻzgʻatishga asos boʻlib xizmat qilgan boʻlsa, ularni rad qilish toʻgʻrisida arz qilinishi mumkin.

Fuqarolik ishini birinchi instansiya sudida koʻrgan sudya, agar sudning hal qiluv qarori apellatsiya yoki kassatsiya instansiyasi tomonidan yoxud sud nazorati tartibida bekor qilingan boʻlsa, bu ishni takror koʻrishi mumkin emas.

Fuqarolik ishini birinchi instansiya sudida koʻrgan sudya shu ishni apellatsiya yoki kassatsiya instansiyasi sudida yoxud sud nazorati tartibida koʻrishda ishtirok etishi mumkin emas.

Ishni apellatsiya instansiyasi sudida koʻrishda ishtirok etgan sudya shu ishni birinchi instansiya sudida yoki kassatsiya instansiyasi sudida yoxud sud nazorati tartibida koʻrishda ishtirok etishi mumkin emas.

Ishni kassatsiya instansiyasi sudida koʻrishda ishtirok etgan sudya shu ishni birinchi instansiya sudida yoki apellatsiya instansiyasi sudida yoxud sud nazorati tartibida koʻrishda ishtirok etishi mumkin emas.

Ishni sud nazorati tartibida koʻrishda ishtirok etgan sudya shu ishni birinchi instansiya, apellatsiya va kassatsiya instansiyasi sudida koʻrishda ishtirok etishi mumkin emas.

Ushbu Kodeksning 25, 26 va 27-moddalarida koʻrsatilgan holatlar mavjud boʻlsa, prokuror, sudya, ekspert, mutaxassis, tarjimon, sud majlisining kotibi bu haqda sudga arz qilishi (oʻz-oʻzini rad qilishi) shart. Ishda ishtirok etuvchi shaxslar ham yuqoridagi asoslar boʻyicha rad qilish haqida arz qilishlari mumkin.

Rad qilish haqidagi arz asoslangan boʻlishi va ishni mazmunan koʻrish boshlanguniga qadar maʼlum qilinishi lozim. Rad qilish haqida kechikib arz qilishga rad qilish uchun asoslar sudga yoki rad qilishni soʻrab arz qilgan shaxsga ishni koʻrish boshlab yuborilganidan soʻng maʼlum boʻlib qolgan hollardagina yoʻl qoʻyiladi.

Rad qilish toʻgʻrisida arz qilingan taqdirda, sud ishda ishtirok etuvchi shaxslarning fikrini, agar rad qilinishi talab qilinayotgan shaxs tushuntirish berishni xohlasa, uning soʻzlarini ham eshitishi kerak.

Sudyani rad qilish masalasi rad qilinishi talab qilingan sudyaning ishtirokisiz, qolgan sudyalar tomonidan hal qilinadi. Rad qilishni yoqlab va unga qarshi berilgan ovozlar soni teng boʻlib qolsa, sudya rad qilingan hisoblanadi.

Ikki sudyani yoki sudning butun tarkibini rad qilish talab qilinganida rad qilish masalasi shu sudning toʻliq tarkibida oddiy koʻpchilik ovoz bilan hal qilinadi.

Ishni yakka tartibda koʻradigan sudyani rad qilish masalasi sud raisi tomonidan, sud tarkibi bir kishidan iborat boʻlsa, shu sudya tomonidan hal etiladi.

Prokuror, ekspert, mutaxassis, tarjimon va sud majlisining kotibini rad qilish masalasini ishni koʻrib chiqayotgan sud hal qiladi.

Rad qilish masalasini hal qilish uchun sudya (sud) alohida xonaga (maslahatxonaga) chiqadi va rad qilish talabini qabul qilish yoki qabul qilmaslik toʻgʻrisida ajrim chiqaradi.

Sudya rad qilingan taqdirda ish fuqarolik ishlari boʻyicha shu tumanlararo, tuman (shahar) sudida, lekin boshqa sudya tomonidan koʻriladi yoki ish koʻrish uchun fuqarolik ishlari boʻyicha boshqa tumanlararo, tuman (shahar) sudiga oʻtkaziladi.

Ish Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudida, Qoraqalpogʻiston Respublikasi fuqarolik ishlari boʻyicha Oliy sudida, fuqarolik ishlari boʻyicha viloyatlar va Toshkent shahar sudida koʻrilayotganida sudya yoki sudning butun tarkibi rad qilingan taqdirda ish shu sudning oʻzida, lekin boshqa sud tarkibida koʻriladi.

Agar Qoraqalpogʻiston Respublikasi fuqarolik ishlari boʻyicha Oliy sudida, fuqarolik ishlari boʻyicha viloyat sudida yoki fuqarolik ishlari boʻyicha Toshkent shahar sudida ushbu Kodeksning 27-moddasida koʻrsatilgan sabablarga koʻra rad qilish qanoatlantirilganidan keyin shu ishni koʻrish uchun sudning yangi tarkibini tashkil qilishga imkon boʻlmasa, ish Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudiga oʻtkazilishi lozim. Bunday hollarda ish Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi tomonidan koʻriladi yoki Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi raisining farmoyishiga binoan koʻrish uchun boshqa tegishli sudga yuboriladi.

Fuqarolik ishlari boʻyicha sudlarga quyidagi ishlar taalluqli:

1) taraflardan hech boʻlmaganda bittasi fuqaro boʻlgan nizolarga doir ishlar, bundan qonunda bunday nizolarni hal qilish boshqa sudlarga yoki boshqa organlarga topshirilgan hollar mustasno;

2) ushbu Kodeksning 279-moddasida sanab oʻtilgan alohida tartibda koʻriladigan ishlar;

3) qonun bilan ularning vakolatiga berilgan boshqa ishlar.

Maʼmuriy sudlarga davlat organlarining, fuqarolar oʻzini oʻzi boshqarish organlarining, shuningdek ular mansabdor shaxslarining xatti-harakatlari (qarorlari) ustidan berilgan, ommaviy-huquqiy munosabatlardan kelib chiqadigan shikoyat va arizalar boʻyicha ishlar taalluqlidir.

Bir-biri bilan bogʻliq boʻlib, baʼzilari fuqarolik ishlari boʻyicha sudga, baʼzilari esa, iqtisodiy sudga taalluqli boʻlgan bir qancha talablar birlashtirilganida, bu talablarning hammasi fuqarolik ishlari boʻyicha sudda koʻrilishi kerak.

Bir-biri bilan bogʻliq boʻlib, baʼzilari fuqarolik ishlari boʻyicha sudga, baʼzilari esa, maʼmuriy sudga taalluqli boʻlgan bir qancha talablar birlashtirilganida, bu talablarning hammasi fuqarolik ishlari boʻyicha sudda koʻrilishi kerak.

Taraflar, uchinchi shaxslar, ularning vakillari, protsessda boshqa shaxslarning huquqlari va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini himoya qilishda ishtirok etadigan prokuror, davlat boshqaruvi organlari, tashkilotlar va ayrim fuqarolar ishda ishtirok etuvchi shaxslar deb tan olinadi.

Ishda ishtirok etuvchi shaxslar ish materiallari bilan tanishish, ulardan koʻchirmalar olish, nusxalar koʻchirish, rad etish toʻgʻrisida arz qilish, dalillar taqdim etish, dalillarni tekshirishda ishtirok etish, ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslarga va odil sudlovni amalga oshirishga koʻmaklashayotgan shaxslarga savollar berish, arz qilish, iltimosnomalar taqdim etish, sudga ogʻzaki va yozma tushuntirishlar berish, ishni sudda koʻrish davomida tugʻiladigan hamma masalalar boʻyicha oʻzlarining vajlarini bayon qilish, boshqa shaxslarning arzlari, iltimosnomalari, vajlariga qarshi eʼtirozlar bildirish, sudning hal qiluv qarori, ajrimi, qarori va buyrugʻi ustidan shikoyat qilish, sud chiqargan hal qiluv qarori, ajrimi, qarori va buyruqning majburiy ijrosini talab qilish, davlat ijrochisining harakatlari vaqtida hozir boʻlish va oʻz huquqlarini amalga oshirish huquqiga egadirlar.

Ishda ishtirok etuvchi shaxslar ushbu Kodeksda nazarda tutilgan boshqa protsessual huquqlardan ham foydalanadilar.

Ishda ishtirok etuvchi shaxslar oʻzlariga berilgan barcha protsessual huquqlardan insofli ravishda foydalanishlari va oʻz zimmalariga yuklatilgan majburiyatlarni bajarishlari shart.

Guvohlar, ekspertlar, mutaxassislar, tarjimonlar, yozma va ashyoviy dalillarni saqlovchilar, xolislar va ijro ishlarini yuritishda mol-mulkni saqlovchilar odil sudlovni amalga oshirishga koʻmaklashuvchi shaxslar hisoblanadi.

Odil sudlovni amalga oshirishga koʻmaklashuvchi shaxslar oʻz tushuntirishlarini ogʻzaki yoki yozma ravishda bayon qilishga, yozuvlardan foydalanishga, shuningdek ushbu Kodeksda oʻzlariga berilgan boshqa protsessual huquqlardan foydalanishga haqlidirlar.

Odil sudlovni amalga oshirishga koʻmaklashuvchi shaxslar oʻz zimmalariga yuklatilgan protsessual majburiyatlarni bajarishlari lozim.

Barcha fuqarolar va tashkilotlarning fuqarolik protsessual huquq va majburiyatlarga ega boʻlish layoqati (huquq layoqati) tengligi eʼtirof etiladi.

Sudda oʻz huquq va majburiyatlarini amalga oshirish layoqati voyaga yetgan fuqarolar va tashkilotlarga tegishlidir.

Voyaga yetmagan, yaʼni yoshi oʻn toʻrtdan oʻn sakkizgacha boʻlgan fuqarolarning, shuningdek muomala layoqati cheklangan deb topilgan fuqarolarning huquqlari va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlari sudda ularning ota-onalari, ularni farzandlikka olganlar yoki homiylar tomonidan himoya qilinadi. Ammo bu hol voyaga yetmaganlarni va muomala layoqati cheklangan deb topilgan fuqarolarni bunday ishlarda shaxsan ishtirok etish huquqidan mahrum qilmaydi.

Mehnat bilan bogʻliq huquqiy munosabatlardan va olingan ish haqini yoki boshqa daromadni tasarruf etish bilan bogʻliq bitimlardan kelib chiqadigan ishlar boʻyicha voyaga yetmaganlar sudda oʻz huquqlari va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini shaxsan himoya qilish huquqiga egadirlar. Bunday ishlarda voyaga yetmaganlarga yordam berish uchun ularning ota-onalarini, ularni farzandlikka olganlar yoki homiylarni jalb qilish masalasini sud hal etadi.

Oʻn olti yoshga toʻlgan voyaga yetmagan shaxs qonun hujjatlarida belgilangan tartibda muomalaga toʻla layoqatli deb eʼlon qilingan (emansipatsiya) taqdirda sudda oʻz huquqlari va majburiyatlarini shaxsan amalga oshirishi mumkin.

Yosh bolalarning, yaʼni oʻn toʻrt yoshga toʻlmagan fuqarolarning, shuningdek ruhiy kasallik yoki aqli zaifligi tufayli muomalaga layoqatsiz deb topilgan fuqarolarning huquqlari va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini sudda ularning qonuniy vakillari — ota-onalari, ularni farzandlikka olganlar yoki homiylar himoya qiladilar.

Daʼvogar va javobgar fuqarolik protsessining taraflaridir.

Daʼvogar — oʻzining buzilgan yoki nizolashilayotgan huquqlari yoxud qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini himoya qilish maqsadida sudga murojaat etgan yoinki manfaatini koʻzlab ish qoʻzgʻatilgan shaxs.

Javobgar — sud tomonidan daʼvogarning buzilgan huquqlari va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlari yuzasidan javob berish uchun jalb qilingan shaxs.

Taraflar protsessual huquqlardan teng foydalanadilar va teng majburiyatlarga ega boʻladilar.

Daʼvogar oʻz arzida bayon qilingan talablarning asosini yoki predmetini oʻzgartirishga, daʼvo talablarining miqdorini oshirishga yoki kamaytirishga, ulardan butunlay yoki qisman voz kechishga haqli.

Javobgar daʼvogarning talabini toʻliq yoki qisman tan olishga haqli.

Daʼvo ishining taraflari protsessning istalgan bosqichida kelishuv bitimi tuzish orqali ishni yakunlashga haqlidirlar.

Agar daʼvogarning daʼvodan voz kechishi, javobgarning daʼvoni tan olishi va taraflarning kelishuv bitimi qonunga xilof boʻlsa yoki boshqa shaxslarning huquqlari va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini buzsa, sud daʼvodan voz kechishni, daʼvoni tan olishni qabul qilmaydi va kelishuv bitimini tasdiqlamaydi.

Sudga bir necha daʼvogar (sherik daʼvogarlar) tomonidan birgalikda yoki bir necha javobgarga (sherik javobgarlarga) nisbatan talab qoʻyilgan ariza berilishi mumkin.

Daʼvogarlar va javobgarlardan har biri boshqa tarafga nisbatan protsessda mustaqil ravishda ishtirok etadi. Uchinchi shaxslar ham protsessda birgalikda ishtirok etishlari mumkin.

Protsessda birgalikda ishtirok etishga daʼvo ishlarida, davlat organlari va boshqa organlar, shuningdek mansabdor shaxslarning xatti-harakatlari (qarorlari) ustidan berilgan shikoyat hamda arizalar boʻyicha ishlarda va alohida tartibda koʻriladigan ishlarda yoʻl qoʻyiladi.

Birgalikda ishtirok etuvchilar ishni olib borishni sherik ishtirokchilardan biriga topshirishlari mumkin.

Sud arz qilingan talab uni ilgari surish huquqiga ega boʻlmagan shaxs tomonidan yoki daʼvogarning arizasi boʻyicha javob berishi lozim boʻlmagan shaxsga nisbatan taqdim etilganligini aniqlasa, daʼvogarning roziligi bilan dastlabki daʼvogar yoki javobgar ishga daxldor daʼvogar yoki javobgar bilan almashtirilishiga yoʻl qoʻyishi mumkin.

Agar daʼvogar oʻzining boshqa shaxs bilan almashtirilishiga rozi boʻlmasa, bu shaxs nizo predmeti yuzasidan mustaqil talablar bilan arz qiluvchi uchinchi shaxs sifatida ishga kirishishga haqli.

Agar daʼvogar javobgarning boshqa shaxs bilan almashtirilishiga rozi boʻlmasa, sud bu shaxsni ikkinchi javobgar sifatida ishga jalb qilishga haqli.

Ishga daxli boʻlmagan tarafni almashtirish haqida sud ajrim chiqaradi.

Taraf almashtirilganidan yoki nizo predmeti yuzasidan mustaqil talablar bilan arz qiluvchi uchinchi shaxs ishga kirishganidan yoxud ikkinchi javobgar jalb qilinganidan keyin ishni koʻrish yangidan boshlanadi.

Agar protsessga mustaqil talablar bilan arz qiluvchi uchinchi shaxs kirishmasa, ishga daxldor boʻlmagan daʼvogar esa, arz qilgan talablaridan voz kechmasa, ish mazmunan koʻriladi.

Nizoli yoki sudning hal qiluv qarori bilan aniqlangan huquqiy munosabatdan taraflarning biri, uchinchi shaxs yoki ularning qonuniy vakili chiqib ketgan taqdirda (fuqaroning oʻlimi, yuridik shaxsning qayta tashkil etilishi, boshqa shaxs foydasiga talabdan voz kechish, qarzning boshqa shaxsga oʻtkazilishi va h. k.) sud bu shaxslar ularning huquqiy vorislari bilan almashtirilishiga yoʻl qoʻyadi. Huquqiy vorislik protsessning har qanday bosqichida amalga oshirilishi mumkin. Huquqiy vorisning protsessga kirishganligi haqida sud ajrim chiqaradi.

Huquqiy voris protsessga kirishguniga qadar amalga oshirilgan barcha harakatlar huquqiy vorisga oʻrnini boʻshatib bergan shaxsga qay darajada majburiy boʻlgan boʻlsa, huquqiy vorisga ham shu darajada majburiydir. Protsessual huquqiy vorislik amalga oshirilganida oʻz huquqini topshirgan shaxs sud protsessining qaysi bosqichidan chiqib ketgan boʻlsa, ishni koʻrib chiqish shu bosqichdan davom ettiriladi, lekin huquqiy voris ishga doir hamma materiallar bilan tanishishga haqli.

Nizoning predmetiga nisbatan mustaqil talablar bilan arz qiluvchi uchinchi shaxslar sud hal qiluv qarorini chiqarguniga qadar ishga kirishishlari mumkin. Ular daʼvogarning hamma huquqlaridan foydalanadilar va uning hamma majburiyatlarini oʻz zimmalariga oladilar.

Nizoning predmetiga nisbatan mustaqil talablar bilan arz qilmaydigan uchinchi shaxslar, agar ish boʻyicha chiqariladigan hal qiluv qarori ularning taraflardan biriga nisbatan boʻlgan huquq va majburiyatlariga taʼsir etadigan boʻlsa, sud hal qiluv qarori chiqarguniga qadar daʼvogar yoki javobgar tomonida ishga kirishishlari mumkin. Shuningdek ular taraflarning, prokurorning, ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslarning iltimosnomasi boʻyicha yoki sudning tashabbusi bilan ishda ishtirok etishga jalb qilinishlari mumkin.

Nizoning predmetiga nisbatan mustaqil talablar bilan arz qilmaydigan uchinchi shaxslar taraflarning protsessual huquqlaridan foydalanadilar va ularning protsessual majburiyatlarini oʻz zimmalariga oladilar, arz qilingan talablarning asosini yoki predmetini oʻzgartirish, miqdorini koʻpaytirish yoki kamaytirish, ulardan voz kechish bundan mustasno.

Agar mustaqil talablar bilan arz qilmaydigan uchinchi shaxs oʻz harakati yoki harakatsizligi oqibatida daʼvogarning huquqlari buzilganligi toʻgʻrisida arz qilingan talablarni tan olsa, sud majburiyatni bajarishni uchinchi shaxs zimmasiga yuklash toʻgʻrisida hal qiluv qarori chiqarishga haqli. Aynan shunday hollarda, daʼvogar va mustaqil talablar bilan arz qilmaydigan uchinchi shaxs oʻrtasida kelishuv bitimi tuzilishiga yoʻl qoʻyiladi.

Prokuror boshqa shaxslarning huquqlarini va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini himoya qilish uchun ariza bilan sudga murojaat etish huquqiga ega. Shuningdek prokuror boshqa shaxslar tashabbusi bilan qoʻzgʻatilgan ishni koʻrishda boshidan ishtirok etish huquqiga ega.

Qonunda nazarda tutilgan yoki sud ishda prokurorning qatnashishini zarur deb topgan hollarda fuqarolik ishini koʻrishda, shuningdek prokurorning arizasi bilan qoʻzgʻatilgan ishlarda prokuror ishtirok etishi shart.

Prokuror ushbu Kodeksning 34-moddasida nazarda tutilgan protsessual huquqlardan foydalanadi va majburiyatlarni oʻz zimmasiga oladi hamda bundan tashqari, bergan arizasidan butunlay yoki qisman voz kechish, boshqa shaxslarning huquq va manfaatlarini himoya qilish uchun oʻzi arz qilgan talablar boʻyicha sudga tushuntirishlar berish, ish mazmuni yuzasidan, shuningdek ishni koʻrish vaqtida kelib chiqqan ayrim masalalar boʻyicha oʻz fikrini bayon etish, sudning hal qiluv qarori, ajrimi, qarori yuzasidan protest keltirish huquqiga ega.

Agar daʼvogar rozi boʻlmasa, prokuror oʻzi arz qilgan talablarning asosini yoki predmetini oʻzgartirishga, daʼvo talablarining miqdorini koʻpaytirish yoxud kamaytirishga haqli emas.

Prokurorning boshqa shaxsning huquqini va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini himoya qilish uchun bergan oʻz arizasidan voz kechishi, bu shaxsni suddan ushbu Kodeks 104-moddasining qoidalariga rioya etgan holda ishni mazmunan koʻrib chiqishni talab qilish huquqidan mahrum etmaydi.

Davlat boshqaruvi organlari, tashkilotlar va ayrim fuqarolar qonunda nazarda tutilgan hollarda boshqa shaxslarning huquqlarini va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini himoya qilish uchun sudga ariza bilan murojaat etish huquqiga egadirlar.

Davlat boshqaruvi organlari oʻz zimmalariga yuklatilgan vazifalarni bajarish, fuqarolar va davlatning huquqlari hamda qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini himoya qilish maqsadida ish yuzasidan xulosalar berish uchun sud tomonidan protsessda ishtirok etishga jalb qilinishlari yoki oʻz tashabbuslari bilan protsessga kirishishlari mumkin.

Ushbu Kodeksning 48-moddasida koʻrsatilgan protsess ishtirokchilari Kodeksning 34-moddasida nazarda tutilgan protsessual huquqlardan foydalanadilar, shuningdek boshqa shaxslarning huquqlari va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini himoya qilish uchun arz qilingan talablarni toʻliq yoki qisman qoʻllab-quvvatlash, ulardan voz kechish, oʻzlari arz qilgan talablar boʻyicha tushuntirishlar berish huquqiga egalar. Koʻrsatilgan organlar, tashkilotlar va fuqarolarning boshqa shaxsning huquqlari va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini himoya qilish uchun sudga bergan oʻz arizalaridan voz kechishlari ana shu shaxsni ushbu Kodeks 104-moddasining talablariga rioya qilgan holda ishni mazmunan koʻrib chiqishni talab qilish huquqidan mahrum etmaydi.

Fuqarolar oʻz ishlarini sudda shaxsan va oʻz vakillari orqali yuritishlari mumkin. Fuqaroning ishda shaxsan qatnashuvi uni shu ish boʻyicha vakilga ega boʻlish huquqidan mahrum etmaydi.

Tashkilotlar ishlarni oʻz rahbarlari yoki oʻz vakillari orqali yuritadilar.

Muomalaga layoqatsiz yoki muomala layoqati cheklangan shaxslarning huquqlari va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini sudda ularning qonuniy vakillari (ota-onalari, ularni farzandlikka olganlar, vasiylar yoki homiylar) himoya qiladilar.

Belgilangan tartibda bedarak yoʻqolgan deb topilgan fuqaro ishtirok etishi lozim boʻlgan ish boʻyicha uning vakili sifatida mazkur fuqaroning mol-mulkini qoʻriqlash va boshqarish hamda shaxsiy huquqlari va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini himoya qilish uchun tayinlangan shaxs qatnashadi.

Vafot etgan yoki belgilangan tartibda oʻlgan deb eʼlon qilingan shaxsning merosxoʻri qatnashishi lozim boʻlgan ish boʻyicha, agar merosni hali hech kim qabul qilib olmagan boʻlsa, merosxoʻrning vakili sifatida vasiy yoxud meros mol-mulkni saqlash va boshqarish uchun tayinlangan saqlovchi shaxs qatnashadi.

Qonuniy vakil sudda ish olib borishni vakil sifatida oʻzi tanlagan boshqa shaxsga topshirish huquqiga ega.

Shartnoma boʻyicha (ixtiyoriy) vakillikka binoan ishonch bildiruvchi oʻz huquqlari va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini himoya qilish boʻyicha sudda ish yuritishni vakilga topshiradi.

Quyidagilar shartnoma boʻyicha (ixtiyoriy) vakil boʻla oladilar:

1) advokatlar;

2) nasl-nasab shajarasi boʻyicha toʻgʻri tutashgan yoki yon shajara boʻyicha qarindoshlar, shuningdek er (xotin) yoxud uning qarindoshlari;

3) yuridik shaxslarning xodimlari — shu yuridik shaxslarning ishlari boʻyicha;

4) notijorat tashkilotlarning vakolatli vakillari — shu tashkilotlar aʼzolarining ishlari boʻyicha;

5) qonunga binoan boshqa shaxslarning huquq va manfaatlarini himoya qilish huquqi berilgan notijorat tashkilotlarning vakolatli vakillari;

6) birgalikda ishtirok etuvchilardan biri boshqa ishtirokchilarning topshirigʻi boʻyicha;

7) ishni koʻrayotgan sud tomonidan ishda jismoniy shaxslarning vakillari sifatida qatnashishga ruxsat berilgan shaxslar.

Sudda ish yuritish boʻyicha vakil sifatida professional faoliyat bilan faqat advokatlar shugʻullanishi mumkin.

Vakilning vakolatlari qonunga muvofiq berilgan va rasmiylashtirilgan ishonchnomada ifoda etilgan boʻlishi lozim.

Fuqarolar beradigan ishonchnomalarni notariuslar yoki notarial harakatlarni amalga oshirish huquqiga ega boʻlgan boshqa mansabdor shaxslar tasdiqlaydilar.

Fuqarolar vakillarining sudda ish yuritish vakolatlari ishonch bildirayotgan shaxsning ogʻzaki arizasi bilan ham tasdiqlanishi mumkin, bu hol sud majlisining bayonnomasiga kiritilishi lozim.

Davlat boshqaruvi organlarining, mansabdor shaxslarning vakillari tegishli organ rahbarining yoki mansabdor shaxsning imzosi bilan beriladigan ishonchnoma boʻyicha ish yuritadilar.

Tashkilot nomidan beriladigan ishonchnoma tashkilot rahbari tomonidan imzolanib, imzo tashkilot muhri bilan (muhr mavjud boʻlgan taqdirda) tasdiqlanadi.

Tashkilotlarning rahbarlari sudga oʻzlarining xizmat lavozimlari yoki vakolatlarini tasdiqlaydigan hujjatlar taqdim etadilar.

Advokatning vakolatlari qonun hujjatlarida belgilangan tartibda tasdiqlanadi.

Sudda ish yuritish vakolatlari vakilga hamma protsessual harakatlarni vakolat beruvchi nomidan amalga oshirish huquqini beradi.

Shartnoma boʻyicha vakillik qiluvchining arz qilingan talablardan butunlay yoki qisman voz kechish, ularning asosini yoki predmetini oʻzgartirish, miqdorini koʻpaytirish yoki kamaytirish, daʼvogarning talablarini tan olish, kelishuv bitimi tuzish, vakolatlarni boshqa shaxsga oʻtkazish (boshqa shaxsga ishonib topshirish), sudning hal qiluv qarori (ajrimi) ustidan shikoyat berish, ijro varaqasini undiruvga qaratish, daʼvo taqdim etuvchiga tegishli deb qaror chiqarilgan mol-mulk yoki pulni olish vakolati toʻgʻrisida har bir alohida holda vakolat beruvchi tomonidan topshirilgan vakolatnomada maxsus izoh berilishi kerak.

Quyidagilar sudda vakillik qilishi mumkin emas:

1) voyaga yetmagan shaxslar;

2) vasiylik yoki homiylik belgilangan shaxslar;

3) sudyalar, prokurorlar, tergovchilar, surishtiruvchilar, ular qonuniy vakil (ota-onalar, farzandlikka olganlar, vasiylar, homiylar) sifatida, shuningdek, tegishli sud, prokuratura, surishtiruv va tergov organining vakili sifatida qatnashgan hollar bundan mustasno.

Taraflarning talablari va eʼtirozlarini asoslaydigan holatlar mavjudligi yoki mavjud emasligini sudning qonunda belgilangan tartibda aniqlashiga asos boʻladigan har qanday faktik maʼlumot va ishni toʻgʻri hal qilish uchun ahamiyatga ega boʻlgan boshqa holatlar fuqarolik ishi boʻyicha dalil hisoblanadi. Bu maʼlumotlar quyidagi vositalar, yaʼni: taraflar va uchinchi shaxslar hamda ularning qonuniy vakillarining tushuntirishlari, guvohlarning koʻrsatuvlari, yozma va ashyoviy dalillar, ekspertlarning xulosasi bilan aniqlanadi.

Muallifi koʻrsatilmagan xatlar va manbai nomaʼlum boʻlgan yoki gʻayriqonuniy tarzda olingan boshqa maʼlumotlar dalil boʻla olmaydi.

Har bir taraf oʻzining talablari va eʼtirozlariga asos qilib koʻrsatgan holatlarni isbotlashi shart.

Sud qanday holatlar ish uchun ahamiyatga ega ekanligini, ularni taraflardan qaysi biri isbotlashi kerakligini aniqlaydi, hatto taraflar bu holatlarni dalil qilib keltirmagan boʻlsalar ham, ularni muhokamaga qoʻyadi.

Dalillar taraflar va ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslar tomonidan taqdim etiladi. Sud ularga qoʻshimcha dalillar taqdim qilishni taklif etishi mumkin. Agar qoʻshimcha dalillar taqdim etish taraflar va ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslar uchun qiyinchilik tugʻdirsa, sud ularning iltimosnomasiga koʻra dalillar toʻplashda ularga yordam koʻrsatadi.

Sud faqat ish uchun ahamiyatga ega boʻlgan dalillarnigina koʻrishga qabul qiladi.

Sudning dalillar qabul qilishni yoki talab qilishni rad etish toʻgʻrisidagi ajrimi asoslantirilgan boʻlishi lozim.

Qonun boʻyicha ishning muayyan isbotlash vositalari bilan tasdiqlanishi lozim boʻlgan holatlarini boshqa hech qanday isbotlash vositalari bilan tasdiqlash mumkin emas.

Sud hammaga maʼlum deb topgan holatlar isbotlashga muhtoj emas.

Bir fuqarolik ishi boʻyicha sudning qonuniy kuchga kirgan hal qiluv qarori bilan aniqlangan faktlar oʻsha shaxslar ishtirok etayotgan boshqa fuqarolik ishlarini koʻrayotganda yangidan isbot qilinmaydi.

Jinoyat ishi boʻyicha qonuniy kuchga kirgan sud hukmi sud tomonidan hukm etilgan shaxs harakatlarining fuqarolik-huquqiy oqibatlari toʻgʻrisidagi ishni koʻrib chiqayotgan sud uchun faqat shu harakatlar sodir etilgan yoki sodir etilmaganligi va ular mazkur shaxs tomonidan sodir etilgan yoki etilmaganligi masalalari yuzasidangina majburiydir.

Oʻzlari uchun zarur boʻlgan dalillarni keyinchalik taqdim etish mumkin boʻlmay qoladi yoki qiyinlashadi dyeyishga asosi boʻlgan shaxslar ariza berishidan oldin ham, keyin ham sudyadan bu dalillarni taʼminlashni iltimos qilishlari mumkin.

Xorijiy davlatlarning organlarida ish yuritish uchun zarur dalillar bilan taʼminlash davlat notarial idoralari tomonidan amalga oshiriladi.

Dalillarni taʼminlash toʻgʻrisidagi ariza dalillarni taʼminlash bilan bogʻliq protsessual harakatlar amalga oshirilishi kerak boʻlgan hududda faoliyat olib borayotgan sudga beriladi.

Arizada taʼminlanishi zarur boʻlgan dalillar, bu dalillar bilan tasdiqlanishi kerak boʻlgan holatlar, dalillarni taʼminlash toʻgʻrisida arizachini iltimos bilan murojaat qilishga undagan sabablar, shuningdek taʼminlanadigan dalillar zarur boʻlgan yoki ular keyinchalik asqotishi mumkin boʻlgan ish koʻrsatilishi kerak.

Dalillarni taʼminlash ushbu Kodeksda belgilangan dalillarni toʻplash va tekshirish qoidalari boʻyicha sud tomonidan amalga oshiriladi. Arizachi va ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslarga dalillarni taʼminlash vaqti va joyi haqida maʼlum qilinadi, biroq ularning kelmasligi dalillarni taʼminlash haqidagi ariza koʻrib chiqilishiga toʻsqinlik qilmaydi. Kechiktirish, shuningdek keyinchalik arizachi bilan kimning oʻrtasida nizo kelib chiqishini aniqlash mumkin boʻlmagan hollarda, dalillarni taʼminlash faqat birgina arizachining oʻzini xabardor qilish yoʻli bilan amalga oshiriladi.

Dalillarni taʼminlash tartibida taraflarning, uchinchi shaxslarning tushuntirishlari eshitiladi, guvohlar soʻroq qilinadi, ekspertiza tayinlanadi, yozma va ashyoviy dalillar talab qilib olinadi yoki koʻzdan kechiriladi, joyga borib koʻzdan kechirish oʻtkaziladi.

Dalillarni taʼminlash tartibida toʻplangan barcha materiallar ishni koʻrayotgan sudga yuboriladi yoki arizachiga beriladi.

Dalillarni taʼminlash toʻgʻrisidagi sud ajrimi ustidan shikoyat qilish mumkin emas.

Dalillarni taʼminlashni rad etish toʻgʻrisidagi ajrim ustidan xususiy shikoyat berish yoki unga nisbatan xususiy protest keltirish mumkin.

Ishni koʻrayotgan sud dalillarni boshqa tuman yoki shaharda toʻplash zarur boʻlgan taqdirda, tegishli sudga muayyan protsessual harakatlarni amalga oshirishni topshiradi.

Sud topshirigʻi ajrim bilan rasmiylashtirilib, unda koʻrilayotgan ishning mohiyati, aniqlanishi zarur boʻlgan holatlar, topshiriqni bajaradigan sud toʻplashi lozim boʻlgan dalillar koʻrsatiladi. Bu ajrim qaysi sud nomiga yozilgan boʻlsa, oʻsha sud uchun majburiy boʻlib, oʻn besh kunlik muddat ichida bajarilishi lozim.

Sud topshirigʻini bajarish sud majlisida ushbu Kodeksda belgilangan qoidalarga binoan amalga oshiriladi. Ishda ishtirok etayotgan shaxslarga majlis vaqti va joyi toʻgʻrisida maʼlum qilinadi, biroq ularning kelmasligi topshiriqni bajarishga toʻsqinlik qilmaydi.

Sud topshirigʻi tartibida taraflar va uchinchi shaxslar yoxud ular qonuniy vakillarining tushuntirishlari, guvohlarning koʻrsatuvlari, yozma va ashyoviy dalillarni koʻzdan kechirish hamda tekshirish orqali aniqlanadigan faktik maʼlumotlar toʻplanishi mumkin.

Bayonnomalar va topshiriqni bajarish vaqtida toʻplangan materiallar ishni koʻrib chiqayotgan sudga darhol yuboriladi.

Agar topshiriqni bajarayotgan sudga tushuntirishlar yoxud koʻrsatuvlar bergan ishda ishtirok etuvchi shaxslar yoki guvohlar ishni koʻrayotgan sudga kelsalar, ular umumiy tartibda tushuntirishlar yoki koʻrsatuvlar beradilar.

Sud dalillarga ishning hamma holatlarini jamlab, ularni sud majlisida qonunga amal qilgan holda, har taraflama, toʻliq va xolis koʻrib chiqish asosida ichki ishonch boʻyicha baho beradi.

Har bir dalil ishga daxldorligi, maqbulligi va ishonchliligi nuqtai nazaridan, dalillarning hammasi esa, yetarli darajada toʻplangan yoki toʻplanmaganligi nuqtai nazaridan baholanishi lozim.

Agar tekshirish natijasida dalilning haqiqatga toʻgʻri kelishi aniqlansa, u ishonchli deb eʼtirof etiladi.

Hech qanday dalil sud uchun oldindan belgilab qoʻyilgan kuchga ega emas.

Taraflar va uchinchi shaxslarning hamda ular qonuniy vakillarining oʻzlariga maʼlum va ish uchun ahamiyatli boʻlgan holatlar toʻgʻrisidagi tushuntirishlari ish yuzasidan toʻplangan boshqa dalillar qatori tekshirilishi va baholanishi lozim.

Taraflardan biri oʻzining talablari yoki eʼtirozlariga asos qilib olgan faktlarni boshqa tarafning tan olishi birinchi tarafni bu faktlar isbotini davom ettirish zaruriyatidan ozod qiladi. Agar muayyan fakt xususida sudning shubhasi boʻlsa, bu fakt umumiy asoslarga koʻra isbotlanishi lozim.

Faktni tan olish sud majlisining bayonnomasiga kiritiladi va tan olgan taraf uni imzolaydi. Agar faktni tan olish yozma arizada bayon etilgan boʻlsa, mazkur ariza ishga qoʻshib qoʻyiladi.

Ishga doir biror holatdan xabardor boʻlgan har qanday shaxs guvoh boʻla oladi.

Quyidagilar guvoh sifatida chaqirilishi va soʻroq qilinishi mumkin emas:

1) vakil yoki himoyachi vazifalarini bajarishlari munosabati bilan oʻzlariga maʼlum boʻlgan holatlar toʻgʻrisida — fuqarolik ishlari boʻyicha vakillar yoki jinoyat ishlari boʻyicha himoyachilar;

2) jismoniy yoki ruhiy nuqsonlari sababli faktlarni toʻgʻri idrok qilishga yoki ular haqida toʻgʻri koʻrsatuv berishga layoqatsiz shaxslar.

Guvoh chaqirish haqida iltimosnoma taqdim etuvchi shaxs guvohning ish uchun ahamiyatli boʻlgan qanday holatlarni tasdiqlay olishini koʻrsatishi, ismi, otasining ismi va familiyasini hamda yashash yoki ishlash joyini sudga maʼlum qilishi shart.

Guvoh sifatida chaqirilgan shaxs sudga kelishi va toʻgʻri koʻrsatuv berishi shart.

Bila turib yolgʻon koʻrsatuvlar berganlik, sud uzrsiz deb topgan sabablarga koʻra koʻrsatuv berishni rad etganlik yoki undan boʻyin tovlaganlik uchun guvoh Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 238 va 240-moddalariga muvofiq javobgar boʻladi.

Ishni koʻrayotgan sud joylashgan yerdan tashqarida doimiy yashaydigan va uzrli sabablarga koʻra sud majlisiga kelish imkoniga ega boʻlmagan guvohlar sudning tashabbusi bilan, taraflar yoki ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslarning iltimosi yoxud guvohning oʻzi qilgan iltimos boʻyicha ishni koʻrayotgan sudning topshirigʻiga binoan, oʻzlari yashab turgan joydagi sud tomonidan soʻroq qilinishi mumkin. Bu guvohlar ishni koʻrayotgan sud majlisiga kelsalar, sud tomonidan soʻroq qilinadilar.

Yozma dalillar ish uchun ahamiyatli boʻlgan holatlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar bayon etilgan hujjatlardan, xizmatga daxldor va shaxsiy yozishmalardan, shu jumladan faks, elektron yoki oʻzga aloqa vositasida yoxud hujjatning toʻgʻriligini aniqlash imkonini beruvchi boshqa usulda olingan hujjatlardan iborat boʻladi.

Yozma dalil taqdim etuvchi shaxs dalil bilan ish uchun ahamiyatli boʻlgan qanday holatlarni aniqlash mumkin ekanligini koʻrsatishi, talab qilib olish haqida iltimosnoma taqdim etilganda esa, bu qanday dalil ekanligini koʻrsatishi va yozma dalil muayyan shaxsda deb hisoblashi uchun qanday asosi borligini ham bayon etishi shart.

Sud davlat organlari, tashkilotlar yoki fuqarolardan talab qilgan yozma dalillar bevosita sudga yuboriladi.

Sud yozma dalilni talab qilib olish haqida iltimosnoma taqdim etgan shaxsga shu dalilni sudga taqdim etish uchun olish huquqini beradigan soʻrov xati ham topshirishi mumkin.

Ishda ishtirok etmayotgan tashkilotlar va fuqarolar sud talab qilgan yozma dalillarni taqdim etish imkoniga ega boʻlmasalar, buni sudga maʼlum qilib, sababini koʻrsatishlari shart.

Sudga maʼlum qilinmagan taqdirda, shuningdek yozma dalil taqdim etish uzrli sababsiz rad qilingan taqdirda, sud bunda aybdor boʻlgan tashkilotlarning mansabdor shaxslariga, shuningdek fuqarolarga eng kam ish haqining besh baravarigacha miqdorda jarima solishi mumkin.

Jarima solish tegishli mansabdor shaxslarni va fuqarolarni sud talab qilayotgan yozma dalilni taqdim etish majburiyatidan ozod qilmaydi.

Qoida tariqasida, yozma dalillarning asli taqdim qilinadi. Agar hujjatning nusxasi taqdim etilgan boʻlsa, sud zarurat tugʻilsa, hujjatning aslini taqdim etishni talab qilishga haqli.

Yozma dalillarni sudga taqdim etish qiyin boʻlsa, masalan, ular nihoyatda koʻp boʻlsa yoki ulardan faqat bir qismi ish uchun ahamiyatli boʻlsa, sud ularning tegishli ravishda tasdiqlangan koʻchirmasini talab qilishi yoki dalillarni ular saqlanayotgan joyda koʻzdan kechirishi va tekshirishi mumkin.

Ishdagi hujjatning asli uni taqdim etgan shaxsning iltimosiga koʻra sudning hal qiluv qarori qonuniy kuchga kirganidan keyin qaytarib berilishi mumkin, bunday holda ishda hujjatning sudya tomonidan tasdiqlangan nusxasi qoldiriladi.

Ishni mazmunan hal qilish uchun ahamiyatli holatlarni aniqlash vositasi boʻlib xizmat qilishi mumkin boʻlgan narsalar ashyoviy dalillar hisoblanadi.

Ashyoviy dalilni taqdim etuvchi yoki talab qilib olishni iltimos qilayotgan shaxs shu dalil orqali ish uchun ahamiyatli boʻlgan qanday holatlarni aniqlash mumkinligini koʻrsatishi shart.

Ishda ishtirok etuvchi yoki ishtirok etmayotgan shaxslardan dalil sifatida biror ashyoni talab qilib olish haqida sudga iltimosnoma taqdim etuvchi shaxs shu ashyoni taʼriflab berishi va bu ashyo u yoki bu shaxsda deb hisoblash uchun qanday asoslari borligini bayon etishi lozim.

Sud tashkilotlar va fuqarolardan talab qilgan ashyoviy dalillar bevosita sudga yuboriladi.

Sud ashyoviy dalilni talab qilib olish haqida iltimosnoma taqdim etgan shaxsga shu dalilni sudga taqdim etish uchun olish huquqini beradigan soʻrov xati ham topshirishi mumkin.

Ishda ishtirok etmayotgan tashkilotlar va fuqarolar talab qilinayotgan ashyoni taqdim etish yoki sud belgilagan muddatda keltirish imkoniga ega boʻlmasalar, buni sudga maʼlum qilib, sababini koʻrsatishlari shart.

Sudga maʼlum qilinmagan taqdirda, shuningdek sudning ashyoni taqdim etish toʻgʻrisidagi talabi sud uzrsiz deb topgan sabablarga koʻra bajarilmagan taqdirda, bunda aybdor boʻlgan tashkilotlarning mansabdor shaxslariga va fuqarolarga eng kam ish haqining besh baravarigacha miqdorda jarima solinishi mumkin.

Jarima solish tegishli mansabdor shaxslarni va fuqarolarni sud talab qilayotgan ashyoni taqdim etish majburiyatidan ozod qilmaydi.

Oziq-ovqatlar va tez buziladigan boshqa ashyolar ishda ishtirok etuvchi shaxslarni xabardor qilgan holda, sud tomonidan darhol koʻzdan kechiriladi. Bunday ashyolar koʻzdan kechirilganidan keyin kimdan olingan boʻlsa, oʻsha shaxslarga qaytariladi yoxud ulardan oʻz oʻrnida foydalanishi mumkin boʻlgan boshqa shaxslarga topshiriladi. Ashyo boshqa shaxsga berilgan taqdirda uning egasiga oʻsha xil va oʻsha sifatdagi buyumlar yoki qaytarish vaqtidagi bahosi boʻyicha ularning qiymati qaytarib berilishi kerak.

Ashyoviy dalillar sudning ajrimiga binoan ishga qoʻshib qoʻyiladi va ishda saqlanadi yoki alohida roʻyxat qilinib, sudning ashyoviy dalillar saqlanadigan xonasiga topshiriladi.

Sudga keltirib boʻlmaydigan ashyolar turgan joyida saqlanadi. Ular batafsil taʼriflanishi, surgʻuchlangan, zarur hollarda esa, foto yoki video suratga ham olingan boʻlishi lozim.

Ashyoviy dalillar sudning hal qiluv qarori qonuniy kuchga kirganidan keyin kimdan olingan boʻlsa, oʻsha shaxslarga qaytarib beriladi yoki sud shu ashyolarga kimning huquqi bor deb topgan boʻlsa, oʻsha shaxslarga beriladi.

Ayrim hollarda sud ashyoviy dalillarni koʻzdan kechirib va tekshirib chiqqanidan keyin basharti, ashyoviy dalillarni taqdim etgan shaxslar ularni qaytarib berish haqida iltimosnoma taqdim etgan boʻlsalar va bunday iltimosnomani qanoatlantirish ishni koʻrish va hal qiluv qarorini ijro etish uchun zarar keltirmasa, ish tamom boʻlguniga qadar ular kimdan olingan boʻlsa, oʻsha shaxslarga qaytarib berilishi mumkin.

Qonun boʻyicha fuqarolarning egaligida turishi mumkin boʻlmagan buyumlar tegishli tashkilotlarga topshiriladi.

Ishni koʻrish vaqtida kelib chiqqan, fan, texnika, sanʼat yoki hunar sohasida maxsus bilimlarni talab qiladigan masalalarni tushuntirish uchun sud ishda ishtirok etuvchi shaxslarning iltimosiga koʻra yoki oʻz tashabbusi bilan ekspertiza tayinlashi mumkin.

Ekspertiza sudda oʻtkaziladi yoki tekshirishning xususiyati taqozo etsa yoxud tekshiriladigan buyumni sudga keltirishning imkoni boʻlmasa yoki keltirish qiyin boʻlsa, suddan tashqarida oʻtkaziladi.

Ekspertiza tayinlash toʻgʻrisidagi ajrimda qanday masalalar boʻyicha ekspertlarning xulosasi talab qilinayotganligi va ekspertiza oʻtkazish kimga topshirilayotganligi koʻrsatilgan boʻlishi lozim.

Ekspertlarni tayinlashda sud ishda ishtirok etuvchi shaxslarning fikrini eʼtiborga oladi.

Xulosa berish uchun zarur fan, texnika, sanʼat yoki hunar sohasida maxsus bilimlarga ega boʻlgan jismoniy shaxs ekspert sifatida tayinlanishi mumkin.

Ekspert sifatida davlat sud-ekspertiza muassasasi eksperti, boshqa korxona, muassasa, tashkilot xodimi yoki boshqa jismoniy shaxs ishtirok etishi mumkin.

Belgilangan tartibda muomalaga layoqatsiz yoki muomala layoqati cheklangan deb topilgan shaxslar, shuningdek qasddan sodir etgan jinoyatlari uchun sudlanganlik holati tugallanmagan yoki sudlanganligi olib tashlanmagan shaxslar ekspert sifatida jalb etilishi mumkin emas.

Ishda ishtirok etuvchi shaxslar ekspertlar tomonidan tushuntirilishi lozim boʻlgan masalalarni sudga taqdim etishga haqli.

Ekspertlarning xulosasi talab qilinadigan masalalar doirasini sud uzil-kesil belgilaydi. Sud taklif qilingan masalalarni rad qilsa, buni asoslab berishi shart.

Ekspert: ushbu Kodeksning 25 va 26-moddalarida nazarda tutilgan asoslar mavjud boʻlgan taqdirda oʻzini oʻzi rad etishi haqida darhol arz qilishi; oʻziga taqdim etilgan tekshirish obyektlarini har tomonlama va toʻliq tekshirishdan oʻtkazishi, oʻz oldiga qoʻyilgan savollar yuzasidan asosli va xolisona yozma xulosa berishi; sudning chaqiruviga binoan sud majlisida shaxsan ishtirok etish uchun kelishi; oʻzi oʻtkazgan ekspertiza xususida koʻrsatuvlar berishi va oʻzi bergan xulosani tushuntirish uchun qoʻshimcha savollarga javob berishi; ekspertizani oʻtkazishi munosabati bilan oʻziga maʼlum boʻlib qolgan maʼlumotlarni oshkor qilmasligi; taqdim etilgan tekshirish obyektlari va ish materiallarining saqlanishini taʼminlashi; sud muhokamasi vaqtida tartibga rioya qilishi shart.

Agar ekspert sud uzrsiz deb topgan sabablarga koʻra sudning chaqiruvi boʻyicha kelmasa, unga eng kam ish haqining besh baravarigacha miqdorda jarima solinadi.

Bila turib yolgʻon xulosa berganlik, sud uzrsiz deb topgan sababga koʻra shuningdek xulosa berishni rad etganlik yoki bu ishdan boʻyin tovlaganlik uchun ekspert Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining tegishincha 238 va 240-moddalari boʻyicha javobgar boʻladi.

Ekspert: ekspertiza predmetiga oid ish materiallari bilan tanishish, ulardan zarur maʼlumotlarni yozib olish yoki koʻchirma nusxalar olish; joyida koʻzdan kechirishda ishtirok etish va ekspertizani oʻtkazish uchun zarur boʻlgan qoʻshimcha materiallar va tekshirish obyektlari taqdim etilishi haqida iltimosnomalar berish; sud muhokamasida ekspertiza predmetiga oid dalillarni tekshirishda ishtirok etish hamda ishda ishtirok etuvchi shaxslarga va guvohlarga sudning ruxsati bilan savollar berish; ashyoviy dalillar va hujjatlarni koʻzdan kechirish; oʻz xulosasida nafaqat oʻzining oldiga qoʻyilgan savollar boʻyicha, balki ekspertiza predmetiga oid va ish uchun ahamiyatga molik boshqa masalalar boʻyicha ham fikrlarini bayon etish; uning xulosasi yoki koʻrsatuvlari ishda ishtirok etuvchi shaxslar va guvohlar tomonidan notoʻgʻri talqin qilinganligi xususida sud majlisi bayonnomasiga kiritilishi lozim boʻlgan bayonotlar berish; agar u sud muhokamasi yuritilayotgan tilni bilmasa yoki yetarlicha bilmasa, oʻz ona tilida xulosa taqdim etish va koʻrsatuvlar berish hamda bunday holda tarjimon xizmatidan foydalanish; agar ishni yuritayotgan sudning qarorlari, sudyaning harakatlari (harakatsizligi) ekspertning huquq va erkinliklarini buzayotgan boʻlsa, bu qarorlar, harakatlar (harakatsizlik) ustidan qonunda belgilangan tartibda shikoyat qilish huquqiga egadir.

Agar ekspert qoʻyilgan savollarni uning maxsus bilimlari asosida hal qilish mumkin boʻlmasligiga yoki unga taqdim etilgan tekshirish obyektlarining yoxud materiallarning yaroqsizligiga yoki xulosa berish uchun yetarli emasligiga va ularni toʻldirib boʻlmasligiga yoxud fan va sud-ekspertlik amaliyotining holati qoʻyilgan savollarga javob topish imkoniyatini bermasligiga ishonch hosil qilsa, u xulosa berishning iloji yoʻqligi toʻgʻrisida asoslantirilgan hujjat tuzadi hamda uni ekspertizani tayinlagan sudga yuboradi.

Ekspert yoki ekspertlar komissiyasi tekshirishlarni oʻtkazib boʻlganidan keyin tegishincha ekspert yoxud ekspertlar komissiyasi tarkibiga kiruvchi har bir ekspert imzosi bilan tasdiqlanadigan xulosa tuzadi.

Sud ekspertga oʻz xulosasini ogʻzaki tushuntirib berishni taklif qilish huquqiga ega. Ogʻzaki tushuntirish sud majlisining bayonnomasiga kiritiladi, ekspertga oʻqib beriladi va ekspert tomonidan imzolanadi.

Xulosada: ekspertiza oʻtkazilgan sana va joy; ekspertizani oʻtkazish asosi; ekspertizani tayinlagan sudya toʻgʻrisida maʼlumotlar; ekspert (familiyasi, ismi, otasining ismi, maʼlumoti, ixtisosligi, ish staji, ilmiy darajasi, ilmiy unvoni, egallab turgan lavozimi) va ekspertizani oʻtkazish topshirilgan tashkilot haqida maʼlumotlar; ekspertning bila turib notoʻgʻri xulosa berganligi, xulosa berishni rad etganligi yoki bu ishdan boʻyin tovlaganligi uchun jinoiy javobgarlik toʻgʻrisida ogohlantirilganligi; ekspertning oldiga qoʻyilgan savollar; ekspertga taqdim etilgan tekshirish obyektlari va ish materiallari; ekspertiza oʻtkazilayotganda hozir boʻlgan shaxslar haqida maʼlumotlar; qoʻllanilgan usullar koʻrsatilgan holda tekshirishlarning mazmuni va natijalari, shuningdek bu tekshirishlar, agar ekspertlar komissiyasi ishlagan boʻlsa, kim tomonidan oʻtkazilganligi; tekshirish natijalarining baholanishi, qoʻyilgan savollarga berilgan asosli javoblar; ish uchun ahamiyatga molik boʻlgan va ekspertning tashabbusiga koʻra aniqlangan holatlar koʻrsatilishi lozim.

Xulosani va uning natijalarini tasvirlovchi materiallar ushbu xulosaga ilova qilinadi hamda uning tarkibiy qismi boʻlib xizmat qiladi. Tekshirishning olib borilishi, shart-sharoitlari va natijalarini hujjatlashtiradigan materiallar davlat sud-ekspertiza muassasasida yoki boshqa korxona, muassasa, tashkilotda qonun hujjatlarida belgilangan muddatlarda saqlanadi. Ular ekspertizani tayinlagan sudning talabiga binoan ishga qoʻshib qoʻyish uchun taqdim etiladi.

Agar taqdim etilgan tekshirish obyektlarining, materiallarning yoki ekspertning maxsus bilimlari yetarli emasligi tekshirish davomida maʼlum boʻlib qolsa, xulosa ayrim qoʻyilgan savollarga javob berishni rad etish asosini oʻz ichiga olgan boʻlishi lozim.

Tekshirish tugaganidan soʻng xulosa, tekshirish obyektlari va ish materiallari ekspertizani tayinlagan sudga yuboriladi.

Sudning xulosaga qoʻshilmaganligi ish yuzasidan chiqarilgan hal qiluv qarorida yoki ajrimda asoslab berilgan boʻlishi lozim.

Ekspertiza bir xil (komissiyaviy ekspertiza) yoki turli xil (kompleks ekspertiza) sud-ekspert ixtisosligidagi bir necha ekspert tomonidan oʻtkazilishi mumkin.

Ekspertizaning ekspertlar komissiyasi tomonidan oʻtkazilishi ekspertizani tayinlagan sud yoki mazkur ekspertizaning oʻtkazilishini tashkil etuvchi davlat sud-ekspertiza muassasasi yoxud boshqa korxona, muassasa, tashkilot rahbari tomonidan belgilanadi.

Ekspertizani oʻtkazish topshirilgan ekspertlar komissiyasi oʻz oldiga qoʻyilgan masalalarni hal etish zarurligidan kelib chiqib, oʻtkaziladigan tekshirishlarning maqsadi, ketma-ketligi va hajmini kelishib oladi.

Ekspertizani oʻtkazish topshirilgan ekspertlar komissiyasi tarkibidagi har bir ekspert tekshirishlarni mustaqil va alohida olib boradi, shaxsan oʻzi va komissiyaning boshqa aʼzolari tomonidan olingan natijalarni baholaydi hamda qoʻyilgan savollar yuzasidan oʻz maxsus bilimlari doirasida fikrlarini shakllantiradi.

Tekshirishlarning ekspertlar komissiyasi tarkibiga kiritilmagan shaxslar tomonidan toʻliq yoki qisman oʻtkazilishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

Komissiyaviy ekspertiza oʻtkazilayotganda ekspertlarning har biri tekshirishlarni toʻliq hajmda oʻtkazadi va ular olingan natijalarni birgalikda tahlil qiladi.

Ekspertlar umumiy fikrga kelganidan soʻng birgalikdagi xulosani yoki xulosa berishning iloji yoʻqligi toʻgʻrisidagi hujjatni tuzadi va imzolaydi.

Ekspertlar oʻrtasida kelishmovchiliklar kelib chiqqan taqdirda, ularning har biri kelishmovchiliklar kelib chiqqan barcha yoki ayrim masalalar boʻyicha alohida xulosa beradi.

Kompleks ekspertiza ish uchun ahamiyatga molik holatlarni turli ilm sohalaridan foydalangan holda bir necha tekshirish oʻtkazish yoʻli bilangina aniqlash mumkin boʻlgan hollarda tayinlanadi.

Kompleks ekspertizani oʻtkazishda ekspertlarning har biri oʻz vakolati doirasida tekshirishlar olib boradi. Kompleks ekspertizaning xulosasida ekspertlarning har biri qaysi tekshirishlarni va qancha hajmda olib borganligi, qaysi holatlarni shaxsan oʻzi aniqlaganligi hamda qanday fikrlarga kelganligi koʻrsatiladi. Ekspertlarning har biri xulosaning ushbu tekshirishlar bayon etilgan qismini imzolaydi va ular uchun javobgar boʻladi.

Umumiy fikrni (fikrlarni), olingan natijalarni baholashga va ushbu fikrni (fikrlarni) shakllantirishga vakolatli boʻlgan ekspertlar qiladi. Agar ekspertlar komissiyasi yakuniy fikrining yoki uning bir qismining asosi sifatida ekspertlardan birining (alohida ekspertlarning) aniqlagan holatlari olingan boʻlsa, bu haqda xulosada koʻrsatilishi kerak.

Ekspertlar oʻrtasida kelishmovchiliklar kelib chiqqan taqdirda, ularning har biri kelishmovchiliklar kelib chiqqan barcha yoki ayrim masalalar boʻyicha alohida xulosa beradi.

Agar kompleks ekspertizani oʻtkazish davlat sud-ekspertiza muassasasiga topshirilgan boʻlsa, unda ushbu ekspertizani tashkil qilish uning rahbari zimmasiga yuklatiladi.

Sudga yoki sud majlisi ishtirokchilariga dalillarni tekshirishda fan, texnika, sanʼat yoki hunar sohasida maxsus bilim va malaka talab qilingan hollarda, sudda ishni koʻrishda ishtirok etish uchun mutaxassis taklif qilinadi.

Sudning mutaxassis chaqirish haqidagi talabi mutaxassis ishlab turgan tashkilot rahbari uchun majburiydir.

Mutaxassis oʻzining nima maqsadda sudga chaqirilayotganini bilish, agar zimmasiga yuklatilgan vazifani bajarish uchun zarur bilim va malakaga ega boʻlmasa, ishni yuritishda qatnashishdan bosh tortish huquqiga ega.

Mutaxassis sudning chaqiruvi boʻyicha kelishi, ishni koʻrishda qatnashishi, fan, texnika, sanʼat yoki hunar sohasidagi bilim va malakasiga asoslanib, oʻz fikrini bildirishi shart.

Agar mutaxassis sud uzrsiz deb topgan sabablarga koʻra sud chaqiruvi boʻyicha kelmasa, unga eng kam ish haqining besh baravarigacha miqdorda jarima solinishi mumkin.

Sud quyidagi hollarda ish yuritishni toʻxtatib turishi shart:

1) agar ishda taraf boʻlgan fuqaro vafot etib, nizoli huquqiy munosabat huquqiy vorislikka yoʻl qoʻysa yoki ishda taraf boʻlgan yuridik shaxs qayta tashkil etilsa;

2) fuqaro (taraf) muomala layoqatini yoʻqotsa;

3) javobgar Qurolli Kuchlarning harakatdagi qismida boʻlsa yoki Qurolli Kuchlarning harakatdagi qismida boʻlgan daʼvogar iltimos qilsa;

4) fuqaroviy, jinoiy yoki maʼmuriy sud ishlarini yuritish tartibida koʻrilayotgan boshqa ish hal qilinmasdan oldin koʻrishning imkoni boʻlmasa.

Sud ishda ishtirok etuvchi shaxslarning iltimosi boʻyicha yoki oʻz tashabbusi bilan quyidagi hollarda ish yuritishni toʻxtatib turishga haqli:

1) taraf Qurolli Kuchlar tarkibida muddatli haqiqiy harbiy xizmatni oʻtayotgan boʻlsa yoki mazkur shaxslar davlatning birorta majburiyatini bajarish uchun jalb qilingan boʻlsa;

2) taraf davolash muassasasida boʻlsa, shuningdek taraflardan birida sudga kelishga toʻsqinlik qiladigan, tibbiyot muassasasining maʼlumotnomasi bilan tasdiqlangan kasallik mavjud boʻlsa;

3) ushbu Kodeksning 140-moddasida nazarda tutilgan hollarda javobgar qidirilayotgan boʻlsa;

4) taraf uzoq muddatli xizmat safarida boʻlsa yoki boshqa uzrli sababga koʻra yoʻq boʻlsa;

5) sud tomonidan ekspertiza tayinlangan boʻlsa;

6) ushbu Kodeksning 65 va 390-moddalariga muvofiq sud tomonidan sud topshirigʻi yuborilgan boʻlsa.

Ish yuritish quyidagi vaqtga qadar toʻxtatib turiladi:

1) ushbu Kodeksning 92-moddasi 1 va 2-bandlarida nazarda tutilgan hollarda — huquqiy voris ishga kirishguniga yoki ishga jalb qilinguniga qadar yoxud muomalaga layoqatsiz shaxsga qonuniy vakil tayinlanguniga qadar;

2) ushbu Kodeksning 92-moddasi 3-bandida nazarda tutilgan hollarda — taraf Qurolli Kuchlarning harakatdagi qismida boʻlishi tugaguniga qadar;

3) ushbu Kodeksning 92-moddasi 4-bandida nazarda tutilgan hollarda — sudning hal qiluv qarori yoki hukmi qonuniy kuchga kirguniga qadar yoki maʼmuriy tartibda koʻrilayotgan ish boʻyicha qaror chiqarilguniga qadar;

4) ushbu Kodeksning 93-moddasi 1-bandida nazarda tutilgan hollarda — tegishlicha, tarafning Qurolli Kuchlar tarkibida muddatli haqiqiy harbiy xizmatda boʻlishi tugaguniga yoki mazkur shaxslar davlat majburiyatini bajarib boʻlguniga qadar;

5) ushbu Kodeksning 93-moddasi 2-bandida nazarda tutilgan hollarda — taraf davolash muassasasidan chiqquniga yoki tarafning sudga kelishiga toʻsqinlik qilayotgan kasallik tuzalguniga qadar;

6) ushbu Kodeksning 93-moddasi 3-bandida nazarda tutilgan hollarda — javobgarni qidirish tamom boʻlguniga qadar;

7) ushbu Kodeksning 93-moddasi 4-bandida nazarda tutilgan hollarda — taraf qaytguniga qadar;

8) ushbu Kodeksning 93-moddasi 5-bandida nazarda tutilgan hollarda — ekspertiza oʻtkazish tugaguniga qadar;

9) ushbu Kodeksning 93-moddasi 6-bandida nazarda tutilgan hollarda — sud topshirigʻini ijro etish boʻyicha harakatlar tugaguniga qadar.

Sudning ish yuritishni toʻxtatib turish toʻgʻrisidagi ajrimi ustidan xususiy shikoyat qilinishi yoki xususiy protest keltirilishi mumkin.

Ish yuritish uni toʻxtatib turishga sabab boʻlgan holatlar barham topgach, ishda ishtirok etuvchi shaxslarning arizasiga muvofiq yoki sudning tashabbusi bilan tiklanadi.

Ish yuritish tiklanganida sud ishda ishtirok etuvchi shaxslarni umumiy asoslarda chaqiradi.

Sud quyidagi hollarda arizani koʻrmasdan qoldiradi:

1) ariza muomalaga layoqatsiz shaxs tomonidan berilgan boʻlsa;

2) manfaatdor shaxs nomidan arizani ish yuritishga vakolati boʻlmagan shaxs bergan boʻlsa;

3) sud ayni bir taraflar oʻrtasidagi, ayni bir predmet toʻgʻrisidagi va ayni bir asoslar boʻyicha chiqqan nizo yuzasidan ish yuritayotgan boʻlsa;

4) ishni oʻzlarining ishtirokisiz koʻrishni iltimos qilmagan taraflar ikkinchi chaqiruv boʻyicha ham uzrli sabablarsiz sudga kelmasalar, sud esa ishga oid mavjud materiallar asosida ishni hal qilish mumkin emas, deb hisoblasa;

5) ishni oʻzining ishtirokisiz koʻrishni iltimos qilmagan daʼvogar ikkinchi chaqiruv boʻyicha sudga kelmasa, javobgar esa, ishni mazmunan koʻrishni talab qilmasa.

Ariza koʻrmasdan qoldirilgan hollarda ish yuritish sudning ajrimiga binoan tamomlanadi. Bu ajrimda sud ishning hal etilishiga toʻsqinlik qilayotgan, ushbu Kodeksning 97-moddasida sanab oʻtilgan holatlarni bartaraf etish yoʻllarini koʻrsatishi shart.

Arizani koʻrmasdan qoldirishga asos boʻlgan holatlar bartaraf etilganidan keyin manfaatdor shaxs sudga ariza bilan yana umumiy tartibda murojaat qilishga haqli.

Agar taraflar sud majlisiga uzrli sabablarga koʻra kela olmaganliklarini tasdiqlovchi dalillarni taqdim etsalar, daʼvogar yoki javobgarning iltimosnomasiga binoan sud ushbu Kodeks 97-moddasining 4 va 5-bandlariga asosan arizani koʻrmasdan qoldirish toʻgʻrisida chiqargan oʻz ajrimini bekor qiladi. Sudning bunday iltimosnomani qanoatlantirishni rad etish haqidagi ajrimi ustidan xususiy shikoyat berilishi va xususiy protest keltirilishi mumkin.

Sud quyidagi hollarda ish yuritishni tugatadi:

1) ish sudga taalluqli boʻlmasa;

2) ayni bir taraflar oʻrtasidagi, ayni bir predmet toʻgʻrisidagi va ayni bir asoslar boʻyicha chiqqan nizo yuzasidan sudning qonuniy kuchga kirgan hal qiluv qarori yoki daʼvogarning arz qilgan talablaridan voz kechishini qabul qilish toʻgʻrisidagi yoxud taraflarning kelishuv bitimini tasdiqlash toʻgʻrisidagi ajrimi mavjud boʻlsa;

3) daʼvogar arz qilgan talablaridan voz kechgan va sud bu voz kechishni qabul qilgan boʻlsa;

4) taraflar kelishuv bitimi tuzgan boʻlsalar va u sud tomonidan tasdiqlangan boʻlsa;

5) ishni sudda koʻrishga tayyorlash vaqtida javobgar daʼvogarning talablarini tan olgan boʻlsa va bu tan olish sudya tomonidan qabul qilingan boʻlsa;

6) taraflar oʻrtasida ushbu nizoni hal qilish uchun hakamlik sudiga topshirish haqida hakamlik bitimi tuzilgan boʻlsa;

7) ish boʻyicha taraflardan biri boʻlgan fuqaroning vafotidan soʻng nizoli huquqiy munosabat huquqiy vorislikka yoʻl qoʻymasa.

Ish yuritish sudning ajrimiga binoan tugatiladi. Agar ish yuritish ishning sudga taalluqli boʻlmaganligi sababli tugatilsa, sud arizachi qaysi organga murojaat qilishi kerakligini koʻrsatishi shart.

Ish yuritish tugatilgan taqdirda, ayni bir taraflar oʻrtasidagi, ayni bir predmet toʻgʻrisidagi va ayni bir asoslar boʻyicha nizo yuzasidan sudga ikkinchi marta murojaat qilishga yoʻl qoʻyilmaydi.

Sud xarajatlari davlat boji va ishni koʻrish bilan bogʻliq chiqimlardan iboratdir.

Sudlarga daʼvo arizalari, organlar va mansabdor shaxslarning xatti-harakatlari (qarorlari) ustidan shikoyatlar, alohida tartibda yuritiladigan ishlar boʻyicha arizalar, sudlarning hal qiluv qarorlari ustidan apellatsiya, kassatsiya tartibida shikoyatlar va nazorat tartibida protest keltirish toʻgʻrisida arizalar, hakamlik sudining hal qiluv qarorlarini bekor qilish toʻgʻrisida arizalar, hakamlik sudining hal qiluv qarorlarini majburiy ijro etish uchun ijro varaqasi berish toʻgʻrisida arizalar berganlik uchun, shuningdek sudlar tomonidan hujjatlarning nusxalari berilganligi uchun qonun hujjatlarida belgilangan tartibda va miqdorda davlat boji undiriladi.

Daʼvoning bahosi quyidagicha belgilanadi:

1) pul undirish toʻgʻrisidagi daʼvolar boʻyicha — undiriladigan summaga qarab;

2) mulk talab qilish toʻgʻrisidagi daʼvolar boʻyicha — daʼvo qilinayotgan mulkning qiymatiga qarab;

3) bir qancha mustaqil talablardan iborat daʼvolar boʻyicha — hamma talablarning umumiy summasiga qarab;

4) aliment undirish toʻgʻrisidagi daʼvolar boʻyicha — bir yillik toʻlovlarning yigʻindisiga qarab;

5) muddatli toʻlovlar va pul berish toʻgʻrisidagi daʼvolar boʻyicha — toʻlovlarning yoki beriladigan pullarning yigʻindisiga qarab, lekin koʻpi bilan uch yillik yigʻindisiga qarab;

6) muddatsiz yoki umrbod toʻlovlar va pul berish toʻgʻrisidagi daʼvolar boʻyicha — toʻlovlarning yoki pullarning uch yil ichidagi yigʻindisiga qarab;

7) toʻlovlarni yoki pul berishni kamaytirish yoxud koʻpaytirish toʻgʻrisidagi daʼvolar boʻyicha — toʻlovlar yoki beriladigan pullar kamaytiriladigan yoki koʻpaytiriladigan summaga, lekin koʻpi bilan bir yillik summaga qarab;

8) toʻlovlarni yoki pul berishni toʻxtatish toʻgʻrisidagi daʼvolar boʻyicha — qolgan toʻlovlar yoki pullar yigʻindisiga, lekin koʻpi bilan bir yillik yigʻindisiga qarab;

9) mulk ijarasi shartnomasini muddatidan ilgari bekor qilish haqidagi daʼvolar boʻyicha — shartnoma amal qilishining qolgan muddatida mulkdan foydalanish uchun toʻlanadigan toʻlovlarning, lekin koʻpi bilan uch yil ichidagi toʻlovlarning yigʻindisiga qarab;

10) xususiy mulk huquqi asosida fuqarolarga tegishli imoratlarga egalik huquqi toʻgʻrisidagi daʼvolar boʻyicha — imoratning haqiqiy qiymatiga qarab, lekin bu miqdor inventarizatsiya bahosidan, inventarizatsiya bahosi boʻlmaganida esa, majburiy sugʻurta bahosidan kam boʻlmasligi kerak, tashkilotlarga qarashli imoratlarga doir daʼvolar boʻyicha esa, imoratlarning haqiqiy bahosidan kam boʻlmasligi kerak.

Daʼvoning bahosi daʼvogar tomonidan koʻrsatiladi. Daʼvogar koʻrsatgan baho daʼvo qilinayotgan mulkning haqiqiy qiymatiga muvofiq emasligi yaqqol boʻlsa, daʼvoning bahosini sudya belgilaydi.

Daʼvo taqdim etilgan vaqtda uning bahosini belgilash qiyin boʻlsa, davlat bojining miqdorini sudya dastlabki tarzda belgilaydi va keyinchalik ishni hal qilish vaqtida sud belgilagan daʼvo bahosiga muvofiq, bojning kam qismi undiriladi yoki ortiqcha olingan qismi qaytariladi.

Daʼvogar oʻzining talablarini kamaytirgan, arz qilgan talablaridan voz kechgan, taraflar ishni kelishuv bitimi bilan tamomlagan hollarda toʻlangan boj qaytarilmaydi.

Arz qilingan talablar koʻpaytirilganda yetishmagan summa daʼvoning koʻpaytirilgan bahosiga muvofiq ravishda qoʻshimcha tarzda toʻlanadi.

Toʻlangan davlat boji quyidagi hollarda qisman yoki toʻla qaytarilishi kerak:

1) qonun hujjatlari boʻyicha talab qilinganidan ortiq boj toʻlangan boʻlsa;

2) arizani (shikoyatni) qabul qilish rad etilgan boʻlsa;

3) arizalar (shikoyatlar) ushbu Kodeksning 154-moddasida nazarda tutilgan asoslar boʻyicha daʼvogarga qaytarib berilsa;

4) ish sudga taalluqli boʻlmaganligi sababli (ushbu Kodeks 100-moddasining 1-bandi) ishni yuritish tugatilgan boʻlsa;

5) ariza muomalaga layoqatsiz shaxs tomonidan berilganligi sababli (ushbu Kodeks 97-moddasining 1-bandi) koʻrmasdan qoldirilgan boʻlsa.

Ushbu modda birinchi qismining 1-bandida nazarda tutilgan hollarda davlat bojining ortiqcha toʻlangan qismi qaytarib beriladi.

Davlat bojini qaytarish sudning ajrimi asosida moliya organlari tomonidan amalga oshiriladi.

Ishni koʻrish bilan bogʻliq boʻlgan chiqimlarga quyidagilar kiradi:

1) guvohlar, ekspertlar, mutaxassislar, tarjimonlarga toʻlanishi lozim boʻlgan summalar;

2) joyga borib koʻzdan kechirish bilan bogʻliq boʻlgan xarajatlar;

3) ushbu Kodeksning 140-moddasida nazarda tutilgan hollarda, javobgarni qidirish uchun qilingan xarajatlar;

4) sudning hal qiluv qarorini ijro etish bilan bogʻliq xarajatlar.

Davlat bojini toʻlashdan ozod qilish qonun hujjatlariga muvofiq amalga oshiriladi.

Sud fuqaroning mulkiy ahvoliga qarab, uni davlat daromadiga undiriladigan sud xarajatlarini toʻlashdan ozod qilishga haqli.

Sud taraflarning mulkiy ahvoliga qarab, ulardan birining yoki ikkalasining davlat daromadiga undiriladigan sud xarajatlarini toʻlashni kechiktirishga yoki boʻlib-boʻlib toʻlashga yoʻl qoʻyishi, shuningdek bu xarajatlarning miqdorini kamaytirishi mumkin.

Guvohlar, ekspertlar, mutaxassislar va tarjimonlarga tegishli boʻlgan summalar ular oʻz vazifalarini bajarib boʻlganlaridan soʻng, xarajat taraflardan undirib olingan-olinmaganidan qatʼi nazar, sud tomonidan toʻlanadi.

Toʻlash tartibi va toʻlanishi lozim boʻlgan summaning miqdori qonun hujjatlari bilan belgilanadi.

Ekspertlar va mutaxassislar sudning topshirigʻiga muvofiq bajargan ishlari uchun haqni bu ish ularning xizmat burchlari doirasiga kirmagan taqdirda oladilar.

Ushbu moddaning birinchi qismida koʻrsatilgan xodimlarning sudga borishi munosabati bilan ishda boʻlmagan vaqtida ish joyidagi oʻrtacha ish haqi qonunda belgilangan tartibda saqlanadi.

Mehnat munosabatlariga kirishmagan guvohlarga odatdagi mashgʻulotlaridan qoldirilganliklari uchun amalda sarflagan vaqtlarini va joriy etilgan eng kam ish haqini hisobga olib haq toʻlanadi.

Guvohlarga, ekspertlarga, mutaxassislarga, tarjimonlarga toʻlanishi lozim boʻlgan pulni yoki joyga borib koʻzdan kechirishga ketadigan xarajatlar uchun zarur boʻlgan pulni tegishli iltimos bilan murojaat qilgan taraf oldindan toʻlab qoʻyadi. Agar bu iltimosni ikkala taraf qilgan boʻlsa yoki guvohlarni, ekspertlarni, mutaxassislarni, tarjimonlarni chaqirish, joyga borib koʻzdan kechirish sudning tashabbusi bilan amalga oshirilsa, buning uchun kerakli summani taraflar bab-baravar toʻlaydilar.

Ushbu moddada koʻrsatib oʻtilgan summalarni sud xarajatlarini toʻlashdan ozod qilingan taraf toʻlamaydi.

Hal qiluv qarori qaysi tarafning foydasiga chiqarilgan boʻlsa, sud shu tarafga ikkinchi tarafdan vakilning yordami uchun toʻlashga ketgan xarajatlarni oqilona miqdorlarda undirib beradi.

Agar hal qiluv qaroriga binoan haqli boʻlib chiqqan tarafga advokat belgilangan tartibga muvofiq bepul yordam koʻrsatgan boʻlsa, bu summa boshqa tarafdan advokatlar byurosi (hayʼati, firmasi) foydasiga undiriladi.

Sud insofsizlik bilan asossiz talablarni qoʻygan yoki arz qilingan talablarga qarshi nizolashgan yoxud ishning toʻgʻri va oʻz vaqtida koʻrib chiqilishi va hal etilishiga muntazam qarshilik qilib kelgan taraf zimmasiga amalda yoʻqotilgan vaqt uchun ikkinchi taraf foydasiga haq toʻlash majburiyatini yuklashi mumkin. Undiriladigan haq sud tomonidan oqilona miqdorda belgilanadi.

Hal qiluv qarori qaysi tarafning foydasiga chiqarilgan boʻlsa, sud shu tarafga ikkinchi tarafdan, garchi bu taraf davlat daromadiga tushadigan sud xarajatlarini toʻlashdan ozod etilgan boʻlsa-da, ish boʻyicha qilingan hamma xarajatlarni undirib beradi.

Agar arz qilingan talablar qisman qanoatlantirilgan boʻlsa, ushbu moddada koʻrsatilgan summalar javobgardan daʼvogarga talablarning sud qanoatlantirgan qismiga mutanosib ravishda, javobgarga esa, daʼvogardan u arz qilgan talablarning rad etilgan qismiga mutanosib ravishda undirib beriladi.

Ushbu moddada bayon qilingan qoidalar apellatsiya, kassatsiya shikoyati va nazorat tartibida protest keltirishni soʻrab ariza berganda taraflar toʻlagan davlat bojiga ham taalluqlidir.

Agar yuqori turuvchi sud ishni yangidan koʻrib chiqish uchun yubormay, chiqarilgan hal qiluv qarorini oʻzgartirsa yoki yangi hal qiluv qarori chiqarsa, u sud xarajatlari taqsimotini ham tegishlicha oʻzgartiradi.

Davlat organlari va boshqa organlar, shuningdek mansabdor shaxslarning xatti-harakatlari (hal qiluv qarorlari) ustidan berilgan shikoyat va arizani koʻrish bilan bogʻliq chiqimlar sud tomonidan, basharti sud fuqaroning shikoyati yoki arizasini qanoatlantirishni rad etish haqida hal qiluv qarori chiqarsa, ana shu fuqaroning zimmasiga yoki, agar organlar yoki mansabdor shaxs xatti-harakatlarining gʻayriqonuniyligini aniqlagan boʻlsa, ana shu organ yoki mansabdor shaxs zimmasiga yuklashi mumkin.

Daʼvogar arz qilgan talablaridan voz kechsa, uning xarajatlarini javobgar toʻlamaydi. Lekin talab qoʻyilgandan soʻng ularni javobgar ixtiyoriy ravishda qanoatlantirganligi natijasida daʼvogar oʻz talablaridan voz kechgan boʻlsa, sud daʼvogarning iltimosi boʻyicha uning ish yuzasidan qilgan hamma sud xarajatlarini javobgardan undirib beradi.

Agar taraflar kelishuv bitimi tuzish vaqtida sud xarajatlarini taqsimlash tartibini nazarda tutmagan boʻlsalar, sud bu masalani ushbu Kodeksning 114, 116 va 120-moddalariga muvofiq ravishda hal qiladi.

Prokurorning, shuningdek boshqa shaxslar huquqlarini hamda qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini himoya qilishni soʻrab sudga murojaat qilgan davlat boshqaruvi organlari, tashkilotlar va ayrim fuqarolarning arz talablari (ushbu Kodeksning 5-moddasi) butunlay yoki qisman rad etilganda, javobgarning sud xarajatlari unga budjet mablagʻlari hisobidan toʻliq yoki daʼvogar arz qilgan talablarning rad etilgan qismiga mutanosib ravishda qaytarib beriladi.

Talablarni qanoatlantirish rad etilganida, ushbu Kodeksning 42-moddasi uchinchi qismida nazarda tutilgan tartibda sud tomonidan jalb etilgan javobgarning sud xarajatlari unga budjet mablagʻlari hisobidan qaytariladi.

Mol-mulkni xatlashni bekor qilish toʻgʻrisidagi daʼvo qanoatlantirilgan taqdirda, daʼvogarning sud xarajatlari unga budjet mablagʻlari hisobidan qaytariladi.

Ishni koʻrish bilan bogʻliq boʻlgan va daʼvogar toʻlashdan ozod qilingan sud chiqimlari hamda davlat boji javobgardan arz qilingan talablarning qanoatlantirilgan qismiga mutanosib ravishda davlat daromadiga undiriladi.

Arz qilingan talablarni qanoatlantirish rad etilgan taqdirda sudning ishni koʻrish bilan bogʻliq chiqimlari daʼvogardan davlat daromadiga undiriladi.

Agar arz qilingan talablar qisman qanoatlantirilgan, javobgar esa, sud xarajatlarini toʻlashdan ozod qilingan boʻlsa, sudning ishni koʻrish bilan bogʻliq chiqimlari sud xarajatlarini toʻlashdan ozod qilinmagan daʼvogardan talablarining rad etilgan qismiga mutanosib ravishda davlat daromadiga undiriladi.

Agar har ikki taraf ham sud xarajatlarini toʻlashdan ozod qilingan boʻlsa, sudning ishni koʻrish bilan bogʻliq chiqimlari davlat hisobiga oʻtkaziladi.

Javobgarni qidirish eʼlon qilingan boʻlsa (ushbu Kodeksning 140-moddasi), sud qidiruv ishi boʻyicha qilingan xarajatlarni javobgardan davlat daromadiga undiradi.

Sud xarajatlari bilan bogʻliq masalalar boʻyicha sud ajrimi ustidan xususiy shikoyat berilishi yoki xususiy protest keltirilishi mumkin.

Sud jarimalari ushbu Kodeksda nazarda tutilgan hollarda va miqdorda solinadi.

Jarima solish toʻgʻrisida ajrim chiqariladi va uning nusxasi darhol jarima solingan shaxsga joʻnatiladi.

Tashkilotlarning mansabdor shaxslariga sud tomonidan solingan jarimalar ularning shaxsiy mablagʻlaridan undiriladi.

Jarima solingan shaxs sud ajrimining nusxasini olganidan keyin besh kun ichida jarima solgan suddan jarimadan ozod qilish yoki uning miqdorini kamaytirishni iltimos qilishi mumkin. Bu ariza jarima solingan shaxsni chaqirgan holda sud majlisida koʻrib chiqiladi. Biroq uning sudga kelmasligi arizani koʻrib chiqish uchun toʻsqinlik qilmaydi.

Sudning jarimadan ozod qilish yoki uning miqdorini kamaytirishni rad etish toʻgʻrisidagi ajrimi ustidan xususiy shikoyat berilishi yoki xususiy protest keltirilishi mumkin.

Protsessual harakatlar qonunda belgilangan muddatlarda bajariladi.

Protsessual muddatlar qonunda belgilanmagan hollarda, ularni sud tayinlaydi.

Protsessual harakatlarni bajarish muddatlari aniq kalendar sana bilan, albatta yuz berishi lozim boʻlgan voqeani koʻrsatgan holda yoki muayyan davr bilan belgilanadi. Muayyan davr bilan belgilanganda harakat butun davr mobaynida bajarilishi mumkin.

Protsessual muddatlar yillar, oylar va kunlar bilan hisoblanadi. Muddatning oʻtishi kalendar sananing yoki muddatning boshlanishi deb belgilangan voqea yuz bergan kunning ertasidan boshlanadi.

Yillar bilan hisoblanadigan muddat uning oxirgi yilining tegishli oyi va kunida tamom boʻladi.

Oylar bilan hisoblanadigan muddat tegishli oyda va muddat oxirgi oyining tegishli kunida tamom boʻladi.

Agar oylar bilan hisoblanadigan muddatning oxiri tegishli kuni boʻlmagan oyga toʻgʻri kelsa, muddat shu oyning oxirgi kunida tamom boʻladi. Bu muddatning oxirgi kuni ish kuni boʻlmagan kunga toʻgʻri kelgan taqdirda undan keyingi birinchi ish kuni muddatning tamom boʻlish kuni hisoblanadi.

Muddati belgilangan protsessual harakat muddatning oxirgi kuni soat yigirma toʻrtgacha bajarilishi mumkin.

Agar protsessual harakat sudda bajarilishi lozim boʻlsa, belgilangan qoidalarga muvofiq sudda ish tugagan soatda muddat tamom boʻlgan hisoblanadi.

Agar ariza, shikoyat, hujjatlar yoki pul summasi muddatning oxirgi kuni soat yigirma toʻrtgacha aloqa tashkilotiga topshirilgan boʻlsa, muddat oʻtmagan hisoblanadi.

Protsessual harakatlarni bajarish huquqi qonunda belgilangan yoki sud tayinlagan muddatning oʻtishi bilan bekor boʻladi. Protsessual muddatlar oʻtgandan soʻng berilgan arizalar, shikoyatlar va hujjatlar koʻrilmaydi.

Ish yuritish toʻxtatib turilganida tugamagan hamma protsessual muddatlarning oʻtishi ham toʻxtatib turiladi. Muddatlarning toʻxtatib turilishi ish yuritishni toʻxtatib turishga asos boʻlgan holatlar kelib chiqqan vaqtdan boshlanadi. Ish yuritish tiklangan kundan eʼtiboran protsessual muddatlarning oʻtishi davom etadi.

Sud tayinlagan muddatlar sud tomonidan kechiktirilishi mumkin.

Ishda ishtirok etuvchi shaxslar qonunda belgilangan muddatni sud uzrli deb topgan sabablarga koʻra oʻtkazib yuborgan boʻlsalar, mazkur muddat tiklanadi.

Oʻtkazib yuborilgan muddatni tiklash toʻgʻrisidagi ariza protsessual harakat bajarilishi yoki hujjat topshirilishi lozim boʻlgan sudga beriladi va ishda ishtirok etuvchi shaxslar xabardor qilingan holda sud majlisida koʻrib chiqiladi. Biroq bu shaxslarning kelmasligi sud oldiga qoʻyilgan masalani hal etishga toʻsqinlik qilmaydi.

Oʻtkazib yuborilgan protsessual muddatni tiklash toʻgʻrisida ariza berish bilan bir vaqtda, muddati oʻtkazib yuborilgan harakat bajarilishi yoki hujjat topshirilishi lozim.

Oʻtkazib yuborilgan protsessual muddatni tiklashni rad etish toʻgʻrisida sud chiqargan ajrim ustidan xususiy shikoyat berilishi yoki xususiy protest keltirilishi mumkin.

Fuqarolik ishlarini sudda koʻrishga tayyorlash ariza qabul qilingan kundan boshlab oʻn kunlik muddatdan kechiktirmay amalga oshirilishi lozim. Bu muddat alohida hollarda oʻta murakkab ishlar boʻyicha sudyaning asoslantirilgan ajrimiga binoan kechiktirilib, yigirma kunga yetkazilishi mumkin, ushbu moddaning ikkinchi qismida koʻrsatilgan ishlar bundan mustasno.

Aliment undirish haqidagi, mayib boʻlish yoki sogʻliqqa boshqacha tarzda shikast yetganligi, shuningdek boquvchining oʻlimi natijasida koʻrilgan zararning oʻrnini qoplash toʻgʻrisidagi ishlar hamda mehnatga doir huquqiy munosabatlardan kelib chiqadigan talablar boʻyicha qoʻzgʻatilgan ishlar, basharti taraflar bir tuman yoki shaharda joylashgan boʻlsa, birinchi instansiya sudi tomonidan sudda koʻrishga tayyorlab boʻlingan kundan eʼtiboran oʻn kundan kechiktirmay, boshqa hollarda esa, yigirma kundan kechiktirmay koʻrilishi lozim.

Qolgan fuqarolik ishlari sudda koʻrishga tayyorlab boʻlingan kundan eʼtiboran bir oydan kechiktirmay koʻrilishi lozim. Oʻta murakkab ishlar boʻyicha mazkur muddat sudyaning asoslantirilgan ajrimiga koʻra ikki oygacha uzaytirilishi mumkin, ushbu moddaning ikkinchi qismida koʻrsatilgan ishlar bundan mustasno.

Ishda ishtirok etuvchi shaxslar, shuningdek guvohlar, ekspertlar, mutaxassislar va tarjimonlar sud chaqiruv qogʻozlari, zarur hollarda esa telefonogrammalar, telegrammalar va xabardor qilinganlik fakti qayd etilishini taʼminlaydigan boshqa aloqa vositalari orqali sudga chaqiriladi hamda sudning ayrim protsessual harakatlari toʻgʻrisida xabardor qilinadi.

Sudya chaqiruv qogʻozi bilan bir vaqtda javobgarga arizaning va arizaga ilova qilingan hujjatlarning nusxalarini ham yuboradi.

Agar javobgar sudga yozma tushuntirish bergan boʻlsa, sudya sudga murojaat qilgan shaxsga chaqiruv qogʻozi bilan birga ana shu tushuntirish xatining nusxasini ham yuboradi.

Telefonogrammalar, telegrammalar va xabardor qilinganlik fakti qayd etilishini taʼminlaydigan boshqa aloqa vositalari orqali sudga chaqirilgan yoki sudning ayrim protsessual harakatlari toʻgʻrisida xabardor qilingan hollarda, telefonogrammalar, telegrammalar, axborot tizimi orqali elektron shaklda yuborilgan sud chaqiruv qogʻozining nusxasi ish materiallariga qoʻshib qoʻyiladi.

Sudning chaqiruv qogʻozida quyidagilar koʻrsatilishi lozim:

1) sudning nomi, aniq manzili, telefon raqami, elektron manzili;

2) borish joyi va vaqti;

3) shaxs qanday ish yuzasidan chaqirilayotganligi;

4) shaxsning kim tariqasida chaqirilayotganligi;

5) ishda ishtirok etuvchi shaxslarga ish boʻyicha oʻzlari ega boʻlgan hamma dalillarni taqdim etish toʻgʻrisida taklif;

6) chaqiriluvchining shaxsan oʻzi yoʻqligi sababli chaqiruv qogʻozini qabul qilib olgan shaxsning imkoniyat boʻlishi bilanoq uni darhol chaqiriluvchiga topshirishga majburligi;

7) sudga kelmaslikning oqibatlari (ushbu Kodeksning 86, 174, 175 va 176-moddalari).

Axborot tizimi orqali elektron shaklda yuborilayotgan sud chaqiruv qogʻozida ushbu modda birinchi qismining 1 — 5, 7-bandlarida sanab oʻtilgan maʼlumotlar koʻrsatilishi kerak.

Chaqiruv qogʻozi ishda ishtirok etuvchi shaxslarga va protsessning boshqa ishtirokchilariga sudga oʻz vaqtida kelish va ishga tayyorlanish uchun yetarli vaqtga ega boʻlishlarini moʻljallab topshirilishi kerak.

Chaqiruv qogʻozi chaqirilayotgan shaxsga taraf yoki ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxs tomonidan koʻrsatilgan manzil boʻyicha yetkazib beriladi. Agar fuqaro sudga maʼlum qilingan manzilda amalda yashamasa, chaqiruv qogʻozi uning ish joyiga yuborilishi mumkin.

Chaqiruv qogʻozi aloqa tashkiloti orqali topshirilganligi toʻgʻrisida tilxat olish yoʻli bilan yoki xat-hujjat tashuvchi orqali yuboriladi.

Sudya ishda ishtirok etuvchi shaxsning roziligi bilan unga ish boʻyicha chaqirilayotgan boshqa shaxsga topshirish uchun chaqiruv qogʻozi berishi mumkin.

Sudya chaqiruv qogʻozini yetkazib berish vazifasini topshirgan shaxs chaqiruv qogʻozining ikkinchi nusxasini chaqiriluvchining chaqiruv qogʻozini olganligi toʻgʻrisidagi imzosi bilan sudga qaytarishi shart.

Ishda ishtirok etuvchi shaxs tomonidan elektron manzili koʻrsatilgan taqdirda chaqiruv qogʻozi axborot tizimi orqali elektron shaklda yuborilishi mumkin.

Chaqiruv qogʻozi fuqaroga topshirilganida, u chaqiruv qogʻozining sudga qaytariladigan ikkinchi nusxasiga qogʻozni olgan vaqtini koʻrsatib, imzo chekadi.

Tashkilot nomiga yozilgan chaqiruv qogʻozi tegishli mansabdor shaxsga topshiriladi, u chaqiruv qogʻozining ikkinchi nusxasiga imzo chekadi.

Agar chaqiruv qogʻozini keltirgan shaxs ish boʻyicha chaqirilayotgan fuqaroni yashash yoki ish joyida topmasa, chaqiruv qogʻozi u bilan birga yashaydigan katta yoshdagi oila aʼzolarining biriga, ular ham boʻlmasa, fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organiga yoki ish beruvchiga (ish joyi maʼmuriyatining mansabdor shaxsiga) topshiriladi. Bunday hollarda chaqiruv qogʻozini qabul qilib olgan shaxs uning ikkinchi nusxasida oʻzining familiyasi, ismi va otasining ismini, shuningdek chaqiruv qogʻozi yuborilgan shaxsning kimi ekanligini (eri yoki xotini, otasi, onasi, oʻgʻli, qizi va hokazo) yoki egallab turgan lavozimini koʻrsatishi shart. Chaqiruv qogʻozini qabul qilib olgan shaxs uni imkoniyat boʻlishi bilan darhol chaqiriluvchiga topshirishi shart.

Chaqiriluvchi vaqtincha biror joyga ketgan boʻlsa, chaqiruv qogʻozini keltirgan shaxs uning ikkinchi nusxasiga chaqiriluvchi qayerga ketganligi va qachon kelishi kutilayotganligi toʻgʻrisida yozib qoʻyadi. Bu maʼlumotlar tegishli fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari tomonidan yoki ish beruvchi vakilining imzosi bilan tasdiqlanishi va guvohlantirilishi lozim.

Chaqiriluvchi oʻz nomiga yuborilgan sudning chaqiruv qogʻozini qabul qilishdan bosh tortsa, chaqiruv qogʻozini keltirgan shaxs buni chaqiruv qogʻozida qayd qilib, uni sudga qaytarib topshiradi. Chaqiriluvchi chaqiruv qogʻozini qabul qilib olishdan bosh tortganligi haqidagi qayd fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organi yoki chaqiriluvchining ish beruvchisi (maʼmuriyatning mansabdor shaxsi) tomonidan yoxud kamida ikki nafar fuqaroning imzosi bilan tasdiqlanadi.

Chaqiriluvchi chaqiruv qogʻozini qabul qilishdan bosh tortganligi yoki axborot tizimi orqali elektron shaklda xabardor qilingan shaxsning kelmaganligi ishni koʻrib chiqishga toʻsqinlik qilmaydi.

Ishda ishtirok etuvchi shaxslar ish yuritilayotgan vaqtda oʻz manzili oʻzgargani haqida sudga maʼlum qilishlari shart. Aks holda, chaqiruv qogʻozi sudga maʼlum boʻlgan oxirgi manzil boʻyicha yuboriladi va chaqiriluvchi bu manzilda yashamayotgan boʻlsa-da, chaqiruv qogʻozi unga topshirilgan hisoblanadi.

Ishda ishtirok etuvchi shaxslar telefonlari va fakslarining raqamlarini, elektron manzilini sudga maʼlum qilgan taqdirda, ish yuritilayotgan vaqtda ularning oʻzgarganligi haqida sudni xabardor qilishi kerak.

Javobgarning amaldagi yashash joyi nomaʼlum boʻlgan taqdirda, javobgarning oxirgi yashash joyidagi aloqa tashkiloti, fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organi yoxud oxirgi ish joyidagi ish beruvchi (maʼmuriyatning mansabdor shaxsi) chaqiruv qogʻozining ikkinchi nusxasiga chaqiruv qogʻozi olinganligi va chaqiriluvchining qayerdaligi maʼlum emasligi sababli uni topshirishning imkoni boʻlmaganligi haqida yozib yuborgan maʼlumot sudga kelib tushgach, sud ishni koʻrishga kirishadi.

Aliment undirish haqidagi, mayib boʻlish yoki sogʻliqqa boshqacha tarzda shikast yetganligi, shuningdek boquvchisining oʻlimi natijasida koʻrilgan zararning oʻrnini qoplash haqidagi daʼvolar boʻyicha javobgarning (qarzdorning) amaldagi yashash joyi nomaʼlum boʻlsa, javobgar (qarzdor) qidirilishi shart. Bunday hollarda sud ichki ishlar organlari javobgarni (qarzdorni) qidirishi toʻgʻrisida ajrim chiqaradi.

Sudlarga taalluqli fuqarolik ishlari fuqarolik ishlari boʻyicha tumanlararo, tuman (shahar) sudlarida koʻriladi, qonunda bunday ishlarni koʻrish boshqa sudlar vakolatiga berilgan hollar bundan mustasno.

Qoraqalpogʻiston Respublikasi fuqarolik ishlari boʻyicha Oliy sudi, fuqarolik ishlari boʻyicha viloyatlar va Toshkent shahar sudlari qonunda oʻz vakolatlariga berilgan fuqarolik ishlarini, shuningdek alohida holatlarni hisobga olib har qanday fuqarolik ishini Qoraqalpogʻiston Respublikasi, viloyatlar, Toshkent shahri hududidagi fuqarolik ishlari boʻyicha tumanlararo, tuman (shahar) sudidan olib, birinchi instansiya sudi sifatida oʻzining ish yuritishiga qabul qilib olishga yoki bir suddan boshqa tegishli sudga oʻtkazishga haqli.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi qonunda oʻz vakolatiga berilgan fuqarolik ishlarini koʻrib chiqadi, shuningdek alohida holatlarni hisobga olib, har qanday fuqarolik ishini Oʻzbekiston Respublikasining istalgan sudidan olib, birinchi instansiya sudi sifatida oʻzining ish yuritishiga qabul qilib olishga yoki bir suddan boshqa tegishli sudga oʻtkazishga haqli.

Arizalar javobgar doimiy yashab turgan yoki doimiy mashgʻul boʻlgan joydagi sudga beriladi.

Tashkilotlarga nisbatan ariza ularning organlari joylashgan hududdagi sudga beriladi.

Sud sudlovga taalluqlilik qoidalariga rioya qilgan holda oʻzining yuritishiga qabul qilib olgan ishni, garchi keyinchalik bu ish boshqa sudning sudloviga taalluqli boʻlib qolsa ham, mazmunan hal qilishi lozim.

Sud quyidagi hollarda ishni koʻrish uchun boshqa sudga oʻtkazadi:

1) muayyan ish boshqa sudda, xususan dalillarning koʻpchilik qismi joylashgan yerdagi sudda oʻz vaqtida va har tomonlama koʻrib chiqiladi deb hisoblasa;

2) ilgari turar joyi nomaʼlum boʻlgan javobgar ishni oʻzi yashab turgan joydagi sudga oʻtkazishni iltimos qilsa;

3) bir yoki bir necha sudya rad qilingach, bu sudda ularni almashtirish mumkin boʻlmay qolsa;

4) ish muayyan sudda koʻrilayotganida bu ish sudlovga taalluqlilik qoidalari buzilgan holda yuritishga qabul qilinganligi maʼlum boʻlib qolsa.

Ish bir suddan boshqasiga sudning ajrimiga asosan, bu ajrim ustidan shikoyat berish yoki unga nisbatan protest keltirish muddati oʻtganidan keyin, shikoyat berilgan yoki protest keltirilgan taqdirda esa, shikoyatni yoki protestni qanoatlantirmay qoldirish haqida ajrim chiqarilganidan keyin oʻtkaziladi.

Bir suddan boshqa sudga yuborilgan ish ana shu keyingi sud tomonidan koʻrish uchun qabul qilinishi kerak.

Sudlovga taalluqlilik toʻgʻrisida nizolarga yoʻl qoʻyilmaydi.

Sudda fuqarolik ishlari yozma shaklda, shu jumladan axborot tizimi orqali elektron shaklda ariza berish yoʻli bilan qoʻzgʻatiladi.

Arizada quyidagilar koʻrsatilishi lozim: