02.12.2004 yildagi 699-II-son
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining
Qarori
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi va uning rahbariyatining 2000 — 2004-yillardagi faoliyati toʻgʻrisida
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi qaror qiladi:
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi va uning rahbariyatining 2000 — 2004-yillardagi faoliyati toʻgʻrisidagi hisobot tasdiqlansin.
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Raisi E. XALILOV
Toshkent sh.,
2004-yil 2-dekabr,
699-II-son
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi va uning rahbariyatining 2000 — 2004-yillardagi faoliyati toʻgʻrisida
HISOBOT
1999-yilning dekabrida koʻppartiyaviylik asosida oʻtkazilgan demokratik saylov natijasida shakllantirilgan ikkinchi chaqiriq Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi hisobot davrida mamlakatda islohotlarning huquqiy bazasini yaratish va rivojlantirishga qaratilgan parlament faoliyatini davom ettirdi. Parlament rahbariyati, uning qoʻmitalari va komissiyalari raislari saylanib, siyosiy partiyalar deputatlar fraksiyalari va bloklar tashkil topgan birinchi sessiyada mamlakatimizning qonun chiqaruvchi hokimiyati organi tizimida qator oʻzgarishlar qilindi. Xususan ilk bor Demokratik institutlar, nodavlat tashkilotlar va fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari qoʻmitasi, Reglament, odob va deputatlar faoliyatining taʼminoti komissiyasi, Oila va ayollar muammolari komissiyasi, Yoshlar ishlari komissiyasi hamda Normativ-huquqiy atamalar komissiyasi tuzildi (Yoshlar ishlari komissiyasi 2000-yilning avgustida Yoshlar ishlari qoʻmitasiga aylantirildi).
Mazkur oʻzgarishlar hokimiyatning qonun chiqaruvchi tarmogʻi vakolatlarini belgilovchi mamlakat Konstitutsiyasi, amaldagi qonunlar normalariga mos keladi;
Mamlakatni yanada rivojlantirishning Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti I. A. Karimov tomonidan “Oʻzbekiston XXI asrga intilmoqda” deb nomlangan maʼruzada, shuningdek ikkinchi chaqiriq parlamentning birinchi va toʻqqizinchi sessiyalaridagi nutqlarida ilgari surilgan strategiyasi Oliy Majlis faoliyatining siyosiy dasturiga aylandi. Davlatimiz boshligʻi tomonidan belgilab berilgan vazifalar asosida Kengash, “Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi qoʻmitalari va komissiyalarining 2000 — 2002-yillarga moʻljallangan qonunchilik va nazorat faoliyatining ustuvorliklari toʻgʻrisida” hujjat qabul qildi. Parlament qoʻmitalari va komissiyalari har yilgi joriy ish rejasini ana shu hujjatga muvofiq ishlab chiqdilar, bu rejalar asosan bajarildi. Qonunlarni ishlab chiqish va qabul qilingan huquqiy normalarning ijrosini nazorat etish parlament faoliyatining ustuvor yoʻnalishlariga aylandi. Umuman olganda, ikkinchi chaqiriq Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi 2000 — 2004-yillarda oltita asosiy yoʻnalish boʻyicha ish olib bordi.
Ikkinchi chaqiriq Oliy Majlisning qonunchilik faoliyati mamlakatda siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy, maʼnaviy va boshqa sohalarda olib borilayotgan islohotlarni oʻz vaqtida huquqiy jihatdan tartibga solishga qaratildi. Parlamentning boʻlib oʻtgan oʻn oltita sessiyasida 102 ta qonun, 310 ta qaror qabul qilindi, 62 ta xalqaro shartnoma va bitim ratifikatsiya qilindi, shuningdek 330 ta qonun hujjatiga 1357 ta oʻzgartish va qoʻshimcha kiritildi.
Aholining siyosiy faolligini oshirishga, ijtimoiy hayotni yanada demokratlashtirishga qaratilgan “Qonun loyihalarining umumxalq muhokamasi toʻgʻrisida”gi Qonun qabul qilindi va u jahon parlamentarizmi amaliyotida oʻz yoʻnalishi boʻyicha dastlabki qonunlardan biri boʻlib qoldi. “Normativ-huquqiy hujjatlar toʻgʻrisida”gi Qonun huquqiy davlat prinsiplarini amalga oshirishda katta ahamiyatga ega. Parlament tomonidan qabul qilingan “Oʻzbekiston Respublikasining referendumi toʻgʻrisida”gi Qonunning yangi tahriri xalq hokimiyatchiligi amalga oshirilishini huquqiy jihatdan taʼminlashga, referendumga — jamiyat va davlat hayotining eng muhim masalalari boʻyicha fuqarolarning umumxalq ovoz berishiga tayyorgarlik koʻrish hamda uni oʻtkazish mexanizmini takomillashtirishga qaratilgandir. Yangi tahrirdagi mazkur Qonun saylov toʻgʻrisidagi qonunlarga, shu sohadagi xalqaro normalar va standartlarga muvofiqlashtirildi. Bu hujjatlar fuqarolarning konstitutsiyaviy huquq va erkinliklarini oshirish maqsadida demokratiya anʼanalari rivojlangan mamlakatlarning tarixiy hamda zamonaviy qonunchilik tajribasi asosida qabul qilindi.
2001-yil 6-dekabrda Oliy Majlis ikki palatali parlament tuzish va Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining konstitutsiyaviy vakolatlari muddatini oʻzgartirish masalalari boʻyicha Oʻzbekiston Respublikasining referendumini oʻtkazish toʻgʻrisida qaror qabul qildi. Hozirgi davrda parlament 2002-yil 27-yanvarda boʻlib oʻtgan referendum qarorlari asosida oʻtkazilayotgan islohotlarning gʻoyat muhim bosqichida turibdi.
Referendum yakunlarini roʻyobga chiqarish, hokimiyat barcha tarmoqlari muvozanatini saqlash va ularning faoliyati samarali muvofiqlashtirilishini taʼminlash maqsadida parlament “Referendum yakunlari hamda davlat hokimiyati tashkil etilishining asosiy prinsiplari toʻgʻrisida”gi Konstitutsiyaviy Qonunni qabul qildi. Ushbu Qonun kelgusidagi oʻzgartirishlarni har tomonlama puxta va tub-asosli ravishda amalga oshirish imkoniyatini beradigan normativ negiz boʻldi hamda referendum yakunlarini qonunchilik shaklida mustahkamladi.
Parlament tomonidan “Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasiga oʻzgartishlar va qoʻshimchalar kiritish toʻgʻrisida”gi Qonun ham qabul qilindi. Bu oʻzgartish va qoʻshimchalar eng avvalo, Oʻzbekiston Respublikasi davlat hokimiyatining oliy organlari faoliyatini tartibga soluvchi normalarga taalluqli boʻldi.
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Senati toʻgʻrisida”gi va “Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Qonunchilik palatasi toʻgʻrisida”gi qabul qilingan konstitutsiyaviy qonunlarda boʻlgʻusi parlamentning har ikkala palatasini shakllantirish tartibi, ularning tarkibiy tuzilishi va vakolatlari, qoʻmitalar va komissiyalarni tuzish, qonun loyihalarini koʻrib chiqish mexanizmi belgilab qoʻyildi. Ularda kelishuv tartib-taomillari, palatalarning oʻzaro, shuningdek davlat hokimiyati va boshqaruvining boshqa tarmoqlari organlari bilan boʻladigan hamkorligi, parlament faoliyatining boshqa masalalari ham tartibga solingan.
Referendum qarorlari asosida qabul qilingan qonunlar “Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisiga saylov toʻgʻrisida”gi Qonunni yangi tahrirda ishlab chiqishni taqozo etdi. Unda Qonunchilik palatasi deputatligiga nomzodlar koʻrsatish, ularni roʻyxatga olish, saylovoldi tashviqotini, ovoz berishni oʻtkazish va saylov natijalarini aniqlash, takroriy ovoz berish hamda takroriy saylov oʻtkazish, Qonunchilik palatasi deputatlarini roʻyxatga olish, saylov yakunlarini eʼlon qilish tartibi va boshqa bir qator normalar belgilab berilgan. Qonunda Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Senatini shakllantirish tartibi ham belgilab qoʻyilgan.
Saylov toʻgʻrisidagi milliy qonun hujjatlarini kompleks takomillashtirish maqsadida “Xalq deputatlari viloyat, tuman va shahar Kengashlariga saylov toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuniga oʻzgartishlar va qoʻshimchalar kiritish haqida”gi Qonun ham qabul qilindi. Mahalliy vakillik organlariga saylov toʻgʻrisidagi qonunga oʻzgartishlar kiritilishiga mazkur hujjatlarni yangi siyosiy voqeliklarga muvofiq takomillashtirish zaruriyatigina emas, balqi xalq deputatlari viloyat, tuman va shahar Kengashlari oʻz tarkibidan Oliy Majlisning yuqori palatasi aʼzolarini — senatorlarni saylashi ham sabab boʻldi. Shu munosabat bilan mahalliy Kengashlarga saylovning joylarda deputatlarning sifat tarkibini yaxshilashga qaratilgan yangi mexanizmi yaratildi.
Fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlariga saylov tartibi ham takomillashtirildi. “Fuqarolar yigʻini raisi (oqsoqoli) va uning maslahatchilari saylovi toʻgʻrisida”gi qabul qilingan Qonunda fuqarolar yigʻini raisi (oqsoqoli) va uning maslahatchilari saylovining asosiy prinsiplari, fuqarolarning saylovda ishtirok etish huquqlari, saylovni tashkil etish va oʻtkazish, fuqarolar yigʻini raisi (oqsoqoli) va uning maslahatchilari vazifasiga nomzodlar koʻrsatish, shuningdek saylov bilan bogʻliq boshqa masalalarni, hal etish tartibi koʻrsatilgan. Umuman olganda mazkur hujjat mahalla hayotini yanada demokratlashtirish, fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari maqomini oshirishga qaratilgan.
Parlament tomonidan qabul qilingan “Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasining Reglamenti toʻgʻrisida”gi va “Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatining Reglamenti toʻgʻrisida”gi qonunlarda Oliy Majlisning har ikkala palatasi ishini tashkil etishning asosiy masalalari belgilab berildi.
Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi deputatining va Senati aʼzosining maqomi toʻgʻrisida”gi hamda “Xalq deputatlari viloyat, tuman va shahar Kengashi deputatining maqomi toʻgʻrisida”gi qonunlar ham parlament tomonidan qabul qilindi, ularda deputatlarning, senatorlarning huquqlari, majburiyatlari hamda faoliyatining asosiy kafolatlari belgilab berildi.
Parlamentning boʻlajak islohoti hokimiyatning qonun chiqaruvchi tarmogʻini takomillashtirish va kuchaytirishga qaratilgan. Bu ish hokimiyatning boshqa tarmoqlari hisobiga boʻlmasligi uchun, shuningdek davlat boshqaruvining butun tizimi samarali faoliyat koʻrsatishini koʻzlab, hokimiyat ijro etuvchi tarmogʻining huquqiy maqomida tegishli oʻzgartirishlar amalga oshirildi. Shu munosabat bilan parlament tomonidan “Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi toʻgʻrisida”gi Qonunning yangi tahriri qabul qilinib, unda mamlakat hukumatining vakolatlari ikki palatali parlament tuzilishi va faoliyat olib borishi, davlat hokimiyati oliy organlari ayrim vakolatlarining qayta taqsimlanishi inobatga olingan holda belgilab qoʻyildi.
Hisobot davrida sud islohotlarini chuqurlashtirishga, butun odil sudlov tizimini yanada demokratlashtirishga koʻmaklashuvchi qator qonunlar qabul qilindi. Parlament tomonidan yangi tahrirda qabul qilingan “Sudlar toʻgʻrisida”gi Qonun sud hokimiyati tarmogʻining mustaqilligini qonunchilik yoʻli bilan taʼminlash borasidagi muhim qadam boʻldi. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti qonunchilik tashabbusi tartibida Oliy Majlisga kiritgan “Jinoiy jazolarning liberallashtirilishi munosabati bilan Oʻzbekiston Respublikasining Jinoyat, Jinoyat-protsessual kodekslari va Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksiga oʻzgartishlar va qoʻshimchalar kiritish toʻgʻrisida”gi Qonunning parlamentning oltinchi sessiyasida qabul qilinishi sud-huquq islohoti yangi bosqichini boshlab berdi. Qonun jinoyat sodir etganlik uchun, ayniqsa iqtisodiy sohada jinoyat sodir etganlik uchun jazolarni liberallashtirishni nazarda tutadi. Ushbu qonun qabul qilingach, sud amaliyotiga taraflarning yarashuviga asoslangan mutlaqo yangi huquqiy mexanizm joriy etildi. Amaldagi qonunlarga kiritilgan oʻzgartishlar Oʻzbekiston Respublikasining jinoyat, jinoyat-protsessual va maʼmuriy javobgarlikka oid qonun hujjatlarini yangicha mohiyat bilan toʻldirdi.
Yangi tahrirdagi “Prokuratura toʻgʻrisida”gi Qonun ham Oliy Majlisga davlatimiz boshligʻi tomonidan kiritilgan boʻlib, avvalo u qonuniylik va huquq-tartibotni mustahkamlashga, Konstitutsiya va qonunlarning ustunligi prinsipini taʼminlashga qaratilgandir. Unda Qonunning avvalgi tahriri qabul qilingan paytdan buyon mamlakatimizda sodir boʻlgan oʻzgarishlar oʻz aksini topdi. Qonunning yangi tahririga prokuratura organlarining huquqiy maqomi, vazifalarini, ular faoliyatining huquqiy asoslari, asosiy yoʻnalishlari va prinsiplarini belgilovchi normalar kiritildi. Shuningdek birinchi marta prokuratura organlarining jamoatchilik va ommaviy axborot vositalari bilan oʻzaro aloqasi tartibini belgilovchi norma joriy etildi.
“Sud hujjatlarini va boshqa organlar hujjatlarini ijro etish toʻgʻrisida”gi Qonun sud hujjatlarini, shuningdek boshqa organlar (mansabdor shaxslar) hujjatlarini majburiy ijro etish chogʻida yuzaga keladigan munosabatlarni tartibga solishga qaratilgan. Sud hujjatlari va boshqa organlar hujjatlarini majburiy ijro etish Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi huzuridagi Sud qarorlarini ijro etish, sudlar faoliyatini moddiy-texnika jihatidan va moliyaviy taʼminlash departamentining sud ijrochilari tuman (shahar) boʻlinmalarining sud ijrochilari zimmasiga yuklanadi. Mazkur Departamentning tuzilishi ijro ishini yuritish sud ish yuritishining bir qismi emas, balki mustaqil huquqiy institut ekanligi bilan izohlanadi.
Parlament tomonidan mamlakatda iqtisodiy islohotlarni yanada chuqurlashtirishga qaratilgan qator qonunlar ham qabul qilindi. Ularning orasida “Oʻzbekiston Respublikasi Savdo-sanoat palatasi toʻgʻrisida”gi Qonun ham boʻlib, u Savdo-sanoat palatasining. huquqiy maqomini, maqsad va vazifalarini belgilab beradi. Kichik va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirish uchun qulay sharoitlar yaratish, Oʻzbekiston tadbirkorlarining chet ellik sheriklar bilan amaliy aloqalarini yoʻlga qoʻyishga koʻmaklashish maqsadida tashkil etiladigan mazkur palata yurtimizda ishlab chiqarilayotgan tovarlar va koʻrsatiladigan xizmatlar tashqi bozorlarga tez surʼatlarda kirib borishiga, mamlakatimizga chet el investitsiyalarini jadalroq jalb etishga koʻmaklashadi. “Muhofaza choralari, antidemping va kompensatsiya bojlari toʻgʻrisida”gi Qonun tashqi savdo sohasida davlat tomonidan olib boriladigan iqtisodiy munosabatlarning huqu.qiy bazasini rivojlantirishga qaratilgan. “Valyutani tartibga solish toʻgʻrisida”gi yangi tahrirdagi Qonun Oʻzbekiston Respublikasi Hukumati tomonidan 2003-yil iyun oyida tasdiqlangan “Joriy xalqaro operatsiyalar boʻyicha milliy valyutaning erkin ayirboshlanishini taʼminlash ishlari dasturi”ga muvofiq ishlab chiqildi. Qonunning asosiy qoidalari Oʻzbekiston Respublikasi Xalqaro valyuta fondi bilan tuzgan bitimda nazarda tutilgan majburiyatlar inobatga olingan holda taʼriflangan.
“Xususiy korxona toʻgʻrisida”gi Qonun iqtisodiy islohotlarni rivojlantirishga koʻmaklashadi. Unda xususiy korxonalarning tuzilishi, faoliyati, qayta tashkil etilishi va tugatilishi sohasidagi munosabatlar tartibga solinadi. Mamlakatimizda eng yangi axborot-kommunikatsiya texnologiyalari keng joriy etilishi munosabati bilan parlament shu sohadagi faoliyatni tartibga soluvchi qator qonunlarni qabul qildi. “Axborotlashtirish toʻgʻrisida”gi yangi Qonunda axborot resurslari va texnologiyalarini rivojlantirish hamda takomillashtirishning jahondagi hozirgi tamoyillari hisobga olingan holda milliy axborot tizimini yaratishga qaratilgan davlat siyosati belgilandi. “Axborot erkinligi prinsiplari va kafolatlari toʻgʻrisida”gi Qonun ham axborot olish hamda axborot bilan bogʻliq boshqa jarayonlarni yanada demokratlashtirish va erkinlashtirishga, axborot tarqatuvchi vositalarning faoliyatini yaxshilashga, fuqarolarning axborot olish huquqlarini himoya qilish va kafolatlashga, soʻz va axborot erkinligini taʼminlashga koʻmaklashadi.
“Elektron raqamli imzo toʻgʻrisida”gi Qonunda elektron hujjatdagi elektron raqamli imzo ayni bir vaqtning oʻzida muayyan shartlarga rioya etilgan taqdirda, qogʻoz hujjatga qoʻlda oʻzi qoʻygan imzo bilan bir xil ahamiyatga ega ekanligi eʼtirof etilishini taʼminlovchi normalar belgilandi. “Elektron hujjat aylanishi toʻgʻrisida”gi Qonun elektron hujjat va uning rekvizitlarining huquqiy maqomini belgilab beradi, unda elektron hujjatning joʻnatilish va qabul qilib olinish vaqtiga oid normalar berilgan. “Elektron tijorat toʻgʻrisida”gi Qonunda elektron tijorat sohasidagi faoliyatning, Oʻzbekiston Respublikasining jahon iqtisodiy hamjamiyatiga yanada jadalroq integratsiyalashuvining huquqiy asoslari belgilab berildi.
Oliy Majlisning sakkizinchi sessiyasida qabul qilingan Oʻzbekiston Respublikasining Shaharsozlik kodeksi shu sohadagi milliy qonun hujjatlarini xalqaro huquqiy normalarga mos holga keltirdi. Kodeksda jamiyat, davlat, yuridik va jismoniy shaxslarning shaharsozlik sohasidagi manfaatlari aks ettirilgan, shaharsozlik faoliyati subyektlari boʻlmish pudratchilar, buyurtmachilar va tegishli hujjatlarni ishlab chiquvchilarning oʻzaro munosabatlari normalari, ularning huquqlari va burchlari mustahkamlab qoʻyilgan.
“Davlat statistikasi toʻgʻrisida”gi Qonun mamlakat statistika tizimini bozor iqtisodiyoti prinsiplariga muvofiqlashtirdi, Oʻzbekiston Respublikasida davlat statistikasining tashkil etilishi borasidagi yondashuvlarning jahon amaliyotida qabul qilingan xalqaro standartlar va qoidalar bilan bir xil boʻlishini taʼminladi.
Iqtisodiy islohotlarni yanada chuqurlashtirish, xoʻjalik yurituvchi subyektlarning huquqlarini kengaytirish, mamlakat moliya tizimini mustahkamlash va tashqi iqtisodiy faoliyat uchun qulay shart-sharoit yaratish maqsadida Oliy Majlis “Tadbirkorlik faoliyati erkinligining kafolatlari toʻgʻrisida”gi, “Faoliyatning ayrim turlarini litsenziyalash toʻgʻrisida”gi, “Budjet tizimi toʻgʻrisida”gi, “Davlat budjetining gʻazna ijrosi toʻgʻrisida”gi qonunlarni, “Tashqi iqtisodiy faoliyat toʻgʻrisida”gi “Auditorlik faoliyati toʻgʻrisida”gi, “Fermer xoʻjaligi toʻgʻrisida”gi qonunlarning yangi tahririni qabul qildi. Bundan tashqari “Davlat kadastrlari toʻgʻrisida”gi, “Qishloq xoʻjaligi oʻsimliklarini zararkunandalar, kasalliklar va begona oʻtlardan himoya qilish toʻgʻrisida”gi, “Pochta aloqasi toʻgʻrisida”gi, “Qurilish sohasidagi huquqbuzarliklar uchun yuridik shaxslarning javobgarligi toʻgʻrisida”gi, “Mahsulot belgilari va xizmat koʻrsatish belgilari toʻgʻrisida”gi, “Aloqa toʻgʻrisida”gi, “Mahsulot va xizmatlarni sertifikatlashtirish toʻgʻrisida”gi, “Standartlashtirish toʻgʻrisida”gi, “Metrologiya toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi qonunlariga, Havo kodeksiga tegishli oʻzgartishlar va qoʻshimchalar kiritildi.
Pensiya taʼminotining mavjud tizimini yanada takomillashtirish maqsadida, mamlakatimiz Prezidenti tashabbusi bilan parlament “Fuqarolarning jamgʻarib boriladigan pensiya taʼminoti toʻgʻrisida”gi Qonunni qabul qildi. Mazkur Qonunda fuqarolarga amaldagi qonun hujjatlariga muvofiq tayinlangan pensiyaga qoʻshimcha ravishda toʻlovlar toʻlash imkoniyatini beruvchi jamgʻarib boriladigan pensiya taʼminoti tizimini tashkil etish yoʻli bilan pensionyerlarning turmush darajasini oshirish nazarda tutilgan.
Hisobot davrida parlament tomonidan qabul qilingan “Psixiatriya yordami toʻgʻrisida”gi, “Radiatsiyaviy xavfsizlik toʻgʻrisida”gi, “Aholini sil kasalligidan muhofaza qilish toʻgʻrisida”gi, “Qon va uning tarkibiy qismlari donorligi toʻgʻrisida”gi, “Qizil yarim oy va qizil xoch timsollaridan foydalanish hamda ularni himoya qilish toʻgʻrisida”gi, “Ekologik ekspertiza toʻgʻrisida”gi, “Jismoniy tarbiya va sport toʻgʻrisida”gi (yangi tahriri), “Maxsus yuklar va harbiy tarkiblarning tranziti toʻgʻrisida”gi, “Integral mikrosxemalar topologiyalarini huquqiy muhofaza qilish toʻgʻrisida”gi, “Tovar belgilari, xizmat koʻrsatish belgilari va tovar kelib chiqqan joy nomlari toʻgʻrisida”gi, “Qimmatbaho metallardan yasalgan buyumlarning asillik darajasi va tamgʻalanishi toʻgʻrisida”gi, “Birjalar va birja faoliyati toʻgʻrisida”gi, “Qimmatli qogʻozlar bozorida investorlarning huquqlarini himoya qilish toʻgʻrisida”gi, “Mahsulot taqsimotiga oid bitimlar toʻgʻrisida”gi, “Madaniy meros obyektlarini muhofaza qilish va ulardan foydalanish toʻgʻrisida”gi, “Xoʻjalik shirkatlari toʻgʻrisida”gi, “Masʼuliyati cheklangan hamda qoʻshimcha masʼuliyatli jamiyatlar toʻgʻrisida”gi, “Fuqarolarning banklardagi omonatlarini himoyalash kafolatlari toʻgʻrisida”gi, “Muhofaza etiladigan tabiiy hududlar toʻgʻrisida”gi, “Chiqindilar toʻgʻrisida”gi, “Seleksiya yutuqlari toʻgʻrisida”gi (yangi tahriri), “Kredit uyushmalari toʻgʻrisida”gi, “Sugʻurta faoliyati toʻgʻrisida”gi, “Ixtirolar, foydali modellar va sanoat namunalari toʻgʻrisida”gi (yangi tahriri), “Yer osti boyliklari toʻgʻrisida”gi (yangi tahriri), “Bankrotlik toʻgʻrisida”gi (yangi tahriri), “Bank siri toʻgʻrisida”gi . va “Jamoat fondlari toʻgʻrisida”gi qonunlar jamiyatimiz hayotining turli sohalarini rivojlantirishda katta ahamiyatga ega.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti I. A. Karimov tomonidan taʼriflangan mudofaa sohasidagi nazariy qoidalar va konseptual yondashuvlar “Mudofaa toʻgʻrisida”gi hamda “Umumiy harbiy majburiyat va harbiy xizmat toʻgʻrisida”gi qonunlarning yangi tahririda yanada rivojlantirildi. Fuqarolarni rezervdagi harbiy xizmatga kiritish tartibi belgilangan va boshqa maxsus masalalar tartibga solingan “Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari rezervidagi xizmat toʻgʻrisida”gi Qonun hozirgi sharoitda alohida dolzarblik kasb etdi.
Turli ekstremistik tashkilotlar tomonidan qilinishi mumkin boʻlgan tahdid mavjud boʻlgan bir sharoitda “Terrorizmga qarshi kurash toʻgʻrisida”gi qabul qilingan Qonun muhim ahamiyatga ega. Ushbu Qonunning oʻziga xos xususiyati uning terrorchilik faoliyatining oldini olishga qaratilganligidir. Qonun terrorchilikka qarshi operatsiya oʻtkazishni, aholining xavfsizligini taʼminlashga va terrorchilarni zararsizlantirishga qaratilgan boshqa chora-tadbirlarni, shuningdek terrorizmdan jabrlangan shaxslarning ijtimoiy reabilitatsiyasi bilan bogʻliq masalalarni tartibga soladi.
. “Jinoiy faoliyatdan olingan daromadlarni legallashtirishga va terrorizmni moliyalashtirishga qarshi kurashish toʻgʻrisida”gi Qonun ham terrorchilik faoliyatining oldini olishga qaratilgan. Qonunda pul mablagʻlari yoki boshqa mol-mulk bilan bogʻliq operatsiyalarni amalga oshiruvchi tashkilotlarning ishini muvofiqlashtiruvchi, bunday operatsiyalarni toʻxtatib turish toʻgʻrisida qaror qabul qiluvchi, shuningdek qonun hujjatlariga muvofiq boshqa vakolatlarni amalga oshiruvchi maxsus vakolatli davlat organini tuzish nazarda tutilgan. Uning qarorlari davlat hokimiyatining barcha organlari, mansabdor shaxslar va fuqarolar tomonidan ijro etilishi majburiydir.
Parlament tomonidan qabul qilingan “Eksport nazorati toʻgʻrisida”gi Qonun tinchlik va barqarorlikni taʼminlash, yalpi qirgʻin qurolini, uni yetkazib berish vositalarini, boshqa turdagi qurol-yarogʻ va harbiy texnikani tarqatmaslik ustidan nazorat olib borish vositasi boʻlib xizmat qiladi.
Mamlakatimizning ayrim hududlarida xalqaro terrorchilar tomonidan amalga oshirilgan xurujlar munosabati bilan Oliy Majlis jamiyatni yanada jipslashish, fuqarolararo va millatlararo totuvlikni mustahkamlash, islohotlarni chuqurlashtirish jarayonida faol ishtirok etish chaqirigʻi bilan fuqarolarga ikki marta Murojaatnoma qabul qildi. Parlament oʻzining oʻn birinchi sessiyasida Iroq tevaragidagi muammoni hal etish yuzasidan Bayonot qabul qildi.
Jamiyat va davlatning izchil ilgarilab borishi, mamlakat ijtimoiy-siyosiy hayotidagi chuqur oʻzgarishlar, fuqarolar siyosiy-huquqiy ongining oʻsishi fuqarolar huquqlari va erkinliklarining zarur kafolatlarini taʼminlovchi demokratik prinsiplarning amalga oshirilishini talab qildi. Parlament demokratik oʻzgarishlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyati asoslarini shakllantirishning asosiy yoʻnalishlaridan kelib chiqib, “Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Inson huquqlari boʻyicha vakili (ombudsman) toʻgʻrisida”gi Qonunni yangi tahrirda qabul qildi. Unda ikki palatali Oliy Majlisni shakllantirish bilan bogʻliq oʻzgartishlar va qoʻshimchalar qamrab olingan.
Fuqarolarning murojaatlarini koʻrib chiqish tartib-taomillarini takomillashtirish fuqarolarning huquqlari va erkinliklarini himoya qilishning muhim kafolati hisoblanadi. Parlament tomonidan yangi tahrirda qabul qilingan “Fuqarolarning murojaatlari toʻgʻrisida”gi Qonun ayni shu maqsadga xizmat qiladi. Unda fuqarolarning murojaat qilishga boʻlgan huquqlari kafolatlari, fuqarolarning murojaatlarini koʻrib chiquvchi mansabdor shaxslarning javobgarligi kuchaytirilgan.
“Siyosiy partiyalarni moliyalashtirish toʻgʻrisida”gi Qonunning qabul qilinishi koʻppartiyaviylik tizimini yanada rivojlantirish nuqtai nazaridan gʻoyat dolzarb hisoblanadi. Qonun siyosiy partiyalarni moliyalashtirishning ishonchli huquqiy mexanizmini yaratishga qaratilgan boʻlib, u siyosiy partiyalarni yanada mustahkamlash, ularning mamlakat ijtimoiy-siyosiy hayotida faol ishtirok etish imkoniyatini kengaytirishga koʻmaklashadi.
Barcha qonunlar, qarorlar, boshqa hujjatlar Oliy Majlis tomonidan sinchkovlik va manfaatdorlik ruhidagi muhokamalardan keyin, qoida tariqasida, bir necha oʻqishda qabul qilindi. Parlament sessiyalarida masalalarni koʻrib chiqishda deputatlar huquqiy normalarni takomillashtirish boʻyicha qimmatli takliflar kiritdilar va bu takliflar mazkur normalarning uzil-kesil tahririni tayyorlashda hisobga olindi.
Qonun loyihalarini tayyorlash uchun oldindan deputatlar ishchi guruhlari tuzilib, ularga chuqur nazariy bilim. va katta amaliy ish tajribasiga ega boʻlgan yetakchi olimlar, ekspertlarni jalb etish taomil boʻlib qoldi. Qator qonun loyihalari jamoatchilikning keng muhokamasi uchun matbuotda eʼlon qilindi, Oʻzbekistonda ishlayotgan chet ellik mutaxassislar ekspertizasidan oʻtkazildi. Shu oʻrinda parlamentning Yevropa Ittifoqi Komissiyasi Yevropa Eyd dasturining “Oʻzbekistonda demokratlashtirish jarayonini rivojlantirishga koʻmaklashish” loyihasi bilan hamkorligini alohida taʼkidlab oʻtish joiz. Loyiha bilan birgalikda qator seminarlar, konferensiyalar va boshqa tadbirlar oʻtkazildi. Qonunchilik ishlari jarayonida parlament qoʻmitalari va komissiyalari Xalqaro notijorat huquq markazi, K. Adenauer fondi hamda boshqa bir qator xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlik qildilar.
Batafsil oʻrganib chiqish, oʻz saylov okruglarida saylovchilar bilan oʻtkaziladigan uchrashuvlarda muhokama qilish uchun huquqiy hujjatlarning loyihalari deputatlarga oldindan yuborildi. Qonun loyihalarini takomillashtirish yuzasidan tushgan barcha takliflar qoʻmitalar va komissiyalarda sinchiklab oʻrganib borildi, ahamiyatga molik takliflar loyihalarni takomiliga yetkazishda hisobga olindi. Sessiyalar muhokamasiga kiritilayotgan qonunlarning loyihalari Oliy Majlis Kengashi yigʻilishlarida muqarrar ravishda muhokama etib borildi.
Shuni ham taʼkidlab oʻtish muhimki, ikkinchi chaqiriq parlamentning toʻqqizinchi sessiyasida mamlakatimiz rahbari tomonidan belgilab berilgan vazifalarni amalga oshirish maqsadida 2002-yilning avgustida tashkil etilgan Oʻzbekistonda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyati asoslarini shakllantirish masalalari boʻyicha Oliy Majlis komissiyasi hisobot davrida muayyan ishlar olib bordi. Komissiya tarkibiga Oʻzbekiston Respublikasi parlamenti qoʻmitalarining, bir qator vazirliklar va idoralarning, ilmiy-tadqiqot muassasalari va oliy oʻquv yurtlarining, jamoat birlashmalarining rahbarlari kiritildi. Komissiya ishini maqbul tarzda tashkil etish maqsadida uning tarkibida mamlakat taraqqiyotining ustuvor yoʻnalishlariga mos keladigan quyidagi boʻlinmalar; mustaqillik va xavfsizlik masalalari boʻyicha; iqtisodiy taraqqiyot masalalari boʻyicha; jamoatchilik institutlari, ommaviy axborot vositalari, fuqarolarning huquqlari va erkinliklarini himoya qilish masalalari boʻyicha; sud-huquq islohoti masalalari boʻyicha; ijtimoiy siyosat masalalari boʻyicha; Qurolli Kuchlarni islohot qilish masalalari boʻyicha kichik komissiyalar tuzildi. Kichik komissiyalar mamlakatda oʻtkazilayotgan islohotlarni chuqurlashtirish konsepsiyalarini va ularni amalga oshirish chora-tadbirlarini ishlab chiqdilar. Qomissiya mamlakatni rivojlantirish strategiyasini amalga oshirishning huquqiy shart-sharoitlarini yaratishga doir koʻp qirrali ishlarni muvofiqlashtirib bordi. Komissiya aʼzolari parlament tomonidan qabul qilingan qator qonunlarni ishlab chiqishda bevosita ishtirok etdilar.
Umuman olganda, Oliy Majlisning hisobot davridagi qonunchilik faoliyati tahlili oʻtkazilayotgan islohotlarni huquqiy jihatdan tartibga solish masalalari tezkor hal etilganligi, huquqiy normalar ishlab chiqish jarayonining doimiy monitoringi oʻtkazilganligi, parlament aʼzolarining mahorati professional jihatdan oʻsganligidan dalolat beradi. Qabul qilingan qonunlar oʻzgarishlar muqarrarligining va jamiyatimiz hayotining barcha sohalari barqaror rivojlanishining kafolati, mustaqil Oʻzbekistonda qonun ustuvorligi prinsip mustahkamlanib borayotganligining dalili boʻlib qoldi.
Nazorat-tahlil ishlari rejasiga muvofiq Oliy Majlis qoʻmitalari va komissiyalari har yili qonunlar, konvensiyalar, milliy dasturlar ijrosi ustidan nazorat tartibida 60 ga yaqin masalani koʻrib chiqdilar. Bunday faoliyat bilan Qoraqalpogʻiston Respublikasi, mamlakatning barcha viloyatlari, shuningdek Toshkent shahri qamrab olindi.
Natijalar qoʻmitalar va komissiyalarning majlislarida davlat hokimiyati organlarining, jamoat birlashmalarining hamda boshqa manfaatdor tashkilotlarning rahbarlari va mutaxassislari ishtirokida tahlil etildi va muhokama qilindi. Muhokama yakunlari ommaviy axborot vositalarida yoritib borildi. Aniqlangan kamchiliklarni bartaraf etishga doir tavsiyalar ijrosi nazoratga olindi. Qoʻmitalar va komissiyalarning nazorat-tahlil ishlari natijalari yuzasidan ilgari qabul qilgan qarorlari ijrosini tekshirish amaliyotdan muhim oʻrin oldi.
Mazkur ishni joylarda amalga oshirish natijasida, umuman olganda, qonunlarning mohiyatini tushuntirish bilan bogʻliq faoliyatni kuchaytirishga hamda aniqlangan kamchilik va nuqsonlarni bartaraf etishda amaliy yordam koʻrsatishga erishildi. Nazorat-tahlil faoliyati yakunlari boʻyicha amaldagi qonunlarga oʻzgartishlar va qoʻshimchalar kiritish yuzasidan takliflar tayyorlandi hamda asoslab berildi.
Oliy Majlisning hisobot davridagi nazorat faoliyati tahlili qoʻmitalar va komissiyalar jamiyatimizni rivojlantirishning ustuvor yoʻnalishlarida qonunning qoʻllanish amaliyotini oʻrganishga alohida eʼtibor qaratishga harakat qilganliklarini koʻrsatdi. Nazorat-tahlil faoliyatiga okruglardagi Oliy Majlis deputatlarini, shuningdek mahalliy Kengashlar deputatlarini, fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari raislari va ularning maslahatchilarini, mutaxassislar va ekspertlarning keng doirasini jalb etish ishlari kuchaytirildi. Qonunlarning ijro etilishini oʻrganish boʻyicha deputatlar ishchi guruhiga amaliyotchi xodimlar, olimlar, Amaldagi qonun hujjatlari monitoringi instituti xodimlari koʻproq jalb etildi. Tekshirishlar natijalarini tegishli vazirliklar va idoralarning hayʼatlarida, qoʻmitalar va komissiyalarning sayyor yigʻilishlarida, hokimliklar kengashlarida parlament deputatlaridan tashqari tegishli tashkilotlar mansabdor shaxslarning ham ishtirokida koʻrib chiqish amaliyoti taomilga kirdi. Bu amaldagi normativ hujjatlarga ogʻishmay rioya etish va aholining huquqiy madaniyatini oshirishda rahbar xodimlarning masʼuliyati yanada yuqoriroq darajada boʻlishini taʼminlash imkonini berdi. Oliy Majlis qoʻmitalari va komissiyalari aniqlangan kamchiliklarni bartaraf etishga qaratilgan oʻz tavsiyalarining amalga oshirilishi ustidan nazoratni kuchaytirdilar. Bu joylardagi ishlarning ahvolini ijobiy tomonga oʻzgartirishga, parlament ishining samaradorligini oshirishga koʻmaklashdi. Nazorat masalalarini bir nechta qoʻmita va komissiya birgalikda koʻrib chiqqan hollar ham koʻp boʻldi, bu esa huquqiy vaziyatni yanada chuqurroq va atroflicha oʻrganish, aniqlangan kamchiliklarni kompleks hal etish imkoniyatini berdi.
Parlamentlararo aloqalar tashqi siyosiy faoliyat doirasida rivojlantirildi va mustahkamlandi. Bu faoliyat mustaqil Oʻzbekiston Respublikasining xalqaro maydondagi obroʻ-eʼtiborini oshirishga, davlatimiz oldida turgan qator tashqi siyosiy masalalarni hal etishda ijro etuvchi hokimiyat organlariga koʻmaklashishga yordam berdi. Hisobot davrida Oliy Majlisga 200 ga yaqin delegatsiya tashrif buyurdi, shulardan 50 dan ziyodi parlament delegatsiyalari boʻlib, ular orasida AQSh Kongressi, GFR Bundestagi, Chexiya Respublikasi Senati, Koreya Respublikasi Milliy Assambleyasi, Fransiya Senati, Polsha Respublikasi Seymi delegatsiyalari va boshqa delegatsiyalar bor. Parlamentimizda BMT Bosh kotibi K. Annan, Xitoy Xalq Respublikasi Raisi Xu Szintao, Ruminiya Prezidenti I. Iliyesku, Turkiya Respublikasi Bosh vaziri R. Erdogʻan, EXHT amaldagi raisining Markaziy Osiyo mamlakatlari boʻyicha shaxsiy vakili M. Axtisaari, NATO bosh kotibi J. Robertson, Germaniya Federal vazirligi davlat kotibi X. Gayger, Italiya Parlamenti Deputatlar palatasining raisi P. Kazini, AQSh Strategik va xalqaro tadqiqotlar markazining maslahatchisi Z. Bjezinskiy va boshqalar qabul qilindi. Boshqa mamlakatlarning parlament tizimi bilan tanishish hamda xalqaro seminarlar va kengashlarda ishtirok etish uchun Oliy Majlis deputatlari qariyb 60-marta chet-el safariga (Germaniya, Italiya, Shvetsiya, Fransiya, AQSh, Ruminiya, Avstriya, Slovakiya, Chexiya Respublikasi, Xitoy va boshqa mamlakatlarga) chiqdilar.
Chet davlatlarning Oʻzbekistondagi elchilari va diplomatiya korpusi boshqa vakillari Oliy Majlisda mehmon boʻldilar. Oliy Majlisda oʻtkazilgan turli seminarlar, konferensiyalar, davra suhbatlari, boshqa tadbirlarning chet ellik ishtirokchilari parlament rahbariyati tomonidan, qoʻmitalari va komissiyalarida qabul qilindi.
Yevropa parlamenti bilan munosabatlarning chuqurlashib borishi hisobot davrida Oliy Majlis xalqaro faoliyatining ustuvorliklaridan biriga aylandi. Yevropa parlamenti bilan amaliy aloqalar oʻrnatilganligiga “Oʻzbekiston — Yevropa Ittifoqi” Parlament hamkorligi qoʻmitasining har yili oʻtkaziladigan majlislari dalil boʻla oladi. Xususan, 2000 — 2004-yillar mobaynida beshta shunday majlis oʻtkazildi. Majlislarda Oʻzbekistonda demokratlashtirish, inson huquqlari va fuqarolar erkinliklariga rioya etish, Markaziy Osiyo mintaqasidagi xavfsizlik borasidagi masalalar, terrorizm, narkotrafik va uyushgan jinoyatchilikka qarshi kurashda xalqaro hamkorlikni kuchaytirish masalalari, ekologik muammolar hamda ularni hal etish vositalari, shuningdek Yevropa Ittifoqi bilan Oʻzbekiston oʻrtasida TASIS, TRASEKA, INOGEYT dasturlari doirasidagi hamkorlik masalalari va uni mustahkamlash yoʻlidagi harakatlar muhokama qilindi.
2002-yilning 18-noyabrida Toshkentda “Markaziy Osiyo hamkorligi” tashkilotiga aʼzo davlatlar parlamentlari aʼzolarining birinchi uchrashuvi oʻtkazilishi muhim voqea boʻldi. Unda Qozogʻiston Respublikasi, Qirgʻiziston Respublikasi, Tojikiston Respublikasi va Oʻzbekiston Respublikasi parlamentlarining qirqdan ziyod vakillari ishtirok etdilar. Uchrashuvda parlamentlararo hamkorlik institutini — “Markaziy Osiyo hamkorligi” tashkilotiga aʼzo davlatlar parlamentlari aʼzolari kengashini tuzish toʻgʻrisida kelishuvga erishildi.
Parlament aʼzolarining “Markaziy Osiyo hamkorligi” tashkilotiga aʼzo davlatlar parlamentlari rahbarlari ishtirokida 2004-yil 5-mayda Olmaotada boʻlib oʻtgan ikkinchi uchrashuvida “Markaziy Osiyo hamkorligi” tashkilotiga aʼzo davlatlarning terrorizm, ekstremizmga va giyohvandlik moddalari bilan qonunga xilof ravishda muomalada boʻlishga qarshi kurashish sohasidagi milliy qonun hujjatlarini uygʻunlashtirish masalalari muhokama qilindi. Uchrashuv yakunlari boʻyicha Qoʻshma bayonot imzolandi.
Parlamentning 1999-yilning may oyida Oliy Majlis Kengashining qarori bilan tashkil etilgan Oʻzbekistondan chetga olib ketilgan va xalq boyligi boʻlgan arxiv hujjatlarini qaytarib olib kelish boʻyicha maxsus komissiyasi katta ishlar olib bordi. Komissiya aʼzolari hisobot davrida Rossiya, Buyuk Britaniya, Turkiya, Misr va Birlashgan Arab Amirliklariga borib keldilar. Natijada Oʻzbekistonga Kamoliddin Behzodning Navoiy, Nizomiy va Xusrav Dehlaviy asarlariga ishlangan, hozirgi kunda Buyuk Britaniya va Turkiya kutubxonalarida saqlanayotgan durdona miniatyuralaridan, Londondagi Britaniya muzeyidan esa Bobur va boburiylar sulolasi davriga taalluqli rasmlar kolleksiyasidan va Buxoro hukmdorlari portretlaridan nusxalar olib kelindi. “Viktoriya va Albert” muzeyidan (Angliya) “Boburnoma”ning eng nodir qoʻlyozmalaridan biridagi miniatyuralardan, shuningdek Boburning 1630 yilda chizilgan portretidan nusxalar keltirildi.
Komissiya aʼzolarining Rossiyaga qilgan safarlari chogʻida, xususan, Moskva shahridagi fonomateriallar davlat arxivida va Krasnogorsk shahridagi kinofoto davlat arxivida mamlakatimiz tarixiga taalluqli uch mingdan ortiq hujjat topildi.
Komissiya tomonidan mamlakatimiz uchun eng qimmatli arxiv hujjatlari, shu jumladan audio, video, kino va foto hujjatlar, madaniyat yodgorliklari, tasviriy sanʼat asarlari, tarixiy yodgorliklar turgan joylar haqida katta hajmdagi axborot toʻplandi. Jahonning koʻpgina davlatlarida, shu jumladan Rossiya, Buyuk Britaniya, Turkiya va Misrda mamlakatimiz tarixiga taalluqli hujjatlarning hajmi, saqlanish sharoitlari, ularning asl nusxalarini yoki koʻchirma nusxalarini Oʻzbekistonga qaytarib olib kelish imkoniyati oʻrganildi. Safarlarning yakunlari yuzasidan maxsus komissiya mamlakat rahbariyatiga shu hujjatlarni qaytarib olib kelish boʻyicha takliflar bildirilgan maʼlumot xati taqdim etdi. Natijada bir qator vazirliklar va idoralarga (Tashqi ishlar, Mudofaa, Ichki ishlar va Madaniyat ishlari vazirliklariga, Milliy xavfsizlik xizmati, “Oʻzbekkino” Milliy agentligi hamda “Uzarxiv” agentligiga) eng qimmatli hujjatlarni uzil-kesil tanlab olishni amalga oshirish uchun mutaxassislardan ishchi guruhlari tuzish hamda bu hujjatlarni tegishli idoralararo bitimlar tuzish yoʻli bilan Oʻzbekistonga qaytarib olib kelishni taʼminlash toʻgʻrisida topshiriqlar berildi.
Maxsus komissiya boshqa bir qator davlatlarda, jumladan Hindiston, Pokistonva Xitoy Xalq Respublikasida mamlakatimiz tarixi bilan bogʻliq arxiv hujjatlari hamda boshqa hujjatlar mavjudligini oʻrganish ishlarini davom ettirmoqda.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti I. A. Karimovning buyuk ajdodlarimizning mamlakatimiz hududidan tashqarida dafn etilgan joylarini obodonlashtirish toʻgʻrisidagi taklifini amalga oshirish maqsadida Oliy Majlis Kengashi 2003-yil may oyida qaror qabul qildi. Unga muvofiq Bobur nomidagi Xalqaro fond raisi, Oliy Majlis deputati Z. Mashrabov boshchiligidagi ilmiy ekspeditsiya Afgʻoniston, Yaqin Sharq va Arabiston yarim orolidagi bir qancha mamlakatlarga borib keldi.
Ekspeditsiya aʼzolari bir qancha shaharlar va viloyatlarda boʻlib, Abu Rayhon Beruniy, Farobiy, Ahmad Fargʻoniy, Xorazmiy, Alisher Navoiy, Zahiriddin Muhammad Bobur, Kaxmoliddin Behzod, Boborahim Mashrab dafn etilgan joylarning ahvoli bilan tanishdi. Ekspeditsiya aʼzolari Alisher Navoiyning ustozi, soʻz ustasi mavlono Lutfiyning Hirot shahridan 35 kilometr uzoqlikdagi Dehi Kanor qishlogʻida joylashgan va izsiz yoʻqolib ketgan deb hisoblab kelingan qabrini topdilar. Mamlakatimiz fuqarolari uchun ulkan tarixiy va maʼnaviy ahamiyatga ega boʻlgan qabrlarni asrash hamda ularning atrofini obodonlashtirish boʻyicha birgalikda ish olib borish toʻgʻrisida mahalliy hokimiyat organlari vakillari bilan kelishib olindi.
Shaxsning konstitutsiyaviy huquqlari va erkinliklarini himoya qilish parlament rahbariyatining, Oliy Majlis qoʻmitalari va komissiyalarining doimiy eʼtiborida boʻldi. Inson huquqlari va erkinliklarini himoya qilish masalalarida fuqarolarning murojaatlari bilan olib boriladigan ishlarga katta eʼtibor qaratildi. Bu yoʻnalishdagi ishlar “Fuqarolarning murojaatlari toʻgʻrisida”gi Qonunga, parlamentning mazkur sohadagi vakolatlariga qatʼiy muvofiq holda olib borildi. Hisobot davrida Oliy Majlisga 12763 ta yozma murojaat tushdi. Ularning aksariyatida mamlakat rahbariyatining islohotlarni chuqurlashtirishga qaratilgan yoʻli qoʻllab-quvvatlanayotganligi bayon qilinib, xalq farovonligi toʻgʻrisida koʻrsatilgan gʻamxoʻrlik hamda shaxsning konstitutsiyaviy huquqlari va erkinliklari izchil himoya qilinayotganligi uchun tashakkur izhor etilgan.
Shu bilan birga fuqarolarning qator murojaatlari va arizalarida qonunlarning huquqni muhofaza qiluvchi organlar xodimlari tomonidan buzilayotganligi, ijtimoiy taʼminot xizmati faoliyatidagi kamchiliklar, joylarda shikoyatlarga eʼtiborsizlik qilinayotganligi haqida soʻz yuritiladi. Ayrim murojaatlarda fuqarolarning huquqlari va manfaatlari kamsitilayotganligi, ularning qonuniy talablarini hal etishda mahalliy hokimiyat organlari, sudlar tomonidan toʻrachilikka va rasmiyatchilikka yoʻl qoʻyilayotganligi xabar qilinadi, mehnatga layoqatli aholining ish bilan taʼminlanishi, kommunal xizmat koʻrsatishni tashkil etishdagi muammolar koʻtariladi. Xatlarning talay qismi Toshkent shahri, Samarqand, Surxondaryo va Qashqadaryo viloyatlaridan tushdi.
Eng keskin masalalar koʻtarilgan murojaatlar Oliy Majlis rahbariyati tomonidan, parlament qoʻmitalari va komissiyalarida koʻrib chiqildi. Deputatlar fuqarolarni Oliy Majlisda ham, oʻz saylov okruglarida ham qabul qildilar. Fuqarolardan tushgan murojaatlarning aksariyati koʻrib chiqish uchun tegishli hokimliklar, sudlar, prokuratura organlariga, vazirliklar, idoralar va boshqa vakolatli organlarga yuborildi. Joylarda bu murojaatlar bilan olib borilayotgan ishlar deputatlarning doimiy nazorati ostida boʻldi.
Oliy Majlisning Inson huquqlari boʻyicha vakiliga hisobot davrida fuqarolardan 24904 ta murojaat tushdi. 4926 ta murojaat yuzasidan ogʻzaki tushuntirish va maslahatlar berildi, fuqarolarning huquqlari va erkinliklarini buzish hollari bilan bogʻliq 5581 ta murojaat nazoratga olindi, bundan 1250 tasi ijobiy hal etildi. Fuqarolarning qolgan murojaatlari koʻrib chiqish uchun tegishli davlat organlariga yuborildi. Ombudsman va uning vakillari joylarga chiqib, arizachilar bilan 270 dan ziyod uchrashuv oʻtkazdilar. Insonning konstitutsiyaviy huquqlari va erkinliklariga rioya etilishi boʻyicha komissiya aʼzolari, Ekspert kengashi aʼzolari, shuningdek Oliy Majlis Inson huquqlari boʻyicha vakilining mintaqaviy vakillari jinoyat va fuqarolik ishlaridan 175 tasi boʻyicha sud protsessining borishini Ombudsman vakili sifatida kuzatib bordilar.
Hisobot davrida Ombudsman mintaqaviy vakillari ishida faollik yanada oshdi. Bu mahalliy hokimiyat organlarining qoʻllab-quvvatlashi bilan, shuningdek mazkur institutning tarkibiy shakllanishi amalda poyoniga yetkazilganligi bilan bogʻliqdir.
Qonunni qoʻllash amaliyotini chuqur tahlil qilish, qonunchilik va nazorat-tahlil faoliyatini ilmiy jihatdan taʼminlash, xalqaro standartlarni milliy qonun hujjatlariga tatbiq etish maqsadida Oliy Majlisda amaldagi qonun hujjatlari monitoringi xalqaro huquqiy normalar oʻrganilgan holda olib borilmoqda. Qoʻmitalar va komissiyalarda, Oliy Majlis Kotibiyatining qator boʻlimlarida boshqa mamlakatlar parlamentarizmi tajribasi muntazam oʻrganib borilmoqda, mamlakat qonun chiqaruvchi oliy organi faoliyatining barcha yoʻnalishlari boʻyicha tegishli ilmiy-axborot maʼlumotlar bazasi vujudga keltirilmoqda. Qonun loyihalarini tayyorlash va nazorat-tahlil ishiga Oliy Majlis huzuridagi Amaldagi qonun hujjatlari monitoringi institutidan tashqari bir qancha ilmiy-tadqiqot institutlari, vazirliklar va idoralardan, shuningdek chet el tashkilotlarining Oʻzbekistonda akkreditatsiya qilingan vakolatxonalaridan yetakchi olimlar va ekspertlar jalb etilmoqda. Hisobot davrida ular ellikdan ortiq qonun loyihasi yuzasidan ekspert xulosalari berdilar.
Qonunlarni ishlab chiqish va ekspertizadan oʻtkazishda ularning Oʻzbekiston Respublikasida amalga oshirilayotgan jamiyat hayotining barcha sohalarini erkinlashtirish yoʻliga muvofiqligi masalalariga, kutilayotgan iqtisodiy va boshqa natijalarni tahlil qilishga alohida eʼtibor berib kelinmoqda. Institutda 200 ga yaqin ilmiy ish bajarildi va ularning aksariyati eʼlon qilindi.
Institut xodimlari qoʻmitalar va komissiyalar bilan birgalikda olib borilgan nazorat-tahlil faoliyati jarayonida qonun hujjatlarini yaxshilash yuzasidan aniq takliflar berdilar. Qonunlarni takomillashtirish, milliy qonun hujjatlariga xalqaro huquq normalarini singdirish masalalari va boshqa dolzarb muammolar boʻyicha Institut boshqa tashkilotlar bilan, shu jumladan xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlikda qator seminarlar oʻtkazdi. Institut xodimlari Oʻzbekiston Respublikasida va undan tashqarida oʻtkazilgan oʻttizdan ortiq ilmiy hamda ilmiy-amaliy seminarlar va konferensiyalarda, shu jumladan xalqaro seminarlar va konferensiyalarda qatnashdilar. Ular 130 ta telekoʻrsatuv va yuzdan ortiq radioeshittirishda ishtirok etdilar, 140 dan ziyod maqola yozdilar, qonunni qoʻllash amaliyotining va xalqaro normalarni milliy qonun hujjatlariga tatbiq etishning turli masalalariga doir ushbu maqolalar markaziy ommaviy axborot vositalarida eʼlon qilindi.
Hokimiyatning mahalliy vakillik organlariga amaliy yordam koʻrsatish hisobot davrida yanada muntazam tus oldi. Oliy Majlis yangi saylangan barcha darajadagi xalq deputatlari Kengashlarini qaror toptirish hamda rivojlantirishda, ular oʻz tashkiliy masalalarini hal etishlarida amaliy va uslubiy yordam koʻrsatdi. Oliy Majlis 2000-yilning may oyida ijtimoiy hayotning barcha tomonlarini demokratlashtirish jarayonlarini chuqurlashtirishda hokimiyat vakillik organlarining rolini oshirish boʻyicha respublika seminar-kengashini oʻtkazdi. Shundan soʻng bunday seminarlar Qoraqalpogʻiston Respublikasi, barcha viloyatlar va Toshkent shahrida ham boʻlib oʻtdi.
Oliy Majlis hisobot davrida fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari ishiga alohida eʼtibor qaratdi. Qonun hujjatlariga muvofiq mamlakatimizda 2001-yilning may — iyun va 2003-yilning noyabr-dekabr oylarida fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlariga saylov oʻtkazildi. Oliy Majlis Kengashi tomonidan 2001-yil 9-aprelda va 2003-yil 6-oktabrda qabul qilingan qarorlarda saylov kampaniyasini tashkil etish va oʻtkazish boʻyicha kompleks tadbirlar rejalari tasdiqlandi.
Fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlariga saylovga tayyorgarlik koʻrish va uni oʻtkazish boʻyicha Oliy Majlisda respublika seminar-kengshllari (2001-yil 5-mayda va 2003-yil 31-oktabrda) oʻtkazildi. Shunga oʻxshash seminarlar joylarda ham boʻlib oʻtdi. “Fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari toʻgʻrisida”gi Qonun matnlari, shuningdek respublika seminar-kengashlari materiallari barcha hokimliklar va fuqarolar yigʻinlariga yuborildi.
Ana shu muhim ijtimoiy-siyosiy kampaniyalarda Oliy Majlis deputatlari, xalq deputatlari viloyat, tuman va shahar Kengashlarining deputatlari faol ishtirok etdilar. Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan oʻzgarishlarni, amaldagi qonun hujjatlarining mohiyatini, saylovlarda barcha fuqarolarning ishtirok etishi muhimligini tushuntirish yuzasidan ular oʻz saylov okruglarida ish olib bordilar. Saylovga tayyorgarlik koʻrish va uni oʻtkazishda amaliy yordam koʻrsatish uchun Oliy Majlis deputatlari va Kotibiyatining masʼul xodimlari joylarga borib keldilar.
Amalga oshirilgan ishlarning yakuni shundan iboratki, mamlakatimizda fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlariga saylov umuman olganda ijtimoiy-siyosiy va tashkiliy jihatdan yuksak saviyada oʻtdi. 2001-yilgi saylovda 11 milliondan va 2003-yilgi saylovda 12 milliondan ortiq kishi ishtirok etdi, bu koʻrsatkich mamlakatimizning saylov davridagi katta yoshli aholisining tegishincha qariyb 85 va 97 foizini tashkil etadi. Fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlariga saylovlar aholining keng qatlamlari uchun demokratiyaning chinakam maktabi boʻlib qoldi hamda mamlakat rahbariyatining davlat hokimiyati organlari vazifalarining bir qismini fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlariga bosqichma-bosqich oʻtkazish yuzasidan tutgan yoʻli toʻgʻri ekanligini, hayotning barcha tomonlarini erkinlashtirish va demokratlashtirishda, joylarda dolzarb ijtimoiy-iqtisodiy masalalarni hal etishda ularning tutgan oʻrni va ahamiyati oshib borayotganligini, “Kuchli davlatdan kuchli fuqarolik jamiyati sari” degan konsepsiyani amalda roʻyobga chiqarish naqadar muhim ekanligini yana bir bor tasdiqladi.
Hisobot davrida Oliy Majlis va uning organlari ishining oʻziga xos shakllari hamda usullari yanada rivoj topdi. Oliy Majlis Kengashi hisobot davrida 48 ta, qoʻmitalar va komissiyalar 453 ta yigʻilish oʻtkazdi. Oliy Majlis Kengashi yigʻilishlarida Tabiatni muhofaza qilish davlat qoʻmitasining yil natijalari muhokama qilindi, har yili Markaziy bank, Oliy Majlisning Inson huquqlari boʻyicha vakili, Amaldagi qonun hujjatlari monitoringi institutining hisobotlari tinglab borildi.
Mamlakat qonun chiqaruvchi oliy organining samarali ishlashi uchun siyosiy partiyalar deputatlar fraksiyalarining ham, deputatlar bloklarining ham faoliyati muhim ahamiyatga ega. Hisobot davrida siyosiy partiyalarning deputatlar fraksiyalari hamda hokimiyat vakillik organlaridan va saylovchilar tashabbuskor guruhlaridan saylangan deputatlar bloklari parlamentning qonunchilik faoliyatiga muayyan hissa qoʻshdilar. Ularning majlislarida qonun loyihalarini hamda boshqa hujjatlarni navbatdagi sessiyalar muhokamasiga kiritish, bunday loyiha va hujjatlar yuzasidan kelishilgan nuqtai nazarni ishlab chiqish, parlament sessiyalari ishini tashkil etish va oʻtkazish bilan bogʻliq masalalar koʻrib borildi. Bu esa qonun loyihalarini tayyorlash ishlari sifatini va deputatlar faoliyati samaradorligini oshirish imkonini berdi.
Konferensiyalar, davra suhbatlari, seminarlar va boshqa tadbirlar parlamentning doimiy ish shakllaridan biri boʻlib qoldi, hisobot davrida 700 dan ziyod shunday tadbir oʻtkazildi. Ular, qoida tariqasida, vazirliklar va idoralarning, turli nohukumat tashkilotlarining vakillari, mamlakat hamda chet-el yetakchi olimlari, tegishli ixtisoslikdagi ekspertlar ishtirokida oʻtkazildi va keng ijtimoiy aks sado berdi.
“Masalan, Qonunchilik va sud-huquq masalalari qoʻmitasi “Sud-huquq islohotlari va prokuratura organlari”, “Demokratik jarayonlar va sud-huquq islohoti” mavzularida seminarlar oʻtkazdi. Mazkur qoʻmita Oʻzbekiston sudyalar uyushmasi va Amerika yuristlar uyushmasining koʻmagida “Demokratik jarayonlar va sud-huquq islohoti” mavzuida seminar, Matbuot va axborot qoʻmitasi bilan birgalikda esa “Ikki palatali parlamentning tashkil etilishi, faoliyati va istiqboli bilan bogʻliq masalalar” mavzuida konferensiya oʻtkazdi. Demokratik institutlar, nodavlat tashkilotlar va fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari qoʻmitasi Qonunchilik va sud-huquq masalalari qoʻmitasi bilan birgalikda “Fuqarolik jamiyati instituti sifatida mahallaning huquqiy maqomini takomillashtirish” mavzuida konferensiya oʻtkazdi, Ijtimoiy masalalar va bandlik qoʻmitasi. “Sogʻlom avlod uchun” jamgʻarmasi, Sogʻliqni saqlash vazirligi, Oʻzbekiston Teleradio kompaniyasi va boshqa bir qator tashkilotlar bilan birgalikda “Sogʻlom avlod — bizning kelajagimiz” telemarafonini tashkil etdi. Ijtimoiy masalalar va bandlik qoʻmitasi Fan, taʼlim, madaniyat va sport masalalari qoʻmitasi bilan birgalikda “Aholining ishda bandligini taʼminlashda, sportni rivojlantirish va yoshlarni maʼnaviy-axloqiy tarbiyalashni kuchaytirishda mahallaning oʻrni va roli” mavzuida seminar, Yoshlar ishlari qoʻmitasi “Konstitutsiya — yoshlar huquqlari va erkinliklarining kafolati” mavzuida davra suhbati oʻtkazdi. Atrof muhit va tabiatni muhofaza qilish masalalari qoʻmitasi tomonidan Tabiatni muhofaza qilish davlat qoʻmitasi, Gidrometeorologiya xizmati markazi, Jahon banki, “Ekosan” xalqaro jamgʻarmasi bilan hamkorlikda “Oʻzbekiston: XXI asr boʻsagʻasida ekologik xavfsizlik”, “Ekologiya, mehnat va salomatlik” mavzularida xalqaro konferensiyalar oʻtkazildi.
Yoshlar ishlari qoʻmitasi Fidokorlar milliy demokratik partiyasi, “Kamolot” yoshlar ijtimoiy harakati, Mudofaa, Madaniyat ishlari vazirliklari, Oʻzbekiston Teleradio kompaniyasi hamda boshqa tashkilotlar bilan birgalikda “Hech kimga bermaymiz seni, Oʻzbekiston!” shiori ostida festival oʻtkazdi. Bu va boshqa tadbirlar Oliy Majlis faoliyatining qonunchilik, nazorat-tahlil va boshqa yoʻnalishlarini takomillashtirish, turli hokimiyat va boshqaruv organlariga, jamoat tashkilotlariga amaliy yordam koʻrsatish, jamiyat hayotining tegishli sohalaridagi ishlarning holatini yaxshilash maqsadida oʻtkazildi.
Ommaviy axborot vositalari bilan oʻzaro yaqin aloqada ish olib borishga, Oliy Majlis tomonidan amalga oshirilayotgan ishlarni matbuotda, telekoʻrsatuvlar va radioeshittirishlarda oʻz vaqtida yoritib borishga katta eʼtibor qaratildi. Hisobot davrida Oliy Majlis deputatlari parlament faoliyatining turli masalalari yuzasidan mamlakatimizning faqat markaziy ommaviy axborot vositalarining oʻzida uch yarim ming martadan ziyod chiqdilar.
Qonun loyihalarining umumxalq muhokamasi parlament ishining muhim shaklidir. Alohida ahamiyatga molik huquqiy hujjatlarning loyihalari birinchi oʻqishda maʼqullanganidan keyin matbuotda eʼlon qilib borildi. Muhokama jarayonida tushgan takliflar sinchiklab tahlil qilib borildi va loyihani uzil-kesil takomiliga yetkazishda hisobga olindi.
Oʻzbekiston Respublikasining saylov toʻgʻrisidagi qonun hujjatlarini tushuntirish va targʻib qilish maqsadida maxsus Tadbirlar dasturi ishlab chiqildi hamda qabul qilindi. Dastur saylov toʻgʻrisidagi qonunlarni oʻzbek, rus va ingliz tillarida nashr etish, mazkur qonunlarning matnlarini parlament Veb-saytiga joylashtirish, saylov mavzuida risolalar va materiallar tayyorlash hamda eʼlon qilish, seminarlar, konferensiyalar, davra suhbatlari oʻtkazish, telekoʻrsatuv va radioeshittirishlar tashkil etishni va boshqa shu kabilarni oʻz ichiga oladi. Dasturga muvofiq oʻquv yurtlarida, mahallalarda, tashkilotlar va muassasalarda saylovchilar bilan yuzlab uchrashuvlar boʻlib oʻtdi, ommaviy axborot vositalarida koʻplab materiallar eʼlon qilindi. “Xalq soʻzi” va “Narodnoye slovo” gazetalarida deyarli har kuni saylov bilan bogʻliq materiallar eʼlon qilib borilmoqda. Olib borilayotgan ishlarda katta maʼnaviy va yaratuvchilik salohiyatiga ega boʻlgan hamda saylov natijalariga salmoqli taʼsir koʻrsatishga qodir ayollarni saylov jarayoniga jalb etishga alohida eʼtibor qaratilmoqda. Bu ish kelgusida ham davom ettiriladi.
Umuman olganda, ikkinchi chaqiriq Oliy Majlis faoliyatining yakunlari parlament mamlakat taraqqiyotining mazkur tarixiy bosqichida oʻz vazifasini bajarganligidan dalolat beradi. Yangi ikki palatali parlament oldida davlat qurilishining yangi voqeliklari va tamoyillarini hisobga olgan holda qonunchilik faoliyatini davom ettirish vazifasi turibdi.
(Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 2005-y., 1-son, 3-modda)
Постановление
Олий Мажлиса Республики Узбекистан
О деятельности Олий Мажлиса Республики Узбекистан и его руководства в 2000 — 2004 годах
Олий Мажлис Республики Узбекистан постановляет:
Отчет о деятельности Олий Мажлиса Республики Узбекистан и его руководства в 2000 — 2004 годах утвердить.
Председатель Олий Мажлиса Республики Узбекистан Э. ХАЛИЛОВ
г. Ташкент,
2 декабря 2004 г.,
№ 699-II
ОТЧЕТ
о деятельности Олий Мажлиса Республики Узбекистан и его руководства в 2000 — 2004 годах
Олий Мажлис Республики Узбекистан второго созыва, сформированный в результате проведенных в декабре 1999 года демократических выборов на многопартийной основе, в отчетный период продолжил парламентскую деятельность по созданию и развитию правовой базы проводимых в стране реформ. На первой сессии были избраны руководство парламента, председатели комитетов и комиссий, образованы депутатские фракции политических партий и блоков. Серьезные изменения проведены в структуре законодательного органа власти страны: впервые созданы Комитет по демократическим институтам, негосударственным организациям и органам самоуправления граждан, комиссии по регламенту, этике и обеспечению деятельности депутатов, по проблемам семьи и женщин, по делам молодежи (с августа 2000 года — Комитет по делам молодежи), по нормативно-правовым терминам.
Эти изменения соответствуют нормам Конституции страны, действующим законам, определяющим полномочия законодательной ветви власти.
Политической платформой деятельности Олий Мажлиса второго созыва стала стратегия дальнейшего развития страны, выдвинутая Президентом И. А. Каримовым в докладах «Узбекистан, устремленный в XXI век», а также на первой и девятой парламентских сессиях второго созыва. Исходя из задач, поставленных Главой нашего государства, Кенгаш принял документ «О приоритетах законотворческой и контрольной деятельности комитетов и комиссий Олий Мажлиса Республики Узбекистан на 2000 — 2002 годы». В соответствии с этим документом комитеты и комиссии парламента ежегодно разрабатывали текущие планы работы, которые в основном были выполнены. Приоритетами парламентской деятельности были законотворчество и контроль за исполнением принятых правовых норм. В целом Олий Мажлис Республики Узбекистан второго созыва в 2000 — 2004 годах вел работу по шести основным направлениям.
Законотворческая деятельность Олий Мажлиса второго созыва была направлена на своевременное правовое регулирование проводимых реформ в политической, социально-экономической, духовной, других сферах жизни нашего общества. На прошедших 16 парламентских сессиях приняты 102 закона, 310 постановлений, ратифицированы 62 международных договора и соглашения, а также внесено 1357 изменений и дополнений в 330 законодательных актов.
На повышение политической активности населения, дальнейшую демократизацию общественной жизни направлен Закон «О всенародном обсуждении проектов законов», являющийся одним из первых в практике мирового парламентаризма. Большое значение для реализации принципов правового государства имеет Закон «О нормативно-правовых актах». Новая редакция Закона «О референдуме Республики Узбекистан», принятая парламентом, направлена на правовое обеспечение осуществления народовластия, совершенствование механизма подготовки и проведения референдума — всенародного голосования граждан по наиболее важным вопросам общественной и государственной жизни. Закон в новой редакции приведен в соответствие с избирательными законами, международными нормами и стандартами в этой области. Эти документы приняты в развитие конституционных прав и свобод граждан на основе исторического и современного законодательного опыта стран с развитыми демократическими традициями.
Олий Мажлис 6 декабря 2001 года принял решение о проведении референдума Республики Узбекистан по вопросам формирования двухпалатного парламента и изменения конституционного срока полномочий Президента Республики Узбекистан. В настоящее время парламент находится на важнейшем этапе реформ, которые проводятся на основе решений референдума, состоявшегося 27 января 2002 года.
В целях реализации итогов референдума, сохранения баланса и эффективной координации деятельности всех ветвей власти, парламентом принят Конституционный Закон «Об итогах референдума и основных принципах организации государственной власти». Он стал нормативной основой, позволившей взвешенно и обоснованно осуществить дальнейшие преобразования и закрепил в законодательной форме итоги референдума.
Парламентом также принят Закон «О внесении изменений и дополнений в Конституцию Республики Узбекистан». Они коснулись прежде всего тех норм, которые регулируют деятельность высших органов государственной власти Республики Узбекистан.
В принятых конституционных законах «О Сенате Олий Мажлиса Республики Узбекистан» и «О Законодательной палате Олий Мажлиса Республики Узбекистан» определены порядок формирования обеих палат будущего парламента, их структура и полномочия, механизм образования комитетов и комиссий, прохождения законопроектов, регламентируются согласительные процедуры, взаимодействие палат между собой, а также с органами других ветвей государственной власти и управления, иные вопросы парламентской деятельности.
Принятые на основе решений референдума законы привели к необходимости разработки новой редакции Закона «О выборах в Олий Мажлис Республики Узбекистан». В нем установлен порядок выдвижения кандидатов в депутаты Законодательной палаты, их регистрации, проведения предвыборной агитации, голосования и определения результатов выборов, проведения повторного голосования и повторных выборов, регистрации депутатов Законодательной палаты, опубликования итогов выборов и ряд других норм. В Законе также определен порядок формирования Сената Олий Мажлиса Республики Узбекистан.
В целях комплексного совершенствования национального избирательного законодательства принят также Закон «О внесении изменений и дополнений в Закон Республики Узбекистан «О выборах в областные, районные и городские Кенгаши народных депутатов». Изменение законодательства о выборах в местные представительные органы власти было обусловлено не только необходимостью его совершенствования в соответствии с новыми политическими реалиями, но и тем, что областные, районные и городские Кенгаши народных депутатов будут избирать из своего состава членов верхней палаты Олий Мажлиса — сенаторов. В связи с этим и был создан новый механизм избрания в местные Кенгаши, нацеленный на улучшение качественного состава депутатского корпуса на местах.
Также совершенствовался порядок выборов в органы самоуправления граждан. В принятом Законе «О выборах председателя (аксакала) схода граждан и его советников» указаны основные принципы выборов председателя (аксакала) схода граждан и его советников, права граждан на участие в выборах, порядок организации и проведения выборов, выдвижения кандидатов на должности председателя (аксакала) схода граждан и его советников, а также решения других выборных вопросов. В целом документ направлен на дальнейшую демократизацию жизни в махаллях, повышение статуса органов самоуправления граждан.
В законах «О Регламенте Законодательной палаты Олий Мажлиса Республики Узбекистан» и «О Регламенте Сената Олий Мажлиса Республики Узбекистан», принятых парламентом, определены основные вопросы организации работы обеих палат Олий Мажлиса.
Закон «Об отзыве депутата местного Кенгаша народных депутатов, депутата Законодательной палаты и члена Сената Олий Мажлиса Республики Узбекистан» определяет порядок их отзыва.
Предстоящая парламентская реформа направлена на совершенствование и усиление законодательной ветви власти. Но чтобы это не произошло за счет других ветвей власти, а также в целях эффективной деятельности всей системы государственного управления, были осуществлены адекватные изменения в правовом статусе исполнительной ветви власти. В связи с этим парламентом была принята новая редакция Закона «О Кабинете Министров Республики Узбекистан», где определены полномочия правительства страны с учетом создания и функционирования двухпалатного парламента, перераспределения некоторых полномочий высших органов государственной власти.
Парламентом в отчетный период был принят ряд законов, способствующих углублению судебной реформы, дальнейшей демократизации всей системы правосудия. Важным шагом на пути законодательного обеспечения независимости судебной ветви власти стал Закон «О судах», принятый в новой редакции. Началом нового этапа судебно-правовой реформы стало принятие на шестой сессии парламента Закона «О внесении изменений и дополнений в Уголовный, Уголовно-процессуальный кодексы и Кодекс Республики Узбекистан об административной ответственности в связи с либерализацией уголовных наказаний», внесенного в Олий Мажлис Президентом Республики Узбекистан в порядке законодательной инициативы. Он предусматривает либерализацию наказаний за совершение преступлений, особенно в экономической сфере. С принятием данного закона в судебную практику внедрен совершенно новый правовой механизм — примирение сторон. Внесенные изменения в действующие законы дополнили новой сущностью уголовное, уголовно-процессуальное и административное законодательство Республики Узбекистан.
Закон «О прокуратуре» в новой редакции также был внесен в Олий Мажлис руководителем нашего государства и направлен прежде всего на укрепление законности и правопорядка, обеспечение принципа верховенства Конституции и законов. В нем отражены те изменения, которые произошли в стране с момента принятия предыдущей редакции Закона. В новую редакцию Закона включены нормы, определяющие правовой статус, задачи, правовые основы, основные направления и принципы деятельности органов прокуратуры. Впервые также введена норма, регулирующая порядок взаимодействия органов прокуратуры с общественностью и средствами массовой информации.
Закон «Об исполнении судебных актов и актов иных органов» направлен на регулирование отношений, возникающих при принудительном исполнении судебных актов, а также актов иных органов (должностных лиц). Принудительное исполнение судебных актов и актов иных органов возлагается на судебных исполнителей районных (городских) отделений судебных исполнителей Департамента по исполнению судебных решений, материально-техническому и финансовому обеспечению деятельности судов при Министерстве юстиции Республики Узбекистан. Создание указанного Департамента объясняется тем, что исполнительное производство не является частью судопроизводства, а представляет собой самостоятельный правовой институт.
Парламентом принят также ряд законов, направленных на дальнейшее углубление экономических реформ в стране. Среди них Закон «О Торгово-промышленной палате Республики Узбекистан», определяющий ее правовой статус, цели и задачи. Создаваемая в целях формирования благоприятных условий для развития малого и частного предпринимательства, содействия налаживанию деловых связей предпринимателей Узбекистана с иностранными партнерами, она будет способствовать активному продвижению отечественных товаров и услуг на внешние рынки, привлечению в страну иностранных инвестиций. Закон «О защитных мерах, актидемпинговых и компенсационных пошлинах», нацелен на развитие правовой базы экономических отношений государства, в сфере внешней торговли. Закон «О валютном регулировании» в новой редакции разработан в соответствии с «Планом действий по обеспечению конвертируемости национальной валюты по текущим международным операциями, утвержденным Правительством Республики Узбекистан в июне 2003 года. Основные положения Закона изложены с учетом обязательств, предусмотренных соглашением Республики Узбекистан с Международным валютным фондом.
Развитию экономических реформ способствует Закон «О частном предприятии», в котором регулируются отношения в области создания частных предприятий, их деятельности и ликвидации. В связи с широким внедрением в нашей стране новейших информационно-коммуникационных технологий парламентом был принят ряд законов, регулирующих деятельность в этой сфере. В новом Законе «Об информатизации» определена государственная политика, направленная на создание национальной информационной системы с учетом современных мировых тенденций развития и совершенствования информационных ресурсов и технологий. Дальнейшей демократизации и либерализации информационных процессов, улучшению деятельности средств, распространяющих информацию, защите и гарантированию прав граждан на информацию, обеспечению свободы слова и информации способствует также Закон «О принципах и гарантиях свободы информации».
В Законе «Об электронной цифровой подписи» определены нормы, обеспечивающие при одновременном соблюдении определенных условий, признание равнозначности электронной цифровой подписи в электронном документе и собственноручной подписи на бумажном носителе. Закон «Об электронном документообороте» устанавливает правовой статус электронного документа и его реквизиты, в нем даны нормы по определению времени отправления и получения электронного документа. В Законе «Об электронной коммерции» определены правовые основы деятельности в области электронной коммерции, более ускоренной интеграции Республики Узбекистан в мировое экономическое сообщество.
Принятый на восьмой сессии Олий Мажлиса Градостроительный кодекс Республики Узбекистан привел национальное законодательство в этой сфере в соответствие с международными правовыми нормами. В Кодексе отражены интересы общества, государства, юридических и физических лиц в области градостроительства, закреплены нормы взаимоотношений субъектов градостроительной деятельности — подрядчиков, заказчиков и разработчиков соответствующих документов, их права и обязанности.
Закон «О государственной статистике» также привел статистическую систему страны в соответствие с принципами рыночной экономики, обеспечил единство подходов к организации государственной статистики в Республике Узбекистан с принятыми в мировой практике международными стандартами и правилами.
В целях дальнейшего углубления экономических реформ, расширения прав хозяйствующих субъектов, укрепления финансовой системы страны и создания благоприятных условий для внешнеэкономической деятельности Олий Мажлис принял законы «О гарантиях свободы предпринимательской деятельности», «О лицензировании отдельных видов деятельности», «О бюджетной системе», «О казначейском исполнении Государственного бюджета», новые редакции законов «О внешнеэкономической деятельности», «Об аудиторской деятельности», «О фермерском хозяйстве». Кроме того, были внесены соответствующие изменения и дополнения в законы Республики Узбекистан «О государственных кадастрах», «О защите сельскохозяйственных растений от вредителей, болезней и сорняков», «О почтовой связи», «Об ответственности юридических лиц за правонарушения в области строительства», «О товарных знаках и знаках обслуживания», «О связи», «О сертификации продукции и услуг», «О стандартизации», «О метрологии», в Воздушный кодекс.
В целях дальнейшего совершенствования существующей системы пенсионного обеспечения, по инициативе Президента нашей страны, парламент принял Закон «О накопительном пенсионном обеспечении граждан». Он предусматривает повышение уровня жизни пенсионеров путем создания системы накопительного пенсионного обеспечения, позволяющей осуществлять дополнительные выплаты к пенсии, назначенной гражданам в соответствии с действующим законодательством.
Для развития других сфер жизни нашего общества большое значение имеют законы «О психиатрической помощи», «О радиационной безопасности», «О защите населения от туберкулеза», «О донорстве крови и ее компонентов», «Об использовании и защите эмблем красного полумесяца и красного креста», «Об экологической экспертизе», «О физической культуре и спорте» (новая редакция), «О транзите особых грузов и воинских контингентов», «О правовой охране топологий интегральных микросхем», «О товарных знаках, знаках обслуживания и наименованиях мест происхождения товаров», «О пробах и клеймении изделий из драгоценных металлов», «О биржах и биржевой деятельности», «О защите прав инвесторов на рынке ценных бумаг»; «О соглашениях о разделе продукции», «Об охране и использовании объектов культурного наследия», «О хозяйственных товариществах», «Об обществах с ограниченной и дополнительной ответственностью», «О гарантиях. защиты вкладов граждан в банках», «Об охраняемых природных территориях», «Об отходах», «О селекционных достижениях» (новая редакция), «О кредитных союзах», «О страховой деятельности», «Об изобретениях, полезных моделях и промышленных образцах» (новая редакция), «О недрах» (новая редакция), «О банкротстве» (новая редакция), «О банковской тайне» и «Об общественных фондах», принятые парламентом в отчетный период.
Теоретические положения и концептуальные подходы в оборонной сфере, сформулированные Президентом Республики Узбекистан И. А. Каримовым, получили дальнейшее развитие в новых редакциях законов «Об обороне» и «О всеобщей воинской обязанности и военной службе». В современных условиях актуальным является Закон «О службе в резерве Вооруженных Сил Республики Узбекистан», в котором установлен порядок зачисления граждан на военную службу в резерве, регулируются другие специальные вопросы.
В условиях существования потенциальной угрозы со стороны различных экстремистских организаций важное значение имеет принятый Закон «О борьбе с терроризмом». Его особенностью является нацеленность на предупреждение террористической деятельности. Он регламентирует проведение антитеррористической операции, других мер, направленных на обеспечение безопасности населения и обезвреживание террористов, а также вопросы связанные с социальной реабилитацией лиц, пострадавших от терроризма.
На пресечение террористической деятельности направлен также Закон «О противодействии легализации доходов, полученных от преступной деятельности, и финансированию терроризма». В нем предусмотрено создание специально уполномоченного органа, который будет координировать работу организаций, осуществляющих операции с денежными средствами или иным имуществом, принимать решения о приостановлении операций, а также осуществлять иные полномочия в соответствии с законодательством. Его решения обязательны для исполнения всеми органами государственной власти, должностными лицами и гражданами.
Инструментом обеспечения мира и стабильности, контроля за нераспространением оружия массового поражения, средств его доставки, иных видов вооружения и военной техники служит также принятый парламентом Закон «Об экспортном контроле».
В связи с вылазками международных террористов, предпринятыми в отдельных районах страны, Олий Мажлис дважды принимал Обращения к гражданам с призывом дальнейшей консолидации общества, укрепления гражданского и межнационального согласия, активного участия в процессе углубления реформ. На одиннадцатой сессии парламент принял Заявление по решению Иракской проблемы.
Поступательное движение общества и государства, глубокие преобразования в общественно-политической жизни страны, рост политико-правового сознания граждан потребовали реализации демократических принципов, обеспечивающих необходимые гарантии прав и свобод граждан. Исходя из основных направлений дальнейшего углубления демократических реформ и формирования основ гражданского общества, парламент принял в новой редакции Закон «Об Уполномоченном Олий Мажлиса Республики Узбекистан по правам человека (омбудсмане)». В нем содержатся изменения и дополнения, связанные с формированием двухпалатного Олий Мажлиса,
Важнейшей гарантией защиты прав и свобод граждан является совершенствование процедуры рассмотрения обращений граждан. Этому служит Закон «Об обращениях граждан», принятый парламентом в новой редакции. В нем усилены гарантии прав граждан на обращения и ответственность должностных лиц.
В свете дальнейшего развития многопартийной системы весьма актуальным является принятие Закона «О финансировании политических партий». Закон направлен на создание надежного правового механизма финансирования политических партий, что будет способствовать их дальнейшему укреплению, расширению возможности активно участвовать в общественно-политической жизни страны.
Все законы, постановления, другие документы принимались Олий Мажлисом после тщательного и заинтересованного обсуждения, как правило, в нескольких чтениях. При рассмотрении вопросов на парламентских сессиях депутаты вносили ценные предложения по совершенствованию правовых норм, которые были учтены в окончательной редакции.
Для подготовки законопроектов заблаговременно создавались депутатские рабочие группы с привлечением ведущих ученых, экспертов, обладающих глубокими теоретическими знаниями и большим опытом практической работы. Ряд законопроектов был опубликован в печати для широкого общественного обсуждения, прошел экспертизу у зарубежных специалистов, работающих в Узбекистане. При этом особо следует отметить сотрудничество парламента с проектом «Содействие развитию процесса демократизации в Узбекистане» программы Европа Эйд Комиссии Европейского Союза, совместно с которым проведен ряд семинаров, конференций и других мероприятий. В процессе законотворческой работы парламентские комитеты и комиссии также сотрудничали с Международным центром некоммерческого права, фондом К. Аденауэра и рядом других международных организаций.
Проекты правовых документов заранее направлялись депутатам для детального изучения, обсуждения на встречах с избирателями в своих округах. Все поступившие предложения по совершенствованию законопроектов тщательно изучались в комитетах и комиссиях, наиболее ценные из них учитывались при доработке. Вносимые на рассмотрение сессий проекты законодательных актов в обязательном порядке обсуждались на заседаниях Кенгаша Олий Мажлиса.
Важно также отметить, что в отчетный период определенную работу провела Комиссия Олий Мажлиса по вопросам дальнейшего углубления демократических преобразований и формирования основ гражданского общества в Узбекистане, созданная в августе 2002 года в целях реализации задач, поставленных Главой нашего государства на девятой сессии парламента второго созыва. В состав комиссии вошли руководители парламентских комитетов, ряда министерств и ведомств, научно-исследовательски учреждений, высших учебных заведений, общественных объединений Республики Узбекистан. В целях оптимальной организации работы Комиссии в ее составе были образованы подкомиссии соответствующие приоритетам развития страны: по вопросам независимости и безопасности; по вопросам экономического развития; по вопросам общественных институтов, средств массовой информации, защиты прав и свобод граждан; по вопросам судебно-правовой реформы, по вопросам социальной политики; по вопросам реформ Вооруженных Сил. Подкомиссиями были разработаны концепции по углублению проводимых в стране реформ и мероприятия по их реализации. Комиссия координировала многоплановую работу по созданию правовых условий для реализации стратегии развития страны. Члены комиссии приняли непосредственное участие в разработке ряда законов, принятых парламентом.
В целом анализ законотворческой деятельности Олий Мажлиса в отчетный период свидетельствует об оперативном решении вопросов правового регулирования проводимых реформ, постоянном мониторинге нормотворческого процесса, профессиональном росте парламентариев. Принятые законы стали гарантом необратимости перемен и стабильного развития всех сфер жизни нашего общества, свидетельством укрепления принципа верховенства закона в независимом Узбекистане.
В соответствии с планом контрольно-аналитической работы комитеты и комиссии Олий Мажлиса рассматривали ежегодно около 60 вопросов в порядке контроля за исполнением законодательных актов, конвенций, национальных программ. Изучением были охвачены Республика Каракалпакстан, все области страны, а также г. Ташкент.
Результаты анализировались и обсуждались на заседаниях комитетов и комиссий с участием руководителей и специалистов органов государственной власти, общественных объединении и других заинтересованных организаций. Итоги обсуждения освещались в средствах массовой информации, исполнение рекомендаций по устранению выявленных недостатков поставлено на контроль. Практиковалась проверка исполнения ранее принятых комитетами и комиссиями решений по результатам контрольно- аналитической работы.
В целом, в результате проведения данной работы на местах удалось активизировать деятельность по разъяснению законодательных актов и оказать практическую помощь в устранении выявленных недостатков и упущений. По итогам контрольно-аналитической деятельности подготовлены и обоснованы предложения по внесению изменений и дополнений в действующие законы.
Анализ контрольной деятельности Олий Мажлиса в отчетный период показал стремление комитетов и комиссий уделить особое внимание изучению правоприменительной практики в наиболее приоритетных направлениях развития нашего общества. Активизировалась работа по привлечению к контрольно-аналитической деятельности депутатов Олий Мажлиса в округах, а также депутатов местных Кенгашей, председателей органов самоуправления граждан и их советников, широкого круга специалистов и экспертов. В депутатские рабочие группы по изучению исполнения законодательных актов чаще включались практические работники, ученые, сотрудники Института мониторинга действующего законодательства. В практику вошло рассмотрение итогов проверок на коллегиях соответствующих министерств и ведомств, на выездных заседаниях комитетов и комиссий, совещаниях в хокимиятах с участием не только депутатов, парламента, но и должностных лиц соответствующих организаций. Это позволило обеспечить более высокий уровень ответственности руководящих работников за неукоснительное соблюдение действующих нормативных актов и повышение правовой культуры населения. Комитеты и комиссии Олий Мажлиса усилили контроль за реализацией своих рекомендаций, направленных на устранение выявленных недостатков. Это способствовало позитивному изменению положения дел на местах, повышению эффективности парламентской работы. Контрольные вопросы чаще рассматривались совместно несколькими комитетами и комиссиями, что позволяло более глубоко и всесторонне изучать правовую ситуацию, выходить на комплексное решение выявленных недостатков.
В рамках внешнеполитической деятельности развивались и укреплялись межпарламентские связи. Эта деятельность способствовала повышению авторитета независимой Республики Узбекистан на международной арене, оказанию содействия органам исполнительной власти в решении ряда внешнеполитических задач, стоящих перед нашим государством. За отчетный период Олий Мажлис посетило около 200 делегаций, из них более 50 парламентских, в том числе делегации Конгресса США, Бундестага ФРГ, Сената Чешской Республики, Национальной Ассамблеи Республики Корея, Сената Франции, Сейма Польской Республики и другие. В парламенте были приняты Генеральный секретарь ООН К. Аннан, Председатель КНР Ху Цзиньтао, Президент Румынии И. Илиеску, Премьер-министр Турецкой Республики Р. Эрдоган, личный представитель действующего председателя ОБСЕ по странам Центральной Азии М. Ахтисаари, генеральный секретарь НАТО Дж. Робертсон, государственный секретарь Федерального министерства Германии X. Гайгер, председатель Палаты депутатов Парламента Италии П. Казини, консультант Центра стратегических и международных исследований США 3. Бжезинский и др. Для ознакомления с парламентской системой других стран и участия в международных семинарах и совещаниях депутаты Олий Мажлиса около 60 раз выезжали за рубеж (в Германию, Италию, Швецию, Францию, США, Румынию, Австрию, Словакию, Чешскую Республику, Китай и др.).
Гостями Олий Мажлиса были послы иностранных государств и другие представители дипломатического корпуса, находящиеся в Узбекистане. Многие зарубежные участники различных семинаров, конференций, «круглых столов», других мероприятий, проводившихся в Олий Мажлисе, принимались руководством парламента, в комитетах и комиссиях.
Одним из приоритетов международной деятельности Олий Мажлиса в отчетный период стало углубление отношений с Европейским парламентом, с которым установлены конструктивные деловые отношения. Подтверждением этому являются ежегодные заседания Комитета парламентского сотрудничества (КПС) «Узбекистан — ЕС». Так, за период с 2000 года по 2004 год было проведено пять таких заседаний. На заседаниях обсуждались вопросы демократизации, соблюдения прав человека и гражданских свобод в Узбекистане, безопасности в Центральноазиатском регионе, усиления международного сотрудничества в борьбе с терроризмом, наркотрафиком и организованной преступностью, экологические проблемы и способы их разрешения, а также вопросы сотрудничества между Европейским Союзом и Узбекистаном в рамках программ ТАСИС, ТРАСЕКА, ИНОГЕЙТ и шаги к его укреплению.
Важным событием стало проведение 18 ноября 2002 года в г. Ташкенте первой встречи парламентариев стран — членов Организации «Центрально-Азиатское сотрудничество», в которой приняли участие более 40 представителей парламентов Республики Казахстан, Кыргызской Республики, Республики Таджикистан и Республики Узбекистан. На встрече была достигнута договоренность о создании института межпарламентского сотрудничества — Совещания парламентариев государств — членов ЦАС.
На второй встрече парламентариев с участием руководителей парламентов государств — членов ЦАС, которая состоялась 5 мая 2004 года в г. Алматы, были обсуждены вопросы гармонизации национальных законодательств государств — членов ЦАС в сферах борьбы с терроризмом, экстремизмом и незаконным оборотом наркотиков. По итогам этой встречи подписано Совместное заявление.
Большую работу провела специальная комиссия при парламенте по возвращению в Узбекистан архивных документов, оказавшихся за ее пределами и являющихся достоянием народа, созданная в мае 1999 года постановлением Кенгаша Олий Мажлиса, Члены комиссии в отчетный период выезжали в Россию, Великобританию, Турцию, Египет и ОАЭ. В результате из библиотек Великобритании и Турции в Узбекистан были доставлены копии уникальных миниатюр К. Бехзода, записанные к произведениям Навои, Низами и Дехлеви, а из Британского музея в Лондоне — копии коллекций рисунков, относящихся к эпохе Бабура и Бабуридов, портретов правителей Бухары. Из музея «Виктории и Альберта» (Англия) привезены копии миниатюр уникальной рукописи «Бабурнаме», а также портрета Бабура, сделанного в 1630 году.
Во время поездки членов комиссии в Россию в государственных архивах (фономатериалов в г. Москве и кинофотоархиве в г. Красногорске) найдены более трех тысяч документов, относящихся к истории нашей страны.
Комиссией накоплен большой объем информации о местах нахождения наиболее ценных для нашей страны архивных документов, в том числе аудио-, видео-, кино- и фотодокументов, памятников культуры, произведений изобразительного искусства, исторических источников. Во многих государствах мира, в том числе в России, Великобритании, Турции, Египте, были изучены объемы, условия хранения этих документов, возможность возвращения оригиналов или их копий в Узбекистан. По итогам поездок специальной комиссией руководству страны была представлена записка с предложениями по возвращению этих документов. В результате даны поручения ряду министерств и ведомств (Министерству иностранных дел, Министерству обороны, Министерству внутренних дел, Министерству по делам культуры, Службе национальной безопасности, НА «Узбеккино» и агентству «Узархив») о создании рабочих групп из числа специалистов для проведения окончательного отбора наиболее ценных документов и их возвращении в Узбекистан посредством соответствующих межведомственных соглашений.
Специальная комиссия продолжает работу по изучению наличия архивных и других документов, связанных с историей нашей страны, в ряде государств, в том числе в Индии, Пакистане и КНР.
В целях реализации предложения Президента Республики Узбекистан И. А. Каримова о благоустройстве мест захоронений наших великих предков, находящихся за пределами страны в мае 2003 года Кенгаш Олий Мажлиса принял постановление, в соответствии с которым научная экспедиция возглавляемая председателем Международного фонда имени Бабура, депутатом Олий Мажлиса З. Машрабовым посетила Афганистан, ряд государств Ближнего Востока и Аравийского полуострова.
Члены экспедиции ознакомились с состоянием мест захоронений Абу Райхана Беруни, аль-Фараби, Ахмада Фергани, аль-Хорезми, Алишера Навои, Захриддина Мухаммада Бабура, Камолиддина Бехзода, Боборахима Машраба. Ими было обнаружено находящееся в 35 км от Герата, в кишлаке Дехи Канор, считавшееся утраченным место захоронения наставника Алишера Навои, мастера словесности мавлоно Лутфия. С представителями местных органов власти была достигнута договоренность о совместных действиях по сохранению и благоустройству территорий вокруг захоронений, имеющих огромное историческое и духовное значение для граждан нашей страны.
Защита конституционных прав и свобод личности постоянно находилась в поле внимания руководства парламента, его комитетов и комиссий. В вопросах защиты прав и свобод человека большое внимание уделялось работе с обращениями граждан, которая проводилась в строгом соответствии с Законом «Об обращениях граждан», полномочиями парламента в данной сфере. За отчетный период в Олий Мажлис поступило 12763 письменных обращения. Во многих из них выражена поддержка курса руководства страны на углубление реформ, благодарность за проявленную заботу о благе народа и целенаправленную защиту конституционных прав и свобод личности.
Вместе с тем в ряде обращений и заявлений граждан говорится о нарушениях законов работниками правоохранительных органов, недостатках в деятельности служб социального обеспечения, невнимательном отношении к жалобам на местах. В некоторых из них сообщается об ущемлении прав и интересов граждан, о бюрократизме и формализме при разрешении их законных требований со стороны местных органов власти, судов, поднимаются проблемы занятости трудоспособного населения, организации коммунального обслуживания. Значительная часть писем поступила из города Ташкента, Самаркандской, Сурхандарьинской и Кашкадарьинской областей.
Обращения, в которых поднимались наиболее острые вопросы, рассматривались руководством Олий Мажлиса, в комитетах и комиссиях. Прием граждан проводился депаутатами как в Олий Мажлисе, так и в избирательных округах. Подавляющее большинство поступивших обращений граждан направлено для рассмотрения в соответствующие хокимияты, суды, органы прокуратуры, министерства, ведомства, другие компетентные органы. Работа с этими обращениями на местах находилась под постоянным контролем депутатов.
Уполномоченному Олий Мажлиса по правам человека за отчетный период поступило 24904 обращения граждан. На 4925 обращений даны устные разъяснения и консультации, 5581 обращение, связанное с нарушением прав и свобод граждан, взято на контроль, из них 1250 решены положительно. Остальные обращения граждан направлены для рассмотрения в соответствующие государственные органы. Омбудсманом и его представителями проведено более 270 встреч с заявителями с выездом на места. Члены Комиссии по соблюдению конституционных прав и свобод человека, члены Экспертного совета, а также региональные представители Уполномоченного Олий Мажлиса по правам человека наблюдали за ходом судебных процессов по 175 уголовным и гражданским делам в качестве представителей Омбудсмана.
В отчетном периоде активизировались деятельность региональных представителей Омбудсмана. Это связано с поддержкой, оказанной местными органами власти, а также с практическим завершением структурного становления данного института.
Мониторинг действующего законодательства с изучением международных правовых норм ведется в Олий Мажлисе с целью глубокого анализа правоприменительной практики, научного обеспечения законотворческой и контрольно-аналитической деятельности, имплементации международных стандартов в национальное законодательство. В комитетах и комиссиях, ряде отделов Секретариата Олий Мажлиса постоянно изучается опыт парламентаризма других стран, создается соответствующая научно-информационная база данных по различным направлениям деятельности высшего законодательного органа страны. К законопроектной и контрольно-аналитической работе, как правило, наряду с сотрудниками Института мониторинга действующего законодательства при Олий Мажлисе, привлекаются и ведущие ученые и эксперты из соответствующих научно-исследовательских институтов, министерств и ведомств, а также представительств зарубежных организаций, аккредитованных в Узбекистане. В отчетный период они дали экспертные заключения по более чем 50 проектам законов.
Особое внимание при разработке и проведении экспертизы законов уделялось вопросу их соответствия проводимому в Республике Узбекистан курсу на либерализацию всех сфер жизни общества, анализу ожидаемых экономических и иных результатов. В Институте выполнено около 200 научных работ, большинство из которых были опубликованы.
В ходе совместной с комитетами и комиссиями контрольно-аналитической деятельности сотрудники Института дали конкретные предложения по улучшению законодательства. Институтом в сотрудничестве с другими организациями, в том числе с международными, был проведен ряд семинаров по вопросам совершенствования законодательных актов, имплементации в национальное законодательство норм международного права, другим актуальным проблемам. Сотрудники Института приняли участие в более тридцати научных и научно-практических семинарах и конференциях, включая международные, проведенные как в Республике Узбекистан, так и за ее пределами. Они участвовали в 130 теле- и более 100 радиопередачах, написали более 140 статей, опубликованных в центральных СМИ, по различным вопросам правоприменительной практики и имплементации международных норм в национальное законодательство.
Оказание практической помощи органам представительной власти на местах стало в отчетный период более регулярным, Олий Мажлис оказал практическую и методическую помощь в становлении и развитии вновь избранных Кенгашей народных депутатов всех уровней, решении ими своих организационных вопросов. В мае 2000 года Олий Мажлис провел республиканский семинар-совещание по повышению роли представительных органов власти в углублении процессов демократизации всех сторон общественной жизни. Подобные семинары были проведены затем в Республике Каракалпакстан, во всех областях и городе Ташкенте.
Особое внимание в отчетный период Олий Мажлис уделял работе органов самоуправления граждан. В соответствии с законодательством в мае-июне 2001 года и ноябре-декабре 2003 года в стране были проведены выборы в органы самоуправления граждан. Кенгаш Олий Мажлиса принял постановления (9 апреля 2001 года и 6 октября 2003 года), которыми были утверждены комплексные планы мероприятий по организации и проведению избирательных кампаний.
В Олий Мажлисе были проведены республиканские семинары-совещания (5 мая 2001 года и 31 октября 2003 года), по подготовке и проведению выборов в органы самоуправления граждан. Аналогичные семинары прошли на местах. Всем хокимиятам и сходам граждан были направлены тексты Закона «Об органах самоуправления граждан», а также материалы республиканских семинаров-совещаний.
В этих важных общественно-политических кампаниях активное участие приняли депутаты Олий Мажлиса, областных, районных и городских Кенгашей народных депутатов. В своих избирательных округах они провели работу по разъяснению преобразований, осуществляемых в стране, действующего законодательства, важности активного участия всех граждан в выборах. Для оказания практической помощи в подготовке и проведении выборов на места выезжали депутаты Олий Мажлиса и ответственные работники Секретариата.
Итогом проведенной работы стало то, что выборы в органы самоуправления граждан в целом в стране прошли на высоком общественно-политическом и организационном уровне. В них приняло участие в 2001 году более 11 млн и в 2003 году более 12 млн человек, что составляет соответственно около 85 и 97 процентов взрослого населения страны на период выборов. Став для широких слоев населения подлинной школой демократии, они еще раз подтвердили правильность курса руководства страны на последовательную передачу части функций органов государственной власти органам самоуправления граждан, их возрастающую роль и значение в либерализации и демократизации всех сторон нашей жизни, решении актуальных социально-экономических вопросов на местах, важность практической реализации концепции «От сильного государства — к сильному гражданскому обществу».
В отчетный период еще большее развитие получили оригинальные формы и методы работы Олий Мажлиса и его органов. Кенгаш Олий Мажлиса в отчетный период провел 48 заседаний, комитеты и комиссии — 453. На заседаниях Кенгаша Олий Мажлиса обсуждались результаты работы Государственного комитета по охране природы, ежегодно заслушивались отчеты Центрального банка, Уполномоченного Олий Мажлиса по правам человека, Института мониторинга действующего законодательства.
Важное значение для эффективной работы высшего законодательного органа страны имеет деятельность депутатских фракций политических партий и блоков. За отчетный период депутатские фракции политических партий и блоки депутатов от представительных органов власти и инициативных групп избирателей внесли определенный вклад в законотворческую деятельность парламента. На их заседаниях рассматривались вопросы, связанные с внесением законопроектов и других документов на обсуждение очередных сессий, выработкой согласованной позиции по ним, организацией и проведением сессий парламента. Это позволило повысить качество законопроектной работы и эффективность депутатской деятельности.
Одной из постоянных форм парламентской работы являются конференции, «круглые столы», семинары и другие мероприятия, которых в отчетный период было проведено более 700. Они, как правило, проводились с участием представителей министерств и ведомств, различных неправительственных организаций, ведущих отечественных и зарубежных ученых, экспертов соответствующего профиля и получили широкий общественный резонанс.
К примеру, Комитет по законодательству и судебно-правовым вопросам провел семинары на тему: «Судебно-правовые реформы и органы прокуратуры», «Демократические процессы и судебноправовая реформа». Им же при содействии Ассоциации судей Узбекистана и Американской ассоциации юристов проведен семинар на тему: «Демократические процессы и судебно-правовая реформа», а совместно с Комитетом по печати и информации — конференция на тему: «Двухпалатный парламент: вопросы организации, функционирования и перспективы». Комитет по демократическим институтам, негосударственным организациям и органам самоуправления граждан совместно с Комитетом по законодательству и судебно-правовым вопросам провел конференцию на тему «Совершенствование правового статуса махалли как института гражданского общества», Комитет по социальным вопросам и занятости совместно с фондом «Соглом авлод учун», Минздравом, Узтелерадио и рядом других организаций организовал телемарафон «Здоровое поколение — наше будущее». Комитет по социальным вопросам и занятости совместно с Комитетом по вопросам науки, образования, культуры и спорта провел семинар на тему: «Место и роль махалли в обеспечении занятости населения, развитии спорта и усилении духовно-нравственного воспитания молодежи», Комитет по делам молодежи провел заседание «круглого стола» на тему: «Конституция — гарантия прав и свобод молодежи». Комитетом по вопросам окружающей среды и охраны природы совместно с Госкомприродой, Главгидрометом, Всемирным банком, Международным фондом «Экосан» проведены международные конференции «Узбекистан: экологическая безопасность на пороге XXI века», «Экология, труд и здоровье».
Комитет по делам молодежи совместно с Национально-демократической партией «Фидокорлар», фондом «Камолот», министерствами обороны, по делам культуры, Узтелерадио и другими организациями провел фестиваль под девизом «Никому не отдадим тебя, Узбекистан!». Эти и другие мероприятия проводились с целью совершенствования законотворческой, контрольно-аналитической и других направлений деятельности Олий Мажлиса, оказания практической помощи различным органам власти и управления, общественным организациям, улучшения положения дел в соответствующих сферах жизни общества.
Большое внимание уделялось взаимодействию со средствами массовой информации, своевременному освещению в печати, в теле- и радиопередачах проводимой Олий Мажлисом работы. В отчетный период только в центральных СМИ страны депутаты Олий Мажлиса выступили более трех с половиной тысяч раз по различным вопросам парламентской деятельности.
Важной формой парламентской работы является всенародное обсуждение законопроектов. Особо значимые проекты правовых документов после принятия в первом чтении публиковались в печати. Поступившие в ходе обсуждения предложения тщательно анализировались и учитывались при окончательной доработке.
В целях разъяснения и пропаганды законодательства о выборах Республики Узбекистан была разработана и принята специальная Программа мероприятий. Она включает издание выборных законов на узбекском, русском и английском языках, размещение их текстов на парламентском Веб-сайте, подготовку и публикацию брошюр и материалов на темы выборов, проведение семинаров, конференций, заседаний «круглых столов», организацию теле- и радиопередач и т. д. В соответствии с Программой состоялись сотни встреч с избирателями в учебных заведениях, махаллях, организациях и учреждениях, опубликовано большое количество материалов в СМИ. В газетах «Халк сузи» и «Народное слово» практически ежедневно печатаются материалы, связанные с выборами. Особое внимание в проводимой работе уделяется вовлечению в выборный процесс женщин, обладающих большим духовным и созидательным потенциалом и способных оказать значительное воздействие на результаты выборов. Данная работа продолжается.
В целом итоги деятельности Олий Мажлиса второго созыва говорят о том, что он выполнил свою задачу на данном историческом этапе развития страны. Новому двухпалатному парламенту предстоит продолжить законотворческую деятельность с учетом новых реалий и тенденций государственного строительства.
(Ведомости Олий Мажлиса Республики Узбекистан, 2004 г., № 1, ст. 3)