toggle_night_mode
Hujjat kuchini yo‘qotgan 01.01.2024
Oʻzbekiston Respublikasi Davlat aktivlarini boshqarish agentligi direktorining
buyrugʻi
Oʻzbekiston Respublikasining Yagona milliy baholash standartini tasdiqlash haqida
[Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 2020-yil 4-iyunda roʻyxatdan oʻtkazildi, roʻyxat raqami 3239]
 LexUZ sharhi
Mazkur buyruq Oʻzbekiston Respublikasi davlat aktivlarini boshqarish agentligi direktorining 2023-yil 25-oktabrdagi 01/11-14/29-sonli “Oʻzbekiston Respublikasining Yagona milliy baholash standartini tasdiqlash toʻgʻrisida”gi buyrugʻiga (roʻyxat raqami 3487, 28.12.2023-y.) asosan 2024-yil 1-yanvardan oʻz kuchini yoʻqotadi.
Oʻzbekiston Respublikasining “Baholash faoliyati toʻgʻrisida”gi Qonuni, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 2-martdagi PF-5953-son “2017 ― 2021-yillarda Oʻzbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yoʻnalishi boʻyicha Harakatlar strategiyasini “Ilm, maʼrifat va raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish yili”da amalga oshirishga oid davlat dasturi toʻgʻrisida”gi Farmoni va 2019-yil 1-iyuldagi PQ-4381-son “Baholash faoliyatini yanada takomillashtirish hamda past rentabelli va faoliyat yuritmayotgan davlat ishtirokidagi korxonalarni sotish mexanizmlarini soddalashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi qaroriga muvofiq buyuraman:
1. Oʻzbekiston Respublikasining Yagona milliy baholash standarti 1-ilovaga muvofiq tasdiqlansin.
2. Ayrim idoraviy normativ-huquqiy hujjatlar 2-ilovaga muvofiq oʻz kuchini yoʻqotgan deb topilsin.
3. Mazkur buyruq rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran uch oydan keyin kuchga kiradi.
Direktor S. BEKENOV
Toshkent sh.,
2020-yil 1-may,
01/11-15/62-son
Oʻzbekistan Respublikasi Davlat aktivlarini boshqarish agentligi direktorining 2020-yil 1-maydagi 01/11-15/62-son buyrugʻiga
1-ILOVA
Oʻzbekiston Respublikasining yagona milliy baholash
STANDARTI
Mazkur Standart Oʻzbekiston Respublikasining “Baholash faoliyati toʻgʻrisida”gi Qonuni, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 2-martdagi PF-5953-son “2017 ― 2021-yillarda Oʻzbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yoʻnalishi boʻyicha Harakatlar strategiyasini “Ilm, maʼrifat va raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish yili”da amalga oshirishga oid davlat dasturi toʻgʻrisida”gi Farmoni, 2019-yil 1-iyuldagi PQ-4381-son “Baholash faoliyatini yanada takomillashtirish hamda past rentabelli va faoliyat yuritmayotgan davlat ishtirokidagi korxonalarni sotish mexanizmlarini soddalashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi qarori hamda xalqaro baholash standartlari tamoyillari asosida ishlab chiqilgan boʻlib, Oʻzbekiston Respublikasidagi baholash faoliyatini normativ jihatdan tartibga solinishini belgilaydi.
I BOʻLIM. BAHOLASh FAOLIYATIDA FOYDALANILADIGAN PRINSIPLAR, ATAMALAR VA TARIFLAR (1-SON MBS)
1-bob. Umumiy qoidalar
1. Baholash faoliyatida foydalaniladigan prinsiplar, atamalar va tariflar (1-son MBS) (bundan buyon matnda 1-son MBS deb yuritiladi) baholovchilar uchun baholashning umumiy prinsiplarini aks ettiradigan milliy baholash standartlari (bundan buyon matnda MBS deb yuritiladi) prinsiplarini, mulohazalarning obyektivligi, malakalilik va mazkur Standart talablaridan chekinishlarning yoʻl qoʻyiladigan darajasini, shuningdek mulkni baholash va mulkiy huquqlar sohasida qoʻllaniladigan prinsiplar, atama va tariflarni belgilaydi.
2. 1-son MBS qiymat turlari, baholash obyekti, baholash yondashuvlari va usullarini belgilashda, shuningdek barcha mulkchilik shakllaridagi mulk qiymatini baholashda qoʻllanilishi majburiydir.
2-bob. Asosiy atamalar va tariflar
3. Mazkur Standartda qiymatni baholash, buxgalteriya hisobi yoki moliya sohasidagi bazaviy atamalar tarifi keltirilmaydi, chunki baholovchilar bunday tushunchalar haqida tasavvurga ega deb hisoblanadi.
4. Ushbu Standartda quyidagi atama va tariflardan foydalaniladi:
aktiv yoki aktivlar ― baholashga oid vazifa (baholash vazifasi) tatbiq etiladigan baholash obyektlari. Mazkur Standartda “aktiv yoki aktivlar” tushunchasining boshqacha maʼnosi koʻrsatilmagan boʻlsa, uning qoʻllanilishi “aktiv”, “aktivlar guruhi”, “majburiyat”, “majburiyat guruhi” yoki “aktivlar va majburiyatlar guruhi” maʼnosida ishlatilishini ham nazarda tutadi;
baholash maqsadi ― aktiv qiymatining baholashga oid vazifada baholash natijasidan qanday foydalanilishi moʻljallanayotganligini hisobga olib belgilangan turini aniqlash. Baholashning umumiy maqsadlari moliyaviy va soliq hisoboti uchun, mijozning manfaatlarini sudda himoya qilish, bitimlarga hamrohlik qilish, garov kreditlari boʻyicha qarorlarni asoslash uchun baholashni oʻz ichiga oladi;
baholash ekspertizasi — qonunchilik hujjatlariga muvofiq baholash haqidagi hisobotlarning ishonchliligini ekspert tekshiruvidan oʻtkazish;
(4-bandning toʻrtinchi xatboshisi Oʻzbekiston Respublikasi adliya vazirining 2021-yil 28-iyuldagi 16-mh-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3313, 28.07.2021-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 28.07.2021-y., 10/21/3313/0724-son)
baholovchi — belgilangan tartibda Davlat aktivlarini boshqarish agentligi tomonidan berilgan baholovchining malaka sertifikatiga ega boʻlgan jismoniy shaxsdir;
(4-bandning beshinchi xatboshisi Oʻzbekiston Respublikasi Davlat aktivlarini boshqarish agentligi direktorining 2022-yil 4-martdagi 01/11-14/16-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3239-1, 14.03.2022-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 14.03.2022-y., 10/22/3239-1/0216-son)
boʻlishi mumkin/mumkin/ehtimol ― ushbu soʻzlardan foydalanilishi baholovchilar tushunishi va eʼtiborga olishi kerak boʻlgan harakatlar va tartib-taomillar borligini koʻrsatadi. Baholovchi bu masalalarni baholashga oid vazifada qanday hisobga olishi uning ushbu Standart maqsadlariga muvofiq keladigan holatlarda qanday kasbiy mulohaza yuritishiga bogʻliq;
buyurtmachi ― baholash kim uchun olib borilayotgan boʻlsa, oʻsha shaxs;
vazn koeffitsiyenti/vazn ― yakuniy qiymat haqida xulosani shakllantirish jarayonida muayyan qiymat koʻrsatkichiga ishonch darajasi;
gudvill ― korxonadan alohida identifikatsiya qilinishi va baholanishi mumkin boʻlmagan omillar (korxona nomi va ishlab chiqarilayotgan mahsulotning mashhurligi, muayyan obroʻ va ishga doir aloqalar mavjudligi, joylashgan yer va boshqa shunga oʻxshash omillar) taʼsirida vujudga keladigan nomoddiy aktiv;
diskontlash stavkasi ― boʻlgʻusi pul tushumlarini joriy qiymatga aylantirish uchun foydalaniladigan iqtisodiy samara stavkasi;
joriy qiymat ― tegishli diskontlash stavkasidan foydalanib, muayyan sanaga keltirilgan boʻlgʻusi daromadlar qiymati;
intellektual mulk obyekti ― jismoniy yoki yuridik shaxsning intellektual faoliyat natijalari hamda fuqarolik muomalasi ishtirokchilarining tovarlar, ishlar va xizmatlarning xususiy alomatlarini aks ettiruvchi vositalarga boʻlgan mutlaq huquqi;
ishtirokchi ― baholash haqida vazifada qoʻllaniladigan baholash bazasi (bazalari)ga muvofiq manfaatdor ishtirokchi yoki ishtirokchilar. Baholash bazalarining har xilligi baholovchiga turli nuqtai nazarlarni, xususan, “bozor ishtirokchilari” pozitsiyalarini (masalan, bozor qiymati, adolatli qiymat) yoki muayyan mulkdor yoki potensial xaridor pozitsiyasini (masalan, investitsiya qiymati) hisobga olish zarurligini uqtiradi;
kapitallashtirish stavkasi ― muayyan davr uchun daromad miqdorini qiymatga aylantirish uchun foydalaniladigan, qoida tariqasida, foiz hisobida ifodalanadigan boʻluvchi. Koʻchmas mulk obyektining umumiy tannarxi uni ishlab chiqarishga ketgan bevosita va bilvosita xarajatlarni oʻz ichiga oladi.
Agar xaridor koʻchmas mulkni sotib olgandan keyin qoʻshimcha kapital xarajatlar qilgan boʻlsa, tannarxni hisoblashda bu xarajatlar sotib olishning retrospektiv (oʻzi uchun) qiymatiga qoʻshiladi. Bu xarajatlar obyektning bozor qiymatiga bozor ularni qanchalik maqsadga muvofiq deb hisoblashiga qarab, oʻz hissasini qoʻshadi;
qiymat ― sotib olish mumkin boʻlgan tovarlar yoki xizmatlar xaridorlari va sotuvchilari kelishib olishlari ehtimoli yuqori boʻlgan narxga tegishli iqtisodiy tushuncha. Qiymat bu fakt emas, balki aniq vaqtda aniq tovarlar va xizmatlarning tanlangan qiymat talqiniga muvofiq ehtimol qilinadigan va hisoblab chiqiladigan kattalik. Qiymatning iqtisodiy tushunchasi baholash sanasida ushbu tovarlar egasi boʻlgan yoki ushbu xizmatlarning foydalanuvchilari oladigan foydaga bozorning qarashini aks ettiradi.
Qiymat baholarini tushunish va qoʻllash uchun qiymatning turi va talqinini aniq koʻrsatish, shuningdek ularning baholash boʻyicha topshiriqqa muvofiqligini taʼminlash zarur. Qiymat talqinining oʻzgarishi turli mulk obyektlari uchun qayd qilib qoʻyiladigan qiymat miqdoriga jiddiy taʼsir koʻrsatishi mumkin.
Qiymat tushunchasi qandaydir bitim bilan bogʻliq pul summasini nazarda tutadi. Shunga qaramay, baholanayotgan mulkning sotilishi, uning baholash sanasida bozor qiymati tarifida mujassam shartlarga amal qilgan holda sotilishi mumkin boʻlgan narxini belgilash uchun zaruriy shart boʻlmaydi;
qiymatni baholash sohasidagi ekspert ― boshqa baholovchi tomonidan bajarilgan baholash haqidagi hisobotning ishonchliligi ekspertizasini oʻtkazadigan hamda baholash obyektini takroriy baholashni oʻtkazmasdan ekspert xulosasida oʻzining baholash haqidagi hisobotning ishonchliligi haqidagi xolis fikrini bildiradigan professional baholovchi;
multiplikator ― korxonaning narxi yoki oʻzgacha qiymat asosi va uning faoliyatini tavsiflovchi moliyaviy, ishlab chiqarish yoki ashyoviy koʻrsatkich oʻrtasidagi nisbatni koʻrsatuvchi koeffitsiyent;
narx ― qandaydir tovar yoki xizmat uchun taklif etilayotgan, soʻralayotgan yoki toʻlangan pul summasi. Sotuv narxi, u ochiq eʼlon qilingan yoki sir saqlanganligidan qatʼi nazar, sodir boʻlgan fakt hisoblanadi. Aniq xaridorlar va sotuvchilarning moliyaviy imkoniyatlari, motivlari yoki alohida manfaatlaridan kelib chiqib, tovar yoki xizmatga toʻlangan narx tovar yoki xizmatning qiymatiga mos kelmasligi mumkin. Shunga qaramay, narx qoida tariqasida ushbu tovarlar yoki xizmatlarga mazkur xaridor va/yoki sotuvchi tomonidan muayyan vaziyatlarda oʻrnatiladigan nisbiy qiymat indikatoridir;
nomoddiy aktivlar ― tashkilot tomonidan ulardan ishlab chiqarish, ishlar bajarish, xizmatlar koʻrsatish yoki tovarlarni sotish jarayonida foydalanish maqsadida yoxud maʼmuriy va boshqa funksiyalarni amalga oshirish uchun uzoq muddat mobaynida tutib turiladigan, moddiy-ashyoviy mazmunga ega boʻlmagan identifikatsiyalanuvchi mol-mulk obyektlari;
natijalarni oʻlchash ― qoida tariqasida turli yondashuvlarni qoʻllash doirasida olingan turli qiymat koʻrsatkichlarini tahlil qilish va muvofiqlashtirish jarayoni;
pul oqimi ― muayyan davr mobaynida aktiv, aktivlar guruhi, korxona tomonidan yaratiladigan pul mablagʻlari oqimi;
salmoqli/ahamiyatli/jiddiy (yoki muhim) ― baholash jihatlarining baholash vazifasi (shu jumladan, dastlabki maʼlumotlar, farazlar, shuningdek qoʻllaniladigan usullar va yondashuvlar) nuqtai nazaridan ahamiyatliligi, ularni qoʻllash va/yoki ularning baholashga taʼsiri baholash foydalanuvchilarining iqtisodiy yoki boshqa qarorlariga taʼsir koʻrsatadi;
tannarx ― tovar yoki xizmatni xarid qilish, yaratish va ishlab chiqarishga doir xarajatlar yigʻindisidan iborat;
tiklash qiymati ― baholash obyektiga oʻxshash yangi obyektni oʻxshash materiallar va texnologiyalardan foydalanib yaratish xarajatlari summasi;
oʻrniga belgilash qiymati ― baholash obyektiga oʻxshash foydali xossalarga ega boʻlgan yangi obyektni zamonaviy materiallar va texnologiyalar yordamida yaratish xarajatlari summasi;
xarajatlar ― tovar yoki xizmatni yaratish yoki ishlab chiqarish uchun talab qilinadigan resurslar miqdorining pullik ifodasi. Xaridor tomonidan tovar yoki xizmat uchun toʻlangan narx uning uchun ularni sotib olish xarajatlariga aylanadi.
Mulk obyekti uchun xarajatlarni hisoblab chiqish ishlab chiqarish xarajatlari yoki almashtirish xarajatlarining hisoblab chiqilgan miqdoriga asoslanishi mumkin.
Ishlab chiqarish xarajatlari mavjud obyekt nusxasini oʻxshash texnologiyalar va materiallardan foydalanib yaratishga qilingan xarajatlardir.
Almashtirish xarajatlari esa hisoblangan miqdori ayni paytda bozorda qoʻllaniladigan texnologiyalar va materiallardan foydalanib taqqoslanarli foydalilikka ega obyektni yaratishni nazarda tutadi;
yaxshilashlar ― yer uchastkasini undan keyinchalik foydalanish uchun oʻzgartirish borasidagi faoliyat natijasida yaratilgan va u bilan uzviy bogʻliq boʻlgan yer uchastkasidagi oʻzgarishlar. Yaxshilashlar binolar, inshootlar, muhandislik sistemalari va tarmoqlari, koʻp yillik oʻsimliklarni va ular bilan jamuljam holda konstruktiv yoki funksional yaxlitlikni tashkil etadigan boshqa obyektlarni oʻz ichiga oladi.
3-bob. Standart prinsiplari
5. Quyidagilar mulkni baholashning asosiy prinsiplari hisoblanadi:
standart talablariga rioya qilish prinsipi ― mazkur Standart baholovchilar va baholash tashkilotlari uchun moʻljallangan boʻlib, aktivlar qiymatini baholash boʻyicha xizmatlar koʻrsatilganda hamda ekspertlar tomonidan baholash obyektini baholash toʻgʻrisidagi hisobotning (bundan buyon matnda baholash haqidagi hisobot deb yuritiladi) ishonchliligi tekshirilganida qoʻllash majburiy hisoblanadi. Agar, baholash ushbu Standartga muvofiq oʻtkazilgan yoki oʻtkaziladi deb koʻrsatilgan boʻlsa, qiymat bahosi mazkur Standartning barcha tegishli MBSga rioya etgan holda tayyorlanganligini anglatadi;
aktivlar va/yoki majburiyatlarni baholashni oʻtkazishda standartni qoʻllash prinsipi ― mazkur Standart aktivlar, majburiyatlar yoki aktivlar va majburiyatlar guruhlarining qiymatini baholashda qoʻllaniladi;
xolislik prinsipi ― baholash jarayoni baholovchidan dastlabki maʼlumotlar va farazlarning ishonchliligi yuzasidan xolis mulohazalarni shakllantirishni talab qiladi. Qiymat bahosining ishonchligini taʼminlash uchun, ushbu mulohazalar shaffoflik hamda har qanday subyektiv omillarning baholash jarayoniga taʼsiri ehtimolini eng past darajaga tushirish mumkinligini inobatga olgan holda ishlab chiqilgan boʻlishi kerak.
Baholash jarayonida qoʻllaniladigan mulohaza va tahlillarning aniq oʻtkazilmasligi hamda obyektiv boʻlmagan xulosalar va yakuniy natijalarning shakllantirilishining oldini olish uchun xolis boʻlishi kerak.
Ushbu Standartni qoʻllashning asosiy sharti baholash jarayonida subyektiv omillarning natijaga taʼsir qilmasligini belgilaydigan zarur obyektivlik darajasini taʼminlay oladigan zarur nazorat va usullardan foydalanishni nazarda tutadi;
malakalilik prinsipi ― qiymatni baholash tegishli koʻnikma, tajribaga, baholash predmeti, aktiv aylanadigan bozor (bozorlar) hamda baholash maqsadlari haqida bilimlarga ega boʻlgan baholovchilar tomonidan bajarilishi kerak.
Agar baholovchi baholashni hamma jihatdan bajarish uchun barcha kerakli koʻnikmalarga, tajribaga hamda bilimlarga ega boʻlmasa, u holda baholovchi umumiy vazifaning baʼzi bir jihatlari boʻyicha yordam soʻrab mutaxassisga murojaat etishi mumkin, bunda baholashga oid vazifada, shuningdek baholash haqidagi hisobotda mazkur holat aks ettirilishi kerak. Baholovchi har qanday mutaxassislarning ishi natijalarini aniqlashtirib olishi, tushunishi va qoʻllashi uchun texnik koʻnikmalarga, tajribaga va bilimlarga ega boʻlishi lozim;
chekinishlar prinsipi ― baholash standartlaridan chekinishlar bu shunday vaziyatki, unda mazkur Standartning ayrim talablaridan farq qiladigan aniq qonunchilik, normativ yoki boshqa umumeʼtirof etilgan talablarga rioya etish zarur boʻladi.
Chekinishlar ushbu Standartga rioya etishni taʼminlash uchun baholash maqsadlariga va doirasiga javob beradigan qonunchilik, normativ va boshqa umumeʼtirof etilgan talablarga rioya etilishi zarurligi bilan bogʻliq majburiy chora hisoblanadi. Baholovchi, agar chekinishlarga mana shunday vaziyatlarda yoʻl qoʻygan boʻlsa, baholash Standartga muvofiq oʻtkazildi deb hisoblanishi mumkin.
Qonunchilik, normativ va boshqa umueʼtirof etilgan talablarga amal qilgan holda Standartdan chekinishlar Standartning boshqa barcha talablariga nisbatan ustunlikka ega.
Baholovchi har qanday chekinishlarning xususiyatini aniqlab olishi kerak. Agar bajarilayotgan tartib taomillar xususiyatiga, qoʻllanilayotgan dastlabki maʼlumotlar va farazlarga va/yoki baholash boʻyicha xulosa (xulosalar)ga jiddiy taʼsir koʻrsatadigan qandaydir chekinishlar boʻlsa, baholovchi aniq qonun talablari, normativ hujjatlar va boshqa umumetirof etilgan talablarni hamda ushbu Standart talablaridan farqni yuzaga keltiradigan muhim jihatlarni koʻrsatishi shart.
Baholashlarni mazkur Standartga muvofiq bajarishda qonunchilik talablari, normativ hujjatlar va/yoki boshqa umumeʼtirof etilgan talablar bilan belgilanmagan standartlardan chekinishlarga yoʻl qoʻyilmaydi.
Baholash jarayoni hamda olingan natijani bayon etishga, baholashga va yakuniy qiymat haqidagi xulosaga daxl qiladigan har qanday farazlar va cheklovchi shartlarni ochib berishda ushbu Standartdan chekinishlarga yoʻl qoʻyilmaydi.
4-bob. Baholash prinsiplari
6. Mulkni baholash turli omillarning mulk qiymati miqdoriga taʼsirini aniqlash imkonini beradigan iqtisodiy prinsiplar yigʻindisi asosida amalga oshiriladi.
Boshqa teng sharoitlarda mulk obyekti qiymatiga hal qiluvchi taʼsir koʻrsatadigan omillarga qarab, mulkni baholashda qoʻllaniladigan iqtisodiy prinsiplar yigʻindisi quyidagi tarzda tasniflanishi mumkin:
bozor muhitiga bogʻliq baholash prinsiplari;
mulkdorning mulk haqidagi tasavvuri bilan bogʻliq baholash prinsiplari;
mulkdan foydalanish xususiyati bilan bogʻliq baholash prinsiplari.
7. Bozor muhitiga bogʻliq prinsiplarga quyidagilar kiradi:
a) talab va taklif prinsipi ― mulkning bozor qiymati bozorda talab va taklifning oʻzaro taʼsirlashuvi hamda sotuvchilar va xaridorlarning raqobat xususiyati natijasida shakllanadi.
Talab qoida tariqasida xaridorlar maʼlum vaqt oraligʻida, shu paytda qaror topgan bozor qiymati boʻyicha sotib olishga tayyor yoki sotib olishi mumkin boʻlgan tovarlar yoki xizmatlar miqdori bilan belgilanadi. Tovar yoki xizmatga boʻlgan talabga taʼsir qiladigan hal qiluvchi omillar potensial isteʼmolchilarning shu tovar yoki xizmatni olishga istagi va imkoniyatlarini aks ettiruvchi afzal koʻrishlari va xarid qilish qobiliyatidir. Shunday qilib, tovar yoki xizmatga talab shunday tovar yoki xizmatning foydaliligi bilan yaratiladi, ularning tanqisligi va kerakliligi taʼsirida boʻladi hamda potensial xaridorlarning xarid qobiliyati bilan cheklanadi.
Taklif ayni paytda bozorda aniq narxda sotuvga taklif etilgan obyektlar miqdori bilan belgilanadi. Tovar yoki xizmat taklifiga taʼsir qiluvchi asosiy omillar bunday tovar yoki xizmatning foydaliligi va ularning aylanmadagi miqdorining cheklanganligidir. Shu bilan birga, tovar yoki xizmatning mavjudligi potensial isteʼmolchilarning haqiqiy xarid qobiliyati bilan cheklangan.
Talab va taklif nisbati teng vaznli bozordagi narxlar darajasini belgilaydi. Talab va taklif nisbatining ehtimol qilinadigan quyidagi holatlarini ajratish mumkin:
talab va taklif teng, bozor bitimlari natijasida mulk obyektlarining teng vaznli adolatli bozor narxi shakllanadi;
talab taklifdan ortiq, bu bozorda narxlarning oshib ketishi bilan ifodalanadi;
taklif talabdan yuqori, bu bozorda narxlarning tushib ketishi bilan ifodalanadi;
b) raqobat prinsipi ― bozor mexanizmlari boshqarish taʼsiriga ega. Bozor talabi foydani keltirib chiqaradi, foyda, oʻz navbatida, raqobatni yuzaga keltiradi. Qoʻshimcha foyda olish imkoniyati yoki monopollashuv jarayonlari raqobat mexanizmlarining buzilishiga olib keladi hamda mulk qiymatini buzib yuborib, bozorga putur yetkazadi;
v) oʻzgarish prinsipi ― mulkning bozor qiymati vaqtga bogʻliq holda oʻzgaradi hamda muayyan sanaga belgilanadi. Mulk obyektining oʻzi ham, tashqi sharoitlari ham oʻzgarishga moyil;
g) muvofiqlik prinsipi ― mulkning eng yuqori qiymati mulk obyektining oʻzi hamda undan foydalanish xususiyati bozor ehtiyojlari va kutuvlarga mos kelganda shakllanadi;
d) bogʻliqlik (tashqi taʼsir) prinsipi ― mulk obyekti qiymati unga nisbatan ichki va tashqi omillar yigʻindisining taʼsiriga bogʻliq.
8. Mulkdorning mulk haqidagi tasavvurlariga bogʻliq prinsiplarga quyidagilar kiradi:
a) foydalilik prinsipi ― foydalilik koʻchmas yoki koʻchar mulk obyektlarini baholashda asosiy mezon hisoblanadi. Baholash jarayonida qoʻllaniladigan tartib-taomillarning umumiy maqsadi baholanayotgan mulkning foydaliligi yoki yaroqliligi darajasini aniqlash va miqdoriy ifodalashdan iborat.
Foydalilik aniq shart-sharoitlarga nisbatan qaraladigan nisbiy tushuncha. Mol-mulkning qiymati yuridik, jismoniy, funksional, iqtisodiy va ekologik omillarni birgalikda hisobga olgan holda uning foydaliligini baholash yoʻli bilan belgilanadi.
Mol-mulk qiymatini baholash undan foydalanish usuli va/yoki uni bozorda oddiy sotish tartib-taomiliga bogʻliq. Baʼzi mol-mulk obyektlari mazkur mol-mulk obyektlarining tarkibiy qismlaridan alohida foydalanilganda optimal foydalilikni kasb etadi. Boshqa mol-mulk obyektlari esa muayyan mulk obyektlari guruhi tarkibida foydalanilganda optimal foydalilikka erishadi. Tegishlicha, mol-mulkning alohida ajratilgan obyekt sifatidagi foydaliligi hamda mulk obyektlari guruhining bir qismi sifatidagi foydaliligini farqlash kerak.
Baholovchi mulkni u bozorda qanday koʻrinishda boʻlsa, shunday baholashi lozim (mol-mulkning alohida obyekti sifatida, mol-mulk obyektlari guruhining bir qismi sifatida). Agar mulk obyektlari guruhining bir qismi sifatida baholanayotgan mulkning qiymati xuddi shu mol-mulk obyektining alohida ajratilgan mulk sifatidagi bahosidan farq qilsa, bunday qiymat baholash haqidagi xulosaga kiritilishi kerak.
Alohida ajratilgan va mustaqil ishlaydigan mol-mulk obyektlari, qoida tariqasida, bittalab sotiladi va tegishlicha baholanadi. Mol-mulk obyektlarining bahosi uning ishlashi yoki boshqa mol-mulk obyektlari bilan iqtisodiy bogʻliqligi natijasida oshsa (kamaysa), bunday qoʻshimcha qiymat baholash haqidagi xulosaga kiritilishi kerak. Bunday qoʻshimcha qiymat tegishlicha asoslanmasdan bozor qiymati sifatida qaralmasligi kerak.
Alohida mulk obyekti boshqa shaxslarning mulkida boʻlgan mulk obyektlari bilan jismoniy yoki funksional bogʻliqligi hisobiga yoxud oʻzining xaridor uchun jozibadorligi tufayli oʻz qiymatidan yuqori qoʻshimcha (maxsus) qiymatga ega boʻlishi mumkin. Baholash haqidagi hisobotda bunday qoʻshimcha (maxsus) qiymat miqdori mazkur baholash standartlariga muvofiq belgilangan bozor qiymatidan alohida koʻrsatilishi kerak.
Foydalilik mulk obyektidan yoki mulk obyektlari guruhidan butun foydalanish davri davomida baholanadi. Mulk obyekti aylanmadan vaqtincha yoki toʻliq olingan taqdirda bunday mulk obyektini baholash baholovchidan maxsus bilimlarni talab qiladi, bunday mulkni baholash haqidagi hisobot mazkur standartlar talablariga mos holda tuzilishi kerak.
Baholash haqida hisobotni tuzishda baholovchi mulk qiymati haqida xulosa qilish uchun asos boʻlgan axborotning ochib berilishini taʼminlashi, shuningdek bunda maxsus taxminlarga va cheklovlarga yoʻl qoʻyilganmi yoʻqmi, shu taxminlar va cheklovlarni koʻrsatishi lozim.
Mulkning baholash sanasidagi foydaliligi darajasini tashqi yoki iqtisodiy omillar taʼsiri tufayli aniq belgilab boʻlmasligi mumkin. Bunday holda mazkur Standart talablariga muvofiq baholash haqidagi hisobot mulk qiymati haqidagi xulosaga asos boʻlgan axborotni ochib berishi, shuningdek agar mulk obyektini baholashda maxsus farazlar va cheklovlarga yoʻl qoʻyilgan boʻlsa, ularni koʻrsatishi kerak.
Foydalilik siyosiy yoki iqtisodiy mavhumlik vaziyatida oʻzgarishi mumkin. Korxonalar faoliyatining vaqtinchalik yoki toʻliq toʻxtatilishi ularning mol-mulki qiymatiga arzimas taʼsir koʻrsatishi mumkin, ayni paytda faoliyatning uzoq vaqt toʻxtatilishi istiqboli esa ularning qiymatiga ancha jiddiy taʼsir koʻrsatishi mumkin. Mulkni baholashda baholanayotgan mulkka undan foydalanish natijalariga taʼsir koʻrsatadigan ichki va tashqi omillarni birgalikda hisobga olgan holda qaralishi kerak;
b) almashtirish prinsipi ― oddiy xaridor mulk obyekti uchun, ogʻirlashtiruvchi vaqt omillari, koʻproq xavf-xatar yoki qandaydir noqulayliklar boʻlmaganda, oʻzining foydalilik tavsiflari bilan oʻxshash boshqa mulk obyektiga almashtirish uchun talab etiladigan summadan ortigʻini toʻlamaydi.
Mulk obyektining boʻlishi mumkin boʻlgan eng yuqori qiymati bir xil foydalilikka ega boshqa mulk obyektini sotib olish mumkin boʻlgan eng past narx bilan belgilanadi.
Bunday eng past narx baholanayotgan mulk obyektiga ekvivalent foydaliligi eng yaqin boʻlgan yangi oʻxshash mulk obyektini yaratish uchun eng ehtimol qilinadigan xarajatlar miqdori bilan belgilanadi;
v) oldindan bilish prinsipi ― daromad keltiradigan mulk qiymati ushbu mulkka egalik qilishdan kelgusida olinishi mumkin boʻlgan daromadlarning joriy qiymati bilan belgilanadi.
9. Mulkdan foydalanish xususiyati bilan bogʻliq prinsiplarga quyidagilar kiradi:
a) eng yaxshi va eng samarali foydalanish prinsipi ― eng yaxshi va eng samarali foydalanish mulkdan qonunchilik hujjatlariga zid boʻlmaydigan, jismonan va moliyaviy jihatdan amalga oshirilishi mumkin boʻlgan va bunda ushbu mulkni baholash eng yuqori qiymat miqdorini berishi ehtimol qilinadigan foydalanishdir.
(9-band “a” kichik bandining birinchi xatboshisi Oʻzbekiston Respublikasi adliya vazirining 2021-yil 28-iyuldagi 16-mh-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3313, 28.07.2021-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 28.07.2021-y., 10/21/3313/0724-son)
Mulkdan qonunchilik hujjatlariga zid tarzda yoki jismoniy imkoni yoʻq foydalanish eng yaxshi va eng samarali foydalanish deb qaralmaydi. Mulkdan qonunchilik hujjatlariga zid boʻlmagan va jismoniy imkoni boʻlgan tarzda foydalanilganda baholovchi mulkdan bunday foydalanilishni eng ehtimoliy ekanligi haqidagi fikrini asoslab berishi kerak. Mulkdan foydalanish ehtimolining bitta yoki koʻproq variantlari boʻlganda ularni moliyaviy asoslab berish kerak. Baholanayotgan mulkdan foydalanganda bu mulk eng yuqori qiymatga ega boʻlsa hamda bunday foydalanish koʻrsatilgan talablarga javob bersa, bu eng yaxshi va eng samarali foydalanish boʻladi.
(9-band “a” kichik bandining ikkinchi xatboshisi Oʻzbekiston Respublikasi adliya vazirining 2021-yil 28-iyuldagi 16-mh-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3313, 28.07.2021-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 28.07.2021-y., 10/21/3313/0724-son)
Beqaror va teng vaznli boʻlmagan bozorlarda mulkni undan keyingi foydalanish uchun saqlash eng yaxshi va eng samarali foydalanish sifatida qaralishi mumkin.
Ehtimol qilinadigan eng yaxshi va eng samarali foydalanishning bir nechta variantlari aniqlanganda munosib variantni tanlash mulkdan foydalanishning har bir variantida kelishi kutiladigan pul oqimlarini tahlil qilish asosida amalga oshiriladi. Modifikatsiyalanish holatida boʻlgan mulkdan foydalanishda eng yaxshi va eng samarali foydalanish sifatida oraliq foydalanish qaralishi mumkin.
Eng yaxshi va eng samarali foydalanish tushunchasi asosiy boʻlib, mulkning bozor qiymati hisob-kitoblarining ajralmas qismi hisoblanadi;
b) hissa qoʻshish prinsipi ― har qanday qoʻshimcha elementlar va yaxshilanishlar, mulk obyekti qiymatining oshishi bunday elementlarni sotib olish va amalga oshirishga ketgan xarajatlardan yuqori boʻlganda, oʻzini oqlagan boʻladi;
v) muvozanatlashganlik prinsipi ― agar mulk obyekti ikki yoki undan ortiq tarkibiy elementlardan iborat boʻlsa, bunday tarkibiy elementlar oʻzaro funksional bogʻliqlikda va muvofiqlashgan boʻlishi kerak;
g) oshib boruvchi va kamayuvchi unum prinsipi ― kapital qoʻyilmalarining oshirib borilishi shunga mos ravishda mulkdan foydalanishdan unumning muayyan chegaragacha proporsional oshishiga olib keladi, shundan keyin mulkdan foydalanishdan unumning oʻsishi kapital qoʻyilmalarning oshishiga nisbatan kamayib boradi;
d) mulkiy huquqlarni maqbul taqsimlash prinsipi ― mulkiy huquqlar mulk obyekti umumiy qiymatining eng yuqori darajasini taʼminlaydigan tarzda modifikatsiya qilinishi (birlashtirilishi, ajratilishi) kerak.
II BOʻLIM. BAHOLAShGA OID VAZIFA (2-SON MBS)
1-bob. Umumiy qoidalar
10. Aktivlar qiymatini baholash jarayoni baholovchining baholashga oid vazifani belgilashdan tortib obyektning pul birliklarida ifodalangan qiymat bahosini oʻz ichiga olgan baholash haqidagi hisobotini buyurtmachiga topshirishgacha boʻlgan izchil harakatlari tizimini qamrab oladi.
Baholashga oid vazifani aniq belgilash baholashga oid vazifaning xususiyatini toʻliq va aniq talqin etish, baholash yondashuvlari va usullarini tanlash hamda hisobotda aks ettirilgan natijalarni talqin etish uchun zarur.
Baholashga oid vazifa baholovchi tomonidan buyurtmachi bilan birgalikda tuziladi hamda aktiv (aktivlar)ni baholash haqidagi shartnomaga ilova sifatida rasmiylashtiriladi hamda aktivni baholash jarayonining mustaqil va ahamiyatli elementi hisoblanadi.
11. Baholash boʻyicha olib boriladigan ishlar baholash uchun belgilangan maqsadlarga mos kelishi kerak. Baholovchi, baholash jarayoni boshlanishidan va baholash haqidagi hisobot shaklida taqdim etishdan oldin, buyurtmachi unga qanday axborot taqdim etilishini va undan foydalanishda qanday cheklovlar borligini tushunayotganligiga ishonch hosil qilishi zarur.
12. Baholashga oid vazifada uning quyidagi asosiy shartlari koʻrsatiladi:
baholanayotgan aktivning nomi va tavsifi;
baholash obyektiga boʻlgan huquqlar;
baholash obyektining joylashgan joyi;
buyurtmachi va uning rekvizitlari;
baholovchi tashkilot va uning rekvizitlari;
baholash maqsadi hamda baholashda ishtirok etayotgan taraflar majburiyatlari;
baholash natijalaridan foydalanish moʻljali;
baholash sanasi;
baholash maqsadiga muvofiq boʻlgan qiymat turi;
cheklovchi shartlar;
buyurtmachi yoki u vakolat bergan shaxs taqdim etishi lozim boʻlgan boshlangʻich axborot roʻyxati;
baholash ishlarini bajarish muddatlari.
Baholash maqsadiga va baholash obyektining xususiyatlariga qarab baholashga oid vazifa qoʻshimcha shartlarni oʻz ichiga olishi mumkin.
13. Baholovchi baholashga oid vazifani tayyorlashni tugatishidan oldin buyurtmachi bilan baholashga oid vazifani, shu jumladan, uning quyidagi masalalarini muhokama qilib olishi zarur:
a) baholovchi haqidagi maʼlumotlar. Agar baholovchining qaralayotgan aktiv yoki baholashga oid vazifaning boshqa taraflariga qandaydir munosabati boʻlsa yoki jiddiy daxldorligi boʻlsa yoki xolis va obyektiv bahoni tayyorlashda baholovchining imkoniyatlarini cheklashi mumkin boʻlgan boshqa qandaydir omillar mavjud boʻlsa, bunday dalillar haqida vazifaning boshidanoq maʼlum qilish lozim.
Agar baholovchi baholashga oid vazifaning qandaydir jihati boʻyicha boshqa shaxslarga yordam soʻrab murojaat qilishi lozim boʻlsa, ushbu yordam xususiyati va ishonch darajasi aniq koʻrsatilishi lozim;
b) buyurtmachi (buyurtmachilar) haqidagi maʼlumotlar. Baholashga oid vazifa kim uchun bajarilayotganligi haqidagi axborotni koʻrsatish baholash haqidagi hisobotning shakli va mazmunini belgilashda, unda ularning ehtiyojlariga muvofiq boʻlgan axborot boʻlishini kafolatlash uchun katta ahamiyatga ega;
v) boshqa taxmin qilinayotgan foydalanuvchilar (agar mavjud boʻlsa) haqidagi maʼlumotlar. Baholash haqidagi hisobotdan boshqa qandaydir taxmin qilinayotgan foydalanuvchilar bor yoki yoʻqligini tushunib olish, ularning identifikatsion maʼlumotlarini va ularning ehtiyojlarini aniqlash, baholash haqidagi hisobotning mazmuni va formati bunday foydalanuvchilar ehtiyojlariga javob berishini kafolatlash uchun muhimdir;
g) baholanadigan aktivlar. Baholashga oid vazifada baholanayotgan aktivga aniq taʼrif berilishi shart;
d) baholashning maqsadi. Baholashga oid vazifa tayyorlanayotganda hisobga olinadigan maqsad aniq belgilanishi lozim, chunki baholash boʻyicha maslahatlashuv uning mazmunidan chetga chiqib ketib yoki vazifa uchun asos boʻlmagan maqsadlarda amalga oshirilmasligi muhimdir. Baholash maqsadi, shuningdek qoʻllaniladigan baholash bazasi/bazalari yoki ularni belgilashga taʼsir koʻrsatadi;
e) qoʻllaniladigan baholash bazasi/bazalari. Baholash bazalari baholash maqsadlariga muvofiq boʻlishi lozim. Har qanday qoʻllaniladigan baholash bazasini taʼriflash manbalari koʻrsatilishi yoki bunday baza mazmuni tushuntirib berilishi lozim;
j) baholashda qoʻllaniladigan valyuta haqida axborot. Baholashni oʻtkazishda qoʻllaniladigan valyutani belgilab olish zarur. Bu talab turli valyuta amalga oshirilgan pul oqimlarini koʻrib chiqishda, ayniqsa, muhimdir;
z) baholash sanasi. Baholash sanasi koʻrsatilgan boʻlishi shart. Agar baholash sanasi baholash haqidagi hisobotni tuzish sanasidan yoki tahlilni oʻtkazish va tugatish sanasidan farq qilsa, bunday sanalarni aniq chegaralab qoʻyish lozim;
i) baholovchi ishining xususiyati va hajmi hamda bu bilan bogʻliq har qanday cheklovlar. Baholashga oid vazifani bajarishdagi har qanday cheklovlar yoki koʻzdan kechirish chegaralari, soʻrovlar va/yoki tahlillar identifikatsiyalangan boʻlishi shart. Agar vazifa shartlariga koʻra tekshiruvlar cheklanganligi sababli zarur axborotni olishning imkoni boʻlmasa, u holda bunday cheklovlarning hammasi hamda har qanday kerakli farazlar yoki tegishli cheklov mavjudligi natijasida joriy etilgan maxsus farazlar koʻrsatilishi shart;
k) baholovchi ishida asoslanadigan axborot xususiyati va manbalari. Baholash uchun asos qilib olinadigan har qanday muhim axborotning xususiyati va manbasi, shuningdek baholashni bajarish jarayonida barcha axborotni tekshirish mumkinligi va hajmlari belgilab qoʻyilishi zarur;
l) farazlar. Baholashni bajarish va hisobotni tuzishda hisobga olinishi shart boʻlgan barcha ahamiyatli farazlar, shu jumladan, maxsus farazlar aniqlab olinishi lozim;
m) hisobot shakli. Hisobotning shakli, yaʼni baholash elektron yoki qogʻoz koʻrinishda taqdim etilishi koʻrsatilgan boʻlishi lozim;
n) baholash haqidagi hisobotdan foydalanish, tarqatish va chop qilishga cheklovlar. Baholashdan foydalanishni yoki unga tayanadigan shaxslar doirasini cheklab qoʻyish zarur, bunda tegishli cheklovlar koʻrsatilishi maqsadga muvofiq;
o) baholashni mazkur Standartga muvofiq oʻtkazish va undan chekinishlar. Baholovchi baholashni Standart talablariga muvofiq oʻtkazishi lozim, bunda Standartdan har qanday chekinishlar asoslantirilgan boʻlishi shart.
14. Baholovchi baholash jarayonini boshlashdan oldin baholashga oid vazifani tayyorlashi va buyurtmachi bilan kelishib olishi (imzolatishi) kerak. Agar baholash boʻyicha ishlarning toʻliq hajmi baholashga oid vazifani bajarishning boshlanishida aniq boʻlmasa, baholovchi baholashni oʻtkazish boʻyicha ishlar hajmi aniqlanishi bilan baholashga oid vazifani oʻz buyurtmachisi bilan kelishib olishi zarur.
15. Baholashga oid vazifa baholash maqsadlariga va baholash obyekti xususiyatlariga bogʻliq holda, baholashga oid vazifada qoʻshimcha maʼlumotlar koʻrsatilishi mumkin.
2-bob. Baholashga oid vazifaga oʻzgartirish kiritish
16. Muayyan vaziyatlarda mazkur Standartning 13-bandida koʻrsatilgan ayrim masalalarni baholashga oid vazifani bajarishni boshlamasdan hal qilib boʻlmagan hollarda yoki vazifani bajarish jarayonida unga oʻzgartirishlar kiritish zarurati yuzaga kelishi mumkin boʻlgan qoʻshimcha axborot paydo boʻlganda yoxud oʻrganishni talab qiladigan boshqa holatlar yuzaga kelganda baholashga oid vazifaga baholash oʻtkazishning butun davri mobaynida tegishli oʻzgartirishlar kiritilishi mumkin.
17. Baholashga oid vazifalarda, vaqt oʻtishi bilan oʻzgaradigan ishlar hajmlari, mazkur Standartning 13-bandida koʻrsatilgan masalalar hamda vaqt baholashga oid vazifa tuzilgandan keyin kiritilgan har qanday oʻzgarishlar buyurtmachi tomonidan baholovchiga vazifa bajarilgunga va baholash haqida hisobot tuzilmagunga qadar maʼlum qilinishi shart.
III BOʻLIM. BAHOLASh JARAYoNIDA OʻTKAZILADIGAN OʻRGANIShLAR VA TAHLILLAR (3-SON MBS)
1-bob. Umumiy qoidalar
18. Mazkur Standart asosida baholash obyektini baholashning asoslanganligi va ishonchliligini taʼminlash uchun oʻtkaziladigan oʻrganishlar hamda baholash uchun zarur axborot va maʼlumotlarni yigʻish Baholash jarayonida oʻtkaziladigan oʻrganishlar va tahlillar (3-son MBS) (bundan buyon matnda 3-son MBS deb yuritiladi) talablariga muvofiq boʻlishi shart.
19. 3-son MBS har qanday aktivlar va majburiyatlarni baholash boʻyicha vazifalarni bajarishda, shuningdek baholash haqidagi hisobotlar ishonchliligini tekshirishda (baholash ekspertizasi) qoʻllaniladi.
20. Baholash haqida vazifani bajarish davomida oʻtkaziladigan oʻrganishlar baholash haqida vazifa maqsadlariga va baholash bazasi (bazalari)ga muvofiq boʻlishi lozim.
21. Asoslangan baholashni tayyorlash uchun obyektni koʻzdan kechirish (identifikatsiya qilish), soʻrovlar tuzish, hisob-kitoblar va tahlil oʻtkazish kabi vositalar yordamida yetarli miqdorda maʼlumotlar toʻplanishi kerak.
22. Agar baholashga oid vazifa baholovchidan tashqari boshqa shaxsdan olinadigan axborotdan foydalanishni nazarda tutsa, u holda bunday axborot qanchalik ishonchli ekanligi hamda bu axborotga baholash haqidagi hisobotning obyektivligiga salbiy taʼsir koʻrsatmaydigan tarzda qanchalik tayanish mumkinligi tahlil qilinishi kerak. Baholovchiga taqdim etilgan axborotlar tasdiqlangan boʻlishi lozim.
Taqdim etiladigan axborotning toʻgʻriligi yoki ishonchliligini tasdiqlashning imkoni boʻlmagan hollarda bunday axborotdan foydalanilmasligi kerak.
23. Taqdim etiladigan axborotning toʻgʻriligi va ishonchliligi masalasini hal qilishda baholovchi quyidagilarni hisobga olishi lozim:
baholashning maqsadini;
axborotning qiymat haqida xulosa qilish uchun ahamiyatliligini;
manbaning ishonchliligini;
axborot manbai affillangan shaxs sifatida qaralayotgan aktivga yoki baholashni oluvchisiga bogʻliq yoki bogʻliq emasligini.
24. Agar baholashga oid vazifani bajarish vaqtida baholashga oid vazifaga kiritilgan va bajarilayotgan oʻrganishlar natijalari toʻgʻri baholashni taʼminlamasligi yoxud uchinchi shaxslar beradigan axborotdan foydalanishning imkoni yoʻqligi yoki notoʻgʻriligi ayon boʻlib qolsa, u holda baholovchi baholashga oid vazifani bajarishni davom ettirishni rad etish haqida qaror qabul qilishi lozim.
2-bob. Qiymatni baholash boʻyicha maʼlumotlar
25. Baholovchi baholash jarayonida olingan, qiymat toʻgʻrisida yakuniy xulosa chiqarishga yordam bergan barcha maʼlumotlarni baholash haqidagi hisobot nusxasini saqlash uchun qonunchilik hujjatlarida belgilangan muddat davomida saqlashi lozim. Bu maʼlumotlar yakuniy xulosalarni olishga asos boʻlgan asosiy boshlangʻich maʼlumotlarni, hisob-kitoblarni, oʻrganish va tahlillar natijalarini, shuningdek buyurtmachiga taqdim etiladigan har qanday dastlabki va yakuniy hisobotlar nusxalarini oʻz ichiga olishi lozim.
26. Baholashni olib borishda baholovchi mavjud barcha axborot va maʼlumotlardan qonunchilik hujjatlari talablaridan kelib chiqqan holda maxfiylik sharoitida foydalanishi shart.
(25 va 26-bandlar Oʻzbekiston Respublikasi adliya vazirining 2021-yil 28-iyuldagi 16-mh-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3313, 28.07.2021-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 28.07.2021-y., 10/21/3313/0724-son)
3-bob. Standartdan chekinish shartlari
27. Mazkur Standart prinsiplariga muvofiq, agar ushbu Standartning baʼzi bir talablaridan farq qiladigan qonunchilik hujjatlari, normativ hujjatlar yoki boshqa umumeʼtirof etilgan talablarga rioya etilishi zarur boʻlsa, baholovchi shu talablarga rioya etishi lozim. Baholash haqidagi hisobotda mazkur Standart talablaridan chekinishlar dalillar bilan tasdiqlangan va asoslangan boʻlishi sharti bilan, bunday baholash Standartga muvofiq oʻtkazilgan deb hisoblanadi.
28. Baholovchi tashkilotlar oʻz ichki hujjatlarida oʻrnatgan baholash boʻyicha oʻrganishlar oʻtkazish va axborot toʻplash tartib-taomillariga, agar ular mazkur Standartga hamda baholash faoliyati toʻgʻrisidagi qonunchilik hujjatlariga zid boʻlmasa, rioya etishlari mumkin.
(27 va 28-bandlar Oʻzbekiston Respublikasi adliya vazirining 2021-yil 28-iyuldagi 16-mh-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3313, 28.07.2021-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 28.07.2021-y., 10/21/3313/0724-son)
IV BOʻLIM. BAHOLASh HAQIDAGI HISOBOTNI TUZISh (4-SON MBS)
1-bob. Umumiy qoidalar
29. Baholash natijalari baholash faoliyati toʻgʻrisidagi qonunchilik hujjatlariga muvofiq tuzilgan hamda baholovchi tashkilotning toʻplangan axborot va hisob-kitoblari asosida tasdiqlangan baholash obyekti qiymati toʻgʻrisidagi baholash haqidagi hisobot bilan rasmiylashtiriladi.
(29-band Oʻzbekiston Respublikasi adliya vazirining 2021-yil 28-iyuldagi 16-mh-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3313, 28.07.2021-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 28.07.2021-y., 10/21/3313/0724-son)
30. Baholash haqidagi hisobotda baholashni yoki baholash ekspertizasini toʻgʻri tushunish uchun zarur axborot boʻlishi lozim. Hisobot foydalanuvchilarga baholash haqida aniq tasavvur berishi zarur.
31. Baholash haqidagi hisobotni tuzish (4-son MBS) (bundan buyon matnda 4-son MBS deb yuritiladi) har qanday aktivlar va majburiyatlarni baholash boʻyicha barcha hisobotlarni tuzishda, shuningdek baholash haqidagi hisobotlar ishonchliligini ekspertiza qilishda qoʻllash majburiy hisoblanadi.
32. Baholash haqidagi hisobotda mazkur Standartga muvofiqligi koʻrsatilishi va ulardan har qanday chekinishlar ochib berilishi, foydali axborot berish maqsadida baholashga oid vazifaning hajmi va mazmuni, uning maqsad va foydalanish (shu jumladan, foydalanishga har qanday cheklovlar) qatʼiy va aniq bayon etilgan boʻlishi, shuningdek har qanday chekinishlarni yoki baholashga toʻgʻridan-toʻgʻri taʼsir qiladigan cheklovchi shartlarni ochib beruvchi axborotni oʻz ichiga olishi lozim.
33. Baholash haqidagi hisobot shakli (elektron yoki qogʻoz koʻrinishda) baholashga oid vazifaga muvofiq taraflar tomonidan kelishib olinishi lozim.
34. Baholash haqidagi hisobotning mazmuni hisobot foydalanuvchilarini adashtirmasligi, shuningdek baholash natijalarining har xil talqin etilishiga yoʻl qoʻymasligi lozim. Bunda hisobotda baholashga oid vazifaning hajmi, bajarilgan ishlar va olingan natijalar haqida axborot boʻlishi zarur. Baholash haqidagi hisobotda ilgari baholashga oid vazifada ishtirok etmagan baholash boʻyicha malakali mutaxassis, haqiqiy vaziyatdan kelib chiqqan holda, hisobotni tahlil qila olishi hamda mazkur Standartning 36 ― 41-bandlarida koʻrsatilgan masalalarni tushunishi uchun yetarli miqdordagi axborotga ega boʻlishi lozim.
35. Baholash haqidagi hisobotga oraliq va yakuniy natijalarni belgilashda baholash jarayonida foydalanilmaydigan axborot, agar mazkur Standart talablariga muvofiq majburiy boʻlmasa, kiritilmasligi lozim.
2-bob. Baholash toʻgʻrisidagi hisobot mazmuniga oid talablar
36. Baholash toʻgʻrisidagi hisobotda quyidagilar koʻrsatilgan boʻlishi kerak:
baholash toʻgʻrisidagi hisobot tuzilgan sana va uning tartib (roʻyxatdan oʻtkazilganlik) raqami;
baholash obyektini baholashdan oʻtkazish uchun asos;
baholash obyektini baholashning maqsadi;
baholash obyektining aniqlanadigan qiymati turi;
baholovchi tashkilotning nomi, joylashgan eri (pochta manzili) va baholovchi tashkilotlarning professional jamoat birlashmalaridan biriga aʼzo boʻlganligi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar;
(36-bandning oltinchi xatboshisi Oʻzbekiston Respublikasi Davlat aktivlarini boshqarish agentligi direktorining 2022-yil 4-martdagi 01/11-14/16-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3239-1, 14.03.2022-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 14.03.2022-y., 10/22/3239-1/0216-son)
baholash obyektini baholashdan oʻtkazgan baholovchining (baholovchilarning) malaka sertifikati toʻgʻrisidagi maʼlumotlar;
baholash obyektining uning qiymatini aniqlash sanasidagiga aynan identifikatsiya qilish imkonini beradigan tavsifi, shuningdek baholash obyekti mulkdorining rekvizitlari;
baholash standartlari, ulardan foydalanish uchun asos, baholash obyektini baholashdan oʻtkazishda foydalanilgan maʼlumotlarning mazkur maʼlumotlar olingan manbalar koʻrsatilgan holdagi roʻyxati;
baholash obyektini baholashdan oʻtkazish izchilligi, shuningdek olingan natijani qoʻllanish chegaralari;
baholash obyektining qiymati aniqlangan sana;
baholovchi tashkilot foydalanadigan hamda baholash obyektining miqdor va sifat xususiyatlarini belgilaydigan hujjatlar roʻyxati.
Baholash toʻgʻrisidagi hisobotda baholovchi boshqa axborotlarni ham koʻrsatishi mumkin.
37. Baholash jarayonida foydalanilgan axborot baholash haqidagi hisobotda baholash faoliyati sohasida maxsus bilimlarga ega boʻlmagan hisobotdan foydalanuvchilar tomonidan baholash jarayonining mantiqini hamda baholovchining aktiv yoki aktivlar qiymatini baholash boʻyicha amalga oshirgan xatti-harakatlari ahamiyatini tushuna olishi kerak.
38. Baholash jarayonida foydalanilgan axborot ochib berilishi kerak, bundan maxfiy tusga ega boʻlgan axborot mustasno. Maxfiy axborotni baholovchi faqat buyurtmachi va (yoki) bunday axborotni bergan shaxslar bilan kelishgan holda yoki sudning tegishli qarori boʻyicha ochib berishi mumkin. Foydalaniladigan axborotning maxfiylik darajasi buyurtmachi va (yoki) bunday axborotni bergan yoki unga bevosita aloqador boʻlgan shaxslar tomonidan belgilanadi.
39. Baholash uchun foydalanilgan hamda baholash haqidagi hisobotda koʻrsatilgan axborotda, u yozma yoki ogʻzaki boʻlishidan qatʼi nazar, qaysi manbadan olinganligiga havola berilishi lozim.
40. Baholash haqidagi hisobotning har bir sahifasi raqamlangan va baholovchi (baholovchilar) tomonidan imzolangan, tikilgan boʻlishi, shuningdek baholovchi tashkilot rahbari tomonidan tasdiqlangan boʻlishi shart.
Agar baholash bir nechta baholovchi tomonidan olib borilgan boʻlsa, baholash haqidagi hisobotda ularning baholash haqidagi hisobotni tayyorlash jarayonida bajargan ishlari koʻrsatiladi.
Baholash haqidagi hisobot elektron hujjat shaklida tayyorlanganda ushbu hisobot baholovchi va baholovchi tashkilot rahbari tomonidan elektron raqamli imzo bilan tasdiqlanadi.
41. Baholash haqidagi hisobotga ilovalarda baholovchi baholash haqidagi hisobotni tayyorlash jarayonida foydalangan hujjatlar nusxalari, shuningdek baholovchi tashkilotlarning professional jamoat birlashmalaridan biriga aʼzo boʻlganligi toʻgʻrisidagi maʼlumotnoma, baholovchilarning malaka sertifikatlari va fuqarolik javobgarligini sugʻurta qilish polisi nusxalari boʻlishi lozim.
(41-band Oʻzbekiston Respublikasi Davlat aktivlarini boshqarish agentligi direktorining 2022-yil 4-martdagi 01/11-14/16-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3239-1, 14.03.2022-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 14.03.2022-y., 10/22/3239-1/0216-son)
V BOʻLIM. BAHOLASh BAZALARI (5-SON MBS)
1-bob. Umumiy qoidalar
42. Baholash maqsadlariga qarab baholash obyekti xususida bozor qiymati yoki bozor qiymatidan farqlanuvchi qiymat qoʻyiladi.
43. Baholash bazalari (5-son MBS) (bundan buyon matnda 5-son MBS deb yuritiladi) qiymat bazalarini aniqlash va talqin etish, shuningdek turli bozor qiymatlari hamda bozor qiymatidan farq qiladigan boshqa bazalarni bir-biridan farqlashdan iborat.
2-bob. Baholash bazasi va qiymat turlari
44. Baholash bazalari baholash haqidagi hisobotda koʻrsatilgan qiymat uchun asos boʻlgan asosiy prinsiplarni belgilaydi. Baholash bazasi (bazalari) boshlangʻich maʼlumotlar va farazlarni tanlashga taʼsir koʻrsatishi yoki belgilab berishi, shuningdek qiymat haqidagi yakuniy xulosaga taʼsir koʻrsatishi mumkin.
45. Baholash faoliyatida baholashni oʻtkazishda qoʻllaniladigan koʻplab baholash bazalari mavjud boʻlib, ularning aksariyati quyidagi umumiy elementlarga ega:
moʻljallanayotgan bitim;
bitimning moʻljallanayotgan sanasi;
bitimning moʻljallanayotgan taraflari.
46. Baholash bazasiga bogʻliq holda, moʻljallanayotgan bitim bir qator shakllarga boʻlinadi:
gipotetik bitim;
haqiqiy bitim;
xarid bitimi;
sotuv bitimi;
muayyan yoki gipotetik bozorda belgilangan tavsiflar boʻyicha amalga oshiriladigan bitim.
47. Bitimning moʻljallanayotgan sanasi baholovchi baholashni olib borayotganda qanday axborot va maʼlumotlarni eʼtiborga olishiga taʼsir koʻrsatadi. Aksariyat baholash bazalari baholash sanasi yoki qiymatni aniqlash sanasi holatidagi zarur oʻrganishlarni oʻtkazish natijalari boʻyicha ishtirokchilarga tanish boʻlmagan yoki ularga tanish boʻla olmaydigan axborotni yoki bozordagi vaziyatni eʼtiborga olish imkonini bermaydi.
48. Baholash bazasi aniqlanadigan qiymat uchun asos qilib olinadigan asosiy farazlarni, shu jumladan, gipotetik bitim xususiyatini, bitim taraflari munosabatlari va motivatsiyasini, shuningdek aktivning (baholash obyektining) bozordagi ekspozitsiyasi darajasini bayon qiladi.
49. Mazkur Standartga rioya etilishi uchun baholovchi baholashga oid vazifa shartlari va maqsadlariga mos keladigan baholash bazasi (bazalari)ni tanlashi va ushbu baholash bazasi bilan bogʻliq barcha belgilangan talablarga amal qilishi zarur.
50. Baholash bazasini va qiymat turini tanlash aktivni baholash haqida shartnomani tuzishdan oldin amalga oshiriladi hamda aktivni baholash nima uchun kerakligiga, uning xususiyatlariga, shuningdek normativ talablarga bogʻliq boʻlib, baholashga oid vazifada aks ettiriladi.
51. Baholash bazalari quyidagilarga ajratiladi:
bozor qiymati;
bozor ijara haqi;
adolatli qiymat;
investitsiya qiymati;
sinergetik qiymat;
tugatish qiymati;
yoʻq qilish qiymati;
almashtirishning qoldiq qiymati;
takror ishlab chiqarish qoldiq qiymati;
maxsus qiymat;
sugʻurtaga oid qiymat;
soliqqa oid qiymat.
52. Baholashda hisoblab chiqilgan (baholangan) qiymat bitimni amalga oshirishdagi sotuvchi va xaridorning xarajatlarini, shu jumladan, ushbu bitim natijalari boʻyicha toʻlanishi shart boʻlgan soliqlarga xarajatlarni hisobga olmasdan aks ettiriladi.
53. Baholovchi barcha foydalaniladigan baholash bazalariga aloqador boʻlgan tushuncha va atamalarni qanday talqin etilishi uchun javobgardir.
3-bob. Bozor qiymati baholash bazasi sifatida
1-§. Bozor qiymati
54. Bozor qiymati deganda eng ehtimol tutilgan narx tushunilib, unga koʻra mazkur baholash obyektining ochiq bozorda raqobat sharoitida, bitimning taraflari barcha zarur axborotga ega boʻlgan holda oʻz manfaatlari yoʻlida oqilona va ixtiyoriy ravishda harakat qiladi, bitim narxining baland-pastligida esa, biron-bir favqulodda holatlar, shu jumladan, taraflardan birining ushbu bitimga qoʻshilish majburiyati aks etmaydi.
Agar biron-bir baholash obyektining baholashda majburiy oʻtkazish talabi mavjud boʻlgan normativ hujjatda yoki baholash obyektining baholash toʻgʻrisidagi shartnomada qiymatning aniq turi koʻrsatilgan boʻlmasa, mazkur obyektning bozor qiymati belgilanishi lozim. Mazkur qoida normativ hujjatda baholash obyekti qiymatining turini aniqlovchi Oʻzbekiston Respublikasining “Baholash faoliyati toʻgʻrisida”gi Qonunida yoki mazkur Standartda nazarda tutilmagan atamalarda foydalanilgan taqdirda ham qoʻllanishi kerak.
55. Bozor qiymati quyidagi konseptual doiralarga muvofiq talqin etilishi lozim:
a) “hisoblab topiladigan va eng ehtimol tutilgan pul summasi boʻlib...” deganda pulda ifodalangan, bozorda tijorat bitimi tuzilganda aktiv uchun toʻlanishi mumkin boʻlgan eng ehtimoliy narx tushiniladi. Bozor qiymati, bozor qiymati taʼrifida koʻrsatilgan shartlarga rioya etilganda baholash sanasida bozorda oqilona oʻylab qabul qilinishi ehtimoli eng yuqori boʻlgan narxdir. Bu narx ― oqilona oʻylaganda sotuvchi uchun erishilishi mumkin boʻladigan eng yaxshi, xaridor uchun esa oqilona oʻylaganda erishilishi mumkin boʻlganlardan eng foydalisidir. Bu narxni aniqlashda, xususan, bitimning alohida shartlari yoki holatlariga, masalan, moliyalashtirishning noodatiy shakli, mulkni sotib, keyin ijaraga qayta olish, bitimga jalb etilgan taraflardan biri tomonidan taqdim etilgan maxsus kompensatsiyalar yoki chegirmalar kabilarga bogʻliq holda oshirib yoki tushirib yuborilgan narxlar hisobga olinmaydi, shuningdek faqat muayyan aniq mulkdor yoki xaridor uchun hamyonbop boʻlgan qiymatning birorta elementi hisobga olinmaydi;
b) “... aktiv yoki majburiyat ayirboshlanishi mumkin boʻlgan …” shundan dalolat beradiki, aktiv yoki majburiyat qiymati oldindan belgilab qoʻyilgan yoki haqiqiy sotuv narxi emas, balki taxmin qilinadigan hisoblab chiqilgan miqdor. Bu narx baholash sanasidagi bitimning shunday narxiki, baholashni amalga oshirganda bozor qiymati taʼrifida koʻrsatilgan barcha boshqa shartlar bajarilgan boʻladi:
v) “... baholash sanasiga ...” qiymat miqdori aniq sanaga tegishli boʻlishi haqidagi talabni ifodalaydi. Bozor va bozor sharoitlari oʻzgarishi mumkinligi bois, boshqa vaqtda taxmin qilingan qiymat xato boʻlib chiqishi yoki haqiqatga toʻgʻri kelmasligi mumkin. Qiymatni baholash natijasi qandaydir boshqa sanadagi emas, balki baholash sanasidagi bozorning holati va shartlarini aks ettiradi;
g) “... manfaatdor xaridor va ...” sotib olish uchun asosi boʻlgan, ammo uni bunga hech kim majburlamaydigan kishiga tegishli. Bunday xaridorda aktivni sotib olish kuchli zarurati yoʻq, shuningdek u har qanday narxni berishga ham moyil emas. Bundan tashqari, u aniq ifodalab ham, koʻrib ham boʻlmaydigan gipotetik bozordagi emas, balki joriy bozordagi voqelik va imkoniyatlarga qarab xaridni amalga oshirmoqda. Faraz qilinadigan xaridor bozor talab qilganidan yuqori narxni toʻlamaydi. Aktivning hozirgi egasi ham bu “bozor”ni tashkil etuvchilar sirasiga kiradi;
d) “... manfaatdor sotuvchi ...” deganda sotish istagi kuchli boʻlmagan, sotishga majbur boʻlmagan, har qanday narxga sotib yuborishga yoki ayni paytda bozorda oqilona hisoblanmaydigan narxni talab qilishga tayyor boʻlmagan sotuvchi nazarda tutiladi. Manfaatdor sotuvchining asosi munosib tarzda marketing oʻtkazilgandan keyin aktivni bozor sharoitida ochiq bozordagi eng yuqori ehtimol qilinadigan narxda, bu narx qanday boʻlmasin, sotib yuborishdir. Mulkning real mulkdorining haqiqiy ahvoli eʼtiborga olinmaydi, chunki “manfaatdor sotuvchi” ― bu gipotetik mulkdor;
e) “... tijorat bitimi natijasida ...” taraflar oʻrtasida narxni bozor uchun xos boʻlmagan darajaga olib keladigan yoki uni oshirib yuboradigan hech qanday alohida yoki maxsus oʻzaro munosabatlar, masalan, bosh va shuʼba kompaniyalari oʻrtasidagi yoki uy egasi bilan ijarachilar oʻrtasidagi munosabatlar yoʻqligini anglatadi. Bozor qiymatidagi bitim qandaydir munosabatlar bilan oʻzaro bogʻlanmagan taraflar oʻrtasida sodir etilishi va har bir taraf mustaqil harakat qilishi nazarda tutiladi;
j) “... munosib tarzda marketing olib borilgandan keyin ...” aktiv oqilona oʻylab qaraganda erishish mumkin boʻlgan, bozor qiymati taʼrifiga muvofiq keladigan narxda sotilishini taʼminlash uchun u bozorga eng munosib tarzda olib chiqilganini anglatadi. Sotuv usuli shunday tanlanishi kerakki, u bozorda eng munosib narxni olishni taʼminlashi, sotuvchi undan foydalana olishi mumkin boʻlsin. Bozorga qoʻyish davrining muddati aktiv turiga va undagi sharoitlarga bogʻliq holda turlicha boʻlishi mumkin. Yagona shart shuki, bu muddat aktiv yetarli sondagi bozor ishtirokchilarining eʼtiborini tortishi uchun yetarli boʻlsin. Bozorga qoʻyish davri baholash sanasidan oldin keladi;
z) “... bunda har bir taraf yetarlicha axborotga ega boʻlgan holda, oqilona, harakat qilgan …” ― manfaatdor xaridor ham, manfaatdor sotuvchi ham sotilayotgan aktivning xususiyati va xossalari, uning haqiqiy va potensial foydalanilishi, shuningdek baholash sanasida bozordagi ahvol haqida yetarli darajada xabardor qilingan deb taxmin qilinishini anglatadi. Shundan keyin, ularning har biri, tegishli axborotdan, bitimdagi oʻz pozitsiyasi nuqtai nazaridan eng maqbul narxni qoʻlga kiritishga intilgan holda, oqilona oʻylab foydalanadi.
Bunda oʻtgan sana bilan kechroq muddatga nisbatan retrospektiv farazlarga emas, balki baholash sanasidagi bozor holatiga nisbatan oqilonalik nazarda tutiladi. Masalan, sotuvchi aktivni bozorda narxlar tushib ketayotganda oldingi bozor narxidan pastroq sotishi doim ham omilkorlik emas deb hisoblanmaydi. Bu holda, narxlarning oʻzgarib turishi sharoitida boshqa bitimlar vaziyatlarida boʻlganidek, oqilona ish tutadigan xaridor yoki sotuvchi ayni paytda ular foydalanishi mumkin boʻlgan bozor holati haqidagi eng toʻliq axborotga muvofiq ish tutadilar;
i) “...ixtiyoriy ravishda harakat qilgan...”, taraflarning har birida bitim tuzishga oʻz asoslari bor, ammo ularning birortasi ham bitim tuzishga majbur emasligi yoki xaddan tashqari moyilligi yoʻqligini anglatadi.
56. Bozor qiymati narxlar ishtirokchilari erkin harakat qila oladigan ochiq va raqobatli bozorda oʻrnatilishini nazarda tutadi. Aktiv bozori ham xalqaro, ham mahalliy bozor boʻlishi mumkin. Bozor koʻp sonli xaridorlar va sotuvchilardan tuzilgan boʻlishi yoki bozor ishtirokchilari sonining cheklanganligi bilan tavsiflanishi mumkin. Aktiv sotuvga gipotetik taklif qilinadigan bozor, bu shunday bozorki, unda, qoida tariqasida, ushbu aktivlar bilan almashinuv yuz beradi deb taxmin qilinadi.
57. Aktivning bozor qiymati undan eng samarali foydalanilishini aks ettiradi. Eng samarali foydalanish deganda aktivdan uning salohiyatini eng yuqori darajaga koʻtarib jismonan mumkin boʻlgan, yuridik jihatdan yoʻl qoʻyiladigan va moliyaviy amalga oshirsa boʻladigan tarzda foydalanish tushuniladi.
Eng samarali foydalanishda aktivdan mavjud foydalanishni davom ettirish yoki undan muqobil foydalanilishiga muvofiq boʻlishni nazarda tutishi mumkin. U bozor ishtirokchisi aktiv uchun taklif qilishga tayyor boʻlgan narxni shakllantirishda aktivdan qanday foydalanmoqchi boʻlganligi bilan belgilanadi.
58. Baholashga oid boshlangʻich maʼlumotlarning tabiati va manbalari baholash bazasiga mufofiq boʻlishi, baholash bazasi esa, oʻz navbatida, baholash maqsadlarini hisobga olishi lozim.
Masalan, bozor qiymati haqida xulosa chiqarish uchun, bozordan olingan boshlangʻich parametrlarga asoslangan maʼlumotlardan foydalanilsa, turli yondashuvlar va usullar qoʻllanilishi mumkin. Qiyosiy yondashuvda bozordan olingan boshlangʻich maʼlumotlardan foydalaniladi. Daromad yondashuvini ishtirokchilar (bozordagi) qoʻllashi mumkin boʻlgan boshlangʻich maʼlumotlar va farazlardan foydalanib bozor qiymatini aniqlash uchun qoʻllashi kerak. Xarajat yondashuvidan foydalanib bozor qiymatini aniqlash uchun taqqoslanuvchi foydalilikka ega aktivga ketgan xarajatlarni hamda bozorga bogʻliq xarajatlar va qadrsizlanish stavkalarini tahlil qilishga asoslangan eskirish/qadrsizlanish stavkalarini qoʻllash kerak.
59. Baholash faoliyatida qoʻllaniladigan bozor qiymati quyidagi bir qator shartlarga rioya etilgan holda amalga oshiriladigan adolatli bitim natijasidir:
bitim amalga oshirilayotgan bozorning ochiqligi;
bozorning raqobatliligi;
taraflarning tipik motivatsiyasi;
taraflarning oqilona darajada axborotga egaligi;
baholash obyektini bozorda sotish uchun taklif etilgan vaqtning yetarliligi;
odatiy toʻlov vositalaridan foydalanish;
bitimning noodatiy shartlarining yoʻqligi.
60. Bozor qiymati asosidagi baholashlar taqqoslanuvchi mulk obyektlariga tegishli axborotga asoslanishi lozim. Baholash jarayoni, baholovchidan zarur va kerakli tekshiruvlarni oʻtkazishni, toʻgʻri tahlil olib borishni hamda axborot va dalillar bilan asoslangan farazlarni shakllantirishni talab qiladi. Bu jarayonda baholovchilar bozorda kuzatiladigan va ishga daxldor barcha faktlarni, tendensiyalarni, taqqoslanuvchi bitimlarni va boshqa axborotni koʻrib chiqishlari lozim.
Bozor maʼlumotlari cheklangan boʻlsa yoki umuman mavjud boʻlmasa, baholovchi lozim darajada vaziyatni ochib berishi hamda maʼlumotlarning yetarli emasligi bois hisob-kitoblar qandaydir tarzda cheklanganligi (agar cheklangan boʻlsa) koʻrsatishi lozim. Baholovchining shaxsiy mulohazalari barcha baholashlarda talab etiladi.
61. Agar baholovchi baholanayotgan aktiv bozoriga aloqador boʻlgan ochiq maʼlumotlar va holatlarni tahlil qilish imkoniyatiga ega boʻlsa, baholash jarayonida qoʻllaniladigan har bir yondashuv yoki usul baholash obyektining bozor qiymatini aniqlashni taʼminlashi lozim.
2-§. Bozor ijara haqi
62. Bozor ijara haqi qiymati yetarli marketing oʻtkazilgandan keyin tuzilgan tijorat bitimi natijasida manfaatdor sotuvchi va xaridor oʻrtasida tegishli ijara shartlarida baholash sanasida mulk huquqini ijaraga berish mumkin boʻlgan hisoblab chiqilgan-baholangan pul miqdori boʻlib, bunda har bir taraf yetarlicha axborotga ega boʻlgan holda, oqilona va majburlovsiz harakat qilgan deb tushuniladi.
63. Bozor ijara haqidan ijaraga berish munosabati bilan yuzaga kelgan ijara shartnomasini yoki huquqini baholashda baholash bazasi sifatida foydalanish mumkin. Bunday hollarda shartnomaviy ijara haqini va bozor ijara haqini (agar u shartnomaviy ijara haqidan farq qilsa) eʼtiborga olinishi kerak.
64. Shartnomaviy ijara haqi haqiqiy ijara shartnomasi shartlariga muvofiq toʻlanadigan ijara haqi hisoblanadi. U ijara muddatiga qatʼiy belgilab qoʻyilgan boʻlishi yoki oʻzgartirilishi mumkin. Ijara haqining hisoblab chiqiladigan oʻzgarishlari ijara shartnomasida bayon etiladi hamda ijaraga beruvchi oladigan naflarning umumiy hajmini hamda ijaraga oluvchining majburiyatlarini aniqlash uchun baholovchi tomonidan belgilanishi va unga tushunarli boʻlishi lozim.
65. Baʼzi bir hollarda bozor ijara haqi mavjud shartnoma shartlari asosida hisoblab chiqilishi mumkin.
4-bob. Bozor qiymatidan farqlanuvchi baholash bazalari
1-§. Adolatli qiymat
66. Adolatli qiymat deganda aktiv, aniq belgilangan va barcha zarur axborotga ega boʻlgan manfaatdor taraflar oʻrtasida ayriboshlanganda (mulk sotilganda yoki qarzdorlik hisobdan chiqarilganda) ushbu taraflarning manfaatlarini aks ettiradigan, hisoblab chiqiladigan-baholanadigan pul miqdori tushuniladi.
67. Adolatli qiymatni aniqlash qatʼiy belgilangan taraflar oʻrtasida ushbu taraflarning har biri bitimdan koʻradigan afzalliklari yoki salbiy tomonlarini hisobga olganda adolatli boʻladigan xuddi shunday pul miqdorini baholashni talab qiladi.
Bunda, bozor qiymatini aniqlashda, qoida tariqasida, umumiy hisobda bozor ishtirokchilariga xos boʻlmaydigan yoki ular foydalana olmaydigan barcha afzalliklar yoxud salbiy holatlar hisobga olinmaydi.
Adolatli qiymat bozor qiymatiga qaraganda ancha kengroq tushuncha boʻlib, garchi taraflar oʻrtasidagi bitimda adolatli boʻlgan baho bozorda olish mumkin boʻlgan bahoga teng boʻlsa-da, shunga qaramay, shunday vaziyatlar yuzaga kelishi mumkinki, adolatli qiymatni aniqlashda bozor qiymatini aniqlashda eʼtiborga olinmaydigan jihatlar, masalan, moddiy manfaatdorlikni uygʻunlashtirganda yuzaga keladigan sinergetik qiymatning baʼzi bir jihatlari eʼtiborga olinishi zarur boʻladi.
2-§. Investitsiya qiymati
68. Investitsiya qiymati deganda aktivning aniq egasi yoki potensial egasi uchun ularning xususiy investitsiyaviy yoki operatsion (xoʻjalik) maqsadlari hisobga olinadigan qiymat tushuniladi.
69. Investitsiya qiymati subyektiv oʻziga xos baholash bazasi boʻlib, aktiv qiymati uning egasi uchun uni boshqa tarafga sotganda olish mumkin boʻlgan miqdorga teng boʻlsa-da, ushbu baholash bazasida iqtisodiy subyekt aktivga egalik qilishdan va tegishlicha aktiv bilan hech qanday almashuv moʻljallanmasdan olishi mumkin boʻlgan foydalar aks ettiriladi.
70. Investitsiya qiymatida iqtisodiy subyektning moliyaviy ahvoli va baholashni bajarishdan moliyaviy maqsadlari aks ettiriladi. Bu qiymatdan koʻpincha investitsiyalar samaradorligini aniqlash uchun foydalaniladi.
3-§. Sinergetik qiymat
71. Sinergetik qiymat ikki va undan ortiq aktivlar yoki ishtirokchilikdagi ulushlarning birlashtirilishi natijasida qiymatning umumiy yigʻindisi summasi ularning alohida-alohida olingan qiymatlari summasidan ortiq boʻlib chiqqanda hosil boʻladi.
72. Faqat aniq xaridor sinergik samarani qoʻlga kiritsa, sinergik qiymat bozor qiymatidan farqlanadi, chunki sinergik qiymatda aktivning faqat aniq xaridor uchun qimmatga ega boʻlgan aniq tavsiflari aks etadi.
4-§. Tugatish qiymati
73. Tugatish qiymati deganda aktiv yoki aktivlar guruhini qismlarga boʻlib-boʻlib sotib yuborganda olinishi mumkin boʻlgan summa tushuniladi. Tugatish qiymatida aktivlarni sotishga tayyorlash xarajatlari hamda sotish boʻyicha xarajatlarini hisobga olish kerak.
74. Tugatish qiymatini baholashni oʻtkazishning quyidagi shart-sharoitlaridan foydalanib aniqlash mumkin:
qoida tariqasidagi marketing davridagi tartibga solingan bitim;
marketing davri qisqartiriladigan majburiy bitim.
Baholovchi baholashni oʻtkazishning moʻljallanayotgan shart-sharoitlarini koʻrsatishi shart.
5-§. Yoʻq qilish qiymati
75. Yoʻq qilish qiymati deganda baholash obyektining uni tashkil etgan materiallarning bozor qiymatiga teng qiymati tushuniladi.
Bu qiymat yalpi yoki sof qiymat (sotish xarajatlarini chegirgan holda) tarzida ifodalanishi mumkin.
6-§. Almashtirishning qoldiq qiymati
76. Almashtirishning qoldiq qiymati deganda baholash obyektiga oʻxshash obyektni yaratishga ketgan xarajatlarning baholashni oʻtkazish sanasida mavjud bozor narxlaridagi baholash obyektining eskirishini hisobga oluvchi qiymati tushuniladi.
7-§. Takror ishlab chiqarish qoldiq qiymati
77. Takror ishlab chiqarish qoldiq qiymati deganda baholash obyekti bilan bir xil obyektni bir xil materiallar va bir xil texnologiyalardan foydalangan holda yaratishga sarflanadigan, baholashni oʻtkazish sanasida mavjud bozor narxlarida oʻlchanadigan, baholash obyektining eskirishini hisobga oluvchi xarajatlar summasi tushuniladi.
8-§. Maxsus qiymat
78. Maxsus qiymat bozor qiymatidan ortiq summa boʻlib, faqat maxsus xaridor (alohida manfaatga ega boʻlgan) uchun qiymatga ega boʻlgan aktivlarning muayyan tavsiflarini aks ettiradigan qiymat tushuniladi.
9-§. Sugʻurtaga oid qiymat
79. Sugʻurtaga oid qiymati deganda mulkning shartnoma yoki sugʻurta polisi qoidasida nazarda tutiladigan qiymati tushuniladi. Bunda shartnoma yoki sugʻurta polisi imzolangan kundagi sugʻurta maqsadlari uchun mulkning haqiqiy qiymati aniqlanadi.
10-§. Soliqqa oid qiymat
80. Soliqqa oid qiymat deganda amaldagi soliq qonunchiligi asosida hisoblab chiqiladigan qiymat tushuniladi.
81. Bozor qiymatidan farqlanuvchi baholash bazalari asosida bajarilgan barcha baholash natijalari har xil farazlarni talab qiladiki, ular baholovchi tomonidan aniq identifikatsiya qilinishi va baholash haqidagi hisobotga kiritilishi lozim. Baʼzi bir vaziyatlarda baholashning tegishli muqobil bazasini taʼminlashning imkoni boʻlmaydi, bunday hollarda baholovchi baholashga oid vazifani oʻzgartirishi lozim boʻladi.
11-§. Baholash shart-sharoitlari
82. Baholash shart-sharoitlarida aktiv yoki majburiyatdan foydalanish shartlari (holatlari) aks ettiriladi. Turli baholash bazalari uchun alohida baholash shart-sharoitlari talab etilishi yoki ular bir nechta baholash shart-sharoitlarida koʻrib chiqilishi mumkin. Quyidagilar umumiy baholash shart-sharoitlari hisoblanadi:
eng samarali foydalanish;
joriy/mavjud foydalanish;
tartibga solingan tugatish (sotish);
majburiy sotish.
83. Eng samarali foydalanish deganda aktivdan foydalanishning shunday shakli tushuniladiki, bunda aktiv ishtirokchi nuqtai nazaridan aktivning eng yuqori qiymati taʼminlanadi. Eng samarali foydalanishning jismoniy imkoni boʻlishi (bu mezon oʻrinli boʻlganda), moliyaviy asoslangan, yuridik jihatdan yoʻl qoʻyiladigan boʻlishi va eng yuqori qiymatga olib kelishi shart. Agar bunday foydalanish turi joriy foydalanishdan farq qilsa, aktivni undan samaraliroq foydalaniladigan shakliga oʻtkazish xarajatlari uning qiymatiga taʼsir qiladi.
84. Eng samarali foydalanish turini aniqlash quyidagilarni nazarda tutadi:
aktivdan u yoki bu tarzda foydalanishning jismonan imkoni bor yoki yoʻqligini aniqlash, bunda ishtirokchilar oqilona deb tan oladigan foydalanishlar hisobga olinadi;
“yuridik jihatdan yoʻl qoʻyilishi” talabini hisobga olish uchun aktivdan foydalanishdagi har qanday cheklovlarni, masalan hududlar boʻyicha shaharsozlik taʼriflari/cheklovlarini, shuningdek bu cheklovlar kelgusida oʻzgarishi mumkinligini eʼtiborga olish kerak;
foydalanilish “moliyaviy asoslangan boʻlishi kerakligi” haqidagi talab jismonan mumkin boʻlgan va yuridik jihatdan yoʻl qoʻyilgan aktivdan muqobil foydalanish qoida tariqasidagi ishtirokchiga aktiv bunday muqobil foydalanishga oʻtkazilgan xarajatlar hisobga olingandan keyin, undan joriy foydalanishda oladiganidan yetarlicha yuqori foyda beradimi yoki yoʻqmi, shuni hisobga oladi.
85. Joriy/mavjud foydalanish deganda aktiv, majburiyat yoki aktivlar va/yoki majburiyatlar guruhlaridan hozirgi paytdagi foydalanish shakli tushuniladi. Joriy foydalanish aktivdan eng samarali foydalanish shakli ham boʻlishi mumkin, ammo bu majburiy emas.
86. Tartibga solingan tugatishda (sotishda) xaridor (xaridorlar)ni izlashga oqilona muddatlarni nazarda tutgan holda, tugatib sotib yuborish jarayonida sotilishi mumkin boʻlgan aktivlar guruhining qiymati koʻrsatiladi, bunda sotuvchi aktivni “mavjud holatida” va “joylashgan joyida” sotishga majbur boʻladi. Xaridor (xaridorlar)ni izlashga ajratilgan oqilona muddat aktiv turiga va bozor sharoitlariga qarab turlicha boʻlishi mumkin.
87. Majburiy sotish deganda quyida koʻrsatilgan barcha shartlarga rioya etganda aniq mulk uchun olish mumkin boʻlgan eng ehtimoliy narxni aks ettiradi:
sotishni qisqa muddatda tugatish;
aktiv baholash sanasida yoki bitim shartlarini bajarib tugatish shart boʻlgan muayyan vaqt davri mobaynida amalda boʻlgan bozor shartlari taʼsiriga mos kelib qoladi;
xaridor va sotuvchi oqilona oʻylab va xabardorlik asosida harakat qiladi;
sotuvchi sotishga majbur;
xaridorning bitim tuzishdan odatiy asosi bor;
har ikkala taraf oʻzlari uchun yaxshi boʻladigan tarzda harakat qiladi;
ekspozitsiyaga ajratilgan muddatning qisqaligi tufayli marketing oʻtkazishning oddiy choralarini qoʻllab boʻlmaydi;
toʻlov pul mablagʻlari bilan amalga oshiriladi.
12-§. Alohida iqtisodiy subyektlar uchun oʻziga xos omillar
88. Aksariyat baholash bazalari uchun faqat aniq xaridor yoki sotuvchiga xos boʻlgan hamda umuman boshqa ishtirokchilarga tatbiq etilmaydigan omillar bozor bahosini oʻtkazishda boshlangʻich maʼlumotlardan chiqarib tashlanadi.
89. Alohida iqtisodiy subyektlarga xos boʻlib, boshqalarga tatbiq etilmaydigan omillarga quyidagilar misol boʻladi:
oʻxshash aktivlar portfelini yaratish natijasida yuzaga kelgan qoʻshimcha qiymat yoki qiymatning pasayishi;
aktivning iqtisodiy subyektga tegishli boshqa aktivlar bilan betakror oʻzaro taʼsirlashuvi (sinergizmi);
faqat qaralayotgan iqtisodiy subyektga nisbatan qoʻllaniladigan yuridik huquqlar yoki cheklovlar;
qaralayotgan iqtisodiy subyektga qoʻllaniladigan soliq imtiyozlari yoki soliq solish majburiyatlari;
qaralayotgan iqtisodiy subyekt uchun istisno boʻlgan aktivdan foydalanish mumkinligi.
Agar baholashni oʻtkazishda qoʻllaniladigan baholash bazasining maqsadi aniq mulkdor uchun qiymatni (masalan, investitsiya qiymatini) aniqlash boʻlsa, aniq iqtisodiy subyekt uchun oʻziga xos boʻlgan omillar aktiv bahosida aks ettiriladi.
13-§. Farazlar va maxsus farazlar
90. Baholash bazasini koʻrsatish bilan birga, gipotetik almashish bitimida aktivning holatini yoki aktiv almashinuvi moʻljallanayotgan holatlarni aniqlashtirish uchun bitta yoki bir nechta farazlarni koʻrsatish zarur boʻladi. Bunday farazlar qiymatga jiddiy taʼsir koʻrsatishi mumkin.
91. Farazlar turlari quyidagi ikki toifaga ajratiladi:
qabul qilingan faktlar baholash sanasida mavjud faktlardan farqlanadi yoki mos kelishi mumkin;
qabul qilingan faktlar baholash sanasida haqiqatda mavjud boʻlgan faktlardan farq qiladi.
92. Baholash sanasida mavjud faktlardan farqlanadigan yoki mos kelishi mumkin boʻlgan faktlar bilan bogʻliq farazlar baholovchi bajargan tekshiruvlar yoki soʻrovlar hajmining cheklanganligi oqibati boʻlishi mumkin.
93. Agar baholash sanasida qabul qilingan faktlar haqiqiy mavjud faktlardan farq qilsa, ular maxsus farazlar deb ataladi.
Maxsus farazlardan koʻpincha yuzaga kelishi mumkin boʻlgan oʻzgarishlarning aktiv qiymatiga taʼsirini koʻrsatish uchun foydalaniladi. Ular, baho foydalanuvchisiga, joriy vaziyatlarning oʻzgarishiga bogʻliqligini yoki u baholash sanasida ishtirokchilar qoʻshilmagan fikrni aks ettirishini taʼkidlash uchun koʻrsatiladi.
Bunday farazlarga quyidagilar misol boʻladi:
koʻchmas mulk ijara majburiyatlari yuklatilmagan toʻliq mulk huquqida ekanligi;
taklif etilayotgan bino qurilishi baholash sanasida haqiqatda tugallanganligi;
garchi aniq shartnoma haqiqatda hali tuzilmagan boʻlsa-da, baholash sanasida u mavjud boʻlganligi;
moliyaviy vosita ishtirokchi foydalanishi taxmin qilinadigan daromadlilik egri chizigʻidan foydalangan holda baholanayotgani.
94. Barcha farazlar va maxsus farazlar asoslangan, tegishli dalillar bilan mustahkamlangan hamda baholash maqsadidan kelib chiqib dolzarb boʻlishi lozim.
VI BOʻLIM. BAHOLASh YoNDAShUVLARI VA USULLARI (6-SON MBS)
1-bob. Umumiy qoidalar
95. Baholovchilar mazkur Standartni qoʻllashda kerakli yondashuv va usullarni tanlash uchun javobgar hisoblanadi.
96. Baholashga yondashuv umumiy metodologiya bilan birlashtirilgan baholash usullari yigʻindisidan iborat. Baholash usullari baholash obyekti qiymatini mazkur usullar uchun muhim boʻlgan axborot asosida baholashga yondashuvlarning bittasi doirasida aniqlash imkonini beradigan tartib-taomillar ketma-ketligidir.
97. Baholash yondashuvlari quyidagilardan iborat:
qiyosiy yondashuv;
daromad yondashuvi;
xarajat yondashuvi.
Baholash yondashuvlarining har biri turli qoʻllanilish usullariga ega.
98. Aktivni baholashda baholash yondashuvi va usullarini tanlashdan koʻzlangan maqsad aniq holatlarda foydalanish uchun eng mos keladigan usulni topishdan iborat. Baholash usullaridan birortasi ham barcha vaziyatlarda qoʻllash uchun mos kelmasligi mumkin. Ularni tanlashda quyidagilarni hisobga olish kerak:
baholashga oid vazifa shartlari va maqsadlariga muvofiq tegishli baholash bazasi va baholash shart-sharoitlari;
baholashga qoʻllasa boʻladigan yondashuvlar va usullarning nisbatan kuchli va zaif tomonlari;
aktiv, yondashuv yoki usullarning tabiatini hisobga olgan holda tegishli bozor ishtirokchilari qoʻllaydigan har bir usulning maqsadga muvofiqligi;
usulni qoʻllash uchun zarur boʻlgan ishonchli axborotning borligi.
99. Baholovchi har bir baholash yondashuvi doirasida aniq baholash usullarini oʻzi mustaqil belgilash huquqiga ega. Baholash usullarini tanlashda u yoki bu usulni qoʻllash uchun ochiq boʻlgan axborotning yetarliligi va ishonchliligi hisobga olinadi.
100. Agar baholovchi baholashga oid vazifa shartlarini eʼtiborga olganda yagona baholash usulining aniqliligi va ishonchliligiga amin boʻlsa, qiymatni baholashning bittadan koʻp usulidan foydalanishiga zarurat boʻlmaydi. Shunga qaramay, baholovchi baholashga bir nechta yondashuv va baholash usullarini hamda obyektiv xulosa olish maqsadida yagona usulni qoʻllash uchun yetarli miqdorda haqiqiy yoki bozorga xos boʻlgan boshlangʻich maʼlumotlar boʻlmaganda qiymat koʻrsatkichini olish uchun ulardan foydalanish mumkinligini hisobga olishi kerak.
Agar bittadan ortiq baholash yondashuvi va usulidan yoki bitta yondashuv doirasida bir nechta usuldan foydalanilsa, bunday yondashuvlar va/yoki usullar yordamida olingan baholash haqidagi xulosa asoslangan boʻlishi, turli baholarni tahlil qilish va yakuniy natijaga keltirish jarayonini esa hisobotda bayon etilgan boʻlishi kerak.
101. Agar baholashda turli yondashuvlar va/yoki baholash usullaridan foydalangan holda qiymat koʻrsatkichlarida jiddiy farqlanishlar olinsa, baholovchi qiymat koʻrsatkichlari nima uchun bunday farqlanayotganini tushunish uchun tahlil olib borishi kerak, chunki, qoida tariqasida, bitta yoki ikkita farqlanayotgan qiymat koʻrsatkichini oddiygina (arifmetik) oʻlchash maqsadga muvofiq boʻlmaydi.
Bunday hollarda baholovchi qoʻllanilgan yondashuvlar/usullardan birortasi qiymatning munosibroq yoki ishonchliroq koʻrsatkichini olishni qanchalik taʼminlay olishi masalasini hal qilish uchun mazkur Standartning 100-bandi ikkinchi xatboshisi talablarini hisobga olishi kerak.
2-bob. Baholash yondashuvlarini qoʻllash
1-§. Qiyosiy yondashuv
102. Qiyosiy yondashuv deganda aktiv qiymatini baholashning baholanayotgan aktivni analog aktivlar bilan tuziladigan bitim yoki taklif narxlari haqida axborot mavjud boʻlganda shunday aktiv bilan qiyoslashga asoslangan usullari yigʻindisi tushuniladi. Qiyosiy yondashuv almashtirish prinsipiga asoslanadi.
103. Qiyosiy yondashuv usullari taqqoslanuvchi baholash obyektlarining faol bozori mavjud boʻlganda samarali boʻlib, obyektning haqiqatan ham bozor qiymati haqida tasavvur beradi.
104. Qiyosiy yondashuvni quyidagi holatlar mavjud boʻlganda qoʻllash va uning salmogʻini koʻtarish kerak boʻladi:
baholanayotgan aktiv baholashda qoʻllanilayotgan baholash bazasi nuqtai nazardan eʼtiborga olish mumkin boʻlgan yaqinda tuzilgan bitimda sotilganda;
baholanayotgan aktiv yoki mohiyatiga koʻra unga oʻxshash aktivlar bozorda koʻplab sotilsa;
mohiyatiga koʻra oʻxshash aktivlar bilan yaqinda amalga oshirilgan bitimlar mavjud boʻlsa.
105. Koʻpchilik aktivlarning turli xilligi, ayrim hollarda bir xil yoki oʻxshash aktivlar bilan bitimlar haqidagi bozor maʼlumotlarini topish imkonini bermaydi. Qiyosiy yondashuvdan foydalanilmasdan, boshqa yondashuvlar qoʻllanilganida ham dastlabki bozor maʼlumotlaridan yuqori darajada foydalanilishi kerak.
106. Qiyoslanuvchi bozor axboroti xuddi shunday yoki mohiyatiga koʻra xuddi shunday aktivlarga tegishli boʻlmaganda, baholovchi baholanayotgan va qiyoslanayotgan aktivlar oʻrtasidagi sifat va miqdoriy oʻxshashlik hamda farqlarni qiyosiy tahlil qilishi lozim. Bunda tegishli axborotga qiyosiy tahlil natijalarini hisobga olib tuzatishlar kiritish hamda baholovchi tomonidan tuzatishlar kiritish sabablari hujjatlashtirilib qoʻyilishi, miqdoriy bahoni qanday berganligini tushuntirib berishi lozim.
107. Qiyosiy yondashuvni qoʻllaganda asosiy talab qiyoslash obyektini (analogni) toʻgʻri tanlash hisoblanadi. Qiyoslash obyekti baholanayotgan obyekt bilan nafaqat funksional, balki klassifikatsion oʻxshashlikka ega boʻlishi, yaʼni baholanayotgan aktiv va qiyoslash obyekti vazifasi hamda eng asosiy narxni hosil qiluvchi parametrlari qiymatlari boʻyicha bitta klassifikatsion guruhga mansub boʻlishi zarur.
108. Qiyosiy yondashuvda koʻpincha taqqoslanuvchi obyektlar tanlanmasidan olinadigan bozor multipikatorlaridan foydalanishga toʻgʻri keladi, ularning har biriga oʻz multiplikator qiymati xos boʻladi. Mavjud qiymatlar ichidan munosib multiplikatorni tanlashda sifat va miqdoriy omillarni eʼtiborga oladigan asoslashni taqozo etadi.
109. Aktiv qiymatini qiyosiy yondashuv orqali baholashda quyidagi asosiy usullardan foydalaniladi:
taqqoslanuvchi bitim usuli;
kapital bozori (analog-kompaniya) usuli.
110. Qiymat koʻrsatkichini olish uchun taqqoslanuvchi bitimlar usuli qoʻllanilganda baholanayotgan aktivga oʻxshash yoki xuddi shunday aktivlar bilan bitimlar haqidagi axborotdan foydalaniladi. Agar taqqoslanuvchi bitimda baholanayotgan aktiv ishtirok etsa, bu usul “oldingi bitimlar usuli” deb ataladi.
111. Agar yaqin orada haqiqatda bir nechtagina bitimlar tuzilishi amalga oshirilgan boʻlsa, baholovchi bir xil yoki oʻxshash aktivlarga nisbatan taklif bahosini eʼtiborga olishi mumkin, faqat tegishli axborotning oʻrinliligi aniqlanishi, tahlil qilinishi va hujjatlar bilan tasdiqlanishi shart.
Bunday tahlil qiymat koʻrsatkichini ishlab chiqishda yagona manba sifatida qoʻllanilmaydi, bundan boshqa usullar bilan birga qoʻllaniladigan hollar mustasno. Sotib olish yoki sotish haqida takliflarni tahlil qilganda, narxga oid dalillar/taklif narxlari salmogʻida koʻrsatilgan narxlarga bogʻliq majburiyatlar darajasini va qaralayotgan taklif bozorda qancha uzoq vaqt turgani hisobga olinishi kerak.
Masalan, aktivni eʼlon qilingan narxda sotib olish yoki sotish boʻyicha majburiyatdan iborat boʻlgan taklifga bunday qatʼiy majburiyatni nazarda tutmasdan aytilgan narx taklifiga qaraganda kattaroq salmoq berish kerak.
112. Taqqoslanuvchi bitimlar usulini qoʻllaganda baholash obyekti parametrlarini qiyosiy tahlil qilishning turli xil natijalaridan, shuningdek taqqoslash uchun baza boʻlib xizmat qiladigan “taqqoslash birligi” parametrlaridan foydalanish mumkin. Bularga quyidagilar kiritilishi mumkin:
kvadrat metr bahosi ― koʻchmas mulkka boʻlgan huquqlarni koʻrib chiqishda kvadrat metr bahosi taqqoslash birliklaridan biri sifatida qaraladi, bunda bir kvadrat metr uchun ijara haqi hamda kapitallashtirish stavkalari aniqlanadi;
soliqlarni, foizlarni va moddiy va nomoddiy aktivlar amortizatsiyasini chegirgungacha boʻlgan foyda (bundan buyon matnda EBITDA deb yuritiladi) multiplikatorlari, narx/foyda multiplikatori, narx/tushum multiplikatori va narx/balans qiymati multiplikatori ― biznesni baholashda qoʻllaniladigan taqqoslash birliklaridan biri hisoblanadi;
daromadlilik va foiz stavkalari sperdlari (foiz stavkasidan yuqori marja) ― moliyaviy vositalarni baholashda qoʻllaniladigan taqqoslash birliklari hisoblanadi.
Foydalaniladigan taqqoslash birliklari bir-biridan aktiv mansub boʻlgan guruh, tarmoq va mintaqaga bogʻliq holda farq qilishi mumkin.
113. Taqqoslanuvchi bitimlar usulini qoʻllash quyidagi asosiy bosqichlarda amalga oshiriladi:
tegishli bozorda ishtirokchilar foydalanadigan taqqoslash birliklarini aniqlash;
zarur taqqoslanuvchi bitimlarni aniqlash va asosiy (salmoqli) baholash koʻrsatkichlarini, shu jumladan, ushbu bitimlar boʻyicha multiplikatorlarni hisoblash;
taqqoslanuvchi aktivlar va baholanayotgan aktivlar oʻrtasidagi sifat va miqdoriy oʻxshashliklar va farqlarni izchil qiyosiy tahlil qilish;
baholanayotgan aktiv bilan taqqoslanuvchi aktivlar oʻrtasida farqlarni aks ettirish uchun baholash koʻrsatkichlariga zarurat boʻlgan hollarda tuzatishlar kiritish;
baholanayotgan aktivga tuzatilgan baholash koʻrsatkichlarini qoʻllash;
agar bir nechta baholash koʻrsatkichlaridan foydalanilgan boʻlsa, olingan qiymat koʻrsatkichlarini kelishish.
114. Baholovchi taqqoslanuvchi bitimlarni quyidagilarni hisobga olgan holda tanlashi kerak:
bir nechta bitimlar boʻyicha maʼlumotlar, qoida tariqasida, bir martalik bitim yoki hodisaga qaraganda samarali hisoblanadi;
juda oʻxshash aktivlar bilan tuzilgan bitimlar, haqiqiy sotish bahosi mazkur bitimda jiddiy tuzatishlarni talab qiladigan aktivlarga qaraganda yaxshiroq koʻrsatkichni beradi;
baholash sanasiga yaqinroq amalga oshiriladigan bitimlar uzoqroq muddatlarda, ayniqsa beqaror bozorlarda amalga oshiriladigan bitimlarga qaraganda ishonchlirok buladi;
bitimlar erkin bozor shartlarida oʻzaro bir-biriga bogʻliq boʻlmagan taraflar ishtirokida sodir etilgan boʻlsa, bunday bitimlar baholash maksadlarida koʻproq toʻgʻri keladi;
baholovchida taqqoslanuvchi aktiv tavsifini chuqurroq tushunish va baholash koʻrsatkichlarini tahlil qilish imkoniyati boʻlishi uchun, bitim haqidagi tegishli axborotdan foydalanish mumkin boʻlishi kerak;
taqqoslanuvchi bitimlar haqidagi axborotni ishonchli va eʼtiborga molik manbadan olish kerak;
amalga oshirilgan bitimlar, moʻljallanayotgan bitimlarga (taklif narxiga) qaraganda ishonchliroq boʻladi.
115. Baholovchi taqqoslanuvchi bitimlar/takliflar narxlari bilan baholanayotgan aktiv oʻrtasidagi har qanday jiddiy farqlarni tahlil qilishi va tuzatishlar kiritib borishi kerak. Tuzatishlar talab etiladigan eng koʻp tarqalgan farqlar quyidagilardan iborat:
muhim tavsiflar (oʻlchami, tuzilishi va shunga oʻxshash boshqa xususiyatlari);
baholanayotgan aktiv yoki taqqoslanuvchi aktivlarga qoʻyilgan tegishli cheklovlar;
geografik oʻrni (aktivning joylashgan joyi va/yoki aktiv bilan bitim amalga oshirilishi mumkin boʻlgan yoki undan foydalanadigan joy) hamda tegishli iqtisodiy va huquqiy muhit;
aktivlar rentabelligi yoki foydaliligi;
tarixiy yoki kutilayotgan oʻsish;
daromadlilik darajasi/kupon boʻyicha foiz stavkalari;
taʼminot turlari;
taqqoslanuvchi bitimlarni tuzishdagi noodatiy shartlar;
taqqoslanuvchi aktiv va baholanayotgan aktivga nisbatan likvidlilik va nazorat darajasi bilan bogʻliq farqlar;
mulkchilik tavsiflari (masalan, egalik qilishning huquqiy shakli, egalik qilishning foiz ifodasidagi ulushi);
taqqoslanuvchi aktivlar taklif narxlari va sodir etilgan bitimlar narxlari.
116. Kapital bozori (analog-kompaniya) usuli taqqoslash uchun baza sifatida baholanayotgan aktivga oʻxshash yoki xuddi shunday ommaviy sotiladigan taqqoslanuvchi aktivlar haqidagi axborotdan foydalanishni nazarda tutadi.
Kapital bozori usuli taqqoslanuvchi bitimlar usuliga oʻxshash boʻlib, ayrim farqlari bundan mustasno, ular ochiq bozorda savdo qilinadigan taqqoslanuvchi aktivlarga bogʻliq boʻladi. Quyidagilar kapital bozori usulining taqqoslanayotgan aktivlarning ochiq bozorda sotilishi bilan bogʻliq farqli jihatlari hisoblanadi:
faqat baholash sanasidagi qiymat bahosi koʻrsatkichlaridan foydalanish mumkin;
taqqoslanuvchi aktivlar haqidagi bunday axborotdan ochiq foydalanish mumkin;
ochiq foydalaniladigan axborot buxgalteriya hisobi standartlarini hisobga olgan holda tayyorlanadi.
117. Kapital bozori usulidan, baholanayotgan aktiv ochiq bozorda sotiladigan analog-obyektga juda oʻxshash boʻlgandagina foydalanish mumkin, bu ularning toʻgʻri taqqoslanishini taʼminlaydi.
118. Kapital bozori usulini qoʻllash quyidagi asosiy bosqichlarda amalga oshiriladi:
tegishli bozorda ishtirokchilar qoʻllaydigan baholashning solishtirma koʻrsatkichlarini/taqqoslanuvchan maʼlumotlarni belgilash;
baholash maqsadiga qarab ochiq bozorda sotiladigan analog-obyektlarni tanlash hamda ular bilan bitimlarda belgilangan asosiy baholash koʻrsatkichlarini (multiplikatorlarni) hisoblab chiqish;
bozorda sotiladigan analog-obyektlar bilan baholanayotgan aktiv oʻrtasidagi sifat va miqdoriy oʻxshashliklar hamda farqlarni izchil qiyosiy tahlil qilish;
zarur boʻlganda, baholanayotgan obyekt bilan ochiq bozorda sotiladigan analog-obyektlar oʻrtasidagi farqlarni hisobga olish maqsadida hisoblab chiqilgan baholash koʻrsatkichlariga tuzatishlar kiritish;
tuzatilgan baholash koʻrsatkichlarini baholanayotgan aktivga qoʻllash;
agar bir nechta baholash koʻrsatkichlaridan foydalanilgan boʻlsa, har bir holatda olingan qiymat koʻrsatkichlarini (baholash natijalarini) kelishish.
119. Baholovchi ochiq bozorda sotiladigan analog-obyektlarni quyidagilarni hisobga olib tanlashi kerak:
ochiq bozorda sotiladigan bir nechta analog-obyektlardan foydalanish bitta analog-obyektdan foydalanishga qaraganda afzalroq;
ochiq bozorda sotiladigan oʻxshash obyektlar asosida olingan dalillar (masalan, oʻxshash bozor boʻgʻini, tushumlar hajmi, oʻsish surʼatlari, rentabellik koeffitsiyentlari, qarz kapitalidan foydalanish, likvidlilik va diversifikatsiya) jiddiy tuzatishlarga muhtoj taqqoslanuvchi analoglarga qaraganda yaxshiroq koʻrsatkichlarni olish imkonini beradi;
faol sotilayotgan qimmatli qozogʻlar sust aylanayotgan qimmatli qogʻozlarga qaraganda muhimroq maʼlumotlarni beradi.
120. Baholovchi foydalanilgan ochiq bozorda sotiladigan analog-obyektlar bilan baholanayotgan obyekt oʻrtasidagi har qanday jiddiy farqlarni tahlil qilishi va tegishli tuzatishlar kiritishi lozim. Tuzatishni talab qiladigan keng tarqalgan farqlarga quyidagilar misol boʻlishi mumkin:
muhim tavsiflar (oʻlchami, tuzilishi va shunga oʻxshash boshqa xususiyatlari);
tegishli chegirmalar va mukofotlar;
baholanayotgan yoki taqqoslanuvchi obyektlarga nisbatan tegishli cheklovlar;
tahlil qilinayotgan obyektning geografik joylashuvi hamda tegishli iqtisodiy va huquqiy muhit;
aktivlar rentabelligi yoki daromadliligi;
tarixiy va kutilayotgan oʻsish;
taqqoslanayotgan va baholanayotgan aktiv likvidliligi hamda nazorat tavsiflari bilan bogʻliq farqlar;
mulkchilik shakli.
121. Qiyosiy yondashuvda anolog-obyektlarga tuzatishlar kiritish baholanayotgan aktiv bilan amalga oshirilgan bitimlar yoki bozorda aylanayotgan qimmatli qogʻozlar oʻrtasidagi farqlarni hisobga olish maqsadida amalga oshiriladi. Qiyosiy yondashuvdan foydalanganda anolog-obyektlarga kiritilayotgan odatiy tuzatishlarning asosiysi ― bu chegirmalar va mukofotlar hisoblanadi.
122. Cheklangan likvidlilik uchun chegirma (DLOM) taqqoslanuvchi analoglar baholanayotgan aktivga nisbatan yuqoriroq bozor likvidliligiga ega deb hisoblanganda qoʻllaniladi.
Cheklangan likvidlilik uchun chegirma (DLOM) bir qarashda bir xil koʻringan aktivni taqqoslaganda oson sotiladigan aktiv sotilishi qiyinroq yoki sotishga cheklovlari koʻproq boʻlgan aktivga qaraganda koʻproq qiymatga egaligi haqidagi umumiy tasavvurni aks ettiradi.
Masalan, bozorda aylanayotgan qimmatli qogʻozlarni deyarli bir vaqtning oʻzida sotib olish va sotish mumkin, vaholanki xususiy kompaniya aktiyalari uchun xaridorlarni topish va bitim tuzish uchun koʻp vaqt talab etilishi mumkin. Koʻpchilik baholash bazalari baholanayotgan aktivga tegishli realizatsiya cheklovlari masalasini hal qilishga imkon bersa-da, ammo faqat aniq mulkdorgagina xos boʻlgan cheklovlar masalasini koʻrib chiqishni taqiqlaydi.
123. Nazorat paketlari borligi uchun mukofotlar (ustamalar) taqqoslanuvchi analog bilan qaralayotgan aktiv oʻrtasidagi uning qarorlar qabul qilishga taʼsiri borasidagi farqini aks ettirish hamda nazoratni amalga oshirish natijasida obyekt/kompaniya faoliyatiga oʻzgartirishlar kiritish uchun qoʻllaniladi.
Ishtirokchilar, qoida tariqasida, baholanayotgan aktivni nazorat qilmaslikdan koʻra uni nazorat qilishni afzal koʻradilar. Shunga qaramay, ishtirokchilarning nazorat borligi uchun haq toʻlashga yoki nazoratning yoʻqligi uchun chegirma qilishga tayyorligi, ushbu aktiv egasi uchun iqtisodiy foydani haqiqatan ham oshirish koʻrsatkichi boʻlib xizmat qiladi.
Nazorat borligi uchun mukofot yoki nazorat yoʻqligi uchun chegirmalar har qanday oqilona usuldan foydalangan holda hisoblab chiqilishi mumkin. Biroq, qoida tariqasida, pul oqimlari koʻpayishining aniq natijalarini yoki nazorat qilinganda xavf-xatarning kamayishini tahlil qilish asosida yoxud qimmatli qogʻozlar bozorida aylanayotgan nazorat paketi uchun toʻlanadigan haqiqiy narxlarni bunday bitim eʼlon qilinishidan oldingi bozordagi narx bilan taqqoslash asosida hisoblanadi.
124. Baholanayotgan aktiv bozorda aylanadigan aksiyalar paketi uning egasi bunday paketni ochiq bozorda unda berilayotgan narxga salbiy taʼsir koʻrsatmagan holda tez sotib yubora olmaydigan darajada katta boʻlganda, baʼzan bloklovchi chegirmalardan foydalaniladi.
Bloklovchi chegirmalarga har qanday oqilona usuldan foydalangan holda miqdoriy baho berish mumkin, biroq, qoida tariqasida, ishtirokchi sotilishi moʻljallangan aksiyalarni bozorda berilayotgan narxga salbiy taʼsir koʻrsatmasdan sotib yuborishi (yaʼni, qimmatli qogʻozlarning bir kunlik odatiy savdolar hajmini tashkil qiladigan qismiga nisbatan kamroq qismini sotish) mumkin boʻlgan muddatni hisobga oladigan modeldan foydalaniladi.
2-§. Daromad yondashuvi
125. Daromad yondashuvi baholash obyekti qiymatini, baholash obyektidan kelgusida kutilayotgan daromadlarni yagona joriy kiymatga keltirish orkali baholshni nazarda tutadi. Daromad yondashuvidan foydalanilganda, aktiv qiymati undan foydalanish okibatida keladigan daromadlar yoki pul oqimlari yoxud tejaladigan xarajatlarning qiymati bilan belgilanadi.
126. Daromad yondashuvi quyidagi holatlar mavjud boʻlganda qoʻllanilishi va uning salmogʻini koʻtarish kerak:
aktivning daromad keltirish mumkinligi, uning qiymatiga taʼsir koʻrsatadigan eng muhim omildir;
baholanayotgan aktivga nisbatan boʻlajak daromad olish summasi xamda muddatlarini ishonchli prognoz qilish mumkinligi va ayni vaqtda bozorda oʻxshash analog-obyektlar soni koʻp emasligi (agar mavjud boʻlsa).
127. Daromad yondashuvida eng muxim omil investorlarning oʻz sarmoyalaridan daromad/samara kutishlari boʻlib, bunda daromad olishda sarmoyalar boʻyicha aniqlangan tavakkalchilik darajalarini hisobga olishlari kerak boʻladi.
128. Baholash obyekti qiymatini daromad yondashuvi bilan baholash uchun baholovchi baholash obyektidan kutilayotgan daromadni baholash sanasidagi yagona qiymat birligiga aylantirishga asoslangan quyidagi usullarning biridan foydalanadi:
pul oqimlarini diskontlash usuli (bundan buyon matnda POD usuli deb yuritiladi) ― baholash obyekti qiymati baholash sanasi holatiga, prognoz va prognozdan keyingi davrlardagi (davrning oxiridagi) pul oqimlarining joriy qiymatlarini qoʻshish yoʻli bilan aniqlashga asoslanadi;
daromadni kapitallashtirish usuli ― baholash obyekti qiymati yagona davrdagi daromad miqdorini ushbu daromadga mos keladigan kapitallashtirish stavkasiga boʻlish orqali aniqlanadi.
129. POD usuli pul oqimlari beqaror boʻlgan obyektlarni baholash uchun qoʻllaniladi.
130. POD usuliga muvofiq prognozlanayotgan kelajakdagi pul oqimlari baholash sanasiga kadar diskontlanadi va buning natijasida aktivning joriy qiymati aniklanadi.
131. Quyidagilar POD usulini qoʻllashning asosiy yoʻnalishlari hisoblanadi:
baholanayotgan aktivning va uni baholashning xususiyatlarini hisobga olgan holda pul oqimining eng munosib turini tanlash, yaʼni real yoki nominal pul oqimlari, soliqlar toʻlangunga qadar yoki soliqlar toʻlangandan keyingi pul oqimlari, xususiy kapital uchun yoxud investitsiyalangan kapital uchun pul oqimlari va h.k.;
pul oqimi prognoz davrining davom etish muddatini aniqlash;
pul oqimi prognoz davri mobaynidagi pul oqimi prognozini tayyorlash;
belgilangan prognoz davri tugagandan soʻng, baholanayotgan aktiv uchun prognozdan keyingi qiymatni (bundan buyon matnda terminal qiymat deb yuritiladi) aniqlash zarurati boʻlsa, baholanayotgan aktivning xususiyatlarini inobatga olgan holda tegishli terminal qiymatni aniqlash;
tegishli diskontlash stavkasini aniqlash;
diskontlash stavkasini, zarur boʻlganda terminal qiymatini ham hisobga olgan holda prognozlanayotgan boʻlgʻusi pul oqimiga qoʻllash.
132. Aktiv yoki uni baholash xususiyatini hisobga olgan holda tegishli pul oqimi turini tanlashda baholovchi quyidagi omillarni eʼtiborga olishi lozim:
yaxlit aktiv yoki uning ulushiga toʻgʻri keluvchi pul oqimi, qoida tariqasida, yaxlit aktivga toʻgʻri keluvchi pul oqimidan foydalaniladi. Baʼzan xususiy kapital uchun pul oqimi yoki dividendlar kabi daromadning boshqa turlaridan ham foydalanilishi mumkin;
pul oqimlari soliq toʻlagunga qadar yoki soliq toʻlangandan keyingi pul oqimlari koʻrinishida boʻlishi mumkin, bunda qoʻllaniladigan soliq stavkasining baholash bazasiga muvofiqligini taʼminlash kerak boʻladi va koʻp hollarda bunday stavka aniq mulkdor uchun soliq stavkasi emas, balki ishtirokchilarga xos soliq stavkasi boʻladi;
real yoki nominal stavkalar, real pul oqimida inflatsiya hisobga olinmaydi, nominal pul oqimida esa, inflatsiyani hisobga olinadi. Agar kutilayotgan pul oqimi inflatsiyani hisobga olsa, diskontlash stavkasi xuddi shunday inflatsiya darajasini oʻz ichiga olishi lozim;
valyuta baholashda qoʻllaniladigan valyutani tanlash inflatsiya va tavakkalchilikka bogʻliq farazlarga taʼsir koʻrsatishi mumkin.
prognozni tashkil etuvchi pul oqimlari turi, masalan, pul oqimi prognozi, ehtimolligi boʻyicha turli ssenariylarning oʻrtacha tortilgan darajasidagi pul oqimlarini, yuqori ehtimolli pul oqimlarini, shartnomaviy pul oqimlarini va boshqa shu kabi pul oqimlarini aks ettirishi mumkin.
Diskontlash stavkasi va baholashda qoʻllaniladigan boshqa koʻrsatkichlar tanlangan pul oqimi turiga mos kelishi kerak.
133. Prognoz davrini tanlash mezonlari baholash maqsadiga, aktivning oʻziga xos xususiyatiga, mavjud axborotga va talab etiladigan baholash bazalariga bogʻliq boʻladi. Foydalanish muddati katta boʻlmagan aktivlar boʻyicha esa, pul oqimlarini ulardan foydalanishning butun muddati mobaynida prognozlash mumkin.
134. Prognoz davrini tanlashda baholovchilar quyidagi omillarni hisobga olishlari kerak:
aktivdan foydalanish muddati;
prognoz uchun asos boʻladigan ishonchli axborot mavjud boʻlgan muddat;
aktivning va undan koʻriladigan foydaning barqaror oʻsishiga erishish uchun yetarli boʻlgan, undan keyin terminal qiymatni qoʻllash mumkin boʻlgan eng kam prognoz davri;
davriy aktivlarni baholashda belgilanadigan prognoz davri, qoida tariqasida, imkon boricha butun davrni oʻz ichiga olishi lozim;
unumli foydalanish muddati cheklangan aktivlar uchun pul oqimi, qoida tariqasida, ushbu aktivdan toʻliq foydalanish muddati davomida prognoz qilinadi.
135. Prognoz qilinadigan pul oqimida baholanayotgan aktivga bogʻliq barcha boʻlajak tushumlar va pul mablagʻlari sarflarining hajmi va muddatlari, tegishli baholash bazasidan kelib chiqqan holda, hisobga olinishi kerak.
136. Qoida tariqasida, prognoz qilinadigan pul oqimida quyidagilardan bittasi aks ettiriladi:
shartnomada belgilangan va kelishilgan pul oqimi;
yuqori ehtimolli pul oqimi;
turli ehtimolliklarda kutilayotgan oʻrtacha tortilgan pul oqimi;
boʻlajak pul oqimlarining bir nechta ehtimoliy rivojlanish yoʻnalishlari.
137. Turli xil pul oqimlari aksariyat hollarda turli xil tavakkalchilik darajalarini aks ettiradi va ular uchun tegishli diskontlash stavkalari talab etilishi mumkin.
138. Baholovchi, baholanayotgan obyektda pul oqimlarini prognozlashda mavsumiylik va davriylik lozim darajada inobatga olinganligini kafolatlashi kerak.
139. Agar, aktiv muayyan prognoz davri tugagandan keyin ham amalda boʻlishi kutilayotgan boʻlsa, baholovchi aktiv qiymatini prognoz davri oxirida baholashi lozim. Bunda aniqlangan terminal qiymat baholash sanasiga, qoida tariqasida, prognoz davridagi pul oqimiga qoʻllanilgan diskontlash stavkasini qoʻllagan holda keltiriladi.
140. Terminal qiymatda quyidagilar inobatga olinishi zarur:
aktivning samaradorligi pasayib borishi yoki yoʻqligi, unumli foydalanish muddati cheklanganligi yoki cheklanmaganligi kabi xususiyatlari (bunday holatlarning mavjudligi terminal qiymatni hisoblash uchun qoʻllaniladigan usulni tanlashga taʼsir koʻrsatadi);
aktivning prognoz davridan keyingi oʻsish salohiyati;
prognoz davri oxirida olinishi kutilayotgan oldindan belgilangan kapital summasining nazarda tutilganligi;
terminal qiymat aniqlanadigan paytga kelib aktivga nisbatan kutiladigan tavakkalchilik darajasi;
prognoz davri yakunlangandan keyin mazkur aktivga xos soliq normalari (zarur boʻlgan hollarda) hamda bunday soliq normalarining cheklanmagan davr mobaynida amal qilishda davom etishi nazarda tutilganligi.
Pul oqimi davriy aktivlarga nisbatan olingan hollarda, terminal qiymat aktivning davriylik xususiyatini hisobga olishi, uni aniqlashda esa, pul oqimlarining “eng yuqori” yoki “eng past” darajalari cheklanmagan muddat davomida saqlanib qoladi deb hisoblanmasligi kerak.
141. Baholovchilar terminal qiymatni hisoblashning har qanday oqilona usulini qoʻllashi mumkin. Terminal qiymatni hisoblashning turli xil usullari mavjud boʻlib, quyidagilar eng koʻp qoʻllaniladigan usullar hisoblanadi:
Gordon (doimiy oʻsish) usuli;
multiplikatorlar usuli;
tugatish qiymati usuli.
142. Gordon (doimiy oʻsish) usulida aktiv kelajakda doimiy ravishda oʻsadi yoki pasayadi.
143. Multiplikatorlar usuli orqali terminal qiymatni hisoblash bozor maʼlumotlari yoki bozor multiplikatorini qoʻllashni nazarda tutadi. Multiplikatorlar usulidan foydalanganda baholovchilar mazkur Standartning qiyosiy yondashuv hamda qiyosiy yondashuv usullarida bayon etilgan talablariga muvofiq harakat qilishlari kerak. Shu bilan birga, baholovchilar belgilangan prognoz davri oxirida kutilayotgan bozor sharoitlarini hisobga olishlari va tegishli tuzatishlar kiritishlari lozim.
144. Ayrim aktivlarning terminal qiymati avvalgi pul oqimlariga hech qanday aloqasi boʻlmasligi mumkin. Bunday aktivlarga kon yoki neft qudugʻlari kabi tugaydigan aktivlar misol boʻladi.
Bunda, terminal qiymat, qoida tariqasida, aktivni sotish xarajatlarini chegirgan holda tugatish qiymati usuli hisoblanadi. Agar xarajatlar bunday sotish qiymatidan yuqori boʻlsa, terminal qiymat manfiy qiymatga ega boʻladi hamda “yoʻq qilish xarajatlari” yoki “aktivlarning chiqib ketishi boʻyicha majburiyatlar” sifatida belgilanadi.
145. Prognozlanadigan pul oqimining diskontlash stavkasida nafaqat pulning vaqtinchalik qiymati, balki prognoz qilinayotgan pul oqimi turiga va aktivdan kelgusida foydalanishga bogʻliq tavakkalchiliklar ham hisobga olinadi.
146. Baholovchilar diskontlash stavkasini hisoblash uchun har qanday oqilona usuldan foydalanishlari mumkin. Quyidagilar diskontlash stavkasini hisoblashning umumeʼtirof etilgan usullari hisoblanadi:
kapital aktivlarni hisoblash (CAPM);
oʻrtacha hisoblab chiqilgan kapital qiymati (WACC);
diskontlangan pul oqimini tahlil qilish;
ichki daromadlilik stavkasi (IRR);
oʻrtacha hisoblab chiqilgan aktivlar daromadliligi stavkasi (WARA);
kumulyativ tuzish (qoida tariqasida, faqat bozor maʼlumotlari boʻlmaganda qoʻllaniladi).
147. Qoʻllaniladigan diskont stavkasining toʻgʻriligini tekshirishda, baxolovchilar tasdiqlovchi tahlillarni hisobga olishlari kerak. Bunda, ichki daromadlilik stavkasi (IRR) yoki oʻrtacha hisoblab chiqilgan aktivlar daromadliligi stavkasi (WARA)ni topish hamda tahlil qilish kerak.
148. Diskontlash stavkasini shakllantirishda baholovchi quyidagilarni inobatga olishi zarur:
baholanayotgan aktiv turini (masalan, qarzni baholashda qoʻllaniladigan diskontlash stavkalari koʻchmas mulk yoki biznesni baholashda qoʻllaniladigan diskontlash stavkalaridan farq qiladi);
bozor bitimlarida qoʻllaniladigan stavkalarni;
aktivning geografik joylashuvini va/yoki ular sotiladigan bozorlarning joylashuvini;
aktivdan unumli foydalanish muddati hamda boshlangʻich maʼlumotlarning muvofiqlashtirilganligini (masalan, qoʻllaniladigan tavakkalchiliksiz stavka muddati shartlariga bogʻliq boʻlib, odatda tavakkalsiz stavkani baholanayotgan pul oqimlari davriga muvofiqlashtiriladi);
foydalaniladigan baholash bazalarini;
prognoz qilinadigan pul oqimlari qaysi valyutada hisoblanganligi;
149. Diskontlash stavkasini shakllantirishda baholovchi quyidagilarni:
diskontlash stavkasini hisoblashda qoʻllanilgan usulni hujjatlashtirishi va undan foydalanilgan usulni asoslashi;
diskontlash stavkasini kelib chiqishini isbotlovchi dalillarni, shu jumladan, muhim maʼlumotlar va manbalarning qoʻllanilishini asoslashi shart.
150. Daromadni kapitallashtirish usuli pul oqimlari oʻzgarmas boʻlgan hollarda qoʻllaniladi. Bunda baholovchi:
retrospektiv va joriy moliyaviy hisobotni tahlil qilishi va zarur boʻlsa, uni meʼyorlashtirishi;
kapitallashtiriladigan daromad turi va miqdorini tanlashi;
kapitallashtirish stavkasini hisoblab chiqishi;
baholash obyektining joriy qiymatini aniqlashi;
yakuniy tuzatishlar kiritishi shart.
151. Kapitallashtirish stavkasi tanlangan daromad turiga mos kelishi lozim va quyidagi usullarning biri orqali hisoblab chiqiladi:
oʻxshash obyektlar haqidagi bitimlar va takliflar xususida maʼlumotlar boʻlsa, bozor ekstraksiyasi usuli;
diskontlash stavkasida daromad oʻzgarishining doimiy surʼatini hisobga olish usuli.
152. Baholash obyekti qiymati tanlangan daromad miqdorini kapitallashtirish stavkasiga boʻlish orqali hisoblanadi.
3-§. Xarajat yondashuvi
153. Xarajat yondashuvi baholash obyekti qiymatini baholashning baholash obyekti eskirishini hisobga olib, uni tiklash yoki almashtirish uchun zarur xarajatlarni aniqlashga asoslangan usullar yigʻindisi. Ushbu mulkni oʻrnini bosish uchun asl mulkning nusxasi yoxud xuddi shunday foydalilikni taʼminlay oladigan boshqa mulkni yaratish mumkinligi nazarda tutiladi.
Bunday yondashuv aktivni almashtirish yoki takror ishlab chiqarishga xarajatlarni hisoblash hamda jismoniy va boshqa oʻrinli eskirish turlariga chegirmalar qoʻllash yoʻli bilan qiymat koʻrsatkichini olish imkonini beradi.
154. Xarajat yondashuvi quyidagi hollarda qoʻllaniladi:
ishtirokchilar baholanayotgan aktivdaga oʻxshash foydali aktivni normativ yoki huquqiy cheklovlarsiz takror ishlab chiqarishga qodir boʻlgan va bu aktivni tez yaratish oqibatida, ishtirokchi baholanayotgan aktivdan shu zahoti foydalanish uchun koʻp pul toʻlashi shart boʻlmaganda;
baholanayotgan aktiv bevosita daromad olib kelmaydigan, shuningdek aktivning oʻziga xos xususiyati daromad yondashuvi va/yoki qiyosiy yondashuvdan foydalanish imkonini bermaganda;
qoʻllaniladigan baholash bazasi takror ishlab chiqarish qoldiq qiymati kabi almashtirish xarajatlariga asoslanganda.
155. Quyidagi holatlar mavjud boʻlganda xarajat yondashuvini qoʻllashda, xarajat yondashuvidan foydalanish doirasida olingan qiymat koʻrsatkichini tasdiqlash maqsadida baholovchi boshqa yondashuvlarni qoʻllashi hamda natijalarini ular bilan solishtirish imkoniyatlarini eʼtiborga olishi lozim:
ishtirokchilar oʻxshash foydali aktivni takror yaratish imkonini koʻrib chiqilganda, biroq jiddiy huquqiy cheklovlar ehtimoli va aktivni yaratish bilan bogʻliq jiddiy vaqt xarajatlari mavjud boʻlganda;
xarajat yondashuvidan boshqa yondashuvlarning asoslanganligini tekshirish uchun foydalanilganda (masalan, xarajat yondashuvini “amaldagi korxona” sifatida baholanayotgan biznesni tugatish qiymati bazasida koʻproq qiymatga ega boʻlishi mumkinligini tekshirish uchun qoʻllaniladi);
aktiv yaqinda yaratilganda, bunda xarajat yondashuvida qoʻllanilgan farazlar yuqori ishonchlilik darajasiga ega boʻladi.
156. Qisman tugallangan aktiv qiymati, qoida tariqasida, aktivni yaratish jarayonida qilingan xarajatlarni, shuningdek ishtirokchilarning aktiv toʻliq yaratilganida mulk qiymatiga nisbatan kutuvlarini aks ettiradi, biroq bunda aktivni tugallash uchun zarur xarajatlar, vaqt, foyda va tavakkalchilikka tegishli tuzatishlar ham hisobga olinadi.
157. Xarajat yondashuvi quyidagi asosiy usullar orqali hisoblanadi:
almashtirishning qoldiq qiymati usuli, bunda qiymatni teng qiymatli foydaliligi taklif qilinadigan oʻxshash aktivga xarajatlarni hisoblash yoʻli bilan aniqlanadi;
takror ishlab chiqarish qoldiq qiymati usuli, bunda qiymatni aktivning aniq nusxasini yaratishga ketgan xarajatlarni hisoblash yoʻli bilan aniqlanadi;
komponent usuli, bunda uning yordamida aktiv qiymati uning tarkibiy qismlarining alohida qiymatlarini qoʻshish orqali hisoblanadi.
158. Qoida tariqasida, almashtirish xarajatlari aktivning aniq jismoniy xususiyatlari uchun emas, balki aktivning foydaliligi uchun toʻlaydigan narxni aniqlashga aloqador xarajatlarini oʻzida aks ettiradi. Bunda almashtirish xarajatlariga jismoniy va boshqa barcha tegishli eskirish shakllarini hisobga olib tuzatish kiritiladi. Bunday tuzatishlarning barchasi amalga oshirilgandan keyin ularni almashtirishning qoldiq qiymati deb atash mumkin.
159. Almashtirishning qoldiq qiymati usuli quyidagi bosqichlar orqali amalga oshiriladi:
teng qiymatli foydali aktivni yaratish yoki sotib olish istagida boʻlgan ishtirokchi amalga oshiradigan barcha xarajatlarni hisoblash;
baholanayotgan aktivning jismoniy, funksional va tashqi eskirishi munosabati bilan qanchalik qadrsizlanishi mumkinligini aniqlash;
baholanayotgan aktiv qiymatini olish uchun umumiy xarajatlar summasidan jami eskirish-qadrsizlanishni chegirish.
160. Almashtirish xarajatlari baholanayotgan aktiv bilan bir xil funksiyalarni bajaradigan hamda teng qiymatli foydalilikni taʼminlaydigan, iqtisodiy samarador materiallar va texnologiyalardan foydalangan holda qurilgan yoki zamonaviy ekvivalent aktivga tegishli boʻladi.
161. Takror ishlab chiqarish qoldiq qiymati usuli quyidagi hollarda qoʻllaniladi:
zamonaviy ekvivalent aktivga qilingan xarajatlar baholanayotgan aktivning aniq nusxasini yaratish xarajatlaridan yuqori boʻlganda;
baholanayotgan aktiv beradigan foydalilikni zamonaviy ekvivalent aktiv emas, balki uning aniq nusxasi taʼminlashi mumkin boʻlganda.
162. Takror ishlab chiqarish qoldiq qiymati usuli quyidagi bosqichlar orqali amalga oshiriladi:
baholanayotgan aktivning aniq nusxasini yaratish maqsadini qoʻygan odatiy ishtirokchining barcha sarf-xarajatlarini hisoblash;
baholanayotgan obyektda jismoniy, funksional yoki tashqi eskirish oqibatida qandaydir qadrsizlanish bor-yoʻqligini aniqlash;
baholanayotgan aktiv qiymatini olish uchun umumiy xarajatlar summasidan jami amortizatsiya summasini chegirish.
163. Komponent usuli, qoida tariqasida, investitsiya kompaniyalariga yoki qiymati birinchi navbatda ularning qoʻyilmalari yoki mulki bilan belgilanadigan korxonalarga yoki aktivlarga nisbatan qoʻllaniladi.
164. Komponent usuli quyidagi bosqichlar orqali amalga oshiriladi:
tegishli yondashuvlar va baholash usullarini qoʻllagan holda, baholanayotgan aktiv tarkibiga kiradigan har bir tarkibiy aktivni (komponentni) baholash;
baholanayotgan aktiv qiymatini olish uchun barcha tarkibiy aktivlar qiymatini qoʻshish.
165. Xarajat yondashuvida, qoida tariqasidagi ishtirokchining barcha boʻlajak xarajatlarini qamrab olinishi kerak.
Hisobga olinadigan xarajatlar elementlari aktiv turlariga qarab farq qilishi mumkin va oʻz ichiga toʻgʻridan-toʻgʻri xarajatlarni (materiallar va mehnatga haq toʻlash) hamda aktivni baholash sanasida almashtirish/takror ishlab chiqarish jarayonida yuzaga kelishi mumkin boʻlgan bilvosita xarajatlarni (transport xarajatlari, montaj ishlariga xarajatlar, mutaxassislarga mehnat haqi toʻlash va boshqa toʻlovlar, yuklama xarajatlar, soliqlar, moliyalashtirish xarajatlari, aktivlarni yaratayotgan shaxsning foyda normasi/tadbirkorlik foydasi) oʻz ichiga olishi kerak.
166. Xarajat yondashuvida “eskirish-qadrsizlanish” tushunchasi har qanday eskirishning baholanayotgan aktiv qiymatiga taʼsirini aks ettirish maqsadida teng foydalilikka ega aktivni yaratish uchun ketadigan hisoblab chiqilgan xarajatlarga kiritilgan tuzatishlarga tegishli.
167. Eskirish bilan bogʻliq tuzatishlar quyidagilardan iborat:
jismoniy eskirish, bunda tabiiy eskirish, notoʻgʻri foydalanish, konstruktiv nuqsonlar, shuningdek aktiv elementlarining mexanik shikastlanishlari bilan belgilangan aktivlar qiymatidagi yoʻqotishlar inobatga olinadi;
funksional eskirish, bunda aktivlar toʻlaligicha yoki ayrim elementlariga koʻra bozor talablariga muvofiq emasligi bilan belgilangan aktivlar qiymatidagi yoʻqotishlar aks ettiriladi;
tashqi (iqtisodiy) eskirish, bunda aktiv qiymati mazkur baholanayotgan aktiv obyektdan tashqi omillar taʼsiri natijasida pasayishi inobatga olinadi.
168. Eskirishlarni hisoblashda aktivning jismoniy va iqtisodiy unumli foydalanish muddati eʼtiborga olinishi kerak.
Unumli foydalanishning jismoniy muddati, rejali xizmat koʻrsatish sharoitida, biroq qayta jihozlash yoki rekonstruksiya qilish imkoniyatlarini hisobga olmasdan, aktiv ishdan chiqquncha yoki uni taʼmirlash iqtisodiy maqsadga muvofiq boʻlmay qolguncha qancha vaqt foydalanilishi mumkinligini koʻrsatadi.
Unumli foydalanishning iqtisodiy maqsadga muvofiq muddati, aktivdan joriy foydalanganda u qancha uzoq vaqt moliyaviy foyda olib kelishi yoki nomoliyaviy foyda berishi mumkinligini koʻrsatadi. Bu aktivning funksional yoki iqtisodiy eskirish darajasiga bogʻliq boʻladi.
169. Aksariyat eskirishlar turlari baholanayotgan aktivni va almashtirish yoki takror ishlab chiqarish xarajatlarini hisoblash uchun asos boʻlgan gipotetik aktivni taqqoslash yoʻli bilan oʻlchanadi.
170. Jismoniy eskirishning quyidagi koʻrinishlari mavjud:
bartaraf etib boʻlmaydigan eskirish, bunda bartaraf etish xarajatlari bartaraf etish natijasida aktivga qoʻshiladigan qiymatidan koʻproq boʻladi;
bartaraf etib boʻladigan eskirish, bunda bartaraf etish xarajatlari bartaraf etish natijasida aktivga qoʻshiladigan qiymatidan kamroq yoki unga teng boʻladi.
Jami moʻljallanayotgan unumli foydalanish muddatini har qanday oqilona usulda, shu jumladan, yil oʻlchovidagi moʻljallanayotgan unumli foydalanish muddati, bosib oʻtilgan masofa, mahsulot birligi va boshqalarda ifodalash mumkin.
171. Funksional eskirishning quyidagi koʻrinishlari mavjud:
dizayn, qurilish materiallari, ishlab chiqarish texnologiyalarining eskirishi oqibatida ortiqcha kapital xarajatlarining yuzaga kelishi, bular baholanayotgan aktivga nisbatan ancha kam kapital kiritmalarni talab qiladigan zamonaviy ekvivalent aktivlarning koʻproq hamyonbopligiga olib keladi;
ortiqcha foydalanish xarajatlari, ular dizaynni takomillashtirish yoki ishlab chiqarish quvvatlaridan toʻliq foydalanmaslik natijasida yuzaga kelishi mumkin, bu foydalanish xarajatlari baholanayotgan aktivga nisbatan ancha kam boʻlgan zamonaviy ekvivalent aktivlarning koʻproq hamyonbopligiga olib keladi.
172. Iqtisodiy eskirish tashqi omillarning alohida aktivga yoki biznesda ishtirok etayotgan barcha aktivlarga taʼsir qilishi bilan bogʻliq boʻlishi mumkin, unga tuzatishlar esa, jismoniy va funksional eskirish hisobga olinganidan keyin kiritiladi.
173. Pul mablagʻlari va ularning ekvivalentari eskirmaydi va tuzatilmaydi. Likvidli aktivlar ularning qiyosiy yondashuv doirasida aniqlangan bozor qiymatidan past darajagacha kamaytirilmasligi kerak.
174. Agar baholovchilar turli yondashuv va usullardan foydalanganda qiymat koʻrsatkichlarida jiddiy farqlar kelib chiqsa, qiymat koʻrsatkichlari nima uchun bunday farq qilayotganini tushunish uchun tahlil oʻtkazishlari kerak, chunki qiymatning eng koʻp farq qiladigan ikkita yoki undan ortiq koʻrsatkichini oddiygina arifmetik muvofiqlashtirish yetarli hisoblanmaydi.
Bunday hollarda qoʻllanilayotgan yondashuv/usullardan birontasi qiymatni qanchalik munosib yoki ishonchli aks ettirishini hal qilish uchun mazkur Standartning 101-bandi talablari hisobga olinishi zarur.
3-bob. Qoʻllanilgan baholash yondashuvlari doirasida olingan natijalarni muvofiqlashtirish
175. Baholash obyektini baholashning turli baholash yondashuvlari va baholash usullarini qoʻllash orqali olingan natijalarni muvofiqlashtirish hamda uning natijalarini baholash toʻgʻrisidagi hisobotda aks ettirish lozim.
176. Baholash natijalarini muvofiqlashtirish deganda baholashga nisbatan turli yondashuvlar yordamida olingan natijalarni oʻlchash va taqqoslash yoʻli bilan baholash obyektining yakuniy qiymatini aniqlash tushuniladi.
177. Baholash natijalarini muvofiqlashtirish, qoida tariqasida, turli baholash yondashuvlari bilan olingan baholash natijalari uchun solishtirma oʻlchovlarni aniqlash orqali amalga oshiriladi, bunda baholovchi:
baholash maqsadini va baholash natijalaridan foydalanish moʻljalini;
baholanayotgan biznes va uning aktivlari xususiyatini;
qiymat turini;
baholash yondashuvlarini qoʻllashda foydalanilgan axborot hajmi va sifatini hisobga olishi lozim.
178. Baholash natijalarini muvofiqlashtirish quyidagi usullardan biri orqali amalga oshiriladi:
mantiqiy muvofiqlashtirish usuli. Bunda baholovchi barcha muhim parametrlarni hisobga olgan holda solishtirma oʻlchovlarni tanlaydi va ularni tahlil qiladi. Baholovchi aktiv qiymatini baholashda ustun yondashuvni aniqlaydi, qolgan yondashuvlarning natijalaridan esa ustun yondashuv yordamida olingan natijani tekshirish va unga tuzatish kiritish uchun foydalanadi;
matematik oʻlchash usuli. Bunda turli baholash yondashuvlari bilan olingan natijalarning solishtirma oʻlchovlarini aniqlash uchun bir nechta mezonlardan foydalaniladi va ularning yordamida qoʻllanilgan hisoblash usulining afzalliklari yoki kamchiliklari aniq obyektni baholash xususiyatlarini hisobga olgan holda tavsiflanadi.
179. Solishtirma oʻlchovlarni aniqlashda baholovchi quyidagi asosiy omillarni tahlil qilishi lozim:
tahlil va hisoblashlarga asos boʻlgan axborotning ishonchliligi va yetarliligini;
baholash yondashuvi baholash obyektiga xos boʻlgan narx belgilovchi omillar tuzilishini hisobga olishga qodirligini;
yondashuv baholash obyektiga oʻxshash obyektlarning qoida tariqasidagi xaridorlari va sotuvchilari motivatsiyasini aks ettirishga qodirligini;
baholash yondashuvi hisoblanayotgan qiymat turiga muvofiqligini.
180. Baholash natijalarini muvofiqlashtirish usuli va solishtirma oʻlchovlarning tanlanishi, shuningdek bunda baholovchining barcha mulohazalari va farazlari baholash toʻgʻrisidagi hisobotda asoslanishi lozim.
VII BOʻLIM. BIZNESNI VA BIZNESDA IShTIROK ETISh HUQUQINI BAHOLASh (7-SON MBS)
1-bob. Umumiy qoidalar
181. Biznesni va biznesda ishtirok etish huquqini (bundan buyon matnda biznes deb yuritiladi) baholash 1 ― 6-son MBS talablari asosida amalga oshiriladi. Biznesni va biznesda ishtirok etish huquqini baholash (7-son MBS) (bundan buyon matnda 7-son MBS deb yuritiladi) biznesni baholashga doir qoʻshimcha talablarni belgilaydi.
182. 7-son MBS maqsadlarida biznes deganda iqtisodiy foyda olishga qaratilgan tijorat, sanoat, servis yoki investitsiya faoliyati tushuniladi. Biznes qonunchilik hujjatlarida nazarda tutilgan har qanday shaklda boʻlishi mumkin. Biznes qiymati bunday biznesni tashkil qiladigan alohida aktivlar yoki majburiyatlar qiymatlari yigʻindisidan farq qilishi mumkin.
(182-band Oʻzbekiston Respublikasi adliya vazirining 2021-yil 28-iyuldagi 16-mh-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3313, 28.07.2021-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 28.07.2021-y., 10/21/3313/0724-son)
183. Biznesga tegishli alohida aktivlar yoki majburiyatlarni baholashda baholovchi ushbu aktiv yoki majburiyat turi uchun mazkur Standartning 8 ― 11-son MBSga asoslanib ish tutishi kerak.
184. Baholovchilar biznesni baholashda mazkur Standartning 1-ilovasida kelitirilgan Metodikadan foydalanishlari mumkin.
185. Quyidagilar biznesni baholash obyekti boʻlishi mumkin:
korxonalar butunligicha (korporatsiya, kompaniya, aksiyadorlik jamiyati, masʼuliyati cheklangan jamiyat yoki yakka tartibdagi tadbirkor va boshqalar);
aksiyalar, investitsiya va pay fondlaridagi paylar (aktivlar), ustav kapitalidagi ulushlar;
korxona, tashkilotning mulkiy majmuasi yoki amaldagi biznesning alohida mulk shaklidagi bir qismi.
186. Baholovchilar tomonidan qiymat bahosi butun tashkilotga, shu tashkilot aksiyalariga yoki aksiyalar paketiga (nazorat paketi yoki nazorat qilmaydigan paket) tegishli ekanligi yoki tashkilot xoʻjalik faoliyatining aniq yoʻnalishiga tegishli ekanligi (yaʼni kompaniyaning investitsiya loyihasi sifatida baʼzi bir biznes yoʻnalishlarini baholash) aniqlanishi lozim.
Baholashga oid vazifada baholanadigan biznesga yoki unda ishtirok etish huquqiga aniq taʼrif berilishi shart. Baholash butun biznesga nisbatan yaxlit olib borilganda ham, ushbu baholash ifodalanishi mumkin boʻlgan darajalar har xil boʻlishi mumkin. Masalan:
korxona qiymati ― koʻpincha biznesning oʻz kapitali qiymati va qarz yoki qarz majburiyatlari summasining umumiy yigʻindisidan bunday majburiyatlarni bajarish uchun mavjud boʻlgan har qanday naqd pul yoki uning ekvivalentlari chegirmasi natijasidir;
jami investitsiyalangan kapital qiymati ― ayni payta biznesga kiritilgan pullarning, ularning manbasidan qatʼi nazar, umumiy summasi, koʻpincha qisqa muddatli majburiyatlar va naqd pullar chegirilgandan keyingi jami aktivlar qiymati sifatida tavsiflanadi;
operatsion qiymati ― biznesning asosiy (operatsion) faoliyati umumiy qiymati, har qanday nooperatsion aktivlar va majburiyatlarni istisno etgan holda;
xususiy kapital qiymati ― biznesning uning barcha aksiyadorlari/taʼsischilari uchun qiymati.
187. Baholovchi baholashga oid vazifani 2-son MBS talablari doirasida tuzadi. Bunda quyidagi qoʻshimcha axborotlar koʻrsatilishi kerak:
a) baholash obyekti haqidagi maʼlumotlar, xususan:
aksiyalarni baholashda ― aksiyalar miqdori, turi, aksiyalar chiqarilishining davlat roʻyxati raqami va sanasi;
tashkilot ustav kapitalidagi ulushni baholashda ― baholanayotgan ulush miqdori;
investitsiya va pay fondlaridagi paylarni (aktivlarni) baholashda ― baholanayotgan pay (aktiv) miqdori, paylar (aktivlar) soni;
tashkilot mulkiy kompleksini baholashda ― uning tarkibi tavsifi;
b) mulkiy majmuasi baholanayotgan tashkilotning (bundan buyon matnda biznes yurituvchi tashkilot deb yuritiladi) toʻliq yoki qisqartirilgan firma nomi (shu jumladan, tashkiliy-huquqiy shakli), aksiyalari, investitsiya va pay fondlaridagi paylari (aktivlari) va ustav kapitalidagi ulushlari, shuningdek uning joylashgan joyi.
Biznes yurituvchi tashkilot yoki uning qismini baholash tashkilot faoliyatini saqlab qolish shart-sharoitlaridan kelib chiqib oʻtkaziladi, bunda biznes yurituvchi tashkilot tarkibi aniq identifikatsiya qilinishi lozim.
188. Baholovchi biznes yurituvchi tashkilot faoliyat yuritayotgan tarmoqning holati va rivojlanish istiqbollari haqidagi axborotni, shu jumladan, biznes yurituvchi tashkilotning tarmoqdagi egallagan oʻrni hamda baholash obyekti qiymatini aniqlash uchun keyingi hisob-kitoblarda qoʻllaniladigan boshqa bozor maʼlumotlarini tahlil qiladi va baholash toʻgʻrisidagi hisobotda taqdim etadi.
189. Baholovchi biznes yurituvchi tashkilot faoliyatini tavsiflovchi axborotni, shu jumladan:
biznes yurituvchi tashkilotning faoliyat yuritish shartlarida biznesni tashkil qilish va rivojlantirish haqidagi axborotni;
ishlab chiqarilayotgan mahsulot (tovarlar) va/yoki bajarilayotgan ishlar, koʻrsatilayogan xizmatlar haqidagi axborotni, tashkilot faoliyati boʻlgʻusi koʻrsatkichlarining eng ehtimoliy xususiyati haqida xulosa qilish mumkin boʻlgan davrdagi (bundan buyon matnda reprezentativ davr deb yuritiladi) ishlab chiqarish faoliyati natijalari haqidagi axborotni;
biznes yurituvchi tashkilotning moliyaviy axborotini, shu jumladan, yillik va oraliq (zarur boʻlganda) moliyaviy (buxgalteriya) hisoboti, reprezentativ davrdagi moliya-xoʻjalik faoliyati natijalari haqidagi axborotni;
biznes yurituvchi tashkilotning prognoz maʼlumotlari, shu jumladan, budjetlari, biznes-rejalari va baholash obyekti qiymatiga taʼsir qiluvchi asosiy koʻrsatkichlarning prognoz miqdorlarini belgilovchi boshqa ichki hujjatlarini baholash natijalaridan foydalanish moʻljalidan kelib chiqib tahlil qiladi va baholash toʻgʻrisidagi hisobotda taqdim etadi.
190. Baholovchi baholash obyekti haqidagi axborotni, shu jumladan:
a) biznes yurituvchi tashkilotning ustav kapitali, investitsiya va pay fondi tarkibi haqida, xususan:
aksiyalar qiymatini baholashda ― joylashtirilgan va ovoz beruvchi oddiy aksiyalar nominal qiymati va miqdori, ovoz beruvchi va ovoz bermaydigan imtiyozli aksiyalar nominal qiymati va miqdori haqidagi axborotni;
ustav kapitalidagi ulushlarni baholashda ― ustav kapitali miqdori, ulushlarning miqdori va nominal qiymati haqidagi axborotni;
investitsiya va pay fondlaridagi paylarni (aktivlarni) baholashda ― pay fondi miqdori, paylar (aktivlar) soni haqidagi axborotni;
b) biznes yurituvchi tashkilotning taʼsis hujjatlarida oddiy va imtiyozli aksiyalar, investitsiya va pay fondidagi paylar (aktivlar), ustav kapitalidagi ulushlarga nisbatan nazarda tutilgan huquqlar haqidagi axborotni;
v) biznes yurituvchi tashkilot foydasini taqsimlashda, shu jumladan, aksiyalar qiymatini baholashda ― tashkilotning reprezentativ davr uchun dividend tarixi (dividend toʻlovlari), ustav kapitalidagi ulushlarni baholashda tashkilot foydasining taʼsischilar oʻrtasida taqsimlanadigan qismi haqidagi axborotni tahlil qiladi va baholash toʻgʻrisidagi hisobotda taqdim etadi.
191. Baholovchi qoʻshimcha tarzda quyidagi bozor axborotini toʻplashi va tahlil qilishi lozim:
makroiqtisodiy axborot, unga milliy iqtisodiyotning holati va uning mazkur korxonaga taʼsiri haqidagi axborot kiradi;
korxona joylashgan mintaqa;
korxona mansub bozor/bozor boʻgʻini.
2-bob. Biznesni baholashda qoʻllaniladigan baholash yondashuvlari va usullari
192. Biznesni baholashda baholovchi har bir baholash yondashuvi doirasida 7-son MBSda belgilangan usullarni tanlashni baholash maqsadi, baholash obyektining xususiyati va rivojlanish imkoniyatlari, cheklovchi shartlar, axborot bazasi mavjudligi va uning toʻliqligini hisobga olib mustaqil amalga oshiradi.
193. Biznesni baholashda koʻpincha qiyosiy yondashuvdan foydalaniladi, chunki bu aktivlar odatda baholash yondashuvlari va usullari (6-son MBS)da (bundan buyon matnda 6-son MBS deb yuritiladi) belgilangan mezonlarga javob beradi.
194. Quyidagilar biznesni qiyosiy yondashuvdan foydalanib baholashda qoʻllaniladigan keng tarqalgan maʼlumotlar manbalari hisoblanadi:
oʻxshash tijorat korxonalarida ishtirok etish ulushlari erkin muomala qilinadigan ommaviy qimmatli qogʻozlar bozorlari;
baholanayotgan biznes ulushlari bilan ilgari amalga oshirilgan bitimlar yoki ular boʻyicha takliflar;
butun kompaniyalar yoki tijorat korxonalarining nazorat ulushlari sotiladigan va sotib olinadigan qoʻshib yuborish va birlashtirishlar bozori.
195. Qiyosiy yondashuvdan foydalanganda biznes analoglarini tanlash va ular bilan taqqoslash uchun yetarlicha asoslar (taqqoslanuvchanlik)ga ega boʻlish kerak. Bunday biznes analoglari baholanayotgan biznes qaysi tarmoqqa tegishli boʻlsa, oʻsha tarmoqqa yoki xuddi shunday iqtisodiy koʻrsatkichlar amal qiladigan tarmoqqa tegishli boʻlishi lozim. Taqqoslash uchun asoslar mavjudligi haqidagi masalani hal qilishda quyidagi omillar inobatga olinadi:
sifat va miqdoriy tavsiflarni hisobga olganda baholanayotgan biznesga oʻxshashlik;
oʻxshash bizneslar haqida maʼlumotlar hajmi va ularni tekshirish imkoniyati;
oʻxshash biznesning bahosi haqiqatan ham odatiy bozor sharoitlariga mos kelishi.
196. Qiyosiy yondashuvdan foydalanganda baholovchi:
oʻxshash korxonalarni tanlashni amalga oshirishi;
korxonalarni taqqoslash parametrlarini aniqlashi va multiplikatorlarni hisoblashni amalga oshirishi;
multiplikatorlar qiymatini tanlashni amalga oshirishi va baholash obyekti qiymatini aniqlashi;
yakuniy tuzatishlarni kiritishi lozim.
197. Multiplikatorni hisoblash uchun oʻxshash korxonalar uchun sotuv narxini yoki oʻzgacha qiymat asosini aniqlash yoki oʻxshash korxonalarning mos keladigan moliyaviy yoxud boshqa xil koʻrsatkichlarni tanlash lozim.
Multiplikatorlarda hisobga olinadigan moliyaviy yoki boshqa xil koʻrsatkichlar baholanayotgan korxona va taqqoslanayotgan korxonalar uchun baholash sanasiga nisbatan ayni bir davrda yoki ayni bir davr uchun hisoblanishi lozim.
198. U yoki bu bozor multiplikatoridan foydalanganda ham baholanayotgan kompaniyaga nisbatan, ham analog-kompaniyalarga nisbatan tuzatishlar zarur boʻlib qolishi mumkin.
199. Qiyosiy yondashuvda baholash obyektining qiymati tanlangan multiplikatorlar miqdorlarini tegishli moliyaviy koʻrsatkichlarga yoki baholash obyektining boshqa koʻrsatkichlariga koʻpaytirish orqali olingan natijalarni muvofiqlashtirish yoʻli bilan aniqlanadi.
200. Baholovchi analoglarga quyidagi yakuniy tuzatishlarni kiritadi yoki ularni kiritishni rad etishni asoslaydi:
daromadni shakllantirishda ishtirok qilmagan aktivlarga;
xususiy aylanma kapitalining yetishmasligi (ortiqchaligi)ga;
likvidlilik (yopiq korxonani ochiq analoglar boʻyicha baholaganda) darajasiga;
nazorat darajasiga.
201. Biznesni baholashda daromad yondashuvi va usullari 6-son MBS talablariga muvofiq qoʻllaniladi.
202. Baholash obyekti qiymatini daromad yondashuvidan foydalangan holda aniqlashda, baholovchi:
baholash obyekti qiymati bilan boʻlajak pul oqimlarini bogʻlovchi baholash usulini (usullarini) tanlashi;
pul oqimlari yoki biznes yurituvchi tashkilot faoliyatining boshqa moliyaviy koʻrsatkichlari prognozi belgilanadigan davr davomiyligini (prognoz davrini) belgilashi;
ilgari reprezentativ davr mobaynida biznes olib borgan biznes yurituvchi tashkilot faoliyati haqidagi axborotni tahlil qilish asosida makroiqtisodiy va tarmoqqa oid tendensiyalarni koʻrib chiqishi hamda bunday tashkilotning pul oqimlarini yoki baholash obyektini baholash uchun tanlangan usulga muvofiq hisob-kitobda qoʻllaniladigan boshqa prognoz moliyaviy koʻrsatkichlarini prognozlab chiqishi;
baholash obyektini baholash uchun tanlangan usulga muvofiq keladigan diskontlash stavkasini va/yoki kapitallashtirish stavkasini belgilashi;
agar baholash obyektini baholash uchun diskontlash usuli tanlangan boʻlsa, terminal qiymatni aniqlashi;
biznesni yurituvchi tashkilotning xususiy va/yoki investitsiyalangan kapitali qiymatini hisob-kitob qilishi;
baholash obyekti qiymatini hisoblashi lozim.
203. Korxona kapitalining tuzilishiga (xususiy kapital va jalb qilingan kapitalning oʻzaro nisbatiga) qarab, baholovchi xususiy kapitalga yoki investitsiyalangan kapitalga olingan pul oqimidan foydalanadi.
204. Xususiy kapitalga olingan pul oqimi uchun diskontlash stavkasi quyidagi usullardan biri yordamida hisoblanadi:
kapital aktivlarni hisoblash usuli (CAPM);
kumulyativ tuzish usuli.
Investitsiyalangan kapitalga olingan pul oqimiga diskontlash stavkasini hisoblash uchun oʻrtacha hisoblab chiqilgan kapital qiymati (WACC) usuli qoʻllaniladi.
205. Baholash obyektining prognoz davri tugaganidan keyingi qiymatini aniqlash quyidagi usullardan biri yordamida amalga oshiriladi:
agar pul oqimlarini barqarorlashtirish moʻljallanayotgan boʻlsa, prognoz davri tugaganidan keyin birinchi yil pul oqimini Gordon (doimiy oʻsish) usuliga muvofiq kapitallashtirish yoʻli bilan;
agar prognoz davri tugaganidan keyin biznesni sotish moʻljallanayotgan boʻlsa, sof aktivlar qiymati boʻyicha yoki moʻljallanayotgan qayta sotish narxi boʻyicha;
agar prognoz davri tugaganidan keyin biznesni tugatish moʻljallanayotgan boʻlsa, tugatish qiymati usuli boʻyicha.
206. Baholovchi prognoz qilinayotgan pul oqimlari va boshqa moliyaviy koʻrsatkichlarga quyidagi yakuniy tuzatishlarni kiritadi yoki kiritishdan voz kechish sabablarini asoslaydi:
pul oqimini shakllantirishda ishga solinmagan yoki ishtirok etmagan aktivlar mavjudligiga;
xususiy aylanma kapitalning ortiqchaligi yoki taqchilligiga;
agar baholash obyekti mulkdagi ulush boʻlsa, nazorat va likvidlik darajasiga.
207. Daromadni kapitallashtirish usulini qoʻllaganda baholovchi mazkur Standartning 150-bandi talablarini inobatga olishi shart.
208. Kapitallashtirilishi lozim boʻlgan daromad hajmi sifatida baholash sanasidan keyingi yil uchun boʻlgʻusi daromad hajmi olinadi.
209. Baholash obyektining bozor qiymatini olish uchun pul oqimlarini shakllantirishda ishga solinmagan yoki ishtirok etmagan aktivlarning (agar shunday aktivlar mavjud boʻlsa) bozor qiymati qoʻshilishi zarur.
Agar baholash obyekti biznesdagi mulkiy ulush boʻlsa, baholovchi nazorat va likvidlik darajasiga tuzatishlar kiritadi.
210. Biznes xarajat yondashuvi orqali 6-son MBS talablariga muvofiq baholanadi.
211. Biznes qiymatini xarajat yondashuvi bilan baholashda baholovchi baholash obyektini tiklash yoki almashtirish uchun zarur boʻlgan xarajatlarga asoslangan quyidagi usullardan birini qoʻllaydi:
sof aktivlar usuli ― biznes qiymati korxona barcha aktivlarining bozor qiymatlari va uning majburiyatlari oʻrtasidagi tafovut sifatida aniqlanadi;
tugatish qiymati usuli ― biznes qiymati korxona tugatilganda uning mulkdori olishi mumkin boʻlgan mulkning qiymati va tugatish xarajatlari oʻrtasidagi tafovut sifatida aniqlanadi.
212. Sof aktivlar usulini qoʻllaganda baholovchi:
korxonaning baholash sanasidagi oxirgi buxgalteriya balansi boʻyicha aktivlar va majburiyatlar tarkibini oʻrganishi;
balansda hisobga olinmagan aktivlar va majburiyatlar bor yoki yoʻqligini aniqlashi;
aktivlar va majburiyatlar bozor qiymati boʻyicha hisobga olinadigan baholash balansini tuzishi;
baholash balansiga muvofiq aktivlar summasining bozor qiymatini va majburiyatlar summasining bozor qiymatini aniqlashi;
korxona xususiy kapitali qiymatini aktivlarning bozor qiymatidan majburiyatlarning bozor qiymatini ayirish yoʻli bilan aniqlashi lozim.
213. Tugatish qiymati usulini qoʻllaganda baholovchi:
korxonaning baholash sanasidagi oxirgi buxgalteriya balansi boʻyicha aktivlar va majburiyatlar tarkibini oʻrganishi;
balansda hisobga olinmagan aktivlar va majburiyatlar bor-yoʻqligini aniqlashi;
korxona aktivlarining joriy qiymatini ularning bozor qiymati negizida (tegishli aktivga xos boʻlgan sotuv muddati bilan solishtirganda) qisqartirilgan sotuv muddatiga chegirmani inobatga olgan holda hisoblashi;
tugatish xarajatlarini aniqlashi;
aktivlarning joriy qiymatidan tugatish xarajatlarini ayirib tashlashi va tugatish davrining operatsion daromadi (koʻrilgan zarar)ni (agar mavjud boʻlsa) qoʻshishi (ayirishi);
korxona majburiyatlarining joriy qiymatini hisoblashi;
korxonaning tugatish qiymatini aktivlarning tuzatish kiritilgan joriy qiymati va korxona majburiyatlarining joriy qiymati oʻrtasidagi tafovut sifatida aniqlashi lozim.
214. Baholash obyektini baholashning turli baholash yondashuvlari va baholash usullarini qoʻllab olingan natijalarni muvofiqlashtirish hamda uning natijalarini baholash toʻgʻrisidagi hisobotda aks ettirish 6-son MBS talablariga muvofiq amalga oshiriladi.
3-bob. Biznesni baholashga xos boʻlgan maxsus qoidalar
215. Baholashni amalga oshirishda baholanayotgan biznesga yoki unda ishtirok etish huquqiga tegishli boʻlgan barcha huquq va imtiyozlar hisobga olinishi kerak.
216. Biznesni yoki unda ishtirok etishdagi ulushini baholashni amalga oshirishda aksariyat hollarda baholanayotgan tashkilotning maʼmuriyatidan olingan axborotga tayanishga toʻgʻri keladi. Bunda baholovchi maʼmuriyatdan olingan axborotdan baholash maqsadlarida foydalanish qanchalik maqsadga muvofiqligini aniqlashi lozim.
217. Muayyan sanadagi qiymat boʻlajak egalik qilishdan kutilayotgan foydani aks ettirsa-da, biznes tarixini koʻrib chiqish, kelgusida kelajakni prognoz qilish nuqtai nazaridan foydalidir. Shuning uchun, baholovchilar korxonaning retrospektiv moliyaviy hisobotini baholashga oid vazifa doirasida hisobga olishi kerak.
Biznesning samaradorligi retrospektiv koʻrsatkichlardan jiddiy farq qiladi deb taxmin qilinsa, baholovchi retrospektiv samaradorlik nima uchun biznes amal qilishi yuzasidan kelajakdagi kutuvlarni belgilab bera olmasligini tushunishi kerak.
218. Baholovchi baholash jarayonida muhim iqtisodiy tendensiyalar va aniq tarmoqqa oid tendensiyalar haqida tasavvurga ega boʻlish kerak. Siyosiy tendensiya, davlat siyosati, valyuta kurslari, inflatsiya, foiz stavkalari va bozordagi faollik kabi masalalar iqtisodiyotning turli tarmoqlari va/yoki sektorlaridagi aktivlarga turlicha taʼsir koʻrsatishi mumkin.
Ushbu omillar biznesni va ulardagi ishtirok huquqini baholashda, ayniqsa, muhim boʻlishi mumkin, chunki korxonalar murakkab tuzilmaga ega boʻlishi, shu jumladan, joylashuvi va amalga oshiradigan operatsiyalari turlari ham murakkab boʻlishi mumkin. Masalan, biznesga quyidagilar bilan bogʻliq iqtisodiy va tarmoqqa oid omillar taʼsir koʻrsatishi mumkin:
korxonaning roʻyxatga olingan joylashuvi va biznesning huquqiy shakli;
tijoriy faoliyat xususiyati va har bir xoʻjalik operatsiyasi turini yuritish joyi (yaʼni ishlab chiqarish tadqiqotlar va ishlanmalar olib borilayotgan joydan boshqa joyda amalga oshirilishi mumkin);
tovarlar va/yoki xizmatlar sotiladigan joy;
biznesda ishlatiladigan valyuta (valyutalar);
baholanayotgan biznes yetkazib beruvchilari joylashgan joy;
baholanayotgan biznesga tegishli soliq va yigʻimlar.
219. Biznezda ishtirok etish huquqini baholash faqat biznesning muayyan vaqtdagi moliyaviy ahvolidan kelib chiqqanda dolzarb hisoblanadi. Biznesning aktivlari va majburiyatlari qanday tusga egaligini tushunish, shuningdek operatsion faoliyatda biznesga daromad keltiradigan qanday obyektlardan foydalanish zarurligini, qanday obyektlar esa baholash sanasida biznes ehtiyojlari uchun ortiqcha yoki keraksiz ekanligini aniqlash lozim.
220. Baholashning aksariyat usullari biznesning faoliyati uchun keraksiz aktivlar qiymatini hisobga olmaydi. Masalan, EBITDA multiplikatoridan foydalangan holda amalga oshirilgan biznesni baholashda faqat bunday EBITDA koʻrsatkichini olish maqsadida foydalanilgan aktivlar qiymati aks ettiriladi.
Agar biznesda ishlamayotgan aktivlar yoki majburiyatlar (masalan, ishlatilmayotgan ishlab chiqarish uskunalari) boʻlsa, bunday ishlamayotgan ishlab chiqarish uskunasining qiymati baholashda aks ettirilmaydi. Baholashga oid vazifadan kelib chiqib nooperatsion aktivlar qiymatini alohida aniqlash va uni asosiy faoliyat qiymatiga qoʻshib qoʻyish talab etilishi mumkin.
221. Korxonalar balansda aks ettirilmaydigan hisobga olinmagan aktivlar va/yoki majburiyatlarga ega boʻlishi mumkin. Bunday aktivlar nomoddiy aktivlarni, butunlay eskirgan mashina va uskunalarni, shuningdek majburiyatlardan iborat boʻlishi mumkin.
222. Agar nooperatsion aktivlar va majburiyatlar alohida-alohida baholansa, baholovchi baholash jarayonida qoʻllaniladigan pul oqimlarini shakllantirishda nooperatsion aktivlar boʻyicha daromadlar va xarajatlarni chiqarib tashlashi kerak boʻladi.
223. Agar baholashni oʻtkazishda birja kotirovkalaridan olingan axborotdan foydalanilsa, muomaladagi aksiyalar narxlarida nooperatsion aktivlar (agar shunday aktivlar mavjud boʻlsa) qiymati nazarda tutilgan boʻladi. Shu sababli, baholovchilar nooperatsion aktivlarga bogʻliq daromadlar va xarajatlarni qiymatdan chiqarib tashlash maqsadida birja kotirovkalaridan olinadigan axborotga tuzatish kiritishlari lozim.
224. Baholovchidan faqat hususiy kapitalni baholash yoki umumiy biznes qiymatini turli majburiyat va kapital qoʻyilmalar oʻrtasida taqsimlanishini aniqlash soʻralganda, u har bir turdagi majburiyat va kapitalga xos boʻlgan huquq va imtiyozlarni aniqlashi hamda koʻrib chiqishi kerak. Bunday huquq va imtiyozlarga quyidagilar misol boʻladi:
imtiyozli va oddiy aksiyalarga dividend olish huquqi;
biznesni tugatishdagi imtiyozlar;
ovoz berish huquqi;
sotib olish huquqi;
almashtirish huquqi;
boshqaruvda qatnashish huquqi;
qimmatli qogʻozlarni sotib olish va/yoki sotishga boʻlgan huquqlar.
225. Kapitali oddiy aksiyalar va majburiyatlardan iborat biznesning oddiy aksiyalari sof aktivlar usuli orqali baholanishi mumkin. Biroq, bu usulni barcha hollarda ham qoʻllash toʻgʻri boʻlmaydi. Masalan, yuqori leveredjli korxonalarni baholashda qoʻllab boʻlmaydi.
226. Oddiy aksiyalardan tashqari turli tuzilmalarga ega boʻlgan kapital qiymatini yoki kapitalning maʼlum bir turini baholash uchun baholovchi har qanday oqilona usullardan foydalanishi mumkin. Bunda, odatda biznesning qiymati aniqlanadi va keyin bu qiymat qarz va kapitalning har xil turlari oʻrtasida taqsimlanadi. Bunday hollarda, baholovchi quyidagi usullardan foydalanishi mumkin:
joriy qiymat usuli (bundan buyon matnda CVM usuli deb yuritiladi);
opsionlarni narxlash usuli (bundan buyon matnda OPM usuli deb yuritiladi);
taxmin qilingan daromadning qaytish usuli (bundan buyon matnda PWERM usuli deb yuritiladi).
227. CVM usuli kelajakdagi natijalarni hisobga olmasa ham OPM va PWERM usullari har xil kelajakdagi natijalarni taxmin qiladigan qiymatlarni hisoblaydi. PWERM usuli kelajakdagi hodisalar uchun aniq taxminlarga tayanadi va ORM usuli joriy qiymat atrofida aniq boʻlmagan taqsimotdan foydalanib, natijalarning kelajakda taqsimlanishini taxmin qiladi.
228. Baholovchi baholanayotgan kapital yoki kapitalning maʼlum bir turi boʻyicha yaqinda amalga oshirilgan operatsiyalarni hisobga olishi kerak. Chunki baholash jarayonida baholovchi foydalaniladigan farazlar va taxminlar investitsiyalar tarkibidagi oʻzgarishlar va bozor sharoitidagi oʻzgarishlarni aks ettirish uchun doimo yangilanib turishi kerak.
229. CVM usuli korxona zudlik bilan sotilishini nazarda tutadigan hollarda, turli xil qarzlar va qimmatli qogʻozlarga korxona qiymatini taqsimlaydi.
CVM usuliga muvofiq majburiyatlar va qarz munosabatlarini tasdiqlaydigan qimmatli qogʻozlar, birinchi navbatda, qoldiq kapital qiymatini hisoblash uchun baholangan korxona qiymatidan chiqarib tashlanadi. Soʻngra, qoldiq qiymat imtiyozli aksiyalarga ularning turli imtiyoz va huquqlarini inobatga olgan holda ajratiladi. Qarz munosabatlarini tasdiqlaydigan qimmatli qogʻozlar va imtiyozli aksiyalarga taqsimlangan mablagʻlardan qolgan qiymat oddiy aksiyalar, opsionlar va varrantlarga taqsimlanadi.
230. CVM usulidan:
korxona tugatilishi muqarrar boʻlganda;
korxona rivojlanishining boshlangʻich bosqichida boʻlib, hali faoliyat natijasida tugatish qiymatidan yuqori kapital qiymati yaratilmagan boʻlsa;
korxona biznes-rejasida belgilangan hech qanday jiddiy yutuqlarga erishmagan boʻlsa;
tugatish qiymatidan yuqori boʻlgan har qanday qiymatga erishish miqdorini va vaqtini aniq hisoblash imkoni boʻlmagan hollarda foydalaniladi.
231. Baholovchilar yetarli asossiz qarz majburiyatlari va qarz ekvivalentli qimmatli qogʻozlar qiymatlarini ularning balans qiymatiga teng deb hisoblamasliklari kerak.
232. OPM usuli har bir aksiyalar sinfini korxonadan keladigan pul oqimlari variantlari sifatida koʻrib chiqish orqali baholashni nazarda tutadi. OPM usuli koʻpincha murakkab kapital tuzilmalariga nisbatan qoʻllaniladi. OPM usuli umumiy korxona qiymatini aniqlash orqali yoki korxona kapitali tarkibidagi qarz alohida koʻrib chiqilgandan soʻng qoldiq kapitalni baholash asosida amalga oshirilishi mumkin.
233. OPM usuli korxona tugatilishi vaqtida kapital tarkibining har bir toifasiga mablagʻlar taqsimlanishiga taʼsir koʻrsatuvchi aksionerlik bitimlarining turli xil shartlarini, shu jumladan, qimmatli qogʻozlar orasidagi imtiyozlilik darajalari, dividend siyosati, konversiya koeffitsiyentlari va naqd pul taqsimotini koʻrib chiqadi.
234. OPM usuli uchun boshlangʻich nuqta boʻlib kapitalning umumiy qiymati hisoblanadi. Kapitalning umumiy qiymati qimmatli qogʻozlar oʻrtasida taqsimlash uchun qoʻllaniladi.
235. OPM usuli kelajakda tugatishni oldindan aniq prognoz qilish qiyin boʻlgan yoki rivojlanishining dastlabki bosqichida boʻlgan korxonalar qiymatini baholashda ishlatiladi.
236. OPM usuli maʼlum bir qiymat chegaralaridan yuqori boʻlgan taqsimot bilan bogʻliq qiymatni aniqlash uchun koʻpincha Blek-Shoulz opsion narxlari modeliga tayanadi.
237. OPM usulini qoʻllash quyidagi asosiy bosqichlarda amalga oshiriladi:
a) baholanayotgan kapitalning umumiy qiymatini aniqlash;
b) tugatishdagi imtiyozlar, imtiyozli va oddiy aksiyalarga dividendlar boʻyicha hisob-kitoblar, konversiya narxlari va naqd pul taqsimlanishiga taʼsir qiluvchi tegishli qimmatli qogʻozlarga biriktirilgan boshqa xususiyatlarni aniqlash;
v) tugatishdagi imtiyozlar va ayirboshlash narxlari kuchga kiradigan nuqtalar (nazorat nuqtalari)dagi kapitalning har xil qiymatlarini aniqlash;
g) Blek-Shoulz modeliga kiritiladigan boshlangʻich maʼlumotlarni aniqlash. Bunga:
OPM usuli uchun oqilona vaqt oraligʻini tanlash;
tanlangan vaqt oraligʻiga mos keladigan tavakkalsiz stavkani tanlash;
aktivning oʻz kapitali uchun mos keladigan oʻzgaruvchanlik koyeffitsiyentini aniqlash;
kutilayotgan dividend koʻrinishidagi daromadlilik darajasini aniqlash;
d) turli xil sotib olish huquqini beruvchi opsionlar uchun qiymatlarni aniqlash va nazorat nuqtalari orasidagi har bir oraliqqa ajratilgan qiymatni aniqlash;
e) nazorat nuqtalari orasidagi har bir oraliq uchun hisoblangan qiymatni tegishli aksiyalar turiga toʻgʻri keladigan taqsimotini aniqlash;
j) ushbu bandning “d” va “e” kichik bandlarida keltirilgan bosqichlarda belgilangan (sotib olish huquqini beruvchi opsion sifatida hisoblab chiqilgan) qiymatni, aksiyalar turlari orasida taqsimlash;
z) baholanayotgan ulushlar boʻyicha qoʻshimcha tuzatishlarni koʻrib chiqish. Bunda, chegirma yoki mukofotlarni qoʻllash maqsadga muvofiq.
238. Tegishli oʻzgaruvchanlik darajasini aniqlashda baholovchilar quyidagilarni eʼtiborga olishlari kerak:
aktivning rivojlanish bosqichini va taqqoslanadigan kompaniyalar tomonidan kuzatilgan koʻrsatkich bilan taqqoslaganda oʻzgaruvchanlikka nisbatan taʼsirini;
aktivning nisbiy moliyaviy richagi.
239. PWERM usuli asosida qimmatli qogʻozlarning qiymati kelajakda turli xil natijalarni hisobga olgan holda aktivning kelajakdagi qiymatini prognoz qilish asosida hisoblanadi. Aksiyalar qiymati, aksiyalar turlarining huquq va imtiyozlarini hisobga olgan holda, kelajakda aktivni oʻrtacha tortilgan ehtimollik bilan olishi mumkin boʻlgan investitsiya daromadlarining joriy qiymati sifatida baholanadi.
240. Odatda, PWERM usuli korxona qoʻshimcha kapital jalb qilishni rejalashtirmayotgan hollarda qoʻllaniladi.
PWERM usulini qoʻllash quyidagi asosiy bosqichlarda amalga oshiriladi:
baholanayotgan obyekt uchun boʻlishi mumkin boʻlgan kelajakdagi pul oqimlarini aniqlash;
har bir ehtimolli natija boʻyicha aktivning kelajakdagi qiymatini aniqlash;
har bir kutilayotgan ehtimoliy natija doirasida qarz va kapitalga tegishli aktivning taxminiy qiymatini aniqlash;
xatarlarni hisobga olib aniqlangan diskont stavkasi asosida, qarz va kapitalning taxmin qilingan keljakdagi qiymatini diskontlash orqali joriy qiymatlarini aniqlash;
har bir majburiyat va kapital turiga toʻgʻri keluvchi kutilayotgan turli natijalarni ehtimollik darajalari boʻyicha tortish orqali aniqlash;
zarurat boʻlganda, baholanayotgan aksiyalarga qoʻshimcha tuzatishlarni kiritish. Masalan, chegirma yoki mukofotlarni qoʻllash oʻrinli boʻlishi mumkin.
241. Baholovchi korxonaning umumiy bahosi toʻgʻri ekanligiga ishonch hosil qilish uchun, kelgusidagi chiqish qiymatining ehtimolliklar boʻyicha oʻrtacha tortilgan joriy qiymatlarini aktivning umumiy qiymatiga solishtirishi kerak.
VIII BOʻLIM. KOʻChMAS MULKNI BAHOLASh (8-SON MBS)
1-bob. Umumiy qoidalar
1-§. Koʻchmas mulkni baholashning umumiy qoidalari
242. Koʻchmas mulkni baholash 1 ― 6-son MBSlari talablari asosida amalga oshiriladi. Koʻchmas mulkni baholash (8-son MBS) (bundan buyon matnda 8-son MBS deb yuritiladi) koʻchmas mulkni baholashga doir qoʻshimcha talablarni belgilaydi.
243. Koʻchmas mulk jumlasiga yer uchastkalari, yer osti boyliklari, binolar, inshootlar, koʻp yillik dov-daraxtlar va yer bilan uzviy bogʻlangan boshqa mol-mulk, yaʼni belgilangan maqsadiga nomutanosib zarar yetkazmagan holda joyini oʻzgartirish mumkin boʻlmaydigan obyektlar kiradi.
244. Baholovchilar koʻchmas mulkni baholashda mazkur Standartning 2-ilovasida kelitirilgan Metodikadan foydalanishlari mumkin.
245. Koʻchmas mulk qiymati ularga boʻlgan mulkiy (ashyoviy va majburiyat) huquqlar, ularga boshqa shaxslar huquqlarining yuklanishi va mazkur huquqlarga doir cheklashlarni hisobga olgan holda aniqlanadi.
246. Baholash jarayonida 1 va 2-son MBS asosida olinadigan axborot xususiyati va manbasi haqidagi talablarga rioya etish maqsadida quyidagi masalalar koʻrib chiqilishi lozim:
koʻchmas mulkka boʻlgan huquqni tekshirish uchun zarur maʼlumotlar;
oʻtkaziladigan barcha koʻzdan kechirishlar hajmi;
yer uchastkasi maydoni hamda binoning barcha qavatlari maydonlari haqidagi axborot uchun javobgarlik;
binoning tavsiflari va uning holatini tasdiqlash uchun javobgarlik;
koʻrsatiladigan kommunal xizmatlar xususiyati, xususiyatlari va mosligiga nisbatan tekshiruvlar hajmi;
grunt va poydevorlarning holati haqida axborotning mavjudligi;
haqiqatda mavjud va ehtimoliy ekologik xavf-xatarlarni aniqlash uchun javobgarlik;
koʻchmas mulkdan foydalanish boʻytcha huquqlar yoki cheklovlar.
247. Baholanayotgan koʻchmas mulk obyekti haqidagi axborotni toʻplashda baholovchi yoki uning vakili baholash obyektini baholash sanasiga eng yaqin boʻlgan davrda koʻzdan kechiradi, agar baholashga oid vazifada boshqa davr koʻrsatilgan boʻlmasa.
Baholash obyekti koʻzdan kechirilmagan taqdirda baholovchi baholash haqidagi hisobotda baholash obyektini koʻzdan kechirilmaganligi sabablarini, shuningdek koʻzdan kechirilmaganligi bilan bogʻliq farazlar va cheklovlarni koʻrsatadi.
248. Koʻchmas mulk obyektini baholashga oid vazifa 1-son MBS asosida tuziladi. Bunda, axborotga qoʻshimcha tarzda quyidagi maʼlumotlar boʻlishi lozim:
baholanayotgan koʻchmas mulk tarkibi, shuningdek uning har bir tarkibiy qismini identifikatsiya qilish uchun yetarli boʻlgan maʼlumotlarni koʻrsatish (agar mvjud boʻlsa);
baholash obyekti va uning baholanayotgan qismlari tavsiflari yoki baholovchi foydalanishi mumkin boʻlgan, bunday tavsiflar koʻrsatilgan hujjatlarga havolalar;
baholash obyektini baholashda hisobga olinadigan huquqlar, ushbu huquqlarga, shu jumladan, baholash obyektining har bir qismiga doir cheklovlar (majburiyatlar).
2-§. Axborotni toʻplash va tahlil qilish
249. Boshlangʻich axborot quyidagilarni oʻz ichiga olishi lozim:
koʻchmas mulkka boʻlgan huquqlarni va u bilan tuzilgan bitimlarni davlat roʻyxatidan oʻtkazish toʻgʻrisidagi guvohnomani;
yer uchastkasidan foydalanish huquqini tasdiqlovchi hujjatni;
yer uchastkasini berish (ajratish) toʻgʻrisidagi hujjatni;
binolar va inshootlarga doir kadastr hujjatlarini;
baholash obyektiga boshqa shaxslarning huquqlari (baholash obyektiga boʻlgan huquqlarga nisbatan cheklashlar) mavjudligi haqidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga olgan hujjatlarni;
baholanayotgan yaxshilashlarning hajmiy-rejalashtirish va konstruktiv tavsiflariga doir axborotni oʻz ichiga olgan hujjatlarni;
baholash obyektidan mavjud foydalanishga doir axborotni;
koʻchmas mulk obyektining kelib chiqishi va rivojlanish tarixi haqidagi maʼlumotlarni;
baholash obyekti va uning qismlarining rivojlanish rejalari (yangi qurilish, rekonstruksiya, taʼmirlash) haqidagi maʼlumotlarni;
yuridik shaxslarga qarashli boʻlgan obyektlarga nisbatan baholash obyektining soʻnggi hisobot sanasidagi balans (qoldiq va boshlangʻich) qiymati toʻgʻrisidagi maʼlumotnomani;
retrospektiv va prognoz moliyaviy axboroti, shu jumladan, obyektdan tijorat maqsadida foydalanishning asosiy koʻrsatkichlarini (xarajatlar moddalari boʻyicha yillik foydalanish xarajatlari, daromadlar manbalari boʻyicha obyektdan foydalanishdan olingan daromadlar);
koʻchmas mulk tarkibida baxolanadigan qoʻshimcha mulklar (oʻrnatilgan uskunalar, koʻp yillik daraxtlar, obodonlashtirish va koʻkalamzorlashtirish ishlari) roʻyxati va ular toʻgʻrisidagi maʼlumotlar.
Taqdim etilayotgan boshlangʻich axborot baholash obyekti mulkdorining imzosi bilan tasdiqlangan holdagina haqiqiy hisoblanadi.
Baholash maqsadiga va baholash obyektining xususiyatlariga qarab, baholovchi boshlangʻich axborot roʻyxatini kengaytirishi yoki baholashni amalga oshirish jarayonida kerakli axborotni talab qilib olishi mumkin.
250. Koʻchmas mulk qiymatini aniqlash uchun baholovchi bozorni baholanayotgan obyektdan haqiqiy foydalanish yoki uning qiymatini aniqlash uchun baholovchi koʻchmas mulk qiymatini boshqacha foydalanish mumkin boʻlgan segmentlarda oʻrganadi.
251. Koʻchmas mulk bozorini tahlil qilish quyidagi ketma-ketlikda bajariladi:
baholash obyekti joylashgan mamlakat va mintaqadagi umumiy siyosiy va ijtimoiy-iqtisodiy vaziyatning baholanayotgan obyekt bozoriga taʼsirini, shuningdek baholash davridan oldingi davrda kuzatilgan tendensiyalarni tahlil qilish;
baholanayotgan obyekt mansub bozor boʻgʻinini aniqlash. Agar koʻchmas mulk bozori rivojlanmagan boʻlib, koʻchmas mulk obyektlari bilan taqqoslanuvchi bitimlar va/yoki takliflar narxlari haqida tasavvurlar hosil qilish imkonini beradigan maʼlumotlar yetarli boʻlmasa, baholanayotgan obyekt joylashgan joyga iqtisodiy tavsiflariga koʻra oʻxshash hududlar hisobiga tadqiqotlar hududini kengaytirishga yoʻl qoʻyiladi;
taqqoslanuvchi koʻchmas mulk obyektlariga talab, taklif va ularning narxiga taʼsir qiluvchi asosiy omillar, masalan, daromadlilik stavkasi, koʻchmas mulk bozorida investitsiyalarning qoplanuvchanligi davrlarini ushbu omillar qiymatlari intervallarini keltirgan holda tahlil qilish;
koʻchmas mulk bozorining obyektni baholash uchun zarur boʻgʻinlariga nisbatan asosiy xulosalar, masalan bozor dinamikasi, talab, taklif, sotuvlar hajmi, bozor sigʻimi, xaridorlar va sotuvchilar motivatsiyasi, likvidlilik, baholanayotgan obyekt bozoridagi narxlar oʻzgarishlari va boshqalar haqidagi xulosalar.
Tahlillar hajmi baholovchi tomonidan baholash obyektining xususiyatidan kelib chiqqan holda belgilanadi.
2-bob. Koʻchmas mulkdan eng samarali foydalanish
252. Aksariyat baholash bazalaridan kelib chiqib baholovchi koʻchmas mulkdan eng samarali foydalanilishini hisobga olishi lozim. Eng samarali foydalanish tahlili koʻchmas mulkning bozor qiymatini aniqlashning ajralmas qismi hisoblanadi.
253. Baholash obyektidan eng samarali foydalanish koʻchmas mulkdan uning eng yuqori unumdorligini taʼminlaydigan (uning eng katta qiymatiga mos keladigan), jismoniy jihatdan amalga oshirish mumkin boʻlgan, huquqiy jihatdan yoʻl qoʻyilgan (baholash obyekti qiymatini aniqlash sanasida) va moliyaviy jihatdan oʻzini oqlaydigan foydalanishdir.
254. Baholash obyektidan eng samarali foydalanish uning haqiqiy foydalanilishiga mos kelishi yoki undan boshqacha tarzda foydalanishni, masalan, yer uchastkasida mavjud kapital qurilish obyektlarini taʼmirlash (yoki rekonstruksiya qilish)ni nazarda tutishi mumkin.
255. Baholash obyektidan eng samarali foydalanish tahlili koʻchmas mulk obyektidan eng koʻp foyda olinadigan tarzda foydalanish imkonini beradi, zero, bozor ishtirokchilari (xaridorlar va sotuvchilar) bitim narxini shuni moʻljallab shakllantiradilar.
Bozor qiymatini aniqlashda baholovchi baholash obyektini baholash yondashuvlari va usullarini tanlash hamda har bir yondashuvni qoʻllaganda taqqoslanuvchi koʻchmas mulk obyektlarini tanlash uchun ushbu tahlil natijalariga asoslanadi.
256. Baholash obyektidan eng samarali foydalanish tahlilini amalga oshirish chegarasi va koʻrib chiqilishi lozim boʻlgan muqobil foydalanish variantlari soni baholashga oid vazifa shartlari va baholash obyektining xususiyatlariga qarab belgilanadi.
Baholash obyektidan eng samarali foydalanish tahlili baholovchi tomonidan ikki bosqichda amalga oshiriladi:
boʻsh turgan (yaxshilanmagan) deb qaraladigan yer uchastkasi uchun;
yaxshilashlar mavjud boʻlgan yer uchastkasi uchun.
257. Yaxshilashlar mavjud boʻlgan yer uchastkasidan foydalanish uning bozor qiymati boʻsh turgan yer uchastkaning (yaxshilanishlarsiz) qiymatidan ortiq boʻlgan taqdirda eng samarali deb eʼtirof etiladi.
Baholash obyektining aniqlangan bozor qiymati miqdori yer uchastkasidan foydalanish variantlarining qaysi biriga muvofiq ekanligi baholash toʻgʻrisidagi hisobotda koʻrsatilishi lozim.
258. Baholash obyektidan eng samarali foydalanish tahlili, qoida tariqasida, hajmli-rejali va konstruktiv yechimlar boʻyicha oʻtkaziladi. Yer uchastkasi va kapital qurilish obyektlarini oʻz ichiga olgan baholash obyektlari uchun eng samarali foydalanish mavjud kapital qurilish obyektlarini hisobga olib aniqlanadi. Bunday tahlil zarur hisob-kitoblarni oʻtkazish yoki agar hisob-kitoblarni talab qilmaydigan asoslashlar taqdim etilgan boʻlsa, ularni oʻtkazmasdan bajariladi.
259. Baholash obyektidan eng samarali foydalanish tahlili natijalariga koʻra baholovchi yer uchastkasidan joriy foydalanish undan eng samarali foydalanishga qay darajada muvofiq ekanligi toʻgʻrisida xulosa chiqaradi va shunga qarab baholashning eng maqsadga muvofiq yondashuvlari va usullarini tanlash amalga oshiriladi.
Yaxshilashlar mavjud boʻlgan yer uchastkasidan eng samarali foydalanish boʻsh turgan deb qaraladigan yer uchastkasidan eng samarali foydalanish bilan muvofiq boʻlgan taqdirda baholashning barcha yondashuvlari qoʻllaniladi.
Yaxshilashlar mavjud boʻlgan yer uchastkasidan eng samarali foydalanish boʻsh turgan deb qaraladigan yer uchastkasidan eng samarali foydalanish bilan muvofiq boʻlmagan taqdirda baholashning xarajat va daromad yondashuvlari qoʻllaniladi.
Yaxshilashlar mavjud boʻlgan yer uchastkasidan eng samarali foydalanish boʻsh turgan deb qaraladigan yer uchastkasidan eng samarali foydalanish bilan muvofiq boʻlmagan, mavjud yaxshilashlarni rekonstruksiya qilish zarur boʻlgan holda xarajat yondashuvi va daromad yondashuvining POD usuli qoʻllaniladi.
Yaxshilashlar mavjud boʻlgan yer uchastkasidan eng samarali foydalanish boʻsh turgan deb qaraladigan yer uchastkasidan eng samarali foydalanish bilan muvofiq boʻlmagan, mavjud yaxshilashlarni buzib tashlash zarur boʻlgan holda buzish xarajatlarini hisobga olib qiyosiy yondashuv va daromad yondashuvining POD usuli qoʻllaniladi.
3-bob. Koʻchmas mulkni baholashda baholash yondashuvlari va usullarini qoʻllash
1-§. Umumiy qoida
260. Koʻchmas mulkni baholashda qoʻllaniladigan baholash yondashuvlari va usullarini qoʻllash 6-son MBS talablari asosida amalga oshiriladi. Koʻchmas mulkni baholashda qiyosiy, daromad va xarajat yondashuvlari qoʻllaniladi.
2-§. Qiyosiy yondashuv
261. Koʻchmas mulkni baholashga qiyosiy yondashuvni qoʻllaganda baholovchi quyidagilarni hisobga oladi:
a) koʻchmas mulkni baholash uchun qiyosiy yondashuv ― baholash uchun bitimlar va/yoki takliflar narxlari maʼlum boʻlgan analog-obyektlarni yetarli miqdorda tanlab olish mumkin boʻlganda qoʻllaniladi;
b) analog-obyektlar sifatida baholanayotgan obyekt bilan bitta bozor boʻgʻiniga tegishli boʻlgan va narx hosil qiluvchi omillar boʻyicha u bilan taqqoslanadigan koʻchmas mulk obyektlaridan foydalaniladi. Bunda, barcha koʻchmas mulk obyektlari, shu jumladan, baholanayotgan obyekt uchun har bir koʻrsatilgan omillar boʻyicha narx shakllanishi bir xil boʻlishi lozim;
v) baholashni oʻtkazishda baholovchi foydalana oladigan analog-obyektlar haqidagi bozor maʼlumotlari hajmi hamda hisob-kitoblarni olib borish uchun ularni tanlab olish qoidalari bayon etilishi lozim. Hisob-kitoblarda baholovchi foydalana oladigan analog-obyektlarning faqat bir qismidan foydalanilgani baholash haqidagi hisobotda asoslab berilgan boʻlishi lozim;
g) hisob-kitoblarni olib borishda baholanayotgan obyekt bozorida shu obyektga oʻxshash obyekt uchun xos boʻlgan solishtirma qiymat koʻrsatkichlari (taqqoslash birliklari), xususan maydon birligi yoki hajm birligining narxi yoki ijara haqi miqdoridan foydalaniladi;
d) bozorda mavjud boshlangʻich axborotga qarab, koʻchmas mulkni baholash jarayonida baholashning sifatga oid usullaridan (nisbiy qiyosiy tahlil, ekspert baholari usuli va boshqa usullar) baholashning miqdoriy usullaridan (regression tahlil usuli, miqdoriy tuzatishlar usuli va boshqa usullar) foydalanish yoki ularni birga qoʻshib qoʻllash mumkin.
Sifatga oid usullarni qoʻllaganda koʻchmas mulkni baholash oʻxshash obyektlar bilan bitimlar va/yoki takliflar narxlarini tahlil qilish asosida aniqlanadigan oʻzaro bogʻliqliklarni yoki ekspertlardan olingan tegishli axborotni oʻrganish hamda baholashni oʻtkazishda ushbu oʻzaro bogʻliqliklardan baholash uchun tanlangan usul texnologiyalariga muvofiq foydalanish yoʻli bilan amalga oshiriladi.
Tuzatishlar usulini qoʻllaganda har bir analog-obyekt baholash obyekti bilan narxni shakllantiruvchi omillar (taqqoslash elementlari) boʻyicha taqqoslanadi, ushbu omillar boʻyicha tafovutlar aniqlanadi hamda analog-obyektning bahosi yoki uning solishtirma koʻrsatkichi baholash obyektining qiymatini topish uchun aniqlangan farqlar boʻyicha tuzatiladi. Bunda, har bir taqqoslash elementi boʻyicha tuzatish bu elementning obyekt qiymatiga qoʻshgan hissasi prinsipi boʻyicha asoslab beriladi.
Regression tahlil usullarini qoʻllaganda baholovchi baholanayotgan obyekt bozori boʻgʻini maʼlumotlaridan foydalanib ushbu obyekt bozoriga mos keladigan narx shakllanishi modelini yasaydi, unga asosan izlanayotgan qiymatning hisoblangan miqdorini aniqlaydi;
e) baholash obyektini bitimlar sodir etilgan yoki bitim sodir etish uchun bozorga chiqarilgan boshqa koʻchmas mulk obyektlari bilan taqqoslash uchun, qoida tariqasida, quyidagi taqqoslash elementlaridan foydalaniladi:
oʻtkaziladigan mulkiy huquqlar, ushbu huquqlarga doir cheklashlar (boshqa shaxslar huquqlarining yuklanishi);
sodir etilgan yoki moʻljallanayotgan bitimni moliyalashtirish shartlari (toʻlov turi, kreditlash shartlari, boshqa shartlar);
sotish shartlari (bozor uchun xos boʻlmagan shartlar, affillangan shaxslar oʻrtasidagi bitim, boshqa shartlar);
bozor shartlari (bitim sanasi va baholash sanasi oʻrtasidagi davrda narxlarning oʻzgarishi, taklif narxlari boʻyicha chegirmalar, boshqa shartlar);
xariddan keyingi xarajatlar;
foydalanish turi;
obyektning joylashgan eri;
obyektning fizik tavsiflari, shu jumladan, yer uchastkasi xossalari, kapital qurilish obyektlarining holati, yer uchastkasi maydoni bilan undagi qurilmalar maydoni nisbati, boshqa tavsiflar;
iqtisodiy tavsiflar (operatsion xarajatlar hajmi, ijara shartlari, ijarachilar tarkibi, boshqa tavsiflar);
koʻchmas mulk bilan bogʻliq boʻlmagan koʻchar va koʻchmas mulk mavjudligi.
262. Baholash obyekti qiymatini qiyosuv yondashuv orqali aniqlashda baholovchi sotuvlarni taqqoslash usulini qoʻllashi mumkin. Bunda, hisoblash uchun taqqoslash birligi, qoida tariqasida, koʻchmas mulk turi bilan belgilanadi.
Taqqoslash birligi sifatida:
bino yoki yer uchastkasining maydoni birligi (kvadrat metr, sotix, gektar) narxi;
bino hajmining birligi (kub metr) narxi;
tijoriy salohiyati asosida baholanayotgan baholash obyektlari uchun joy narxi, raqam va boshqa oʻlchov birliklaridan foydalaniladi.
3-§. Daromad yondashuvi
263. Baholash natijalarini daromad yondashuvi doirasida aniqlash uchun turli usullardan foydalaniladi, ulardagi umumiylik shundan iboratki, qiymat mulkdor olayotgan haqiqiy daromad yoki olishi moʻljallanayotgan daromadlarga asoslanadi.
Investitsion mulk holatida bunday daromad ijara toʻlovi shaklida boʻlishi mumkin, mulkdor egaligidagi binoga nisbatan esa xuddi shunday binoni ijaraga olganda mulkdor qanday sarf-xarajatlar qilishi mumkinligini hisobga olgan holda moʻljallanayotgan ijara haqi (yoki tejalgan ijara haqi)dan iborat boʻlishi mumkin.
264. Koʻchmas mulkka boʻlgan baʼzi bir huquqlar uchun bunday mulkning daromad keltiruvchi tavsiflari undan maxsus foydalanilishi yoki biznes/savdo faoliyati (masalan, mehmonxonalar, golf maydonlari va h.k.) bilan bogʻliq boʻladi.
Agar bino faqat savdo faoliyatining muayyan turiga mos kelsa, undan olinadigan daromad koʻpincha haqiqiy yoki potensial pul oqimlari bilan bogʻliq boʻladi, bu pul oqimlari bino mulkdorida savdo faoliyatini amalga oshirish natijasida hosil boʻladi.
265. Baholash obyekti qiymatini daromad yondashuvi bilan aniqlash uchun baholovchi baholash obyektidan kutilayotgan daromadlarni baholash sanasida qiymatning yagona miqdoriga oʻzgartirishga asoslangan POD yoki daromadni kapitallashtirish usullaridan foydalaniladi.
266. Daromadni kapitallashtirish usuli taʼmirlashga yoki rekonstruksiya qilishga jiddiy kapital kiritmalarni talab qilmaydigan, ulardan haqiqiy foydalanish eng samarali foydalanilishiga mos keladigan koʻchmas mulk obyektlarini baholash uchun qoʻllaniladi.
Koʻchmas mulk obyektlari qiymatini daromadni kapitallashtirish usulidan foydalangan holda aniqlash obyektning bozorga muvofiq keladigan yillik daromadini umumiy kapitallashtirish stavkasiga boʻlish yoʻli bilan amalga oshiriladi, bunda umumiy kapitallashtirish stavkasi baholanayotgan obyektga oʻxshash koʻchmas mulk obyektlaridan daromadlar bilan ularning narxlari nisbati haqidagi bozor maʼlumotlarini tahlil qilish asosida aniqlanadi.
267. Kutilayotgan daromad sifatida uning quyidagi turlaridan biri olinadi:
potensial yalpi daromad, yaʼni koʻchmas mulkdan u toʻliq yuklangan sharoitda hamda barcha yoʻqotishlar va xarajatlarni hisobga olmagan holda olinishi mumkin boʻlgan daromad;
potensial yalpi daromaddan maydonlardan toʻlaligicha foydalanmaslik tufayli yuz bergan yoʻqotishlarni ayirish va ijara haqi olinganda koʻchmas mulk obyektidan bozor maqsadlarida normal foydalanishdan olingan boshqa daromadlarni qoʻshish yoʻli bilan olinadigan haqiqiy yalpi daromad;
haqiqiy yalpi daromaddan amortizatsiya ajratmalarini oʻz ichiga olmaydigan operatsion xarajatlarni ayirish yoʻli bilan olinadigan sof operatsion daromad.
268. Kapitallashtirish stavkasi baholanayotgan aktiv daromadlari tarkibi va mavjud axborotga qarab, quyidagi usullardan biri bilan hisoblanadi:
bozorni siqish usuli bilan;
bogʻliq investitsiyalar usuli bilan;
kapital xarajatlar qoplanishini hisobga olish usuli bilan.
Kapitallashtirish stavkasi daromad turiga muvofiq boʻlishi lozim.
269. POD usuli vaqt mobaynida erkin oʻzgaruvchan pul oqimlarini toʻplaydigan yoki toʻplash qobiliyatiga ega boʻlgan koʻchmas mulkni baholash uchun ularni xuddi shunday koʻchmas mulkka kiritilgan investitsiyalarning tegishli daromadliligi stavkasi boʻyicha diskontlash orqali qoʻllaniladi.
270. Prognoz davrida olinadigan pul oqimlari oʻlchovi sifatida quyidagi daromad turlaridan biri olinadi:
potensial yalpi daromad;
haqiqiy yalpi daromad;
sof operatsion daromad;
soliqlar va foizlar toʻlangunga qadar boʻlgan daromad.
Pul oqimlari nominal yoki real oʻlchovlarda hisoblanadi.
271. Diskontlash stavkasi quyidagi usullardan biri bilan hisoblanadi:
kumulyativ tuzish usuli bilan;
muqobil investitsiyalarni taqqoslash usuli bilan;
oʻxshash obyektlarning sotilishi haqidagi bozor maʼlumotlarini ajratish usuli bilan.
Diskontlash stavkasi qoʻllanilayotgan pul oqimining turiga muvofiq boʻlishi va u bilan bir xil qiymatlarda hisoblanishi lozim.
272. Muayyan biznes turini (masalan, mehmonxonalar, restoranlar, avtomobilga yoqilgʻi quyish stansiyalari) yuritishga moʻljallangan koʻchmas mulkni baholash ushbu biznesning operatsion faoliyati haqidagi axborot asosida uning qiymatidan baholanayotgan koʻchmas mulkka tegishli boʻlmagan qismlarni ajratish yoʻli bilan olib borilishi mumkin.
4-§. Xarajat yondashuvi
273. Koʻchmas mulkni xarajat yondashuvini qoʻllagan holda baholashda baholovchi 6-son MBS talablariga amal qilishi lozim.
274. Bozor bitimlari narhlari haqida yoki identifikatsiyalangan daromad oqimlari haqida maʼlumotlar boʻlgan taqdirda ham xarajat yondashuvi ikkilamchi yoki tasdiqlovchi yondashuv sifatida qoʻllanilishi mumkin.
275. Xarajat yondashuvi bozor faolligi past boʻlganda, qiyosiy va daromad yondashuvlarini qoʻllash uchun zarur maʼlumotlar yetarli boʻlmaganda, shuningdek maxsus maqsadlarda foydalaniladigan ixtisoslashtirilgan koʻchmas mulk (masalan, gidrotexnik inshootlar, suv bosimi minoralari, nasos stansiyalari, qozonxonalar, muhandislik tarmoqlari)ni baholash uchun qoʻllaniladi.
276. Xarajat yondashuvidan foydalangan holda aniqlanadigan koʻchmas mulk obyekti qiymati quyidagi ketma-ketlikda hisoblanadi:
yer uchastkasiga boʻlgan huquqlarni boʻsh yer uchastkasiga boʻlgan huquq sifatidagi qiymatini aniqlash;
kapital qurilish obyektlarini yaratishga (qayta tiklash yoki almashtirishga) xarajatlarni hisoblash;
tadbirkor foydasini aniqlash;
eskirishlarni aniqlash;
kapital qurilish obyektlari qiymatini ushbu obyektlarni yaratishga xarajatlarni hamda tadbirkor foydasini qoʻshish va ularning jismoniy eskirishini ayirish yoʻli bilan aniqlash;
koʻchmas mulk obyekti qiymatini yer uchastkasiga boʻlgan huquqlar qiymati va kapital qurilish obyektlari qiymati yigʻindisi sifatida aniqlash.
277. Koʻchmas mulk obyektining bozor qiymatini xarajat yondashuvidan foydalanib aniqlash maqsadida yer uchastkasi imoratlar qurilmagan boʻsh yer sifatida undan eng samarali foydalanishini taxmin qilib baholanadi.
278. Kapital qurilish obyektlarini yaratishga xarajatlarni hisoblash quyidagilar asosida amalga oshiriladi:
oʻxshash obyektlarni qurish haqida qurilish kontraktlari (shartnomalar) toʻgʻrisidagi maʼlumotlar;
oʻxshash obyektlarni qurishga xarajatlar haqida maxsus manbalardan olingan maʼlumotlar;
smeta hisob-kitoblari;
qurilish materiallarining bozor qiymatlari haqida axborot;
boshqa maʼlumotlar.
279. Kapital qurilish obyektlarini yaratishga xarajatlar qurilish-montaj ishlari tarkibiga kiradigan, ushbu obyektlarni yaratishga bevosita bogʻliq boʻlgan sarf-xarajatlar bilan ularni yaratishga yordam beradigan, ammo qurilish-montaj ishlari tarkibiga kiritilmaydigan sarf-xarajatlar yigʻindisi sifatida aniqlanadi.
280. Koʻchmas mulkning bozor qiymatini baholash maqsadida foyda miqdori ekstraksiya, ekspert baholash usullari yoki kapital qurilish obyektlarini yaratish va yer uchastkasiga boʻlgan huquqlarni sotib olish bilan bogʻliq toʻgʻridan-toʻgʻri, bilvosita va kiritilgan xarajatlarni hisobga oladigan analitik usullar asosida aniqlanadi.
281. Eskirish miqdori koʻchmas mulk qiymatining jismoniy eskirish, funksional va tashqi (iqtisodiy) eskirish natijasida yoʻqotilishi sifatida aniqlanadi. Bunda eskirish baholanayotgan koʻchmas mulkka tegishli kapital qurilish obyektlariga bogʻliq boʻladi.
282. Boʻsh turgan (yaxshilanmagan) deb qaraladigan yer uchastkasiga boʻlgan mulkiy huquqlar qiymati mazkur yer uchastkasidan eng samarali foydalanish yoʻli taxmin qilinganda quyidagi usullardan biri bilan hisoblanadi:
sotuvlarni taqqoslash usuli bilan;
taqsimlash usuli bilan;
ajratish usuli bilan;
er rentasini kapitallashtirish usuli bilan;
er uchun qoldiq usuli bilan;
yer uchastkasidan moʻljallanayotgan foydalanish usuli bilan.
283. Yaxshilashlarni tiklash yoki oʻrniga belgilash xarajatlari qiymatini hisoblash uchun quyidagi usullardan biri qoʻllaniladi:
qiyosiy birlik usuli;
komponentlarga ajratish usuli;
ayrim narxlar usuli, u ikki xil asosiy turlarga ega ― resursli usul va bazisli-indeksli usul;
analoglar usuli.
4-bob. Qoʻllanilgan baholash yondashuvlari natijalarini muvofiqlashtirish va baholash obyektining yakuniy qiymatini aniqlash
284. Baholashning turli usullari va yondashuvlaridan foydalanib olingan baholash obyektini baholash natijalarini muvofiqlashtirish, uning natijalarini baholash haqidagi hisobotda aks ettirish 6-son MBS talablariga asosan amalga oshiriladi.
285. Muvofiqlashtirish, qoida tariqasida, turli baholash yondashuvlari bilan olingan baholash natijalari uchun taqqoslama oʻlchovlarni aniqlash orqali amalga oshiriladi, bunda baholovchi:
baholash maqsadini va baholash natijalaridan foydalanish moʻljalini;
baholash obyektining xususiyatini;
qiymat turini;
baholash yondashuvlarini qoʻllashda foydalanilgan axborot hajmi va sifatini hisobga olishi lozim.
286. Muvofiqlashtirish usuli va taqqoslama oʻlchovlarning tanlanishi hamda bunda, baholovchining barcha mulohazalari va farazlari baholash toʻgʻrisidagi hisobotda asoslanishi lozim.
5-bob. Ayrim turdagi koʻchmas mulklarni baholashning oʻziga xos xususiyatlari
287. Koʻchmas mulk qiymatini baholash natijalari baholash obyekti balansida turgan shaxslar tomonidan, buxgalteriya hisobi va hisobotiga tegishli normativ-huquqiy hujjatlarda aktivlarni dastlabki qiymati asosida baholashning umumiy qoidalaridan chekinish nazarda tutilgan hollarda buxgalteriya hisobi va hisoboti maʼlumotlarini tuzatish maqsadida qoʻllanilishi mumkin.
288. Tijorat salohiyatiga muvofiq baholanadigan koʻchmas mulk uchun baholash bazasi mavjud foydalanishdagi bozor qiymatidir. Mazkur toifadagi koʻchmas mulkka mehmonxonalar, restoranlar, barlar, tijorat tibbiy-sogʻlomlashtirish muassasalari, sport, dam olish, koʻngilochar obyektlari va boshqa shunga oʻxshash obyektlar kiradi.
Tijorat salohiyatiga muvofiq baholanadigan koʻchmas mulk obyektlari olinishi mumkin boʻlgan daromaddan kelib chiqib (foizlar, soliqlar hamda moddiy va nomoddiy aktivlar eskirishi chegirib tashlangunga qadar) POD usuli yoki toʻgʻridan-toʻgʻri kapitallashtirish usuli bilan baholanadi.
Tijorat salohiyatiga muvofiq baholanayotgan koʻchmas mulk bahosiga yer uchastkasiga boʻlgan mulkiy huquqlar va yaxshilashlardan tashqari koʻchmas mulk bilan biriktirilgan asbob-uskunalar va jihozlar hamda beriladigan gudvill (tovar-moddiy zaxiralardan tashqari) kiritiladi.
Beriladigan gudvill nomoddiy aktiv boʻlib, u oʻziga xos nom, biznes obroʻsi, mijozlarning afzalliklari, joylashgan er, servis mahsuloti va iqtisodiy samara keltiradigan boshqa shunga oʻxshash omillar tufayli vujudga keladi.
289. Qurilishi tugallanmagan obyektning qiymati xarajat yondashuvi bilan quyidagi usullardan biri yordamida hisoblanadi:
qurilishi tugallanmagan obyektning tiklash qiymati yoki oʻrniga belgilash qiymati yigʻilgan eskirish chegirib tashlangan holda hisoblanadi;
qurilish tugallangan koʻchmas mulk obyektining qiymati qurilishni tugallash xarajatlari chegirib tashlangan holda hisoblanadi.
Hisoblangan qiymatga yer uchastkasiga boʻlgan huquqlarning bozor qiymati qoʻshiladi.
Qurilishi tugallanmagan obyektning qiymati daromad yondashuvi bilan POD usuli yordamida, baholash obyektini tugallash yoki rekonstruksiya qilish (qayta ixtisoslashtirish)ga investitsiyalarni hisobga olgan holda aniqlanadi.
Qurilishi tugallanmagan obyektning qiymatini baholashga qiyosiy yondashuv analoglarning sotilishi haqida zarur bozor maʼlumotlari mavjud boʻlgan holda qoʻllaniladi.
290. Tabiiy yoki texnogen xususiyatga ega boʻlgan omillar taʼsiri tufayli shikastlangan koʻchmas mulk qiymati mazkur koʻchmas mulkning tiklash qiymatiga yoki tiklash xarajatlari chegirib tashlangan oʻrniga belgilash qiymatiga muvofiqdir. Tiklashdan voz kechilgan taqdirda, koʻchmas mulk qiymati boʻsh turgan deb qaraladigan yer uchastkasiga boʻlgan mulkiy huquqlar qiymati bilan uni shikastlangan mulkdan tozalash xarajatlari oʻrtasidagi tafovut sifatida aniqlanadi.
291. Binoning ichki qismida qurilgan binoning bir qismi hisoblanadigan xonalar qiymatini aniqlashda yer uchastkasiga boʻlgan mulkiy huquqlar qiymati hisobga olinmaydi.
IX BOʻLIM. NOMODDIY AKTIVLARNI BAHOLASh (9-SON MBS)
1-bob. Umumiy qoidalar
1-§. Nomoddiy aktivlarni baholashning umumiy qoidalari
292. Nomoddiy aktivlarni, shu jumaladan intellektual mulkni baholash 1 ― 6-son MBS talablari asosida amalga oshiriladi. Nomoddiy aktivlarni baholash (9-son MBS) (bundan buyon matnda 9-son MBS deb yuritiladi) nomoddiy aktivlarni, shu jumladan, intellektual mulkni baholashga doir qoʻshimcha talablarni belgilaydi.
293. Baholovchilar nomoddiy aktivlar, shu jumladan, intellektual mulkni baholashda mazkur Standartning 3-ilovasida keltirilgan Metodikadan foydalanishlari mumkin.
294. 9-son MBS maqsadida baholash obyektlari boʻlib, moddiy-ashyoviy shaklga ega boʻlmagan, oʻzini oʻz iqtisodiy xossalari bilan namoyon qiladigan, oʻz egasiga (huquq egasiga) foyda keltiradigan nomoddiy aktivlar hisoblanadi.
295. Baholovchilar nomoddiy aktivni baholash predmeti va maqsadini aniq tushunishlari lozim. Qanday nomoddiy aktivlarni baholash kerakligi va ushbu nomoddiy aktivlar qanday aniqlanadi ― bu baholash maqsadiga bogʻliq boʻladi, nomoddiy aktivlarning qay tarzda aniqlanishiga qarab qiymatda jiddiy tafovut yuzaga kelishi mumkin.
2-§. Nomoddiy aktivlarni identifikatsiya qilish
296. Nomoddiy aktivlar, shu jumladan, intellektual mulkni identifikatsiya qilishda baholovchi taqdim etilgan hujjatlarning baholash obyekti va unga boʻlgan huquqlarning haqiqiy holatiga muvofiqligini aniqlaydi. Baholash jarayonida vujudga kelishi mumkin boʻlgan farazlar va cheklovchi shartlar tahlili amalga oshiriladi.
297. Baholash obyektini identifikatsiya qilish quyidagilarni nazarda tutadi:
baholash obyekti va unga boʻlgan huquqlarni belgilovchi hujjatlarning mavjudligi (mavjudligi ehtimoli) faktini aniqlash;
baholash obyektiga boʻlgan mulkiy huquqlarning turini aniqlash;
baholash obyektidan foydalanishning maqsadlarini, usullarini va boshqa muhim faktlarini aniqlash;
foydalanish boshlanadigan sanani aniqlash.
3-§. Axborotni toʻplash va tahlil qilish
298. Nomoddiy aktivlar, shu jumldana intellektual mulk obyektini baholashga oid vazifada 1-son MBSda koʻrsatilgan axborotga qoʻshimcha quyidagi axborotlar boʻlishi kerak:
intellektual mulkka berilgan huquqiy muhofaza rejimi haqida, shu jumladan, huquqiy muhofaza hajmi, muddatlari, hududi, intellektual mulkka mutlaq huquqlarga nisbatan cheklovlar (boshqa shaxslar talablarining yuklanishlari) haqida;
baholanishi kerak boʻlgan intellektual mulkka nisbatan huquqlar hajmi haqida;
tarkibida baholash obyekti boʻlgan obyektlar yigʻindisi (yoki yagona texnologiya, yoxud qoʻshimcha aktivlar) haqida;
litsenziya mukofotining hisoblangan miqdori (bundan buyon matnda Royalti deb yuritiladi).
Baholash maqsadi va baholash obyektining xususiyatlariga qarab baholashga oid vazifa qoʻshimcha shartlarni oʻz ichiga olishi mumkin.
299. Baholash obyekti qiymatini aniqlash uchun baholovchi bozorning baholanayotgan obyektni yaratish va undan foydalanish tegishli boʻlgan boʻgʻinlarini oʻrganadi.
Baholash obyekti bozorini tahlil qilish quyidagi izchillikda bajariladi:
makroiqtisodiy omillar, shu jumladan, baholash sanasidan oldingi davrda bozorda yuzaga kelgan tendensiyalar taʼsirini tahlil qilish;
baholanayotgan obyekt tegishli bozor boʻgʻinini aniqlash va tahlil qilish:
shunga oʻxshash nomoddiy aktivlar va intellektual mulk obyektlarini yaratish va huquqiy muhofaza berishni tahlil qilish;
baholash obyekti tegishli tarmoqning joriy holatini, rivojlanish istiqbollari va tendensiyalarini tahlil qilish;
baholash obyekti yoki analog-obyekt (agar mavjud boʻlsa) bilan bitimlar (litsenziya shartnomalari hamda mutlaq huquqdan boshqa shaxs foydasiga voz kechish haqidagi shartnomalar)ni tahlil qilish;
bir xil yoki oʻxshash nomoddiy aktivlarga ega biznes bilan (agar mavjud boʻlsa) birlashish bilan bogʻliq bitimlarni tahlil qilish;
baholash obyekti bilan taqqoslanuvchi analoglarga talab, taklif va narxiga taʼsir qiluvchi asosiy omillarni tahlil qilish. Tahlil qilinishi lozim boʻlgan asosiy omillar ichidan quyidagilar koʻrib chiqilishi mumkin:
baholash obyekti bilan taqqoslanuvchi analoglar sonining oʻzgarish tendensiyasi;
litsenziya shartnomalarining oʻzgarish tendensiyasi;
royalti stavkalari;
baholash obyektiga oʻxshash texnologiyalarni import va eksport qilish tendensiyasi;
texnologiyalar yoki mualliflik va (yoki) turdosh huquq obyektlari yoki individuallashtirish vositalari va intellektual mulk, shuningdek nomoddiy aktivlarning boshqa obyektlari bozoridagi raqobatga va narx shakllanishiga taʼsir qiluvchi boshqa omillar;
baholash obyektini yaratish va undan foydalanish bozori, shuningdek baholash obyektidan foydalangan holda ishlab chiqariladigan va sotiladigan mahsulot (tovarlar, ishlar, xizmatlar) bozoriga nisbatan asosiy xulosalar.
300. Boshlangʻich axborot quyidagi maʼlumotlardan iborat boʻlishi lozim:
baholash obyekti toʻgʻrisida ushbu obyektni bir xilda identifikatsiya qilish imkonini beruvchi, shu jumladan, nomoddiy aktiv biriktirilgan moddiy tashuvchisining tavsifi toʻgʻrisidagi maʼlumot;
baholash obyektining huquq egasi toʻgʻrisidagi maʼlumot;
nomoddiy aktiv va intellektual mulkni yaratishga sarflangan xarajatlar toʻgʻrisidagi maʼlumot;
nomoddiy aktiv va intellektual mulk keltiradigan afzalliklar toʻgʻrisidagi maʼlumot;
nomoddiy aktiv va intellektual mulkdan foydalanishdan keladigan daromad toʻgʻrisidagi maʼlumot;
baholash obyektidan foydalanishning texnik-iqtisodiy koʻrsatkichlari toʻgʻrisidagi maʼlumot.
nomoddiy aktiv va intellektual mulkka huquq egasining moliya xoʻjalik faoliyati boʻyicha hisobotlari.
Baholash maqsadiga va baholash obyektining xususiyatlariga qarab, baholovchi boshlangʻich axborot roʻyxatini kengaytirishi yoki baholashni oʻtkazish jarayonida kerakli axborotni talab qilib olishi mumkin.
2-bob. Nomoddiy aktivlarni baholashda baholash yondashuvlari va usullarini qoʻllash
1-§. Baholash yondashuvlari va usullarini tanlash
301. Nomoddiy aktivlar, shu jumladan, intellektual mulkka boʻlgan huquqlarni baholashga uchta asosiy yondashuv, yaʼni qiyosiy, xarajat va daromad yondashuvlarini qoʻllash mumkin. Baholash yondashuvi va usulini tanlashda 6-son MBS talablariga amal qilishi kerak.
302. Har bir baholash yondashuvi doirasida 9-son MBSda belgilangan usullarni tanlash baholovchi tomonidan baholash maqsadi, baholash obyektining xususiyatlari va rivojlantirish istiqbollari, cheklovchi shartlar, axborot bazasi mavjudligi va uning toʻliqligini hisobga olgan holda mustaqil tarzda amalga oshiriladi.
2-§. Qiyosiy yondashuv
303. Qiyosiy yondashuvdan foydalanganda nomoddiy aktiv qiymati bozorning faolligidan (masalan, bir xil yoki oʻxshash aktivlar bilan bitimlar) kelib chiqqan holda aniqlanadi.
304. Nomoddiy aktivlar ishtirokidagi bitimlar koʻpincha boshqa aktivlarni ham, masalan, nomoddiy aktivlar bilan bogʻliq boʻlgan biznesni birlashtirishga oid bitimlarni oʻz ichiga oladi.
305. Baholovchilar quyidagi shartlar bajarilgan taqdirda nomoddiy aktivlarni baholashga qiyosiy yondashuvni qoʻllashi kerak:
mustaqil taraflar oʻrtasidagi bir xil yoki oʻxshash nomoddiy aktivlar jalb qilingan bitimlar haqida baholash sanasidagi yoki unga yaqin sanadagi axborotdan foydalanish mumkin;
baholovchi baholanayotgan nomoddiy aktiv bilan bunday bitimlarda ishtirok etayotgan aktivlar oʻrtasidagi barcha ahamiyatli tafovutlarni hisobga olish maqsadida tuzatishlarni amalga oshirishi uchun yetarli axborotga ega.
306. Nomoddiy aktivlar xususiyatining bir xil emasligi hamda nomoddiy aktivlar bilan bitimlar juda kam hollarda boshqa aktivlardan alohida tuzilishi fakti shuni anglatadiki, faqat kamdan kam hollarda bir xil aktivlar bilan bitimlar haqida bozor maʼlumotlarini qoʻlga kiritish mumkin. Bozor maʼlumotlari mavjud boʻlgan taqdirda ham, qoida tariqasida, ular bir xil emas, balki oʻxshash aktivlarga tegishli boʻladi.
307. Taqqoslanuvchi bitimlar usuli, qoida tariqasida, qiyosiy yondashuvning nomoddiy aktivlarga qoʻllash mumkin boʻlgan usuldir.
308. Qiyosiy yondashuvning ushbu usulini qoʻllaganda nomoddiy aktivlar qiymati yaqinda sodir boʻlgan sotuvlarning haqiqiy narxlari yoki oʻxshash obyektlarga talab va taklif haqidagi axborotni oʻrganish yoʻli bilan olingan taklif narxlarini taqqoslash orqali aniqlanadi.
309. Taqqoslanuvchi bitimlar usuli quyidagi harakatlar ketma-ketligini nazarda tutadi:
sotuv (taklif) narxining ishonchliligi ehtimoli yuqori boʻlgan bitta yoki undan ortiq bir xil taqqoslanuvchi obyektlar yoki ikki va undan ortiq oʻxshashligi koʻproq boʻlgan obyektlar tanlanadi;
analogning baholanayotgan obyektdan farqining har bir omili (nomoddiy aktiv foydalaniladigan tarmoq, nomoddiy aktivning qimmati va himoyalanganligi, nomoddiy aktivdan foydalanayotgan korxonaning hajmi (kichik, oʻrta, yirik), nomoddiy aktivdan foydalanish koʻlami, nomoddiy aktivdan foydalanish muddati, nomoddiy aktivdan foydalanish qaltisliklari, boshqa ishonchli taqqoslash omillari) boʻyicha indekslar hisoblanadi;
har bir analog qiymati yuqorida koʻrsatilgan indekslar yordamida baholanayotgan nomoddiy aktiv qiymatiga keltiriladi;
nomoddiy aktivning bozor qiymati analoglarning oʻrtacha keltirilgan qiymati miqdori sifatida hisoblanadi.
310. Baholash obyektini bitimlar sodir etilgan yoki bitim sodir etish uchun bozorga chiqarilgan boshqa obyektlar bilan taqqoslash uchun, qoida tariqasida, quyidagi taqqoslash elementlaridan foydalaniladi:
intellektual mulkka berilgan huquqiy muhofaza rejimi, shu jumladan, unga oʻtkazilgan huquqlar va undan foydalanish muddatlari;
nomoddiy aktivlar bilan bitimlarni moliyalashtirish shartlari, shu jumladan, oʻz mablagʻlari va qarz mablagʻlarining nisbati;
analog obyekt bilan bitim tuzish sanasidan boshlab baholashni oʻtkazish sanasigacha boʻlgan davrda nomoddiy aktivlar narxlarining oʻzgarishi;
nomoddiy aktivlardan foydalanilgan yoki foydalaniladigan soha;
taqdim etiladigan (beriladigan) huquqlar amal qiladigan hudud;
tanlangan analog obyektlarning baholash obyektining tegishli tavsiflariga oʻxshash funksional, texnologik, iqtisodiy tavsiflari;
baholash obyektidan foydalanish orqali ishlab chiqariladigan va sotiladigan mahsulotga boʻlgan talab;
baholash obyektdan u iqtisodiy foyda keltira oladigan foydalanish muddati;
nomoddiy aktivning qiymatga taʼsir qiluvchi boshqa tavsiflari.
311. Baholanayotgan nomoddiy aktivga ancha yuqori darajada oʻxshash boʻlgan qimmatli qogʻoz kamdan kam hollarda ochiq bozorda boʻlishi mumkin, bu ommaviy analog-kompaniyalar usulidan foydalanish imkonini beradi.
3-§. Daromad yondashuvi
312. Daromad yondashuvidan foydalanilganda nomoddiy aktiv qiymati baholanayotgan nomoddiy aktivning uning iqtisodiy xizmati muddati davomidagi koʻrsatilgan daromad qiymati, pul oqimlari yoki sarf-xarajatlardagi tejash asosida aniqlanadi.
313. Nomoddiy aktivni baholashga daromad yondashuvini qoʻllash zaruratini aniqlashda baholovchilar 6-son MBS talablariga asoslanib ish tutishlari kerak.
314. Nomoddiy aktivlar bilan bogʻliq daromad koʻpincha tovarlar yoki xizmatlar uchun toʻlanadigan narxga kiritiladi. Daromad yondashuvining koʻpgina usullari baholanayotgan nomoddiy aktiv bilan bogʻliq boʻladigan iqtisodiy foydani ajratish uchun qoʻllaniladi.
315. Daromad yondashuvi nomoddiy aktivlarni baholashda qoʻllaniladigan eng keng tarqalgan usul boʻlib, koʻpincha quyidagilarni baholashda qoʻllaniladi:
texnologiyalarni;
mijoz bilan bogʻliq nomoddiy aktivlarni (masalan, bajarilmagan (boʻlajak buyurtmalar jurnallari, kontraktlar, shartnomaviy munosabatlar) ;
savdo nomlari /tovar belgilari/brendlarni;
faoliyatni amalga oshirish uchun litsenziyalarni (masalan, franchayzing haqida kelishuvlar, foydali qazilmalarni qavlab olishga, qurilishga litsenziyalar va h.k.);
raqobatni cheklash haqida kelishuvlarni.
316. Baholash obyekti qiymatini daromad yondashuvi bilan baholash uchun baholovchi tomonidan baholash obyektidan kutilayotgan daromadlarni baholash sanasidagi qiymatning yagona miqdoriga aylantirishga asoslangan quyidagi usullardan biri qoʻllanadi:
toʻgʻridan-toʻgʻri kapitallashtirish usuli;
POD usuli.
317. Nomoddiy aktivlar va intellektual mulkdan foydalanishdan daromad (foyda) olinganda daromad yondashuvidan foydalanish mumkin. Nomoddiy aktivlar va intellektual mulkka huquq egasining ulardan foydalanish huquqini vaqtning muayyan davrida boshqa shaxslarga berishi natijasida olinadigan pul tushumlari va pul xarajatlari (bundan buyon matnda pul oqimlari deb yuritiladi) oʻrtasidagi farq nomoddiy aktivlar va intellektual mulkdan foydalanishdan olinadigan daromad hisoblanadi.
318. Vaqtning teng davrlari mobaynida nomoddiy aktivlar va intellektual mulkdan foydalanishdan miqdor boʻyicha oʻzaro teng boʻlgan yoki bir xil surʼatlarda oʻzgaradigan pul oqimlarini keltiradigan baholash obyektlari uchun qiymatning miqdori kelgusidagi pul oqimlarini toʻgʻridan-toʻgʻri kapitallashtirish usuli bilan aniqlanadi.
319. Bozor qiymatini toʻgʻridan-toʻgʻri kapitallashtirish usuli bilan aniqlash quyidagi bosqichlardan iborat:
baholash obyektidan foydalanish orqali hosil boʻladigan pul oqimlarini aniqlash;
baholash obyektidan foydalanishdan olinadigan pul oqimlarini kapitallashtirishning tegishli stavkalari miqdorini aniqlash;
baholash obyektidan foydalanishdan olinadigan pul oqimlarini kapitallashtirish yoʻli bilan baholash obyektining bozor qiymatini hisoblab chiqish.
320. Nomoddiy aktivlar va intellektual mulkdan foydalanishdan keladigan pul oqimlari bir maromda boʻlmagan taqdirda qiymat miqdori POD usuli bilan aniqlanadi.
321. Bozor qiymatini POD usuli bilan aniqlash quyidagi bosqichlardan iborat:
baholash obyektidan foydalanishdan olinadigan pul oqimlarining miqdori va tuzilmasini aniqlash;
diskontlashning tegishli stavkasi miqdorini aniqlash;
baholash obyektidan foydalanish bilan bogʻliq barcha POD usuli bilan baholash obyektining bozor qiymatini hisoblab chiqish.
322. Nomoddiy aktivlar, shu jumladan, intellektual mulkdan foydalanishdan olinadigan daromad (pul oqimlari)ni tuzish uchun baholovchi tomonidan quyidagi usullardan biri qoʻllaniladi:
ortiqcha foyda usuli;
royaltidan ozod qilish usuli;
foydadagi ustunlik usuli;
grinfild usuli;
distribyutor usuli;
tannarxdagi yutuq usuli;
ekspluatatsion xarajatlar tejamkorligi usuli;
qoldiq usuli.
323. Ortiqcha foydalar usuliga muvofiq nomoddiy aktiv qiymati baholanayotgan nomoddiy aktiv bilan bogʻliq pul oqimlarining shu pul oqimlarini shakllantirish uchun zarur boʻlgan boshqa nomoddiy aktivlar (yordamchi aktivlar) ulushini chegirgandan keyingi keltirilgan qiymati sifatida baholanadi. Ortiqcha foydalar usuli aksariyat hollarda xaridordan biznesni sotib olishning umumiy qiymatini moddiy aktivlar, identifikatsiyalanadigan nomoddiy aktivlar va gulvill oʻrtasida taqsimlash talab etilganda qoʻllaniladi.
Bunda, yordamchi aktivlar boʻlib baholanayotgan nomoddiy aktivlar bilan bogʻliq moʻljallanayotgan pul oqimlarini toʻplashda baholanayotgan nomoddiy aktiv bilan birga ishlatiladigan aktivlar hisoblanadi. Moʻljallanayotgan pul oqimlarini shakllantirishda ishtirok etmaydigan aktivlar yordamchi aktivlar hisoblanmaydi.
324. Ortiqcha foyda usulidan taxmin qilinayotgan pul oqimlarini diskontlashni qoʻllagan holda yoki taxmin qilinayotgan pul oqimini kapitallashtirish yoʻli bilan foydalanish mumkin.
325. Kapitallashtirish usuli, qoida tariqasida, faqat agar nomoddiy aktiv barqaror ishlab turgan hamda barqaror oʻsish/pasayish surʼatlariga, oʻzgarmas rentabellik normalariga va yordamchi aktivlar ularga hisoblashlarning doimiy darajasiga ega boʻlsagina mos keladi.
326. Aksariyat nomoddiy aktivlarning iqtisodiy xizmat muddati bir davrdan yuqori boʻlgani bois, koʻpincha ular oʻsishi/pasayishining notekis xususiyati kuzatiladi, dinamikada yordamchi aktivlarga har xil miqdorda hisoblashlar talab etilishi mumkin.
Taxmin qilinayotgan POD usuli eng koʻp qoʻllaniladigan ortiqcha foyda usuli hisoblanadi. Bu usul eng yuqori darajadagi moslashuvchanlikka ega boʻlib, baholovchilarga dastlabki hisoblab chiqilgan maʼlumotlarda oʻzgarishlar yuz berishini aniq taxminlash imkonini beradi.
Ortiqcha foyda usulini qoʻllash quyidagi asosiy bosqichlarda amalga oshiriladi:
qaralayotgan nomoddiy aktivlar va tegishli yordamchi aktivlar bilan bogʻliq boʻlajak daromadlarning hajmi va muddatlarini taxminlash;
baholanayotgan nomoddiy aktivdan hamda tegishli yordamchi aktivlardan daromadni shakllantirish uchun talab etiladigan xarajatlar hajmi va ularning kelib chiqish muddatlarini taxminlash;
taxminlanayotgan daromadlar va xarajatlarning shakllanishi uchun talab etilmaydigan yangi nomoddiy aktivlarni yaratish bilan bogʻliq xarajatlarni istisno etish uchun xarajatlarga tuzatishlar kiritish. Ortiqcha foyda usuli boʻyicha rentabellik koʻrsatkichlari butun biznes uchun rentabellik koʻrsatkichidan yuqori boʻlishi mumkin, chunki ortiqcha foyda usuli muayyan yangi nomoddiy aktivlarga investitsiyalarni istisno etadi;
taxminlanayotgan daromadlarni qoʻlga kiritish va xarajatlar uchun zarur yordamchi aktivlarni aniqlash. Yordamchi aktivlar koʻpincha aylanma kapital, asosiy vositalar, toʻliq butlangan xodimlar shtati hamda baholanayotgan nomoddiy aktivdan farq qiladigan identifikatsiyalanadigan nomoddiy aktivlarni oʻz ichiga oladi;
yordamchi aktivlar bilan bogʻliq tavakkalchilikni baholash asosida ularning har biridan tegishli samaradorlik darajasini aniqlash. Masalan, aylanma kapital kabi tavakkalchilik darajasi past boʻlgan aktivlardan samara, qoida tariqasida, nisbatan olganda ancha past boʻladi;
faqat baholanayotgan nomoddiy aktivga tegishli ortiqcha foyda olish maqsadida har bir taxminlanayotgan davrda yordamchi aktivlar boʻyicha talab etiladigan samara taxminlanayotgan davr summasidan chegiriladi;
qaralayotgan nomoddiy aktiv uchun tegishli diskontlash stavkasini aniqlash hamda ortiqcha foydaning keltirilgan qiymatini hisoblash yoki uni kapitallashtirish;
agar baholash maqsadida zarur boʻlsa, amortizatsiyadan soliqqa oid foydani hisoblash va baholanayotgan nomoddiy aktivga qoʻshish.
327. Ortiqcha foyda usulini har bir alohida olingan daromad va foyda oqimi boʻyicha faqat bitta nomoddiy aktivga nisbatan qoʻllash kerak (qoida tariqasida, bu asosiy yoki eng muhim nomoddiy aktiv boʻladi).
328. Daromad yondashuvi doirasida qoʻllaniladigan royaltidan ozod qilish usuli nomoddiy aktivdan foydalanishdan kelajakda olinadigan foydaning joriy qiymatini aniqlashni nazarda tutadi, bu foyda nomaddiy aktiv egasi oʻzida mavjud tegishli huquqlar tufayli tejagan royalti toʻlovlari koʻrinishida ifodalanadi.
329. Royaltidan ozod qilish usulida ehtimoliy yillik toʻlovlarning miqdori nomoddiy aktivlar va intellektual mulkni qoʻllagan holda chiqarilgan mahsulotlarni (xizmatlarni) sotishdan tushgan yillik tushumni royalti stavkasiga koʻpaytirish yoʻli bilan aniqlanadi. Ushbu toʻlovlar ― royalti nomoddiy aktivlar va intellektual mulkdan foydalanish bilan olinadigan sof daromad (pul oqimi) sifatida qabul qilinadi.
330. Royaltidan ozod qilish usulini qoʻllash quyidagi asosiy bosqichlarda amalga oshiriladi:
royalti toʻlanishi kutilayotgan davridagi baholanayotgan nomoddiy aktivlar va intellektual mulkka boʻlgan huquqlarning samarali foydalanish muddati aniqlanadi;
nomoddiy aktivlar va intellektual mulkdan foydalangan holda ishlab chiqarilgan mahsulot (xizmatlar) hajmining qiymat va natura ifodadagi prognozi tuziladi. Bu koʻrsatkichlarning qiymatlari ehtimoliy royalti toʻlovlarining hisobi uchun baza hisoblanadi;
royalti stavkasi aniqlanadi;
yillik toʻlovlar (royalti) litsenzion mahsulotlarni (xizmatlarni) sotish hajmidan foiz ajratmalarni hisoblash yoʻli bilan aniqlanadi;
muhofaza qiluvchi hujjatni kuchda saqlab turish bilan bogʻliq boʻlgan barcha xarajatlar hamda baholanayotgan nomoddiy aktivlar va intellektual mulkdan foydalanishni tashkiliy-huquqiy taʼminlash bilan bogʻliq xarajatlar aniqlanadi, agar mavjud boʻlsa;
muhofaza qiluvchi hujjatni kuchda saqlab turish bilan hamda baholanayotgan nomoddiy aktivlar va intellektual mulkning tashkiliy-huquqiy taʼminlanishi bilan bogʻliq boʻlgan barcha xarajatlarni ayirib tashlash yoʻli bilan royalti boʻyicha sof toʻlovlar oqimlari hisoblab chiqiladi.
331. Royaltidan ozod qilish usuli doirasida nomoddiy aktiv qiymati bu aktivdan uchinchi taraf litsenziyasi boʻyicha foydalanish emas, balki aktivga egalik qilish tufayli tejalgan moʻljallanayotgan royalti toʻlovlari miqdoridan kelib chiqib aniqlanadi. Ushbu usulni nomoddiy aktiv egasi mazkur nomoddiy aktivdan foydalanish huquqini litsenziya toʻlovi evaziga uchinchi taraflarga berishdan olishi mumkin boʻlgan pul oqimlariga qoʻllaniladigan diskontlangan pul oqimlari usuli sifatida eʼtirof etish mumkin.
332. Royalti stavkasi bozor bitimlariga asoslanadimi yoki foydani taqsimlash usuligami (yoki ikkalasigami), bundan qatʼi nazar, uni tanlashda baholanayotgan nomoddiy aktiv tavsiflarini hamda undan foydalanilayotgan muhitni hisobga olish kerak. Agar ushbu omillar hisobga olingan boʻlsa, qaralayotgan aktiv uchun mumkin boʻlgan kuzatiladigan bitimlar va/yoki foyda diapazoni doirasida aniq royalti stavkasini tanlash uchun asos hosil boʻladi. Hisobga olish kerak boʻlgan omillarga quyidagilar kiradi:
raqobatbardosh muhit;
baholanayotgan nomoddiy aktivning unga boʻlgan huquq egasi uchun ahamiyatliligi;
baholanayotgan nomoddiy aktivning hayot sikli.
333. Baholovchi royalti stavkasini tanlashda quyidagilarni ham eʼtiborga olishi kerak:
litsenziya kelishuvini tuzishda royalti toʻlayotgan ishtirokchilar toʻlovlarni ularning foyda darajasiga hamda ularga litsenziya toʻlovi evaziga berilgan nomoddiy aktivning ushbu foydaga qoʻshgan hissasiga qarab toʻlashni istashi;
kuzatilayotgan royalti bitimlarini koʻrib chiqishda baholovchi litsenziyatga berilgan aniq huquqlarni, shuningdek har qanday cheklovlarni tushunishi kerak.
334. Foydadagi ustunlik usuli baholash obyektidan foydalanishdan olingan qoʻshimcha foydani hisobga olishga asoslangan. Foydadagi ustunlik deganda nomoddiy aktivlar va intellektual mulkni oʻz ichiga olgan mahsulotni sotadigan tashkilot shunga oʻxshash mahsulotni ishlab chiqaradigan yoki shunga oʻxshash xizmatlarni koʻrsatadigan, ammo bunday nomoddiy aktivlar va intellektual mulkka ega boʻlmagan tashkilotga nisbatan nomoddiy aktivlar va intellektual mulkdan foydalanish bilan bogʻliq oladigan qoʻshimcha sof foyda tushuniladi.
Oʻxshash tashkilotlar boʻyicha bunday axborot boʻlmaganda bunday taqqoslashni bir tashkilot doirasida tashkilotning baholanayotgan nomoddiy aktivlar va intellektual mulkdan foydalanishdan oldingi va keyingi faoliyati natijalarini taqqoslash yoʻli bilan amalga oshirish mumkin.
335. Nomoddiy aktivlar, shu jumladan, intellektual mulkdan foydalanish natijasida yuzaga keladigan foydadagi ustunlikning shakllanish manbasi:
mahsulot (ish, xizmat) birligini sotish narxining oshishi;
mahsulot (ish, xizmat)ni natural ifodada sotish hajmining oshishi;
mahsulot (ish, xizmat)ni ishlab chiqarish va/yoki sotish bilan bogʻliq xarajatlarning qisqarishi boʻlishi mumkin.
336. Grinfild usuliga muvofiq baholanayotgan nomoddiy aktivning qiymati, baholash sanasida biznesning faqat bitta aktivi baholanadigan nomoddiy aktiv boʻlsa, pul oqimlari prognozlari asosida aniqlanadi.
Boshqa barcha moddiy va nomoddiy aktivlar sotib olingan, qurilgan yoki ijaraga olingan boʻlishi kerak.
337. Grinfild usuli ortiqcha foyda usuliga oʻxshash boʻlib, biroq yordamchi aktivlar xissasini aks ettirish maqsadida yordamchi aktivlarga hisoblashlarni pul oqimidan chegirish oʻrniga, baholanayotgan aktivga boʻlgan huquqning egasi yordamchi aktivlarni qurgan, sotib olgan yoki ijaraga olgan boʻlishi kerakligi nazarda tutiladi.
Qoʻshimcha aktivlarni qurishda yoki sotib olishda takror ishlab chiqarishga xarajatlar emas, balki ekvivalent foydalilikdagi aktiv bilan almashtirish xarajatlari qoʻllaniladi.
338. Grinfild usulidan koʻproq franchayzing va eshittirish spektri kabi asosiy (biznesni hosil qiluvchi) nomoddiy aktivlar qiymatini hisob-kitob asosida baholash uchun foydalaniladi.
339. Grinfild usulini qoʻllash quyidagi asosiy bosqichlarda amalga oshiriladi:
baholanayotgan nomoddiy aktiv baholash sanasida biznes mulkidagi yagona aktiv boʻlishi sharti bilan, hamda “hajmlarni barqaror darajagacha oshirish” uchun zarur vaqt davrini hisobga olgan holda, tushum, xarajatlar prognozlarini tuzish, biznes uchun kapital qoʻyilmalar va aylanma kapitalga ehtiyojlarni prognozlash;
qaralayotgan biznes operatsion faoliyatini yuritish uchun zarur boshqa barcha aktivlarni sotib olish, yaratish yoki ijaraga olishga qoʻyilmalar muddatlarini hisoblab baholash;
biznes uchun tegishli diskontlash stavkasidan foydalanish, yagona baholanayotgan nomoddiy aktiv mavjudligini hisobga olgan holda baholanayotgan biznes qiymatini aniqlash uchun boʻlajak pul oqimlarining keltirilgan qiymatini hisoblash, shuningdek amortizatsiyadan soliqqa oid foydani hisoblash va baholanayotgan nomoddiy aktivga, agar bu baholash maqsadlari uchun zarur boʻlsa, qoʻshish.
340. Distribyutor usuli koʻp davrli ortiqcha foyda usuli boʻlib, mijozlar bilan bogʻliq nomoddiy aktivlarni baholash uchun foydalaniladi. Distribyutor usulining asosiy konsepsiyasi shundan iboratki, turli yoʻnalishlarda faoliyat yuritadigan tijorat korxonalari har bir faoliyat yoʻnalishidan foyda oladi.
Distribyutor usuli, qoida tariqasida, intellektual mulkni ishlab chiqish yoki ishlab chiqarish bilan emas, balki faqat mahsulotni mijozlar oʻrtasida taqsimlash bilan bogʻliq funksiyalarni bajarishi bois, distribyutorlar olgan foyda normasi haqida axborotdan mijozlar bilan bogʻliq nomoddiy aktivlarga tegishli ortiqcha foydani hisob-kitob asosida baholash uchun foydalaniladi.
341. Distribyutor usuli, agar boshqa nomoddiy aktiv (masalan, texnologiya yoki brend) asosiy yoki eng ahamiyatli nomoddiy aktiv hisoblansa hamda ortiqcha foyda usuli (POD usuli) boʻyicha baholansa, mijozlar bilan bogʻliq aktivlarni baholashga toʻgʻri keladi.
342. Distribyutor usulini qoʻllash quyidagi asosiy bosqichlarda amalga oshiriladi:
mijozlar bilan amaldagi munosabatlarga tegishli tushum prognozlarini tuzish. Bunday prognozlarda mavjud mijozlardan tushumning kutilayotgan oʻsishini, shuningdek mijozlarning ketib qolishi oqibatlarini aks ettirish kerak;
mijozlar bilan munosabatlari qaralayotgan biznesdagidek yoʻlga qoʻyilgan taqqoslanuvchi distribyutorlarni aniqlash, ushbu distribyuterlar erishadigan foyda normalarini hisoblash;
distribyutorlik foyda normasini prognozlanayotgan tushumga qoʻllash;
taqsimlash funksiyasiga aloqasi boʻlgan hamda prognozlangan tushum va xarajatlarni taʼminlash uchun zarur yordamchi aktivlarni aniqlash. Qoida tariqasida, bunday distribyutorlikka oid yordamchi aktivlarga aylanma kapital, asosiy vositalar va mehnat resurslari kiradi. Bunda distribyutorlarga ancha kam hollarda tovar belgilari yoki texnologiyalar kabi boshqa aktivlar talab etiladi. Talab etiladigan yordamchi aktivlar darajasi faqat distribyutorlik funksiyalarini bajaradigan ishtirokchilar ega boʻlgan darajaga mos kelishi lozim;
har bir yordamchi aktiv bilan bogʻliq tavakkalchilikni baholashga asoslangan har bir tegishli aktivdan samaradorlikning tegishli darajasini aniqlash;
har bir prognozlanadigan davrga nisbatan, faqat baholanayotgan nomoddiy aktivga tegishli ortiqcha foydani olish maqsadida yordamchi aktivlarning talab etiladigan samaralarini prognozlangan distribyutorlik foydasi miqdoridan chegirish;
baholanayotgan nomoddiy aktiv uchun tegishli diskontlash stavkasini aniqlash va keltirilgan ortiqcha foyda qiymatini hisoblash;
amortizatsiyadan soliqqa oid foydani hisoblash va baholanayotgan nomoddiy aktivga, agar bu baholash maqsadlari uchun zarur boʻlsa, qoʻshish.
343. Tannarxdagi yutuq usuli ishchi kuchi, xomashyo va materiallar, energiya manbalari va boshqa xarajatlarni tejash bilan yaratilishi mumkin. Bunday hollarda nomoddiy aktivlar, shu jumladan, intellektual mulkning qiymati tannarxdagi yutuq usuli bilan nomoddiy aktivlar, shu jumladan, intellektual mulkdan foydalanish natijasidagi xarajatlarni tejashni aniqlash orqali oʻlchanadi.
344. Ushbu usulni qoʻllash nomoddiy aktivlar va intellektual mulkning foydali xizmat qilish muddatining qolgan davridan koʻp boʻlmagan muayyan davrda tannarxdagi yutuq hajmini topishni anglatadi.
345. Tannarxdagi yutuq usulini qoʻllash quyidagi asosiy bosqichlarda amalga oshiriladi:
nomoddiy aktivlar va intellektual mulkdan foydalangan holda ishlab chiqarilgan mahsulotning tannarxini nomoddiy aktivlar va intellektual mulkdan foydalanmasdan ishlab chiqarilgan oʻxshash mahsulot (xizmat)ning tannarxi bilan solishtirma tahlili amalga oshiriladi;
nomoddiy aktivlar va intellektual mulkdan foydalangan holda mahsulotlarni (xizmatlarni) sotishdan olinishi kutilayotgan tannarxni tejash miqdori aniqlanadi;
ushbu tejashning kutilayotgan vaqt davri aniqlanadi.
346. Nomoddiy aktivlar va intellektual mulkka boʻlgan huquqlardan foydalanishdan keladigan daromad (pul oqimi) baholash obyektidan foydalangan holda amalga oshirilayotgan faoliyatdan olinadigan tannarxni bunday faoliyatni baholash obyektidan foydalanmagan holda amalga oshirishdan olingan tannarxni tejashdagi tafovut sifatida shakllanadi.
347. Baholash obyektidan xoʻjalikda foydalanish baholanayotgan nomoddiy aktivlar va intellektual mulkdan foydalangan holda tayyorlangan mahsulotni ekspluatatsiya qilish jarayonida qilinadigan xarajatlarni tejashga imkon beradigan xollarda ekspluatatsion xarajatlar tejamkorligi usuli qoʻllaniladi. Ushbu usulning qoʻllanilishi baholash obyektidan foydalangan holda tayyorlangan mahsulotni ekspluatatsiya qilish vaqti davridagi ekspluatatsion xarajatlarni tejash miqdorini topishni anglatadi.
348. Ekspluatatsion xarajatlar tejamkorligi usulini qoʻllash quyidagi asosiy bosqichlardan iborat:
baholanayotgan nomoddiy aktivlar va intellektual mulkdan foydalanishdan oldin ishlab chiqarilgan mahsulotning ekspluatatsiya xarajatlarini baholanayotgan nomoddiy aktivlar va intellektual mulkdan foydalangan holda ishlab chiqarilgan mahsulotning ekspluatatsiya xarajatlari bilan solishtirma tahlili amalga oshiriladi;
mahsulotni ishlab chiqarish davrida olinishi kutilayotgan ekspluatatsion xarajatlardagi tejamkorlik oʻlchami aniqlanadi;
baholanayotgan nomoddiy aktivlar va intellektual mulkdan foydalangan holda unga boʻlgan huquqlardan foydalanishning samarali muddati davrida ishlab chiqarilgan mahsulotlar (xizmatlar) hajmi aniqlanadi;
nomoddiy aktivlar va intellektual mulkdan samarali foydalanish muddati davrida ishlab chiqarilgan barcha mahsulotlar hajmi boʻyicha ekspluatatsion xarajatlardagi tejamkorlik sifatida pul oqimi aniqlanadi.
349. Nomoddiy aktivlar va intellektual mulkdan yaratilayotgan pul oqimlari uchun kapitallashtirish stavkasi nomoddiy aktivlar va intellektual mulkni sotib olish uchun investitsiya qilingan kapital va bu kapitalning qaytishini diskontlash (kapitaldan unum) stavkasi miqdorini hisobga olishi zarur.
350. Diskontlash stavkasi quyidagi usullardan biri bilan hisoblab chiqiladi:
kumulyativ tuzish usuli;
kapitalning oʻrtacha oʻlchangan qiymati usuli;
kapital aktivlarni baholash usuli.
4-§. Xarajat yondashuvi
351. Xarajat yondashuvini qoʻllaganda nomoddiy aktiv qiymati oʻxshash aktiv yoki oʻxshash servis salohiyatiga yoki foydalilikka ega aktiv bilan almashtirishga ketgan xarajatlar asosida aniqlanadi.
352. Nomoddiy aktivlarni baholashga xarajat yondashuvini qoʻllash zaruratini aniqlashda baholovchilar 6-son MBS talablariga rioya etishlari lozim.
353. Xarajat yondashuvi, qoida tariqasida, quyidagi nomoddiy aktivlarga nisbatan qoʻllaniladi:
uchinchi tarafdan sotib olingan dasturiy taʼminot;
oʻz kuchi bilan ishlab chiqilgan, kompaniya ichida foydalaniladigan va sotishga moʻljallanmagan dasturiy taʼminot;
toʻliq butlangan xodimlar shtati.
354. Xarajat yondashuvi boshqa baholash yondashuvlarini qoʻllash imkoniyati boʻlmaganda qoʻllanishi mumkin.
355. Xarajat yondashuvida quyidagi asosiy usullar qoʻllaniladi:
almashtirish xarajatlari usuli;
yaratish qiymati usuli;
takror ishlab chiqarish qoldiq qiymati usuli.
356. Almashtirish xarajatlari usuli shuni nazarda tutadiki, byurtmachi aktiv uchun taqqoslanuvchi foydalilik yoki funksionallilikka ega boshqa aktiv bilan almashtirish jarayonida sarflanishi mumkin boʻlgandan koʻp pul bermaydi.
357. Almashtirish xarajatlari usulini qoʻllaganda baholovchilar quyidagilarni hisobga olishi kerak:
foydali aktivni almashtirishga toʻgʻridan-toʻgʻri va bilvosita xarajatlarni, shu jumladan, mehnat resurslari, materiallar va yuklama xarajatlarni;
baholanayotgan aktivning eskirgani tasdiqlanganligini. Bunda nomoddiy aktivlar funksional yoki jismonan eskirmasa-da, ular iqtisodiy eskirishi mumkinligi inobatga olinadi;
boy berilgan imkoniyatlar xarajatlarini, bunda qaralayotgan nomoddiy aktivdan uni yaratish jarayonidagi vaqt oraligʻida foydalanish imkoni yoʻqligi bilan bogʻliq xarajatlar hisobga olinadi.
358. Yaratish qiymati usuli doirasida muqaddam amalda sarflangan baholanayotgan nomoddiy aktivlar va intellektual mulkni yaratish xarajatlari indeksatsiya qilish orqali joriy qiymatga keltiriladi. Nomoddiy aktivlar va intellektual mulkning qiymati joriy narxlarda baholangan va investitsiya uchun daromad stavkasiga koʻpaytirilgan barcha xarajatlarni jamlash bilan aniqlanadi.
359. Yaratish qiymati usulini qoʻllash quyidagi asosiy bosqichlarda amalga oshiriladi:
baholanayotgan nomoddiy aktivlar va intellektual mulkni yaratish hamda harakatga keltirish bilan bogʻliq barcha haqiqiy xarajatlar, shu jumladan, uni foydalanishga yaroqli holatga keltirish boʻyicha xarajatlar aniqlanadi;
baholash sanasi holatiga xarajatlar amalga oshirilgan paytdan boshlab narxlar (inflatsiya) indeksi miqdorida xarajatlar tuzatiladi;
tuzatilgan xarajatlar jamlanadi va qabul qilingan rentabellilik koeffitsiyentiga (investitsiya uchun daromad stavkasiga) koʻpaytiriladi;
nomoddiy aktivlar va intellektual mulkning eskirish miqdori aniqlanadi;
tuzatilgan xarajatlar summasi hamda nomoddiy aktivlar va intellektual mulkning eskirish miqdori oʻrtasidagi farq sifatida nomoddiy aktivlar, shu jumladan, intellektual mulkni yaratish qiymati aniqlanadi.
360. Tiklanish qiymati usuli tashkilot daromadi miqdorini inobatga olgan holda tiklash xarajatlarini hisoblash asosida nomoddiy aktivlar va intellektual mulkka boʻlgan huquqlarning qiymatini aniqlashni nazarda tutadi. Bunday tiklash baholanayotgan nomoddiy aktivlar va intellektual mulkni baholash sanasi holatiga joriy narxlarda yaratish kalkulatsiyasini toʻliq, aslicha tiklashni (modellashtirishni) nazarda tutadi.
361. Tiklanish qiymati baholash obyektini yaratish uchun haqiqiy maʼlumotlar bilan hujjatli tasdiqlash imkoniyati mavjud boʻlmagan taqdirdagina qoʻllaniladi. Ushbu usulni ishlatishda nomoddiy aktivlar va intellektual mulkning tiklanish qiymati (tiklash qiymati) uning yangi aniq nusxasini yaratish uchun zarur boʻlgan xarajatlar summasi sifatida aniqlanadi. Ushbu xarajatlar aynan oʻxshash xomashyo, materiallar, energiya manbalari, tarmoqdagi oʻrtacha mehnatga haq toʻlash va boshqa xarajatlarga nisbatan baholash sanasidagi amaldagi narxlar asosida hisoblanishi lozim.
362. Tiklanish qiymati usulini qoʻllash quyidagi asosiy bosqichlarda amalga oshiriladi:
nomoddiy aktivlar va intellektual mulkni yaratish va rejalashtirilgan maqsadlarda foydalanishga tayyor holga keltirish bilan bogʻliq boʻlishi mumkin boʻlgan barcha zarur xarajatlar aniqlanadi;
baholash sanasi holati boʻyicha xomashyo, materiallar, energiya manbalari, butlovchi buyumlar, tarmoqda tegishli malakaga ega boʻlgan ishchilarning mehnatiga oʻrtacha haq toʻlash boʻyicha axborot hamda baholanayotgan nomoddiy aktivlar va intellektual mulk uchun xos boʻlgan boshqa narsalarga nisbatan narxlar belgilanadi;
nomoddiy aktivlar va intellektual mulkni yaratish qiymatining kalkulatsiyasi aniqlanadi;
nomoddiy aktivlar va intellektual mulk qiymatining tiklanish qiymati tadbirkor daromadiga (investitsiya uchun daromad stavkasi) koʻpaytirilgan xarajatlar summasi sifatida aniqlanadi;
nomoddiy aktivlar va intellektual mulkning ehtimoliy eskirish miqdori hisoblanadi;
baholash obyektining qiymati nomoddiy aktivlar va intellektual mulkning tiklanish qiymati hamda eskirish miqdori oʻrtasidagi farq sifatida aniqlanadi.
363. Nomoddiy aktivlar va intellektual mulkni xarajat yondashuvi asosida baholashda xarajatlarning quyidagi turlarini inobatga olish lozim:
nomoddiy aktivlar va intellektual mulkka boʻlgan mulkiy huquqlarni olish xarajatlari;
nomoddiy aktivlar va intellektual mulkni yaratish xarajatlari, shu jumladan, laboratoriya tadqiqotlari, ilmiy-tadqiqotlar, tajriba-konstruktorlik, loyiha-qidiruv ishlari sarf-xarajatlari;
baholash obyektini yaratish ishlarida ishtirok etadigan tashkilot asosiy fondlarining amortizatsiya xarajatlari;
nomoddiy aktivlar va intellektual mulkni ishlab chiqarishda foydalanishga tayyor holatga yetkazish xarajatlari;
nomoddiy aktivlar va intellektual mulkdan foydalanish orqali tovarlar (xizmatlar) ishlab chiqarishni tashkil etish yoki nomoddiy aktivlar va intellektual mulkni sotish xarajatlari;
nomoddiy aktivlar va intellektual mulkni huquqiy va boshqa xil muhofazalash xarajatlari;
boshqa ehtimoliy xarajatlar.
364. Xarajatli yondashuv bilan nomoddiy aktivlar va intellektual mulkni baholashda quyidagi ishlar bajariladi:
baholash sanasida nomoddiy aktivlar va intellektual mulkni yaratish, sotib olish va ishga tushirish bilan bogʻliq xarajatlar aniqlanadi;
nomoddiy aktivlar va intellektual mulkning eskirish miqdori aniqlanadi;
tadbirkorning foydasi aniqlanadi;
nomoddiy aktivlar va intellektual mulkning qiymati tadbirkorning foydasiga koʻpaytirilgan xarajatlar miqdori va eskirish miqdori oʻrtasidagi farq sifatida aniqlanadi.
5-bob. Qoʻllanilgan baholash yondashuvlari natijalarini muvofiqlashtirish va baholash obyektining yakuniy qiymatini aniqlash
365. Turli baholash usullari va yondashuvlaridan foydalangan holda olingan baholash obyekti baholash natijalarini muvofiqlashtirish hamda uning natijalarini baholash toʻgʻrisidagi hisobotda aks ettirish 6-son MBS talablariga muvofiq amalga oshiriladi.
366. Muvofiqlashtirish, qoida tariqasida, turli baholash yondashuvlari bilan olingan baholash natijalari uchun solishtirma oʻlchovlarni aniqlash orqali amalga oshiriladi, bunda baholovchi:
baholash maqsadini va baholash natijalaridan foydalanish moʻljalini;
baholash obyektining xususiyatini;
qiymat turini;
baholash yondashuvlarini qoʻllashda foydalanilgan axborot hajmi va sifatini inobatga olishi lozim.
367. Muvofiqlashtirish usuli va solishtirma oʻlchovlarning tanlanishi, shuningdek bunda baholovchining barcha mulohazalari va farazlari baholash toʻgʻrisidagi hisobotda asoslanishi lozim.
6-bob. Nomoddiy aktivlarni baholashning oʻziga xos xususiyatlari
1-§. Nomoddiy aktivlar uchun diskontlash stavkalari/samara stavkalari
368. Nomoddiy aktiv uchun diskontlash stavkasini tanlaganda baholovchilar baholanayotgan nomoddiy aktiv bilan bogʻliq tavakkalchiliklarga baho berishi lozim.
369. Nomoddiy aktiv bilan bogʻliq tavakkalchiliklarni baholashda baholovchi quyidagi omillarni eʼtiborga olishi kerak:
nomoddiy aktivlar koʻpincha moddiy aktivlarga qaraganda yuqoriroq tavakkalchilik darajasiga ega ekanligi;
agar nomoddiy aktiv tor ixtisoslashgan yoki joriy foydalanishda boʻlsa, bunday aktivning tavakkalchilik darajasi koʻp maqsadli foydalaniladigan aktivlarga qaraganda yuqoriroq boʻlishi mumkinligi;
alohida nomoddiy aktivlarning tavakkalchilik darajasi aktivlar guruhiga (yoki butun biznesga) nisbatan yuqoriroq boʻlishi mumkinligi;
aktivning xizmat muddati. Xizmat muddati uzoqroq boʻlgan nomoddiy aktivlar koʻpincha boshqa teng sharoitlarda yuqoriroq tavakkalchilik darajasiga ega deb qaraladi.
2-§. Nomoddiy aktivning iqtisodiy xizmat muddati
370. Nomoddiy aktivning iqtisodiy xizmat muddati, ayniqsa, daromad yondashuvini qoʻllaganda, nomoddiy aktivni baholashning muhim mezonidir. Bu yuridik, texnologik, funksional omillar bilan cheklangan yakuniy muddat boʻlishi, shuningdek boshqa aktivlar cheklanmagan xizmat muddatiga ega boʻlishi mumkin.
Nomoddiy aktivning iqtisodiy xizmat muddati tushunchasi buxgalteriya va soliq hisobi maqsadlaridagi foydali xizmat muddati tushunchasidan farq qiladi.
371. Nomoddiy aktivning iqtisodiy xizmat muddatini baholashda yuridik, texnologik, funksional omillar alohida-alohida va birgalikda koʻrib chiqilishi lozim.
Masalan, patent bilan himoyalangan farmatsevtik texnologiyaning qoldiq yuridik xizmat muddati patent muddati tugagandan keyin besh yilga teng boʻlishi mumkin, ammo samaradorligi yuqoriroq boʻlgan raqobatlashuvchi preparat uch yildan keyin bozorga chiqadi. Bu esa, patentning iqtisodiy xizmat muddati uch yilga teng ekanligini koʻrsatadi. Aksincha, agar texnologiya bilan bogʻliq nou-xau patentlanmagan dori vositasini ishlab chiqarishda patentning amal qilish muddati oʻtgandan keyin ham qiymatga ega boʻlsa, texnologiyaning kutilayotgan iqtisodiy xizmat muddati patentning amal qilishi muddati chegarasidan chiqib ketishi mumkin.
372. Nomoddiy aktiv iqtisodiy xizmat muddatini hisob-kitob asosida baholashda baholovchi undan foydalanish yoki almashtirish xususiyatini ham inobatga olishi kerak.
X BOʻLIM. TOVAR-MODDIY ZAXIRALARNI BAHOLASh (10-SON MBS)
1-bob. Umumiy qoidalar
373. Tovar-moddiy zaxiralarni baholash 1 ― 6-son MBSlari talablari asosida amalga oshiriladi. Tovar-moddiy zaxiralarni baholash (10-son MBS) (bundan buyon matnda 10-son MBS dab yuritiladi) tovar-moddiy zaxiralarni baholashga doir qoʻshimcha talablarni belgilaydi.
374. Baholovchilar tovar-moddiy zaxiralarni baholashda mazkur Standartning 4-ilovasida keltirilgan Metodikadan foydalanishlari mumkin.
375. 10-son MBS usullari bilan aniqlangan tovar-moddiy zaxiralar qiymati ushbu mulkning moliyaviy hisobot uchun belgilangan tartibda aniqlangan qiymatidan jiddiy farq qilishi mumkin.
376. 10-son MBS boʻyicha tovar-moddiy zaxiralar qiymatini baholashda, aniqlanadigan qiymatga sotuvlardan keyingi xarajatlar, foyda va shartnomalarni rasmiylashtirish xarajatlari hisobga olinmaydi.
377. Keyinchalik sotish maqsadida tutib turiladigan yoki ishlab chiqarish jarayonida boʻlgan, mahsulot ishlab chiqarishda qoʻllaniladigan yoxud maʼmuriy va ijtimoiy-madaniy vazifalarni amalga oshirish uchun foydalaniladigan quyidagi koʻrinishdagi moddiy aktivlar tovar-moddiy zaxiralar hisoblanadi:
sotish uchun moʻljallangan tayyor mahsulot, tovarlar, shu jumladan, yoʻldagi tovarlar;
tugallanmagan ishlab chiqarish;
ishlab chiqarish jarayonida foydalanish yoki ishlarni bajarish va xizmatlar koʻrsatish maqsadlari uchun moʻljallangan xomashyo, materiallar, xarid qilinadigan yarim tayyor mahsulotlar va butlovchi qismlar, konstruksiya va detallar, yoqilgʻi, tara va idishbop materiallar, ehtiyot qismlar, boshqa moddiy zaxiralar.
378. Yuridik shaxslarning balansida turgan va mulkida boʻlmagan tovar-moddiy zaxiralar (haqi toʻlangan va xaridorga yuklab joʻnatilishi kerak boʻlgan tovarlar, konsignatsiya tovarlari, qayta ishlashga berilgan xomashyo va materiallar hamda boshqalar) mazkur aktivlar mulkdorining yozma roziligi bilan baholanishi kerak.
379. Baholashga oid vazifa va zarur axborotni toʻplash 2 va 3-son MBS talablariga muvofiq amalga oshirilishi lozim.
2-bob. Axborotni toʻplash va tahlil qilish
380. Tovar-moddiy zaxiralarni baholashda asosiy axborot manbai boʻlib, tashkilotning buxgalteriya hisobi va hisoboti hujjatlari hisoblanadi.
381. Baholash obyektining qiymatini baholash jarayonida buyurtmachi quyidagilarni taqdim etadi:
baholash sanasidan oldingi moliyaviy hisobot hujjatlarining nusxalari hamda tovar-moddiy zaxiralarning miqdori va buxgalteriya maʼlumotlari (narx axboroti va h.k.) oʻz ichiga olgan hujjatlarni;
tovar-moddiy zaxiralar toʻgʻrisidagi balans moddalarining kengaymasi, ularning miqdori va oʻlchov birligini;
sifat tavsiflarini koʻrsatgan holda tovar-moddiy zaxiralar holatining dalolatnomasini;
baholash obyektiga taalluqli boʻlgan boshqa hujjatlarni.
Zarurat tugʻilganda baholovchi tomonidan tovar-moddiy zaxiralarni yuridik shaxslarning balansiga qabul qilish uchun asos boʻluvchi hujjatlar nusxalari (shartnomalar, qabul qilish dalolatnomalari va h.k.) soʻrab olinishi mumkin.
382. Baholovchi tomonidan qoʻllaniladigan baholash usullari bozor holati va dinamikasi toʻgʻrisida, shuningdek baholash obyekti boʻyicha bitimlar haqida (sanasi, narxi, narxni shakllantiruvchi omillar, axborot manbai va boshqalar) axborotdan foydalanishni talab etgan hollarda, baholovchi baholash obyekti tegishli boʻlgan bozor segmenti toʻgʻrisida umumiy axborotni yigʻishi kerak.
3-bob. Tovar-moddiy zaxiralarni baholashda qoʻllaniladigan baholash yondashuvlari va usullari
383. Tovar-moddiy zaxiralarni baholash xarajat va qiyosiy yondashuvlarni qoʻllagan holda amalga oshiriladi. Baholash yondashuvi va usulini qoʻllashda 6-son MBS talablariga rioya etilishi shart.
384. Tovar-moddiy zaxiralar qiymati xarajat yondashuvi bilan baholanganda quyidagi usullar qoʻllaniladi:
almashtirish usuli;
qiymatni indeksatsiya qilish usuli;
oʻrtacha hisoblangan qiymat usuli;
oʻrtacha narx boʻyicha baholash usuli.
385. Almashtirish usuli ustama (toʻgʻridan-toʻgʻri va bilvosita) xarajatlar qiymatini hisobga olgan holda ishlab chiqaruvchi korxonaning narxlarini (sotish narxi, preyskurant boʻyicha va h.k.) qoʻllash yoʻli bilan almashtirish qiymatini aniqlashga asoslanadi.
386. Qiymatni indeksatsiyalash usuli qimmatlashishning statistik indekslarini hisobga olgan holda tovar-moddiy zaxiralarning dastlabki qiymatini qoʻshimcha baholash yoʻli bilan tiklanish qiymatini aniqlashni nazarda tutadi.
387. Oʻrtacha hisoblangan qiymat usuli bilan hisoblash tovar-moddiy zaxiralarning turidan kelib chiqib guruhlar va kichik guruhlar tuzishni nazarda tutadi hamda tovar-moddiy zaxiralar kelib tushgan vaqtdagi narxlar oʻzgarishi dinamikasiga qarab, ularning guruhlari va kichik guruhlariga salmoqlarni berishga asoslanadi.
388. Oʻrtacha narx boʻyicha baholash usuli tovarlarning turdosh guruhlariga nisbatan tovar bir birligining oʻrtacha qiymatini hisob-kitob qilish yoʻli bilan qoʻllaniladi. Tovar narxlari sezilarli oʻzgarib turganda ushbu usulni qoʻllab boʻlmaydi.
389. Xarajat yondashuvi usullarini tovar-moddiy zaxiralarni baholash doirasida qoʻllashda tiklanish qiymati yoki almashtirish qiymati tovar qiymatini yoʻqotish miqdoriga tuzatiladi.
Tovar-moddiy zaxiralar doirasida “tugallanmagan ishlab chiqarish” qiymatini baholaganda tovar qiymatini yoʻqotish miqdoriga tuzatish kiritilmaydi.
390. Qiyosiy yondashuv oʻxshash obyektlarning sotilishi (yoki taklifi) toʻgʻrisidagi bozor axborotidan tovar bozorida foydalanishni anglatadi. Bunda, sotish (yoki taklif) narxlariga baholash obyekti va analog tavsiflaridagi tafovutlarni hisobga olgan holda tuzatish kiritiladi.
Qiyosiy yondashuv analog bilan toʻgʻridan-toʻgʻri qiyoslash usuli orqali qoʻllaniladi.
391. Oʻzbekiston Respublikasi qonunchilik hujjatlari bilan qayta sotilishi taqiqlangan, monopol tovarlar va yuqori likvidli tovar turlarining qiymatini baholashda qiyosiy yondashuvdan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.
(391-band Oʻzbekiston Respublikasi adliya vazirining 2021-yil 28-iyuldagi 16-mh-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3313, 28.07.2021-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 28.07.2021-y., 10/21/3313/0724-son)
4-bob. Qoʻllanilgan baholash yondashuvlari natijalarini muvofiqlashtirish va baholash obyektining yakuniy qiymatini aniqlash
392. Baholashning turli usullari va yondashuvlaridan foydalanib olingan baholash obyektini baholash natijalarini muvofiqlashtirish, uning natijalarini baholash haqidagi hisobotda aks ettirish 6-son MBS talablariga asosan amalga oshiriladi.
393. Baholovchi qoʻllanilgan baholash yondashuvlari (usullari) natijalarini muvofiqlashtirishdan bosh tortishga va yondashuvlardan birining natijasini yakuniy qiymat sifatida tavsiya etishga haqli. Bunda, baholovchi oʻzining rad javobini baholash toʻgʻrisidagi hisobotda aks ettirishi va asosli dalillarni keltirishi lozim.
394. Muvofiqlashtirishda baholovchi quyidagilarni hisobga olishi zarur:
baholash maqsadi va baholash natijalaridan foydalanish moʻljalini;
baholash obyektining oʻziga xos xususiyatlarini;
tahlil va hisob-kitob qilishga asos boʻlgan axborotning toʻliqligini;
baholash yondashuvi baholash obyektiga oʻxshash obyektlarning qoida tariqasidagi xaridorlari va sotuvchilarining qiziqishlarini aks ettira olishi;
baholash yondashuvining bozor konyunkturasi hisobga olinishini.
395. Muvofiqlashtirish usuli va taqqoslama oʻlchovlarning tanlanishi hamda baholovchining barcha mulohazalari va farazlari baholash toʻgʻrisidagi hisobotda asoslanishi lozim.
XI BOʻLIM. MAShINA VA USKUNALARNI BAHOLASh (11-SON MBS)
1-bob. Umumiy qoidalar
396. Mashina va uskunalarni baholash 1 ― 6-son MBSlari talablari asosida amalga oshiriladi. Mashina va uskunalarni baholash (11-son MBS) (bundan buyon matnda 11-son MBS deb yuritiladi) mashina va uskunalarni baholashga doir qoʻshimcha talablarni belgilaydi.
397. Baholovchilar mashina va uskunalarni baholashda mazkur Standartning 5-ilovasida keltirilgan Metodikadan foydalanishi mumkin.
398. Agar mashina va uskunalarni nomoddiy aktivlardan (dasturiy vositalar, ixtisoslashtirilgan maʼlumotlar bazalari, litsenziyalar, texnik hujjatlar va h.k.) foydalanmasdan ishlatish imkonsiz boʻlsa, u holda baholashga oid vazifaga qarab nomoddiy aktivlar qiymati alohida yoki mashina va uskunalar qiymati tarkibida hisobga olinishi kerak.
399. Quyidagilar 11-son MBS tatbiq etiladigan baholash obyektlari hisoblanadi:
bitta alohida olingan mashina yoki uskuna yoxud mashina yoki uskunaning muayyan qismi;
mashina va uskunalarning bir-biridan shartli ravishda mustaqil boʻlgan birliklari (ishlab chiqarish-texnologik tizim yoki liniyaning bir qismi);
ishlab chiqarish-texnologik tizimlar: ishlab chiqarish-texnologik jarayon bilan oʻzaro bogʻliq boʻlgan mashina va/yoki uskunalarning majmuasi.
2-bob. Baholashga oid vazifa, axborotni toʻplash va tahlil qilish
400. Baholashga oid vazifa va baholash uchun zarur boʻlgan axborotni toʻplash 2 va 3-son MBSlari talablariga muvofiq amalga oshirilishi lozim.
401. Ahamiyatli axborot xususiyati va manbasiga qoʻyilgan talablarga rioya etish maqsadida quyidagi masalalar koʻrib chiqilishi kerak:
baholanayotgan mashina va uskunalar guruhi tarkibi, har bir mashina va uskuna birligi boʻyicha ularni identifikatsiya qilish uchun yetarli boʻlgan maʼlumotlarni koʻrsatgan holda;
mashina va uskunalardan foydalanish uchun zarur nomoddiy aktivlarni (bunday aktivlar mavjud boʻlgan taqdirda) hisobga olish boʻyicha axborot.
402. Baholovchi aktivning boshqa aktivlarga birlashtirilishi yoki integratsiyalanishi darajasini hisobga olishi zarur. Masalan:
aktivlar erga mustahkam bogʻlangan boʻlishi, aktivning oʻzini yoki unga birikkan konstruksiya yoki binoga jiddiy shikast yetkazmasdan koʻchirib boʻlmasligi mumkin;
alohida mashina integratsiyalangan ishlab chiqarish liniyasining bir qismi boʻlib, uning funksionalligi boshqa aktivlarga bogʻliq boʻlishi mumkin;
uskunani koʻchmas mulkning tarkibiy qismi sifatida tasniflash mumkin (masalan, isitish, ventilatsiya va havoni konditsionerlash tizimlari). Bunday holatlar mavjud boʻlganda baholashda nimalar hisobga olinishi va nimalarni hisobga olmaslik kerakligini aniq belgilab olish zarur.
403. Binoda kommunal xizmatlarni taʼminlash yoki koʻrsatish bilan bogʻliq mashina va uskunalar koʻpincha bino bilan bitta yaxlitlik hosil qilib, oʻrnatilgandan keyin ularni binodan ajratib boʻlmaydi.
Bu obyektlar, qoida tariqasida, koʻchmas mulkka boʻlgan mulkiy huquqlar tarkibiga kiritiladi. Bunday obyektlarga asosiy funksiyasi binoni elektr energiyasi, gaz, isitish, sovutish yoki ventilatsiya bilan taʼminlash boʻlgan mashinalar hamda uskunalar, masalan, liftlar misol boʻlishi mumkin.
Agar baholash maqsadi uchun bunday elementlarni alohida baholash zarur boʻlsa, baholashga oid vazifada alohida baholanishi kerak boʻlgan obyektlarning qiymati, qoida tariqasida, koʻchmas mulkka boʻlgan mulkiy huquqlar tarkibiga kiritilishi va alohida realizatsiya qilinmasligi haqida koʻrsatilgan boʻlishi lozim.
404. Mashina va uskunalar funksionalligi va ularni transportirovka qilish shartlari turlicha boʻlgani bois, aktivlarni baholashdagi vaziyatlar va holatlarni bayon qilish uchun, qoida tariqasida, qoʻshimcha quyidagicha farazlarni koʻrib chiqish zarur:
mashina va uskunalar ular oʻrnatilgan joyda yaxlit holatda hamda amaldagi biznesning bir qismi sifatida baholanadi;
mashina va uskunalar ular oʻrnatilgan joyda yaxlit holatda, ammo ishlab chiqarish faoliyati hali boshlanmagan degan farazdan kelib chiqib baholanadi;
mashina va uskunalar ular oʻrnatilgan joyda yaxlit holatda, ammo korxona yopilayotganligi haqidagi farazdan kelib chiqib baholanadi;
mashina va uskunalar ular oʻrnatilgan joyda yaxlit holatda, ammo ularni sotishga majbur boʻlishganligi haqidagi farazdan kelib chiqib baholanadi;
mashina va uskunalar ularni oʻrnatilgan joydan koʻchirish maqsadida alohida-alohida baholanadi.
3-bob. Mashina va uskunalarni baholashda qoʻllaniladigan baholash yondashuvlari va usullari
405. Mashina va uskunalarni baholashda baholovchi 5-son MBSga muvofiq tegishli baholash bazasi(lari)ni tanlashi lozim.
406. Tegishli baholash bazasi(lari)dan va u bilan bogʻliq baholash shart-sharoitlaridan foydalanish mashina va uskunalarni baholashni oʻtkazishda nihoyatda muhim hisoblanadi, chunki mashina yoki uskuna obyekti foydalanishda, korxonani tugatishda yoki majburiy sotishda baholanganda turli qiymatga ega boʻlishi mumkin.
407. Mashina va uskunalarni baholash qiyosiy, daromad va xarajat yondashuvlari asosida 6-son MBS talablariga rioya etgan holda amalga oshiriladi. Har bir baholash yondashuvi doirasida 11-son MBSda belgilangan baholash usullarini tanlashni baholovchi baholash maqsadi, baholash obyektining xususiyati va rivojlanish imkoniyatlari, cheklovchi shartlar, axborot bazasi mavjudligi va uning toʻliqligini hisobga olib mustaqil amalga oshiradi.
408. Qiyosiy yondashuvdan, qoida tariqasida turdosh boʻlgan mashinalar va uskunalarni, masalan, sanoat uskunalari, alohida turdagi ofis uskunalari va h.k.larni baholash uchun foydalaniladi.
Mashina va uskunalarning koʻpchilik turlari ixtisoslashtirilgan boʻlib, bunday obyektlarni sotish haqida toʻgʻridan-toʻgʻri dalillar boʻlmaganda, bozor maʼlumotlarining yetarli emasligi yoki yoʻqligi sharoitida qiymat haqida daromad yoki xarajat yondashuvidan foydalanib xulosa berishni taklif qilish kerak.
409. Qiyosiy yondashuv aynan bir xil obyektlar va/yoki analoglarning sotilishiga doir bozor maʼlumotlaridan kelib chiqib baholash obyektining qiymatini aniqlashga asoslanadi. Aynan bir xil obyekt yoki analog bilan bitimlar toʻgʻrisida axborot mavjud boʻlmaganda, ishlab chiqaruvchi zavodlar, yetkazib beruvchilar takliflari toʻgʻrisidagi axborot asosida qiyosiy yondashuvdan foydalanish mumkin.
Analoglarni tanlash ularning baholash obyekti bilan texnik, texnologik, jismoniy va iqtisodiy tavsiflari boʻyicha oʻxshashligi asosida amalga oshiriladi.
410. Mashina va uskunalarni baholashda qiyosiy yondashuv quyidagi usullar yordamida amalga oshiriladi:
sotuvlarni toʻgʻridan-toʻgʻri qiyoslash usuli;
statistik tahlil usuli.
411. Qiyosiy yondashuvda sotuvlarni toʻgʻridan-toʻgʻri qiyoslash usuli aynan bir xil yoki analog obyektlar narxiga ularning baholash obyektidan farqlanishiga qarab tegishli tuzatishlar (qiymat va/yoki foiz) kiritish orqali qoʻllaniladi.
412. Statistik tahlil usullari korrelatsion va regression tahlil usullari bilan oʻrganiladigan, oʻzgaruvchan usullar oʻrtasidagi statistik aloqalarni aniqlashdan iboratdir.
413. Analoglarni tanlashdagi asosiy talab funksional maqsadiga koʻra tarmoq boʻyicha va konstruktiv-texnologik oʻxshashligi hisoblanadi.
414. Mashina va uskunalarni baholashga, agar aktiv yoki komplementar (bogʻlangan) aktivlarga nisbatan aniq pul oqimlarini ajratishga muvaffaq boʻlinsa, masalan, bozorda sotiladigan mahsulotni ishlab chiqarishda ishlatiladigan sanoat qurilmasi boʻlgan aktivlar guruhi qaralayotganda, daromad yondashuvini qoʻllash mumkin.
415. Mashina va uskunalarni baholashda daromad yondashuvi qoʻllanilgan taqdirda aktiv(lar) xizmat muddati davomida shakllanadigan kutilayotgan pul oqimlari, shuningdek aktivning xizmat muddati oxiridagi qiymati hisobga olinishi lozim.
416. Daromad yondashuvi mashina va uskunalarni yalpi biznes doirasida baholashda qoʻllanilmaydi.
417. Daromad yondashuvi:
foydani toʻgʻridan-toʻgʻri kapitallashtirish usuli;
qoldiq usuli;
bir xil samarador funksional analog usuli bilan amalga oshiriladi.
418. Foydani kapitallashtirish usuli baholash obyektidan foydalanishdan keladigan foydani joriy qiymatga keltirishga asoslangan.
Mulkdorning operatsion xarajatlarini chegirgan holda baholash obyektini ijaraga berishdan hosil boʻlgan yillik pul oqimi foyda sifatida qabul qilinadi.
Foydani toʻgʻridan-toʻgʻri kapitallashtirish usuli, texnologik majmuadan qatʼi nazar, daromad hosil qilishga qodir boʻlgan yakka tartibdagi obyektidan iborat baholash obyektlariga nisbatan qoʻllaniladi.
419. Qoldiq usuli baholash obyekti tomonidan texnologik majmua sifatida hosil qilinadigan sof operatsion daromadni kapitallashtirishga asoslanadi.
Baholash obyekti texnologik majmua tariqasida tarkibiga kiritiladigan yalpi biznesning ishlab chiqarish boʻlinmasi yalpi biznesga bogʻliq boʻlmagan holda ishlab chiqarish-texnologik siklni taʼminlashga qodir boʻlgan alohida mustaqil mulkiy majmuaga ajratilishi mumkinligi qoldiq usulining qoʻllanilishini taqozo etadi.
420. Ishlab chiqarish boʻlinmasini texnologik majmua bilan ajratishning imkoni mavjud boʻlmaganda baholash obyektining qiymatini baholashga daromad yondashuvi qoʻllanilmaydi.
421. Bir xil samarador funksional analog usuli baholash obyektining qiymatini bozor narxi maʼlum boʻlgan analoglarning funksional va ishlab chiqarish quvvatlari asosida aniqlashni nazarda tutadi.
422. Mashina va uskunalar qiymatini baholashda xarajat yondashuvi tiklanish qiymatini keyinchalik unda jamlangan eskirishning aniqlangan elementlari keltirib chiqargan qadrsizlanishni (jismoniy, funksional va iqtisodiy) hisobga olgan holda hisoblash yoʻli bilan baholash obyektining joriy qiymatini aniqlashga asoslanadi.
423. Xarajat yondashuvi koʻproq alohida ixtisoslashtirilgan aktivlarni yoki maxsus maqsadlardagi obyektlarni baholashda qoʻllaniladi. Birinchi qadamda bozor ishtirokchisi koʻproq xarajat takror ishlab chiqarishga yoki almashtirishga ketishini aniqlashi, shundan kelib chiqib, baholanayotgan obyektni almashtirish xarajatlari hisoblab chiqilishi kerak.
Almashtirish xarajatlari ― bu bir xil foydalilikdagi muqobil aktivni sotib olishga xarajatlardir, bunda xuddi shunday funksional imkoniyatlarni taʼminlovchi zamonaviy ekvivalent yoki baholanayotgan obyektning aniq nusxasini takror ishlab chiqarish xarajatlari haqida soʻz borishi mumkin. Almashtirish xarajatlari haqida axborot olingandan keyin qiymatga jismoniy, funksional, texnologik yoki iqtisodiy eskirish taʼsirini aks ettirish maqsadida tuzatish kiritilishi lozim.
424. Muayyan holatlarda kompaniyaning aktivni sotib olish yoki qurishga xaqiqiy xarajatlari aktivni almashtirishga xarajatlar sifatida foydalanish uchun mos kelishi mumkin. Biroq, retrospektiv xarajatlar haqidagi bunday axborotdan foydalanishdan oldin baholovchi quyidagilarni eʼtiborga olishi lozim:
retrospektiv xarajatlarning yuzaga kelish muddatlari: kompaniyaning haqiqiy xarajatlari eskirgan boʻlishi yoki baholash sanasida ularning ekvivalentiga muvofiq boʻlishi uchun inflatsiya/indeksatsiyani hisobga olib tuzatish talab etilishi mumkin;
baholovchi, korxona amalga oshirgan xarajatlar, oʻz xususiyatiga koʻra, ilgari sodir etilgan bitimlarni yoki foydalanishda boʻlgan mashina va uskunalarni sotib olishni hisobga olish usulini qoʻllashi tufayli tarixiy boʻlmasligi mumkinligi ehtimolini hisobga olishi lozim. Har qanday holatda retrospektiv xarajatlar tegishli indekslardan foydalangan holda baholash sanasiga keltirilgan boʻlishi lozim;
qiymatga kiritilgan aniq xarajatlar: baholovchi barcha kiritilgan jiddiy xarajatlarni, shuningdek bu xarajatlar baholanayotgan aktiv qiymati shakllanishiga hissa qoʻshganmi yoki yoʻqmi, hisobga olishi lozim;
bozorga oid boʻlmagan komponentlar: qoida tariqasidagi bozor ishtirokchilari qilmagan yoki ular qila olmagan xarajatlar, ularga berilmagan chegirmalar yoki qoplamalar hisobga olinmasligi kerak.
425. Almashtirish xarajatlarini aniqlab olgandan keyin jismoniy, funksional, texnologik va iqtisodiy eskirishni aks ettirish maqsadida chegirishlarni amalga oshirish kerak.
426. Xarajat yondashuvi doirasida mavjud boʻlgan axborotdan kelib chiqib quyidagi usullardan biri qoʻllaniladi:
takror ishlab chiqarish qoldiq qiymati usuli;
almashtirish usuli;
turdosh obyekt narxi boʻyicha hisoblash usuli;
elementma-element hisoblash usuli;
qiymatni indeksatsiya qilish usuli.
427. Takror ishlab chiqarish qoldiq qiymati usuli qiymatni aniqlash uchun bir xil oʻxshash obyektlarning narxi haqidagi axborotdan foydalanishni nazarda tutadi.
428. Almashtirish qiymatini aniqlash uchun almashtirish usuli aynan bir xil obyektlar yoki analoglar toʻgʻrisidagi narx axborotini keyinchalik ishlab chiqarish, texnik va texnologik tavsiflardagi tafovutlarga qarab tuzatishlardan, shuningdek vaqt mobaynida narxlar oʻzgarishini hisobga oluvchi tuzatishlardan kelib chiqib qoʻllashni nazarda tutadi.
429. Turdosh obyekt narxi boʻyicha hisoblash usuli keyinchalik asosiy ishlab chiqarish koʻrsatkichlaridagi farqlanishlarga tuzatishlar kiritish orqali analog toʻgʻrisidagi narx axborotiga (narxi maʼlum boʻlganda) asoslangan holda baholash obyekti qiymatini aniqlashga asoslanadi.
430. Elementma-element hisoblash usuli baholash obyekti bozor narxi maʼlum boʻlgan bir nechta agregatlardan iborat boʻlganda, shuningdek texnik agregatlarni yigʻish murakkab boʻlmagan va isteʼmolchining oʻzi tomonidan bajarilishi mumkin boʻlgan hollarda qoʻllaniladi.
431. Qiymatni indeksatsiya qilish usuli joriy narxlarga mos keltirish uchun baholash obyektining bazaviy (boshlangʻich yoki tiklanish) qiymatiga narxlar qimmatlashishining statistik indekslarini qoʻllashga asoslanadi.
4-bob. Qoʻllanilgan baholash yondashuvlari natijalarini muvofiqlashtirish va baholash obyektining yakuniy qiymatini aniqlash
432. Turli baholash usullari va yondashuvlari doirasida olingan baholash natijalarini muvofiqlashtirish va uning natijalarini baholash toʻgʻrisidagi hisobotda aks ettirish 6-son MBS talablariga muvofiq amalga oshiriladi.
433. Muvofiqlashtirish, qoida tariqasida, turli yondashuvlar bilan olingan baholash natijalariga solishtirma vazn berish orqali amalga oshiriladi, bunda baholovchi quyidagilarni hisobga olishi zarur:
baholash maqsadi va baholash natijalaridan foydalanish moʻljalini;
baholash obyektining oʻziga xosligini;
qiymat turini;
baholash yondashuvlarini qoʻllashda foydalanilgan axborot miqdori va sifatini.
434. Muvofiqlashtirish usuli va solishtirma vaznni tanlash, shuningdek keltirilgan barcha mulohazalar va farazlar baholovchi tomonidan baholash toʻgʻrisidagi hisobotda asoslantirilishi zarur.
5-bob. Mashina va uskunalarni baholashga xos boʻlgan maxsus qoidalar
435. Qoida tariqasida, mashina va uskunalar qiymati uni moliyalashtirish usuliga bogʻliq boʻlmaydi. Biroq, ayrim hollarda baholashni oʻtkazishda mashina va uskunalar obyektini moliyalashtirish usuli va barqarorligini eʼtiborga olish zarur boʻladi.
436. Mashina yoki uskunalarni baholash maqsadidan kelib chiqib, majburiyatlar yuklatilgan har qanday aktivlarni identifikatsiya qilish va ularning qiymatini majburiyatlar yuklatilmagan aktivlardan alohida baholash maqsadga muvofiq boʻlishi mumkin.
437. Operatsion ijara shartlarida saqlab turiladigan mashina va uskunalar obyektlari uchinchi shaxslar mulki boʻlib, tegishincha, ularning ijarasi muayyan mezonlarga mosligi sharti bilan, ijaraga oluvchi aktivlarini baholashda hisobga olinmaydi. Biroq, bunday aktivlarni hisobga olish talab etilishi ham mumkin, zero, ularning mavjudligi ular bilan birga ishlatiladigan oʻz aktivlari qiymatiga taʼsir qilishi mumkin.
XII BOʻLIM. XUSUSIYLAShTIRISh MAQSADIDA DAVLAT UY-JOY FONDINI BAHOLASh (12-SON MBS)
1-bob. Umumiy qoidalar
438. Xususiylashtirish maqsadida davlat uy-joy fondini baholash 1 ― 6-son MBSlari talablari asosida amalga oshiriladi. Xususiylashtirish maqsadida davlat uy-joy fondini baholash (12-son MBS) (bundan buyon matnda 12-son MBS deb yuritiladi) xususiylashtirish maqsadida davlat uy-joy fondini baholashga doir qoʻshimcha talablarni belgilaydi.
439. Baholovchilar xususiylashtirish maqsadida davlat uy-joy fondini baholashda mazkur Standartning 6-ilovasida kelitirilgan Metodikadan foydalanishlari mumkin.
440. Quyidagilar xususiylashtirish maqsadida davlat uy-joy fondining baholash obyektlari hisoblanadi:
ijara shartnomasi shartlari asosida foydalanayotgan koʻp kvartirali uylardagi kvartiralar va bir kvartirali uylar (uylarning qismlari);
qayta qurilishi, taʼmirlanishi tugallangandan keyin aholi koʻchib kirmagan hamda boʻshatilgan kvartiralar, bir kvartirali uylar (uylarning qismlari);
yangi qurilgan uylardagi kvartiralar.
441. Baholashga oid vazifa va baholash uchun zarur boʻlgan axborotni toʻplash 2 va 3-son MBSlari talablariga muvofiq amalga oshirilishi lozim.
442. Baholash obyektini identifikatsiya qilish baholovchi tomonidan buyurtmachi va (yoki) u vakil qilgan shaxs taqdim qilgan hujjatlar ― uy-joy yoki turar joyga doir inventar hujjatlar yigʻmajildi asosida baholash obyektini koʻzdan kechirish, oʻlchab koʻrish, fotosuratga olish, uning amalda mavjudligi va haqiqiy holatini oʻrganish, obyektning nomini, joylashgan erini, miqdor va sifat tarkibini, texnik tavsiflarini hamda baholash obyektining oʻziga xos xususiyatlarini aks ettiruvchi boshqa maʼlumotlarni oʻz ichiga olgan tavsiflash yoʻli bilan amalga oshiriladi.
443. Turar joyning umumiy maydoni qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda qabul qilingan shaharsozlik normalari va qoidalariga muvofiq aniqlanadi.
(443-band Oʻzbekiston Respublikasi adliya vazirining 2021-yil 28-iyuldagi 16-mh-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3313, 28.07.2021-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 28.07.2021-y., 10/21/3313/0724-son)
444. Baholovchining maʼlumotlari balansda saqlovchi tomonidan taqdim qilingan inventar yigʻmajildi maʼlumotlariga mos kelmasligi faktlari aniqlanganda, balansda saqlovchi vakillari hamda kvartirada yashovchining baholovchi tomonidan kiritiladigan tuzatishlarga ularning roziliklarini tasdiqlovchi imzolari qoʻyiladigan, baholovchi tomonidan turar joy va yordamchi xonalarning texnik tavsifi kartochkasi tuziladi.
445. Baholash obyektlarini baholashda buyurtmachi yoki u vakil qilgan shaxs tomonidan taqdim qilingan dastlabki axborot, shuningdek baholovchi tomonidan buxgalteriya, birlamchi va statistika hisoblaridan olingan maʼlumotlardan foydalaniladi.
446. Quyidagilar buyurtmachi yoki u vakil qilgan shaxs tomonidan taqdim qilinadigan dastlabki axborot hisoblanadi:
turar joyga koʻchib kirish uchun asos boʻladigan order;
balansda saqlovchining baholash obyekti toʻgʻrisidagi maʼlumotnomasi;
uy-joy va/yoki turar joy inventar hujjatlari yigʻmajildining nusxasi.
Baholovchi tomonidan baholash obyektining xususiyatlariga qarab balansda saqlovchidan boshqa qoʻshimcha axborot ham soʻrab olinishi mumkin.
2-bob. Baholash usullarini tanlash, asoslash va qoʻllash
447. Xususiylashtirish maqsadida baholash obyektining qiymatini baholash baholovchi tomonidan qoldiq balans qiymati usulidan foydalangan holda amalga oshiriladi.
448. Qoldiq balans qiymati usuli bilan xususiylashtirilishi lozim boʻlgan turar joyni hisoblashda kvartiralarning umumiy maydoni 1 kv.m.ning qiymati uy-joy qoldiq balans qiymatining uyning barcha kvartiralari umumiy maydoni yigʻindisiga nisbati sifatida aniqlanadi. Uy-joyda noturar joylar mavjud boʻlgan taqdirda, ularning qiymati va umumiy maydoni hisobdan chiqarib tashlanadi.
449. Agar baholash obyektining yigʻilgan amortizatsiyasi 90 va undan yuqori foizni tashkil qilgan taqdirda, qoldiq qiymati sifatida boshlangʻich balans qiymatining 10 foizi qabul qilinadi.
450. Turar joyning isteʼmolchilik sifatlari jamlangan koeffitsiyenti baholovchi tomonidan isteʼmolchilik sifatlari koeffitsiyentlarining yigʻindisini chiqarish yoʻli bilan hisoblanadi.
451. Baholovchi baholash toʻgʻrisidagi hisobotda xususiylashtirilishi lozim boʻlgan turar joyning hisoblangan qoldiq qiymatini hamda turar joyning isteʼmolchilik sifatlari koeffitsiyentlarining yigʻindisini koʻrsatadi.
XIII BOʻLIM. BAHOLOVChILAR IShINING SIFATINI NAZORAT QILIShNING IChKI QOIDALARIGA QOʻYILADIGAN UMUMIY TALABLAR (13-SON MBS)
1-bob. Umumiy qoidalar
452. Baholovchilar ishining sifatini nazorat qilishning ichki qoidalariga qoʻyiladigan umumiy talablar (13-son MBS) (bundan buyon matnda 13-son MBS deb yuritiladi) baholovchi tashkilotlarning ichki qoidalarni ishlab chiqishga nisbatan yondashuv va tamoyillarini, shuningdek mazkur qoidalarni qoʻllashda ichki nazoratni tashkil qilish va tartibga solish talablarini belgilaydi.
453. Barcha baholovchi tashkilotlar oʻzlarining ichki qoidalarini ishlab chiqishi va amalda qoʻllashi shart.
2-bob. Baholovchi tashkilotning ichki qoidalarini belgilash va ularni tayyorlash tamoyillari
454. Baholovchi tashkilotning ichki qoidalari deyilganda baholovchi tashkilot tomonidan baholash faoliyatini amalga oshirishda samaradorlikni taʼminlash va mazkur faoliyatni baholash faoliyati toʻgʻrisidagi qonunchilik hujjatlari talablariga muvofiq holda yuritish maqsadida qabul qilinib, tasdiqlangan baholash ishlarini amalga oshirish va rasmiylashtirishga doir yagona talablarni belgilovchi hujjatlar tushuniladi.
(454-band Oʻzbekiston Respublikasi adliya vazirining 2021-yil 28-iyuldagi 16-mh-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3313, 28.07.2021-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 28.07.2021-y., 10/21/3313/0724-son)
455. Baholovchi tashkilot baholash faoliyati toʻgʻrisidagi qonunchilik hujjatlari talablaridan kelib chiqqan holda, baholash faoliyatini amalga oshirish, baholash hisobotlari va ekspert xulosalarini tuzishga doir oʻz yondashuvini aks ettiruvchi ichki qoidalar boʻyicha hujjatlar toʻplamini shakllantirishi zarur.
456. Baholovchi tashkilotlarning ichki qoidalari baholovchilarga amaliyotda baholash faoliyati toʻgʻrisidagi qonunchilik hujjatlari talablarini bajarish va baholash ishlarining sifatini oshirish yuzasidan oʻz harakatlarining aniq tartibini belgilashga qaratilgan tavsiyalardan iborat boʻlishi kerak.
(455 va 456-bandlar Oʻzbekiston Respublikasi adliya vazirining 2021-yil 28-iyuldagi 16-mh-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3313, 28.07.2021-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 28.07.2021-y., 10/21/3313/0724-son)
457. Ichki qoidalar baholovchilarning mazkur baholovchi tashkilot doirasidagi faoliyatini tartibga soladi hamda baholovchi tashkilotning xodimlari va rahbariyati oʻrtasida yuzaga kelishi mumkin boʻlgan kelishmovchiliklarni tartibga solish uchun asos boʻla oladi.
458. Ichki qoidalarni qoʻllash natijasida baholovchi tashkilotlarga baholovchilar va ularning yordamchilari ishini qoʻshimcha ravishda nazorat qilinishini taʼminlashga va bu bilan baholovchi tashkilot koʻrsatayotgan xizmatlar sifatini oshirishga imkon yaratiladi.
459. Baholovchi tashkilotlarning ichki qoidalari baholash faoliyatini amalga oshirish tartibini ochib beradigan va baholovchi tashkilotda qoʻllanilishi majburiy boʻlgan qoidalar, uslubiy qoʻllanmalar va boshqa hujjatlardan iborat.
460. Baholovchi tashkilotlarning ichki qoidalari:
baholash toʻgʻrisidagi qonunchilik hujjatlariga muvofiq kelishi va oʻzaro bogʻliq boʻlishini taʼminlashi;
(460-bandning ikkinchi xatboshisi Oʻzbekiston Respublikasi adliya vazirining 2021-yil 28-iyuldagi 16-mh-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3313, 28.07.2021-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 28.07.2021-y., 10/21/3313/0724-son)
aniq ifoda qilinishi, toʻliq va ravshan bayon etilishi;
mazkur qoidalar masalalarini toʻliqligicha qamrab olishi, bayon etilgan tamoyil va qoidalarni mantiqan rivojlantirishi;
ulardagi barcha atamalar bir xil talqin qilinishi lozim.
461. Ichki qoidalar baholovchi tashkilotning mulkni baholash jarayonini tashkil etish va oʻtkazishga nisbatan kompleksli yondashuvining umumiy tavsifini berishi kerak.
462. Baholovchi tashkilotlar xalqaro baholash standartlariga muvofiq mulkni baholashni oʻtkazish uchun moʻljallangan ichki qoidalarni ishlab chiqishda xalqaro baholash standartlarida nazarda tutilgan meʼyorlar va tamoyillarga amal qilishi kerak.
463. Mulkni baholashning maʼlum sohasida baholash faoliyatining standartlari, baholashni oʻtkazishga doir batafsil metodikalar va yondashuvlar mavjud boʻlmagan taqdirda, baholovchi tashkilotlar ichki qoidalarni ishlab chiqishda qonunchilikda belgilangan oʻziga xos jihatlarni hisobga olgan holda xalqaro baholash standartlariga amal qiladilar.
464. Baholovchi tashkilotlar mustaqil ravishda ichki qoidalarini ishlab chiqish tartibini belgilaydi.
465. Oʻzbekiston Respublikasining Yagona milliy baholash standartida ayrim holatlar ichki qoidalar sifatida qoʻshimcha tarzda tasdiqlanishi lozimligi haqida bevosita koʻrsatmalar berilgan taqdirda, baholovchi tashkilot mazkur koʻrsatmaning birinchi navbatda bajarilishini taʼminlashi shart.
3-bob. Baholovchi tashkilot ichki qoidalarining shakli va mazmuniga doir talablar
466. Baholovchi tashkilotlarning ichki qoidalari oʻz vazifalariga koʻra quyidagi guruhlarga boʻlinishi mumkin:
mulkni baholash boʻyicha umumiy qoidalar;
mulkni baholashni oʻtkazish tartibini belgilovchi qoidalar;
baholash hisobotlarini tuzish tartibini belgilovchi qoidalar;
ekspert xulosalarini tuzish tartibini belgilovchi qoidalar;
maxsus qoidalar;
professional xizmatlar koʻrsatish tartibini belgilovchi qoidalar;
kadrlarni tayyorlash va oʻqitish qoidalari;
boshqa qoidalar.
467. Mulkni baholash boʻyicha umumiy qoidalardan iborat ichki qoidalar baholovchilar oʻrtasidagi, shuningdek baholovchi tashkilot xodimlari va rahbarlari oʻrtasidagi oʻzaro munosabatlarni tartibga solish uchun moʻljallangan.
468. Mulkni baholash boʻyicha umumiy qoidalardan iborat ichki qoidalar roʻyxati quyidagilardan iborat boʻlishi mumkin:
ichki qoidalarni ishlab chiqishga oid konsepsiya va yondashuvni tavsiflovchi qoidalar, shu jumladan, ularning tuzilishini belgilovchi hujjat;
baholovchining odob-axloq etikasini belgilovchi qoidalar;
baholashni sifatli oʻtkazish ustidan ichki nazoratni amalaga oshirish tartibini hamda baholovchilar masʼuliyatini oshirishni nazarda tutuvchi qoidalar;
boshqa qoidalar.
469. Mulkni baholashni oʻtkazish tartibini belgilovchi ichki qoidalarda mulkni baholash jarayonini oʻtkazish qoidalari ifoda qilinadi.
470. Baholovchi tashkilotlarning mulkni baholashni oʻtkazish tartibini belgilovchi ichki qoidalari roʻyxati quyidagilardan iborat boʻlishi mumkin:
baholovchi masʼuliyatini tartibga soluvchi qoidalar;
mulkni baholashni oʻtkazish tartibini belgilovchi qoidalar;
baholash uchun zarur maʼlumotlarni olish tartibini belgilovchi qoidalar;
uchinchi shaxslar ishidan foydalanish tartibini belgilovchi qoidalar;
boshqa qoidalar.
471. Baholash hisobotlari va ekspert xulosalarini tuzish tartibini belgilovchi ichki qoidalar baholovchi tashkilotning mulkni baholash natijalari boʻyicha baholash hisobotlari hamda oʻtkazilgan ekspertiza (tekshiruv) natijalari boʻyicha ekspert xulosalarining mazmuni va tuzilishiga doir ichki talablaridan iborat boʻlishi lozim.
472. Baholash hisobotlari va ekspert xulosalarini tuzish tartibini belgilovchi ichki qoidalar roʻyxatiga mulkni baholash natijalari boʻyicha baholash hisobotlari hamda oʻtkazilgan ekspertiza natijalari boʻyicha ekspert xulosalarini tayyorlash tartiblarini belgilovchi qoidalar kiritilishi mumkin.
473. Maxsus ichki qoidalar turli xil aktivlar boʻyicha baholashni oʻtkazish uslubiyoti doirasidagi qoidalarni oʻz ichiga oladi.
474. Maxsus ichki qoidalar roʻyxati quyidagilardan iborat boʻlishi mumkin: intellektual mulk, zargarlikda va mayda zebu ziynat buyumlariga ishlatiladigan toshlar, qimmatbaho metallar, uchish apparatlari va boshqa aktivlarni baholashning oʻziga xos jihatlarini aks ettiruvchi qoidalar.
475. Professional xizmatlarni koʻrsatish tartibini belgilovchi ichki qoidalar baholash faoliyatiga baravar keladigan professional xizmatlar turlarini koʻrsatish tartibiga oid qoidalardan iborat.
Ichki qoidalar roʻyxatiga quyidagilar kirishi mumkin:
baholash hisobotining ishonchliligini ekspertizadan oʻtkazish qoidalari;
baholash faoliyati sohasida axborot texnologiyalarini joriy etish va baholash jarayonini avtomatlashtirish qoidalari;
baholash faoliyati sohasida ilmiy-tadqiqot ishlarini olib borish va natijalarini oshkor etish qoidalari.
476. Kadrlarni tayyorlash va oʻqitish boʻyicha ichki qoidalar baholovchilar va mutaxassislarning taʼlim, kasbiy bilim darajasiga nisbatan talablarni belgilaydi hamda baholovchi tashkilot xodimlarini tayyorlash va malakasini oshirish ishlarini tartibga soladi.
477. Baholovchi tashkilotning ichki qoidalari tuzilmasi quyidagilardan iborat boʻlishi mumkin:
tartibga soluvchi parametrlar ― Oʻzbekiston Respublikasining Yagona milliy baholash standartini hamda ichki qoidalarni ishlab chiqishda foydalanilgan xalqaro baholash standartlariga tayangan holda ishlab chiqiladi;
umumiy qoidalar ― ichki qoidalar zarurati, ulardagi asosiy atamalar va tushunchalarning ifoda etilishi, qoʻllanilish sohasi;
maqsad va vazifalar ― qoidalarni belgilash va ular yordamida hal etilishi taʼminlanadigan maʼlum muammolar;
boshqa qoidalar bilan oʻzaro bogʻliqlik ― boshqa qoidalarda belgilangan tegishli bandlarga tayangan holda ishlab chiqiladi;
asosiy tamoyillar va uslubiy qoʻllanmalarni belgilash ― baholovchi tashkilot tomonidan mulkni baholashni oʻtkazish jarayoniga, qabul qilingan uslubiy qoʻllanmalar (tavsiyalar) va qoidalar boʻyicha koʻrib chiqiladigan muammolarni hal etishning texnik usullariga tavsif beriladi;
rasmiylashtirish ― baholovchi qoidalarda belgilangan talablarga koʻra tuzishi kerak boʻlgan hujjatlar roʻyxati.
478. Ichki qoidalar rekvizitlari quyidagilardan iborat boʻlishi mumkin:
raqam (nomer) ― mazkur qoidaning tartib boʻyicha yoziladigan yoki seriyali kodi;
amal qilishga kiritilgan sana;
nomi ― qoidalarda belgilangan bandlarning qisqa va aniq ifoda etilishi;
qoidalarni tasdiqlagan shaxsning koʻrsatmalari va koʻrsatma berilgan sana;
taalluqliligi ― mazkur hujjat bilan bogʻliq boʻlgan ilgari qabul qilingan, ommalashtirilgan yoki meʼyoriy-huquqiy hujjatlarda koʻzda tutilgan qoidalarga tayangan holda ishlab chiqiladi;
qoʻllanilish doirasi ― mazkur qoidalar tatbiq etiladigan (yoki tatbiq etilmaydigan) obyektlar roʻyxati.
479. Ichki qoidalarga qoʻshimcha ravishda ularda aks ettirilgan alohida qoidalarda keltirilgan tushunchalarga izoh beruvchi ilovalar (uslubiy qoʻllanmalar, tartiblar roʻyxati, soʻrovnomalar, kompyuter dasturlari, ishchi jadvallar va h.k.) ishlab chiqilishi mumkin.
480. Ichki qoidalarga ishlab chiqiladigan ilovalar quyidagi boʻlimlardan iborat boʻlishi mumkin:
ichki qoidalarni qoʻllash tartibi;
mulkni baholash jarayonining har bir bosqichini oʻtkazish (bajarish) texnologiyasini tavsiflash;
soʻrovnomalar va baholash tartiblari roʻyxati;
jadvallar, sxemalar, uslubiy yondashuvlarni tasvirlovchi, misollarni raqamlar bilan ifodalovchi ishchi hujjatlar va mulkni baholashni oʻtkazish tartibi;
mulkni baholashda foydalaniladigan normativ-huquqiy hujjatlarning tartibga keltirilgan roʻyxati.
481. Baholovchi tashkilotning ichki qoidalarini tayyorlashning namunaviy tartibi va namunaviy shakli mazkur Standartning 7 va 8-ilovalarida keltirilgan.
4-bob. Baholovchi tashkilotning ichki qoidalari talablari bajarilishi yuzasidan ichki nazoratni tashkil etish
482. Ichki qoidalar baholovchi tashkilot rahbarining buyrugʻi bilan tasdiqlanadi, baholovchi tashkilotning taʼsis hujjatlarida nazarda tutilgan hollarda esa ― taʼsischilar majlisi yoki boshqa vakolatli organ tomonidan tasdiqlanadi.
483. Baholash sifatiga oid ichki nazoratni tartibga soluvchi ichki qoidalar ularda belgilangan talablarning bajarilishi ustidan nazoratni amalga oshirish qoidalari (talablari)ni oʻz ichiga olishi kerak.
484. Ichki qoidalarda belgilangan talablarga rioya etilishi uchun javob beruvchi mansabdor shaxslarni tayinlash tartibi nazarda tutilishi mumkin.
485. Ichki qoidalarga rioya etilishi ustidan tegishli nazorat oʻrnatilishini taʼminlash uchun baholovchi va baholovchi tashkilot oʻrtasidagi mehnat munosabatlarida belgilanadigan baholovchining funksional majburiyatlariga mazkur qoidalarni qoʻllash zarurati kiritilgan boʻlishi kerak.
Ichki qoidalarda baholovchi tashkilot tomonidan mulkni baholashni oʻtkazishda bajarilishi majburiy boʻlgan qoidalar belgilanishi mumkin. Bunda, Oʻzbekiston Respublikasining Yagona milliy baholash standarti talablari eʼtiborga olinishi lozim.
Ichki qoidalar talablari bajarilishini nazorat qilish baholash faoliyatini amalga oshirishning barcha boʻgʻinlarida, baholovchidan tortib baholovchi tashkilot rahbarlarigacha tashkil etilishi lozim.
486. Baholovchi tashkilot tomonidan baholash faoliyatini amalga oshirish jarayonida nazorat ishlarini olib borish uchun baholashni oʻtkazish sifatini nazorat qilish xizmati tashkil etilishi mumkin. Baholashni oʻtkazish sifatini nazorat qilish xizmati tarkibidagi nazorat ishlarini olib boruvchi mutaxassislarni professional darajada tayyorlashga nisbatan ichki talablar baholovchi tashkilotning kadrlarni tayyorlash va oʻqitish boʻyicha ichki qoidalarida belgilanadi.
487. Baholovchi tashkilot xodimlari zimmasiga ichki qoidalarni oshkora qilmaslik va ularni mazkur baholovchi tashkilot faoliyatidan tashqarida qoʻllamaslik majburiyati yuklatiladi, qonunchilik hujjatlarida nazarda tutilgan hollar bundan mustasno.
(487-band Oʻzbekiston Respublikasi adliya vazirining 2021-yil 28-iyuldagi 16-mh-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3313, 28.07.2021-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 28.07.2021-y., 10/21/3313/0724-son)
XIV BOʻLIM. YAKUNIY QOIDALAR
488. Mazkur Standart talablari buzilishida aybdor boʻlgan shaxslar qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda javobgar boʻladi.
(488-band Oʻzbekiston Respublikasi adliya vazirining 2021-yil 28-iyuldagi 16-mh-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3313, 28.07.2021-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 28.07.2021-y., 10/21/3313/0724-son)
489. Ushbu Standart Oʻzbekiston Respublikasi Baholovchi tashkilotlar assotsiatsiyasi hamda Oʻzbekiston baholovchilar jamiyati bilan kelishilgan.
Baholovchi tashkilotlar assotsiatsiyasining raisi A. ISLAMOV
2020-yil 1-may
Oʻzbekiston baholovchilar jamiyatining raisi O. YULDASHEV
2020-yil 1-may
Oʻzbekiston Respublikasining Yagona milliy baholash standartiga
1-ILOVA
Biznesni va biznesda ishtirok etish huquqini baholash (7-son MBS)
METODIKASI
Mazkur Metodika 7-son MBSni amalda qoʻllash tartibini belgilaydi hamda tavsiyaviy xususiyatga ega hisoblanadi.
1-bob. Umumiy qoidalar
1. Mazkur Metodikada biznesni va unda ishtirok etish huquqini (bundan buyon matnda biznes deb yuritiladi) Oʻzbekiston Respublikasining Yagona milliy baholash standarti, shu jumladan 7-son MBSga muvofiq baholash uchun zarur eng minimal yondashuvlar va usullar keltirilgan. Baholovchilar baholash faoliyati toʻgʻrisidagi qonunchilik hujjatlariga hamda Oʻzbekiston Respublikasining Yagona milliy baholash standartiga zid boʻlmagan boshqa yondashuv va usullardan foydalanishlari mumkin.
(1-band Oʻzbekiston Respublikasi adliya vazirining 2021-yil 28-iyuldagi 16-mh-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3313, 28.07.2021-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 28.07.2021-y., 10/21/3313/0724-son)
2. Ushbu Metodikada quyidagi asosiy tushunchalardan foydalaniladi:
tavakkalsiz stavka ― investor foydalana oladigan, qoʻyilmalarning summalari va muddatlari boʻyicha baholanayotgan obyekt bilan qiyosiy boʻlgan, tavakkalchilikning iqtisodiyot uchun eng past darajasi bilan tavsiflanadigan daromad stavkasi;
gudvill ― korxonadan alohida identifikatsiya qilinishi va baholanishi mumkin boʻlmagan omillar (korxona nomi va ishlab chiqarilayotgan mahsulotning mashhurligi, muayyan obroʻ va ishga doir aloqalar mavjudligi, joylashgan yer va boshqa shunga oʻxshash omillar) taʼsirida vujudga keladigan nomoddiy aktiv;
ishlab turgan korxona ― nomuayyan vaqt mobaynida faoliyat koʻrsatishi taxmin qilinayotgan korxona;
nomuntazam tavakkalchilik ― korxona faoliyatining investitsiyalash samaradorligiga salbiy taʼsir koʻrsatayotgan ichki omillari bilan bogʻliq boʻlgan, diversifikatsiya yoʻli bilan pasaytirsa boʻladigan tavakkalchilik;
tavakkalchilik uchun mukofot ― tavakkalchilikni aks ettirish uchun tavakkalsiz stavkaga qoʻshiladigan daromad stavkasi;
muntazam tavakkalchilik ― makroiqtisodiy omillar taʼsirida butun bozor konyunkturasining oʻzgarishlari bilan bogʻliq boʻlgan, diversifikatsiya yoʻli bilan bartaraf etib boʻlmaydigan tavakkalchilik;
pul oqimi ― muayyan davr mobaynida aktiv, aktivlar guruhi, korxona tomonidan yaratiladigan pul mablagʻlari oqimi;
investitsiyalangan kapitalga olingan pul oqimi (qarzsiz pul oqimi) ― korxona faoliyati moliyalashtirilganidan va zarur kapital qoʻyilmalar amalga oshirilganidan soʻng aksiyadorlar va investorlarga toʻlanadigan pul oqimi;
xususiy kapitalga olingan pul oqimi (qarzli pul oqimi) ― korxona faoliyati moliyalashtirilganidan, kapital qoʻyilmalar amalga oshirilganidan va qarzli moliyalashtirish hajmlari oʻzgarganidan soʻng qoladigan, aksiyalarni saqlovchilarga yoʻnaltiriladigan pul oqimi;
farazlar ― haqqoniy deb hisoblanadigan taxminlar. Farazlar baholash obyektiga taʼsir etadigan faktlar, shartlar yoki vaziyatlarni yoki baholashga nisbatan tekshirish va tasdiqlash mumkin boʻlmagan yondashuvlarni oʻz ichiga oladi;
narxlarning qimmatlashish indekslari ― sanoat mahsulotlarini ishlab chiqaruvchi korxonalarning tegishli grafa boʻyicha baholash obyektining har bir pozitsiyasiga koʻra (qurilish materiallari, mashinalar, asbob-uskunalar, texnika, texnologiyalar va h.k.) narxlar indekslari, shuningdek Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiy faoliyat turlarining umumdavlat tasniflagichining sanoat faoliyati boʻyicha (V, S, D, E) sanoat mahsulotlarini ishlab chiqaruvchi korxonalarning narxlari indekslari;
nazorat ― korxonani boshqarishga va uning siyosatiga taʼsir koʻrsatish imkoniyati;
multiplikator ― korxonaning narxi yoki oʻzgacha qiymat asosi va uning faoliyatini tavsiflovchi moliyaviy, ishlab chiqarish yoki ashyoviy koʻrsatkich oʻrtasidagi nisbatni koʻrsatuvchi koeffitsiyent;
cheklovchi shartlar ― qonunchilik, buyurtmachi yoki baholovchi baholashga qoʻygan cheklashlar;
nazorat uchun mukofot ― nazorat elementlari mavjudligini aks ettiradigan qoʻshimcha qiymat;
tavakkalchilik uchun mukofot ― tavakkalchilikni aks ettirish uchun tavakkalsiz stavkaga qoʻshiladigan daromad stavkasi;
reversiya ― prognoz davrining oxirida kapitalning qaytishi;
nazorat yetishmasligi uchun chegirma ― biznesdagi aksiyalar paketi (ulush)ning 100 foizi qiymatiga mutanosib miqdordan chegiriladigan, ayrim yoki barcha nazorat vakolatlarining yoʻqligini aks ettiruvchi miqdor yoki foiz;
likvidlilikning pastligi uchun chegirma ― obyekt lozim darajada likvid emasligini aks ettirish uchun uning bozor qiymati kamaytiriladigan mutlaq yoki nisbiy kattalik;
diskontlash stavkasi ― boʻlgʻusi pul tushumlarini joriy qiymatga aylantirish uchun foydalaniladigan iqtisodiy samara stavkasi;
kapitallashtirish stavkasi ― muayyan davr uchun daromad miqdorini qiymatga aylantirish uchun foydalaniladigan, qoida tariqasida, foiz hisobida ifodalanadigan boʻluvchi;
joriy qiymat ― muayyan sanada tegishli diskontlash stavkasidan foydalanib keltirilgan boʻlgʻusi daromadlar qiymati.
3. Baholashga oid vazifani belgilashda baholovchi baholash sanasi baholash maqsadlaridan kelib chiqib belgilanishini hisobga olishi lozim. Baholovchi faqat baholash sanasida mavjud boʻlgan holatlarni va baholash sanasiga qadar yuz bergan voqealarni eʼtiborga olishi kerak.
Biznesni baholashda baholash sanasi, qoida tariqasida, baholash oʻtkazilishini belgilagan voqea yuz bergunga qadar tuzilgan soʻnggi moliyaviy hisobot sanasi bilan mos keladi. Baholash sanasi (moliyaviy hisobot tuzilgan sana bilan mos kelmaydigan) oraliq sanaga belgilanishi ham mumkin.
4. Baholash obyektiga nisbatan uchinchi shaxslarning hujjat bilan tasdiqlangan mulkiy huquqlari, mazkur obyektdan foydalanishda cheklashlar va unga doir majburiyatlar boʻlmagan holda, uning qiymatini baholovchi, agar baholashga oid vazifada oʻzgacha tartib nazarda tutilmagan boʻlsa, koʻrsatilgan huquqlar, cheklashlar va majburiyatlar yoʻqligi haqidagi farazdan kelib chiqib aniqlaydi.
5. Baholash yondashuvlari va usullarining tanlanishi va qoʻllanishini asoslash uchun baholovchi baholash obyektini tahlil qiladi. Baholash obyektini tahlil qilish uchun zarur axborot turi va hajmi baholovchi tomonidan baholash maqsadi, aniqlanayotgan qiymat turi, baholash obyektining xususiyatlari, farazlar va cheklovchi shartlarga qarab aniqlanadi.
6. Baholovchi baholanayotgan korxona haqidagi yigʻilgan axborot asosida:
korxonaning rivojlanish tendensiyalarini aniqlaydi;
daromadlarni prognoz qiladi;
baholanayotgan biznesga xos boʻlgan nomuntazam tavakkalchilik omillarini aniqlaydi.
7. Baholovchi makroiqtisodiy axborotni tahlil qilish chogʻida oʻrganishi va baholash toʻgʻrisidagi hisobotda keltirishi lozim boʻlgan asosiy koʻrsatkichlarga quyidagilar kiradi:
iqtisodiy oʻsish (yalpi ichki mahsulotning oʻsish) surʼatlari;
sanoat ishlab chiqarishi hajmi;
inflatsiya darajasi;
milliy valyutaning ayirboshlash kursi;
foiz stavkalari darajasi;
fond bozori koʻrsatkichlari;
soliq tizimi.
Baholash obyektining xususiyati va baholash maqsadlariga qarab baholovchi makroiqtisodiy koʻrsatkichlarning roʻyxatini kengaytirishi mumkin.
8. Baholovchi baholash obyekti mansub boʻlgan bozorni aniqlashi va uni tahlil qilishi lozim. Tahlil qilish va baholash toʻgʻrisidagi hisobotda keltirish talab etiladigan bozorga oid asosiy koʻrsatkichlarga quyidagilar kiradi:
baholash obyekti mansub boʻlgan tarmoqning oʻsish surʼatlari;
tarmoqdagi daromaddorlikning oʻrtacha koʻrsatkichlari;
ehtimol tutilgan investorlar uchun tarmoqning jalb qiluvchanligi;
tarmoqning rivojlanish imkoniyatlari;
tarmoqni segmentlarga ajratish va baholanayotgan korxona mansub boʻlgan segmentni aniqlash;
tarmoqning huquqiy tartibga solinishi va tarmoqda korxonalar faoliyati uchun oʻziga xos cheklashlar.
9. Bozorga oid axborot tahlili natijalariga koʻra baholash toʻgʻrisidagi hisobotda bozorning mazkur segmentini tavsiflovchi quyidagi parametrlar boʻyicha xulosalar aks ettirilishi lozim:
narxlar dinamikasi;
asosiy raqiblar;
korxonaning tarmoqdagi oʻrni;
korxonaning imkoniyatlari.
10. Quyidagilar moliyaviy hisobot maʼlumotlarini tahlil qilishning asosiy turlari hisoblanadi:
yagona bazaga muvofiq tahlil (vertikal tahlil). Ushbu maqsadda buxgalteriya balansi moddalari aktivlar summasiga nisbatan foiz hisobida, moliyaviy natijalar haqidagi hisobot moddalari esa ― daromadlarning umumiy summasiga nisbatan foiz hisobida ifodalanadi;
gorizontal tahlil. U davr mobaynida moliyaviy hisobot koʻrsatkichlari oʻzgarishining tahlilini nazarda tutadi. Tahlil qilish talab etiladigan asosiy koʻrsatkichlarga realizatsiyadan kelgan tushumning oʻsish surʼatlari, daromadning oʻsish surʼatlari va aktivlarning oʻsish surʼatlari kiradi;
moliyaviy koeffitsiyentlar tahlili. U hisoblangan koeffitsiyentlarni normativ koʻrsatkichlar, boshqa korxonalarning koeffitsiyentlari bilan yoki tarmoqqa oid oʻrtacha koʻrsatkichlar bilan taqqoslashni amalga oshirish imkoniyatini beradi.
11. Korxonani baholashda moliyaviy koeffitsiyentlarning quyidagi asosiy guruhlari hisoblanadi:
korxonaning ish faolligini tavsiflaydigan aylanuvchanlik koeffitsiyentlari;
korxona ishining daromaddorligini, xarajatlarning iqtisodiy samara berish darajasini va mablagʻlardan foydalanish darajasini tavsiflaydigan, shuningdek korxona sof yoki operatsion daromadining korxona faoliyatining u yoki bu parametriga nisbatini aks ettiradigan daromaddorlik va rentabellik koeffitsiyentlari;
korxonani moliyalashtirish manbalarida xususiy va jalb qilingan mablagʻlar nisbatini aks ettiradigan va korxonaning kreditorlardan moliyaviy mustaqilligi darajasini va uning uzluksiz ishlab chiqarish jarayonini taʼminlash uchun toʻlovlar boʻyicha hisob-kitob qilish qobiliyatini tavsiflaydigan moliyaviy barqarorlik koeffitsiyentlari;
korxonaning qisqa muddatli davrdagi toʻlov qobiliyatini va uning bozor konyunkturasidagi tezoqar oʻzgarishlarga dosh berish qobiliyatini tavsiflaydigan likvidlik koeffitsiyentlari.
12. Baholash obyektining xususiyatlariga qarab baholovchi koʻrsatilgan guruhlarda foydalaniladigan koeffitsiyentlar soni va turini mustaqil aniqlaydi, shuningdek boshqa mos keluvchi koeffitsiyentlarni hisoblashi mumkin.
13. Zarur holda baholovchi moliyaviy hisobotni meʼyorga solishni, yaʼni korxona moliyaviy hisobotini baholash jarayonida foydalanilishi mumkin boʻlgan baholash balanslariga va moliyaviy natijalar haqidagi hisobotlarga qayta baholashni amalga oshiradi. Quyidagilar asosiy meʼyorga soladigan tuzatishlar hisoblanadi:
buxgalteriya balansi maʼlumotlariga korxona aktivlari va majburiyatlarining bozor qiymatini olish uchun zarur boʻlgan tuzatishlar;
moliyaviy natijalar haqidagi hisobot maʼlumotlariga baholanayotgan korxonaga xos boʻlmagan daromadlar va xarajatlarga tegishli boʻlgan tuzatishlar.
Meʼyorga solish natijasida korxona moliyaviy hisoboti maʼlumotlari:
tarmoqning oʻxshash korxonalari yoki tarmoqqa oid oʻrtacha koʻrsatkichlar bilan qiyosiy boʻlishi;
korxona pul oqimlarini prognoz qilishda foydalanish uchun yaroqli boʻlishi lozim.
Meʼyorga solingan moliyaviy hisobot (baholash balanslari va moliyaviy natijalar haqidagi hisobotlar)dan faqat baholash maqsadida foydalaniladi.
14. Korxona moliyaviy hisoboti maʼlumotlari tahlilining natijalari baholash toʻgʻrisidagi hisobotda keltiriladi va quyidagilarni oʻz ichiga olishi lozim:
baholash sanasiga qadar soʻnggi uch yil uchun buxgalteriya balanslari tahlilining natijalari izohlar va xulosalar bilan;
baholash sanasiga qadar soʻnggi uch yil uchun moliyaviy natijalar haqidagi hisobotlar tahlilining natijalari izohlar va xulosalar bilan;
baholash sanasiga qadar soʻnggi uch yil uchun moliyaviy koeffitsiyentlarning asosiy guruhlari boʻyicha yakuniy hisob-kitoblar.
2-bob. Baholash yondashuvlari va usullari
1-§. Qiyosiy yondashuv
15. Qiyosiy yondashuv oʻxshash korxonalar yoki ulardagi mulk ulushlarining sotuv narxlari tahliliga asoslanadi.
Qiyosiy yondashuv doirasida kapital bozori usulidan va bitimlar usulidan foydalanganda baholovchi kamida uchta oʻxshash korxonani tanlab olishi lozim. Taqqoslash uchun oʻxshash korxonalarni tanlashda qiyosiylik mezonlari tarkibi baholash shartlari va zaruriy axborot mavjudligi bilan belgilanadi.
Quyidagilar baholovchi hisobga olishi lozim boʻlgan asosiy mezonlar hisoblanadi:
baholash obyekti va oʻxshash korxonalar bir tarmoqqa mansubligi;
miqdor jihatidan qiyosiylik, sotuvlar hajmi, aktivlar jami qiymati, bozorga oid kapitallashtirish va boshqa koʻrsatkichlarda ifodalanishi mumkin;
daromadlarning oʻsish surʼatlari jihatidan qiyosiylik.
16. Baholash obyektining bozor qiymatini qiyosiy yondashuv usullari bilan aniqlash uchun quyidagi formula boʻyicha hisoblanadigan multiplikatorlar qoʻllaniladi:
M ― multiplikator;
N ― oʻxshash korxonaning sotuv narxi (yoki qiymatni belgilovchi oʻzga asos);
K ― korxona faoliyatini tavsiflaydigan moliyaviy, ishlab chiqarishga oid yoki moddiy koʻrsatkich.
Baholash obyektining narxi moliyaviy koʻrsatkichni tegishli multiplikatorga koʻpaytirish yoʻli bilan aniqlanishi mumkin:
N = M * K
Multiplikatorlar umuman korxona boʻyicha yoki bir aksiyaga nisbatan hisoblanishi mumkin.
17. Biznesni baholashda multiplikatorlarning quyidagi asosiy turlaridan foydalaniladi:
narx/daromad (foyda, pul oqimi);
narx/dividendlar. Bu multiplikator amalda toʻlangan dividendlar asosida yoki bunday toʻlovlarga xos boʻlgan oʻxshash korxonalar boʻyicha sof foydaga nisbatan foiz hisobida oʻlchanadigan ehtimol tutilgan dividend toʻlovlari asosida hisoblanadi;
narx/realizatsiyadan kelgan tushum;
narx/ishlab chiqarish fizik hajmi;
narx/xususiy kapital (sof aktivlar)ning balans qiymati.
Baholash obyekti va oʻxshash korxonalarning xususiyatlariga qarab baholovchi boshqa turdagi multiplikatorlarni qoʻllashi ham mumkin.
Baholash obyektini baholash uchun oʻrinli boʻlgan multiplikatorlarning tanlanishini asoslash va hisoblash taomilining tavsifi baholash toʻgʻrisidagi hisobotda keltirilishi lozim.
18. Baholash obyektining bozor qiymati qiyosiy yondashuv yordamida multiplikatorlarning tanlangan qiymatlarini baholash obyektining tegishli moliyaviy yoki boshqa koʻrsatkichlariga koʻpaytirish orqali olingan natijalarni muvofiqlashtirish va yakuniy tuzatishlar kiritish yoʻli bilan aniqlanadi:
agar qiymatni belgilovchi asos sifatida investitsiyalangan kapital qiymati olingan boʻlsa, uzoq muddatli qarzlar ayirib tashlanadi;
xususiy aylanma kapitalning taqchilligi ayirib tashlanadi (ortiqcha aylanma kapital qoʻshiladi);
daromadni shakllantirishda ishga solinmagan aktivlarning (agar ular mavjud boʻlsa) bozor qiymati qoʻshiladi;
qoida tariqasidagi xaridor uchun jalb qiluvchan boʻlmagan ishlab chiqarish diversifikatsiyasi mavjud boʻlsa, portfelli chegirma ayirib tashlanadi;
mulkning baholanayotgan ulushi uning oʻxshashlari bilan taqqoslaganda beradigan nazorat qilish imkoniyati darajasiga qarab, nazoratning yoʻqligi uchun chegirma ayirib tashlanadi yoki nazorat uchun mukofot qoʻshiladi.
Bozor axboroti mavjud boʻlmaganda, nazorat elementlari yoʻqligiga (mavjudligiga) chegirmalar (mukofotlar) quyidagi tarzda hisoblanadi:

Baholanayotgan aksiyalar paketi miqdori (foizda)

Chegirma (foizda)

Mukofot (foizda)

100 dan 75 gacha +1 oddiy aksiya

0

25

75 dan 50 gacha +1 oddiy aksiya

5

20

50 dan 25 gacha +1 oddiy aksiya

10

10

25 dan 10 gacha +1 oddiy aksiya

15

5

10 va undan kam

20

0

2-§. Daromad yondashuvi
19. Baholash obyekti qiymati pul oqimlarini diskontlash usuli (bundan buyon matnda POD usuli deb yuritiladi) yordamida baholash obyektidan prognoz davrida kutilayotgan pul oqimlarining joriy qiymatlari va baholash obyektining prognoz davridan keyingi joriy qiymatini qoʻshish yoʻli bilan aniqlanadi. Bunda koʻrsatilgan qiymatlar baholash sanasidagi diskontlash stavkasi boʻyicha keltiriladi.
Baholash obyektining joriy qiymatini POD usuli bilan hisoblash formulasi, pul oqimlari prognoz davrining har yili oxirida tushadi deb faraz qilinganda, quyidagi koʻrinishga ega boʻladi:
, bu erda:
PV ― joriy qiymat;
i ― prognoz davri yilining raqami;
n ― prognoz davrining oxirgi yili;
CFi ― prognoz davri i-chi yilining pul oqimi;
D ― diskontlash stavkasi;
FV ― baholash obyektining prognoz davri tugaganidan keyingi qiymati.
Pul oqimlari yil oʻrtasida tushadi deb faraz qilinganda (ular yil mobaynida mutanosib ravishda tushganda) i oʻrniga daraja koʻrsatkichi i-0,5, n oʻrniga tegishlicha n-0,5 ishlatiladi.
20. Baholash obyekti qiymatini POD usuli bilan baholashda, baholash maqsadi, baholash obyektining xususiyati va kapital tuzilishiga qarab, xususiy yoki investitsiyalangan kapitalga olingan, soliq toʻlangunga qadar yoki soliq toʻlanganidan keyingi holatga koʻra nominal yoki real summalarda hisoblangan pul oqimlari qoʻllaniladi.
Korxona xususiy kapitali yoki undagi mulk ulushi qiymatini baholash uchun qoʻllaniladigan pul oqimining asosiy turi xususiy kapitalga olingan sof pul oqimi boʻlib, u quyidagi tartibda hisoblanadi:
sof daromad;
plyus amortizatsiya ajratmalari;
plyus (minus) xususiy aylanma kapitalning kamayishi (koʻpayishi);
plyus (minus) aktivlarning sotilishi (kapital qoʻyilmalar);
minus imtiyozli aksiyalar boʻyicha dividendlar;
plyus (minus) uzoq muddatli qarzlarning koʻpayishi (kamayishi).
Korxona kapitalining tuzilishida jalb qilingan kapital ulushi ancha koʻp (30 foizdan ortiq) boʻlsa, investitsiyalangan kapitalga olingan sof pul oqimi qoʻllaniladi va u quyidagi tartibda hisoblanadi:
sof daromad;
plyus amortizatsiya ajratmalari;
plyus (minus) xususiy aylanma kapitalning kamayishi (koʻpayishi);
plyus (minus) aktivlarning sotilishi (kapital qoʻyilmalar);
plyus uzoq muddatli qarzlar boʻyicha ilgari sof daromadni hisoblash vaqtida chegirib tashlangan foizlarni toʻlash;
minus daromad soligʻining toʻlangan foizlar summasiga toʻgʻri keladigan qismi.
21. Daromadlarni prognoz qilishda baholovchi quyidagi omillarni oʻrganadi va hisobga oladi:
chiqarilayotgan mahsulot assortimenti;
ishlab chiqarish hajmlari va mahsulot narxlari;
chiqarilayotgan mahsulotga boʻlgan talab;
inflatsiya surʼatlari (nominal pul oqimi uchun);
korxonaning mavjud ishlab chiqarish quvvatlari;
kapital qoʻyilmalarni amalga oshirish rejasi va oqibatlari;
talab imkoniyatlarini belgilaydigan iqtisodiyotdagi umumiy vaziyat;
tarmoqdagi vaziyat va raqobat;
baholanayotgan korxonaning bozordagi ulushi;
prognoz davri tugaganidan soʻng daromadlarning oʻsish surʼatlari.
Xarajatlarni prognoz qilishda baholovchi:
xarajatlar tuzilishini, oʻzgarmas va oʻzgaruvchi xarajatlar nisbatini tahlil qiladi;
bir martalik va favqulodda xarajatlar moddalarini aniqlaydi;
amortizatsiyalanadigan aktivlar mavjudligidan, ularning boʻlgʻusi koʻpayishi va hisobdan chiqarilishi prognozidan kelib chiqib, amortizatsiya ajratmalari miqdorini aniqlaydi;
jalb qilingan mablagʻlar boʻyicha foiz toʻlovlari miqdorini bu mablagʻlarning prognoz qilinayotgan miqdoriga muvofiq aniqlaydi;
korxonaning asosiy vositalar va aylanma aktivlarga boʻlgan ehtiyojini prognoz qiladi;
korxona xususiy aylanma kapitalining ortiqchaligi yoki taqchilligini hisoblaydi;
uzoq muddatli qarzlar hajmining oʻzgarishlarini hisoblaydi (xususiy kapitaldan olinadigan pul oqimi uchun).
22. Diskontlash stavkasini hisoblash uchun, pul oqimi turiga qarab, quyidagi usullarning biridan foydalanilishi mumkin:
xususiy kapitaldan olinadigan pul oqimi uchun ― kapital aktivlarni baholash usuli, kumulyativ tuzish usuli va diskontlangan pul oqimini tahlil qilish usulidan;
investitsiyalangan kapitaldan olinadigan pul oqimi uchun ― kapitalning oʻrtacha oʻlchangan qiymati modelidan.
Diskontlash stavkasini hisoblash qoʻllanilayotgan (soliq toʻlangunga qadar yoki soliq toʻlanganidan keyingi) pul oqimiga mos keladigan asosda, qiymatda (nominal yoki real qiymatda) va hisoblash valyutasida amalga oshirilishi lozim.
23. Diskontlash stavkasini kapital aktivlarni baholash usuli bilan hisoblash fond bozorining erkin muomaladagi aksiyalar daromaddorlik darajasining oʻzgarishiga doir axborotini tahlil qilish asosida, quyidagi formula boʻyicha amalga oshiriladi:
D = Rf + β ( Rm ― Rf ) + S1 + S2 + C, bu erda:
D ― diskontlash stavkasi;
Rf ― tavakkalsiz stavka;
β ― beta koeffitsiyenti, muntazam tavakkalchilik koʻrsatkichi boʻlib, fond bozorining umumiy daromaddorlik darajasiga nisbatan konkret korxona aksiyalari umumiy daromaddorlik darajasining oʻzgarishini aks ettiradi;
Rm ― bozorning umumiy daromaddorlik darajasi (daromaddorlikning bozordagi oʻrtacha meʼyori);
S1 ― kichik korxonalarga tavakkalchilik uchun mukofot boʻlib, u ustav fondi miqdori yirik korxonalar bilan taqqoslaganda uncha katta boʻlmagan korxonalarning past darajadagi kredit qobiliyati va moliyaviy barqarorligi bilan belgilanadi;
S2 ― konkret korxonaga investitsiyalar qilish tavakkalchiligi uchun mukofot (nomuntazam tavakkalchiliklar);
S ― mamlakatga oid tavakkalchilik boʻlib, u faqat kapital aktivni baholash usuli boʻyicha hisoblash formulasining barcha elementlari sifatida boshqa mamlakatlar bozoriga oid maʼlumotlardan foydalanilganida hisobga olinadi.
24. Diskontlash stavkasini kumulyativ tuzish usuli yordamida hisoblash daromad tavakkalsiz stavkasi va baholanayotgan korxonaga investitsiyalar qilish tavakkalchiligi uchun mukofotlarni qoʻshish yoʻli bilan, quyidagi formula boʻyicha amalga oshiriladi:
D = Rf + RPm + RPs + RPu, bu erda:
D ― diskontlash stavkasi;
Rf ― tavakkalsiz stavka;
RPm ― tavakkalsiz investitsiyalar bilan taqqoslaganda, aksiyalarga qoʻyilmalar tavakkalchiligi uchun mukofot;
RPs ― kichik korxonalarga tavakkalchilik uchun mukofot;
RPu ― aniq korxona yoki tarmoqqa xos boʻlgan tavakkalchilik uchun mukofot boʻlib, uning doirasida tavakkalchilikning quyidagi omillari baholanishi mumkin:
yetakchi shaxsga bogʻliqlik;
korxonani moliyalashtirish manbalari;
tovarga oid va hududiy diversifikatsiya;
mijozlarning diversifikatsiyalanganligi;
baholanayotgan korxonaga xos boʻlgan boshqa tavakkalchiliklar.
25. Diskontlash stavkasini pul oqimi diskontlangan usuli yordamida hisoblash baholash obyektining joriy qiymatini POD usuli bilan hisoblash formulasida diskontlash stavkasi qiymatini, qolgan parametrlar maʼlum boʻlganda, mazkur formula elementlarining tengligiga erishgunga qadar oldinma-ketin oʻzgartirish yoʻli bilan amalga oshiriladi.
26. Diskontlash stavkasini kapitalning oʻlchangan oʻrtacha qiymati usuli yordamida hisoblash xususiy kapital va jalb qilingan mablagʻlarga iqtisodiy samara olishning oʻlchangan stavkalarini qoʻshish yoʻli bilan (bu erda oʻlchovlar sifatida xususiy va jalb qilingan mablagʻlarning kapital tarkibidagi ulushlari amal qiladi), quyidagi formula boʻyicha amalga oshiriladi:
WACC = kd (1 ― tc) wd + kpwp + ksws, bu erda:
kd ― jalb qilingan mablagʻlar boʻyicha bank foiz stavkasi;
tc ― korxonaning foyda soligʻi stavkasi;
kp ― imtiyozli aksiyalar boʻyicha daromad stavkasi;
ks ― oddiy aksiyalar boʻyicha daromad stavkasi;
wd ― korxona kapitali tarkibida jalb qilingan kapital ulushi;
ws ― korxona kapitali tarkibida oddiy aksiyalar ulushi.
27. Diskontlash stavkasini hisoblash usulining tanlanishi va hisoblashda olingan qiymatlar va farazlar baholovchi tomonidan baholash toʻgʻrisidagi hisobotda asoslantirilishi lozim.
28. Baholash obyektining prognoz davri tugaganidan keyingi qiymati quyidagi usullardan biri yordamida hisoblanadi:
eskirish va kapital qoʻyilmalarning qiymatlari teng deb faraz qilinganda, prognozdan keyingi davrda barqaror daromadlar olish prognoziga asoslangan Gordon (doimiy oʻsish) usuli yordamida:
, bu erda:
FV ― baholash obyektining prognoz davri tugagandan keyingi qiymati;
CF(t+1) ― prognozdan keyingi davrning birinchi yili uchun pul oqimi;
D ― diskontlash stavkasi;
g ― sotuv pul oqimining oʻsish surʼati;
moʻljallanayotgan sotuv, u baholash obyektini sotish majburiyati mavjud boʻlgan yoki bunday sotish muayyan turdagi biznesga xos boʻlgan holda qoʻllaniladi. Sotuv narxini hisoblash pul oqimini qiyosiy baholash obyektlari sotuvlariga doir;
sof aktivlar qiymatiga doir;
tugatish qiymatiga doir maʼlumotlar tahlili asosida olingan koeffitsiyentlar yordamida qiymat koʻrsatkichlariga qayta hisoblashdan iborat.
29. Baholash obyektining joriy qiymati POD usuli bilan prognoz davri pul oqimlarining joriy qiymatlari va baholash obyektining prognoz davri tugaganidan keyingi joriy qiymati yigʻindisi sifatida hisoblanadi.
Baholash obyektining bozor qiymatini olish uchun quyidagi tuzatishlarni kiritish talab etiladi:
pul oqimini shakllantirishda ishga solinmagan aktivlarning (agar ular mavjud boʻlsa) qiymati qoʻshiladi;
xususiy aylanma kapitalning ortiqcha qismi qoʻshiladi (taqchilligi ayiriladi);
agar korxona xususiy kapitalining qiymatini hisoblash uchun investitsiyalangan kapitalga olingan pul oqimidan foydalanilayotgan boʻlsa, uzoq muddatli qarzlar miqdori ayirib tashlanadi.
Baholash obyekti biznesdagi mulk ulushi boʻlgan holda ham baholovchi nazorat va likvidlik darajasiga qarab tuzatishlar kiritadi.
Bozor axboroti mavjud boʻlmaganda, nazorat elementlari yoʻqligiga chegirmalar quyidagicha hisoblanadi:

Baholanayotgan aksiyalar paketi miqdori (foizda)

Nazorat elementlari yoʻqligiga chegirma (foizda)

100 dan 75 gacha +1 oddiy aksiya

0

75 dan 50 gacha +1 oddiy aksiya

5

50 dan 25 gacha +1 oddiy aksiya

10

25 dan 10 gacha +1 oddiy aksiya

15

10 va undan kam

20

30. Baholash obyekti qiymatini daromadni kapitallashtirish usuli yordamida aniqlash ayrim davr (qoida tariqasida ― bir yil) mobaynida olingan daromad miqdorini shu daromadga muvofiq boʻlgan kapitallashtirish stavkasiga boʻlish yoʻli bilan, quyidagi formula boʻyicha amalga oshiriladi:
, bu erda:
PV ― joriy qiymat;
CF ― yil (yoki boshqa tanlangan davr) mobaynida olish kutilayotgan daromad;
R ― kapitallashtirish stavkasi.
31. Kapitallashtirilishi lozim boʻlgan daromad miqdori quyidagi usullardan biri bilan hisoblanadi:
joriy daromadlar usuli bilan ― kapitallashtirilishi lozim boʻlgan daromad miqdori sifatida soʻnggi hisobot davri koʻrsatkichlari olinadi;
daromadning oddiy oʻrtacha miqdorini hisoblash usuli bilan ― kutilayotgan daromad miqdori retrospektiv davrdagi daromadning oʻrtacha miqdoriga teng deb olinadi;
daromadning oʻlchangan oʻrtacha miqdorini hisoblash usuli bilan ― kutilayotgan daromad miqdori retrospektiv davrdagi daromadning oʻlchangan oʻrtacha miqdoriga teng deb olinadi, bunda daromadni olish davri baholash sanasiga qancha yaqin boʻlsa, uning koʻrsatkichi vazni shuncha salmoqli boʻladi;
mavjud tendensiyalar davom etadi degan farazga asoslangan trend (statistik usul) bilan oxirgi uch yil uchun retrospektiv maʼlumotlarga asoslanib trend tuzish va quyidagi formuladan foydalanishni nazarda tutadi:
y = a + bxn + 1, bu erda:
y ― prognozdan keyingi davrning birinchi yilidagi daromad miqdori;
xn + 1 ― prognozdan keyingi davrning birinchi yiliga mos keladigan davr raqami;
a va b ― aniqlanishi lozim boʻlgan nomaʼlum oʻzgaruvchilar.
, bu erda:
n ― oʻtgan davrlar soni;
x ― davr raqami.
, bu erda:
32. Kapitallashtirish stavkasi quyidagi usullardan biri bilan aniqlanadi:
baholash obyektiga oʻxshash obyektlarning daromadlari miqdorlari va sotuv narxlari haqidagi bozor axboroti tahliliga asoslangan bozor ekstraksiyasi usuli bilan;
diskontlash stavkasidan baholash obyektidan olingan daromadlar oʻsishining yillik oʻrtacha surʼatini ayirish yoʻli bilan.
Kapitallashtirish stavkasi bozor ekstraksiyasi usuli bilan quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi:
, bu erda:
R0 ― baholash obyekti uchun kapitallashtirish stavkasi;
n ― oʻxshash obyektlar soni;
Ki ― i-chi oʻxshash obyektning oʻlchov koeffitsiyenti;
Ri ― i-chi oʻxshash obyekt uchun Ri = Ii / Vi formulasi bilan aniqlanadigan kapitallashtirish stavkasi;
Ii ― i-chi obyektning baholash obyektining kapitallashtirilayotgan turdagi daromadiga mos keladigan daromadi;
Vi ― i-chi obyektning sotuv narxi.
Kapitallashtirish stavkasining diskontlash stavkasi bilan oʻzaro aloqasi quyidagi formula bilan ifodalanadi:
R0 = D ― g , bu erda:
D ― diskontlash stavkasi;
g ― oʻsish surʼatlari.
Baholovchi daromadning oʻsish surʼatlari yoʻqligini prognoz qilgan boʻlsa, kapitallashtirish stavkasi miqdor jihatidan diskontlash stavkasiga tenglashtiriladi.
33. Baholash obyektining joriy qiymati kapitallashtirish usuli yordamida yil (yoki boshqa davr) mobaynida olinishi kutilayotgan daromad miqdorini kapitallashtirish stavkasiga boʻlish yoʻli bilan hisoblanadi.
Baholash obyektining bozor qiymatini olish uchun pul oqimlarini shakllantirishda ishga solinmagan aktivlarning (agar ular mavjud boʻlsa) bozor qiymatini qoʻshish lozim.
Agar baholash obyekti biznesdagi mulk ulushi boʻlsa baholovchi nazorat va likvidlik darajasiga tuzatishlar kiritadi.
Agar butun investitsiya qilingan kapitalga pul oqimi (daromad) baholash bazasi boʻlsa, 100 foizdan kam boʻlgan aksiyalar paketini baholashda aksiyalar paketining tegishli miqdori uchun nazorat elementlari yoʻqligiga chegirma qoʻllaniladi.
Agar 1 dona oddiy aksiyaga pul oqimi (daromad) baholash bazasi boʻlsa, aksiyalar paketining tegishli miqdoriga nazorat elementlari mavjudligiga mukofot qoʻllaniladi.
Bozor axboroti mavjud boʻlmaganda, nazorat elementlari yoʻqligiga (mavjudligiga) chegirmalar (mukofotlar) quyidagi tarzda hisoblanadi:

Baholanayotgan aksiyalar paketi miqdori

(foizda)

Chegirma (foizda)

Mukofot (foizda)

100 dan 75 gacha +1 oddiy aksiya

0

25

75 dan 50 gacha +1 oddiy aksiya

5

20

50 dan 25 gacha +1 oddiy aksiya

10

10

25 dan 10 gacha +1 oddiy aksiya

15

5

10 va undan kam

20

0

3-§. Xarajat yondashuvi
34. Baholash obyektini baholash uchun xarajatga oid usulning tanlanishi baholovchi qabul qilgan baholash shartiga bogʻliq boʻladi:
sof aktivlar usuli ishlab turgan korxona baholangan holda qoʻllaniladi;
tugatish qiymati usuli korxonani tugatish sharti qabul qilingan holda qoʻllaniladi.
Xarajatga oid yondashuv usullari uchun umumiy formula quyidagi koʻrinishga ega:
Korxona qiymati = Aktivlar qiymati ― Majburiyatlar qiymati
35. Ishlab turgan korxonani sof aktivlar usuli bilan baholash uchun baholovchi baholash sanasiga qadar soʻnggi korxona buxgalteriyasi (yoki mavjud boʻlganda konsolidatsiya qilingan/birlashtirilgan) balansi asosida baholash balansi (iqtisodiy balans)ni tuzadi. Iqtisodiy balansda korxonaning barcha, shu jumladan buxgalteriya balansida hisobga olinmagan aktivlari (masalan, gudvill) va majburiyatlari bozor qiymati boʻyicha hisobga olinadi.
Iqtisodiy balansni tuzishda baholovchi:
koʻchmas mulkning bozor qiymatini aniqlaydi;
mashinalar, uskunalar va transport vositalarining bozor qiymatini aniqlaydi;
nomoddiy aktivlarning bozor qiymatini aniqlaydi. Aktivlarning tarmoq boʻyicha oʻrtacha daromaddorligi haqida axborot mavjud boʻlsa, gudvill qiymati quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi (bunda korxonaning balansida aks ettirilgan, xususiylashtirish (sotib olish) paytida gudvill sifatida korxona xususiy kapitalining balans qiymati va baholash qiymati oʻrtasidagi farq tarzida yuzaga kelgan nomoddiy aktivlar, baholashga kiritilmaydi):
SD ― korxona sof daromadi;
ABQ ― korxona aktivlarining bozor qiymati;
AOʻD ― aktivlarning tarmoq boʻyicha oʻrtacha daromadliligi;
KS ― kapitallashtirish stavkasi;
korxona moliyaviy qoʻyilmalarining bozor qiymatini, shu jumladan korxonaning qimmatli qogʻozlarga va boshqa tashkilotlarning ustav kapitallariga investitsiyalarini, shuningdek boshqa tashkilotlarga berilgan qarzlarni aniqlaydi. Fond bozorida kotirovka qilinadigan qimmatli qogʻozlarga investitsiyalarning bozor qiymatini baholashda baholovchi ushbu qimmatli qogʻozlarning bozordagi kotirovkalariga asoslanadi.
Fond bozorida kotirovka qilinmaydigan qimmatli qogʻozlarga va boshqa tashkilotlarning ustav fondlariga qilingan investitsiyalar qiymatini baholash investitsiyalarning nazorat sifatlariga qarab amalga oshiriladi:
50 foizdan ortiq boʻlgan moliyaviy qoʻyilmalar (aksiyalar paketlari, ulushlar va boshqalar) qiymatini baholash 7-son MBS asosida amalga oshiriladi;
50 foizgacha (qoʻshib hisoblaganda) boʻlgan moliyaviy qoʻyilmalar (aksiyalar paketlari, ulushlar va boshqalar) qiymatini baholash quyidagi tartibda amalga oshiriladi:
fond bozorida kotirovka qilinadigan aksiyalar qiymatini baholash mazkur aksiyalarning baholash sanasidan oldingi kotirovkalarga muvofiq amalga oshiriladi;
dividendlar koʻrinishida (naqd, naqdsiz shaklda yoki aksiyalar koʻrinishida) daromadlar keltiradigan investitsiyalar qiymatini baholash soʻnggi uch yil uchun dividend koʻrinishidagi oʻrtacha yillik daromadni, agar bozor maʼlumotlari boʻlmasa baholash sanasidagi Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy bankining qayta moliyalashtirish stavkasi boʻyicha kapitallashtirish yoʻli bilan amalga oshiriladi;
munosib daromad keltirmaydigan investitsiyalar qiymatini baholash xususiy kapital miqdoridan kelib chiqib quyidagi formula asosida amalga oshiriladi:
Sak = Bin * Ssk / Suf * (1-Kkontr), bu erda:
Sak ― aksiyalar paketining hisoblangan qiymati;
Bin ― aksiyalar paketining balans qiymati;
Ssk ― xususiy kapitalning balans boʻyicha miqdori (xususiy mablagʻlar manbalari);
Suf ― balans boʻyicha ustav kapitalining miqdori;
Kkontr ― nazorat koeffitsiyenti.
Aksiyalar qiymatini hisoblashda baholanayotgan aksiyalar paketining nazorat darajasini inobatga olish zarur. Nazorat elementlari yoʻqligiga chegirma mazkur Metodikaning 36-bandiga asosan hisoblanadi.
Baholovchi, moliyaviy qoʻyilmalarning bozor qiymatini baholashda:
a) nihoyasiga yetkazilmagan kapital qoʻyilmalar ― tugallanmagan qurilish obyektlari va oʻrnatilishi lozim boʻlgan uskunalarning bozor qiymatini aniqlaydi;
b) tovar-moddiy zaxiralarining qiymatini ularning balans qiymati boʻyicha qabul qiladi;
v) kelgusi davrlar xarajatlari balans qiymati boʻyicha qabul qilinadi;
g) kechiktirilgan xarajatlar va daromadlarning qiymati quyidagi tarzda aniqlanadi:
agar ular buxgalteriya hisobi standartlarida belgilangan aktivlar va majburiyatlarni tan olish mezonlariga javob bersa, ularning qiymati balans qiymatiga teng holda qabul qilinadi;
agar ular standartlarida belgilangan aktivlar va majburiyatlarni tan olish mezonlariga javob bermasa, ularning qiymati toʻlanadigan foyda soligʻi (muddati kechiktirilgan daromadlar uchun) yoki ushbu soliqdan tejalgan summa (muddati kechiktirilgan xarajatlar uchun) boʻyicha hisoblanadi. Bunda toʻlanishi kerak boʻlgan soliq yoki uning tejash summasi ushbu soliqning amaldagi stavkasini kechiktirilgan xarajatlar va daromadlarning balans qiymatiga koʻpaytirish yoʻli bilan hisoblanadi;
d) pul mablagʻlari qiymatiga tuzatish kiritilmaydi;
e) har bir debitor boʻyicha uzoq muddatli debitorlik qarzining bozor qiymatini kutilayotgan qarz toʻlovlari va qarz boʻyicha foizlarni diskontlashni diskontlash stavkasi boʻyicha qarzni uzish muddatlari va ehtimolini hisobga olgan holda amalga oshirish yoʻli bilan aniqlaydi. Diskontlash stavkasi agar bozor maʼlumotlari boʻlmasa, Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki tomonidan belgilangan qayta moliyalashtirish stavkasi miqdorida olinadi. Joriy debitor qarzi balans qiymatiga teng deb olinadi;
j) uzoq muddatli majburiyatlarning bozor qiymatini kutilayotgan qarz toʻlovlari va qarz boʻyicha foizlarni diskontlash stavkasi boʻyicha toʻlov muddatlari grafiklarini hisobga olgan holda diskontlash orqali aniqlaydi;
z) majburiyatlarning balans qiymatiga teng deb olinadigan joriy majburiyatlarning bozor qiymatini aniqlaydi;
i) baholanayotgan korxonaga tegishli boʻlgan, balansdan tashqari hisobda turgan, foydalanishda boʻlgan xoʻjalik inventari balansdan tashqari hisobda koʻrsatilgan qiymati boʻyicha 50 foiz miqdoridagi eskirishni ayirib tashlagan holda baholanadi;
k) hisobga olinmagan majburiyatlarning (agar ular mavjud boʻlsa) bozor qiymatini aniqlaydi.
36. Korxona xususiy kapitalining bozor qiymati sof aktivlar usuli yordamida aktivlar summasining bozor qiymatidan majburiyatlar summasining bozor qiymatini ayirib tashlash yoʻli bilan aniqlanadi. Baholanayotgan mulk ulushining bozor qiymati korxona xususiy kapitali qiymatiga nisbatan mutanosib qism sifatida hisoblanadi. Mulkning nazorat huquqini bermaydigan ulushi (aksiyalarning nazorat huquqini bermaydigan paketi) baholangan holda ayrim (yoki barchasi) nazorat funksiyalarining yoʻqligiga chegirma kiritiladi.
Bozor axboroti mavjud boʻlmaganda, nazorat elementlari yoʻqligiga chegirmalar quyidagi tarzda hisoblanadi:

Baholanayotgan aksiyalar paketi miqdori (foizda)

Nazorat elementlari yoʻqligiga chegirma (foizda)

100 dan 75 gacha +1 oddiy aksiya

0

75 dan 50 gacha +1 oddiy aksiya

5

50 dan 25 gacha +1 oddiy aksiya

10

25 dan 10 gacha +1 oddiy aksiya

15

10 va undan kam

20

37. Tugatish qiymati usuli korxona tugatilganda va uning aktivlari alohida-alohida sotilganda mulkdor olishi mumkin boʻlgan qiymatni aniqlashga asoslanadi.
Baholovchi korxona aktivlarining joriy qiymatini bu aktivlarning moʻljallanayotgan sotish sanasida aniqlangan, baholash sanasida aktivni sotish bilan bogʻliq tavakkalchilikni hisobga oluvchi diskontlash stavkasi boʻyicha keltirilgan joriy qiymati sifatida aniqlanadi. Tugatish shartlari bilan bunday aktivni sotishga xos boʻlgan muddatdan kamroq sotish muddati belgilangan boʻlsa, aktivning bozor qiymatidan qisqartirilgan sotish muddatiga chegirmani ayirib tashlash talab etiladi.
Tugatish xarajatlari quyidagilarni oʻz ichiga oladi:
tugatish uchun toʻgʻridan-toʻgʻri xarajatlar ― vositachilarga haq, jalb qilinadigan tashkilotlar xizmatiga haq toʻlash, aktivlarni sotishda toʻlanadigan soliqlar;
aktivlarga ular sotilgunga qadar egalik qilish bilan bogʻliq xarajatlar ― tayyor mahsulot zaxiralari, tugallanmagan ishlab chiqarish, uskunalar, mashinalar, mexanizmlar, koʻchmas mulk obyektlarini saqlab turish xarajatlari va korxonani tugatish yakunlangunga qadar uning ishini quvvatlash boʻyicha boshqaruv xarajatlari.
38. Korxonaning tugatish qiymati tugatish xarajatlari ayirib tashlangan aktivlarning joriy qiymati bilan korxona majburiyatlarining joriy qiymati oʻrtasidagi tafovut sifatida aniqlanadi. Mulk ulushining qiymati korxonaning tugatish qiymatiga nisbatan mutanosib qism sifatida hisoblanadi.
4-§. Qoʻllanilgan yondashuvlar doirasida olingan natijalarni muvofiqlashtirish va baholash obyektining yakuniy qiymatini hisoblash
39. Baholash natijalarini quyidagi usullardan biri orqali amalga oshiriladi:
mantiqiy muvofiqlashtirish usuli;
matematik oʻlchash usuli.
40. Solishtirma oʻlchovlarni aniqlashda baholovchi quyidagi asosiy omillarni tahlil qilishi lozim:
tahlil va hisoblashlarga asos boʻlgan axborotning ishonchliligi va yetarliligini;
baholash yondashuvi baholash obyektiga xos boʻlgan narx belgilovchi omillar tuzilishini hisobga olishga qodirligini;
yondashuv baholash obyektiga oʻxshash obyektlarning qoida tariqasidagi xaridorlari va sotuvchilari motivatsiyasini aks ettirishga qodirligini;
baholash yondashuvi hisoblanayotgan qiymat turiga muvofiqligini.
41. Baholash obyekti qiymatining yakuniy miqdori quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:
Kyak = Kxar * S1 + Kdar * S2 + Kqiyos * S3 , bu erda:
Kyak ― baholash obyektining yakuniy qiymati;
Kxar, Kdar, Kqiyos ― tegishlicha xarajatga oid, daromadga oid va qiyosiy yondashuvlar bilan aniqlangan qiymatlar;
S1, S2, S3 ― har bir baholash yondashuvi uchun tanlangan tegishli solishtirma oʻlchovlar. Bunda quyidagi shart bajarilishi lozim:
S1 + S2 + S3 = 1
Oʻzbekiston Respublikasining Yagona milliy baholash standartiga
2-ILOVA
Koʻchmas mulkni baholash (8-son MBS)
METODIKASI
Mazkur Metodika 8-son MBSni amalda qoʻllash tartibini belgilaydi hamda tavsiyaviy xususiyatga ega hisoblanadi.
1-bob. Umumiy qoidalar
1. Mazkur Metodikada koʻchmas mulkni Oʻzbekiston Respublikasining yagona milliy baholash standartlari, shu jumladan 8-son MBSga muvofiq baholash uchun zarur eng minimal yondashuvlar va usullar keltirilgan. Baholovchilar baholash faoliyati toʻgʻrisidagi qonunchilik hujjatlariga hamda mazkur Oʻzbekiston Respublikasining Yagona milliy baholash standartiga zid boʻlmagan boshqa yondashuv va usullardan foydalanishi mumkin.
(1-band Oʻzbekiston Respublikasi adliya vazirining 2021-yil 28-iyuldagi 16-mh-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3313, 28.07.2021-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 28.07.2021-y., 10/21/3313/0724-son)
2. Ushbu Metodikada quyidagi asosiy tushunchalardan foydalaniladi:
analog ― asosiy iqtisodiy, fizik, texnik va boshqa tavsiflarga koʻra baholash obyektiga oʻxshash, narxi oʻxshash shartlarda tuzilgan bitimdan yoki raqobatli bozorda qilingan taklifdan maʼlum boʻlgan boshqa obyekt;
tavakkalsiz stavka ― koʻchmas mulkka investitsiyalangan kapitaldan olinadigan, tavakkalchilikning eng past darajasi bilan tavsiflanadigan daromad meʼyori;
yalpi renta multiplikatori ― koʻchmas mulk obyektining sotuv narxi va yalpi (potensial yoki haqiqiy) daromadi nisbatini aks ettiruvchi koʻrsatkich;
haqiqiy yosh ― yaxshilashlarning ularning holati va foydali xossalariga muvofiq boʻlgan, yaxshilashlarning iqtisodiy xizmat muddatidan ularning qolgan iqtisodiy xizmat muddatini ayirish yoʻli bilan hisoblanadigan yoshi. Foydalanish sharoitlariga qarab yaxshilashlarning haqiqiy yoshi ularning amaldagi (xronologik) yoshidan kichkina, unga teng yoki undan katta boʻlishi mumkin;
pul oqimi ― muayyan davr mobaynida koʻchmas mulk obyektidan olinadigan pul mablagʻlari oqimi;
yer uchastkasi ― yer fondining qayd etilgan chegaraga, maydonga, joylashish manziliga, huquqiy rejimga hamda davlat yer kadastrida aks ettiriladigan boshqa xususiyatlariga ega boʻlgan qismidir;
tashqi (iqtisodiy) eskirish ― koʻchmas mulk obyekti qiymati mazkur obyektdan tashqi omillar taʼsiri natijasida pasayishi;
yigʻilgan eskirish ― koʻchmas mulk obyektining jismoniy, funksional va tashqi eskirish bilan bogʻliq umumiy qiymatining yoʻqolishi (qadrsizlanishi);
bartaraf etib boʻlmaydigan eskirish ― shunday bir eskirish boʻlib, uni bartaraf etish xarajatlari bartaraf etish natijasida koʻchmas mulk obyektiga qoʻshiladigan qiymatidan koʻproqdir;
bartaraf etib boʻladigan eskirish ― shunday bir eskirish boʻlib, uni bartaraf etish xarajatlari bartaraf etish natijasida koʻchmas mulk obyektiga qoʻshiladigan qiymatidan kamroq yoki unga tengdir;
jismoniy eskirish ― tabiiy qarish, notoʻgʻri foydalanish, konstruktiv nuqsonlar, shuningdek yaxshilash elementlarining mexanik shikastlanishlari bilan belgilangan yaxshilashlar qiymatidagi yoʻqotish;
funksional eskirish ― yaxshilashlar toʻlaligicha yoki ayrim elementlariga koʻra bozor talablariga muvofiq emasligi bilan belgilangan yaxshilashlar qiymatidagi yoʻqotish;
ixtisoslashtirilmagan koʻchmas mulk ― ochiq bozorda sotib olinadigan, sotiladigan va ijaraga beriladigan koʻchmas mulk;
koʻchmas mulkka boshqa shaxslarning huquqlarini yuklash ― garovga, ijaraga boʻlgan huquqni, servitutlarni, cheklashlarni, shartnoma boʻyicha majburiyatlarni, mulkni ushlab qolish huquqini, sudning mulkni xatlash toʻgʻrisidagi qarorini, huquqlarni topshirishni va qonunchilik hujjatlarida belgilangan, koʻchmas mulkka nisbatan olinadigan boshqa huquqlarni oʻz ichiga oluvchi koʻchmas mulkka boʻlgan huquq. Koʻchmas mulkka boshqa shaxslarning huquqlarini yuklash qonunchilik hujjatlariga yoki shartnomaga muvofiq belgilanadi;
(2-bandning oʻn beshinchi xatboshisi Oʻzbekiston Respublikasi adliya vazirining 2021-yil 28-iyuldagi 16-mh-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3313, 28.07.2021-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 28.07.2021-y., 10/21/3313/0724-son)
qurilishi tugallanmagan obyekt ― qurilish ishlari boshlangan, lekin baholash sanasida hali tugallanmagan va (yoki) obyekt qurilishini moliyalashtirish manbalaridan qatʼi nazar, foydalanishga qabul qilish toʻgʻrisidagi hujjatlari belgilangan tartibda rasmiylashtirilmagan obyekt;
tavakkalchilik uchun mukofot ― tavakkalsiz stavka boʻyicha qoʻyilmalar bilan taqqoslaganda, koʻchmas mulkka qoʻyilmalarga xos boʻlgan tavakkalchilik darajasini aks ettiradigan daromadning qoʻshimcha normasi;
ixtisoslashtirilgan koʻchmas mulk ― oʻz xususiyatiga (konstruktiv xususiyatlari, ixtisosligi, katta-kichikligi, joylashgan eriga yoki mazkur omillar birikmasiga) koʻra undan foydalanishning muayyan turi bilan cheklangan foydali xossalarga ega boʻlgan va ochiq bozorda kamdan-kam sotiladigan (korxonaning bir qismi sifatida sotilgan hollar bundan mustasno) koʻchmas mulk;
iqtisodiy xizmat muddati ― shunday bir davr muddati boʻlib, uning oʻtishi mobaynida yaxshilashlar koʻchmas mulk obyektining qiymatiga hissa qoʻshadi;
diskontlash stavkasi ― baholanayotgan koʻchmas mulk obyektini yaratish yoki oʻzgartirish bilan bogʻliq boʻlgan taxmin qilinayotgan barcha xarajatlarni va hisob-kitoblarga koʻra u kelgusida yaratadigan daromadni mazkur obyektni baholash sanasiga keltirish uchun foydalaniladigan foiz stavkasi;
kapitallashtirish stavkasi ― baholash obyektiga oʻxshash koʻchmas mulk obyektlarining joriy (muayyan sanadagi) daromaddorlik koʻrsatkichi;
tiklash qiymati ― baholash obyektiga oʻxshash yangi obyektni oʻxshash materiallar va texnologiyalardan foydalanib yaratish xarajatlari summasi;
oʻrnini almashtirish qiymati ― baholash obyektiga oʻxshash foydali xossalarga ega boʻlgan yangi obyektni zamonaviy materiallar va texnologiyalar yordamida yaratish xarajatlari summasi;
joriy qiymat ― tegishli diskontlash stavkasidan foydalanib muayyan sanaga keltirilgan boʻlgʻusi daromadlar qiymati;
yaxshilashlar ― yer uchastkasini undan keyinchalik foydalanish uchun oʻzgartirish borasidagi faoliyat natijasida yaratilgan va u bilan uzviy bogʻliq boʻlgan yer uchastkasidagi oʻzgarishlar. Yaxshilashlar binolar, inshootlar, muhandislik sistemalari va tarmoqlari, koʻp yillik oʻsimliklarni va ular bilan jamuljam holda konstruktiv yoki funksional yaxlitlikni tashkil etadigan boshqa obyektlarni oʻz ichiga oladi;
sof renta multiplikatori ― koʻchmas mulk obyektining sotuv narxi va sof operatsion daromadi nisbatini aks ettiradigan koʻrsatkich.
xizmat muddati uzoq elementlar ― yaxshilashning xizmat muddati bilan teng boʻlgan muddatga ega yaxshilash elementlari;
xizmat muddati qisqa elementlar ― yaxshilashning xizmat muddati mobaynida vaqti-vaqti bilan almashtirib turishni talab etadigan yaxshilash elementlari.
3. Baholash obyektining qiymati unga boʻlgan mulkiy (ashyoviy va majburiyatga oid) huquqlar, mazkur huquqlarga doir cheklashlar va ularga boshqa shaxslar huquqlarining yuklanishini hisobga olib aniqlanadi. Bunday huquqlarga quyidagilar kiradi:
toʻla mulkdorlik huquqi;
egalik qilish huquqi;
tasarruf etish huquqi;
foydalanish huquqi;
yer uchastkasiga umrbod meros qilib qoldiriladigan egalik huquqi;
uch uchastkasidan doimiy (muddatsiz) foydalanish huquqi;
ijaraga olish huquqi;
servitut;
qonunchilik hujjatlari bilan taqiqlanmagan boshqa huquqlar.
(3-bandning oʻninchi xatboshisi Oʻzbekiston Respublikasi adliya vazirining 2021-yil 28-iyuldagi 16-mh-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3313, 28.07.2021-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 28.07.2021-y., 10/21/3313/0724-son)
Baholash shartnomasi shartlariga va baholash obyektining xususiyatlariga qarab toʻla mulkdorlik huquqini yoki ayrim mulkiy huquqlarni baholash belgilanishi mumkin.
4. Yer uchastkasini yaxshilashlarga quyidagilar kiradi:
yer uchastkasida joylashgan alohida binolar, inshootlar va ularning guruhlari, mazkur uchastkaga tegishli boʻlgan yer osti inshootlari yoki ularning qismlari;
binolarga barcha uzoq muddatli ulanishlar, jumladan ichki suv taʼminoti, isitish va sovutish tizimlari, elektr taʼminoti, gaz tarmoqlari, shuningdek oʻrnatilgan statsionar qurilmalar (mashinalar, asbob-uskunalar);
yer uchastkasiga va binolarning ichki tarmoqlariga ulangan muhandislik inshootlari, kommunikatsiyalar va tarmoqlar;
mazkur uchastkaga tegishli boʻlgan, lekin uning chegarasidan tashqarida joylashgan xoʻjalik, transport va muhandislik taʼminoti elementlari;
uchastka hududini obodonlashtirish obyektlari, shu jumladan koʻp yillik oʻsimliklar;
infratuzilma obyektlaridagi mulk ulushlari;
baholanayotgan mulk bilan yaxlit majmuani hosil qiluvchi, konstruktiv yoki funksional jihatdan uning ajralmas qismi boʻlgan boshqa obyektlar.
5. Binoda va yer uchastkasida oʻrnatilgan statsionar qurilmalar baholash maqsadlarida ikki toifaga ajratiladi:
bino xizmat koʻrsatish tizimlarining koʻchmas mulk bahosiga kiritiladigan tarkibiy elementlari;
koʻchmas mulk obyektida olib borilayotgan biznesda foydalaniladigan, yer uchastkasi va yaxshilashlardan alohida baholanadigan statsionar qurilmalar.
6. Koʻchmas mulk bahosiga kiritiladigan statsionar qurilmalar, mashinalar va asbob-uskunalar binolarning quyidagi xizmat koʻrsatish tizimlariga kiradi:
elektr taʼminoti ― noishlab chiqarish ehtiyojlarini qondirish uchun moʻljallangan markaziy quvvatlantiruvchi kabellar, transformatorlar, qalqonli, zaxiradagi generatorlar va elektr tarmoqlari;
gaz taʼminoti ― gaz stansiyalarigacha va ularning doirasidagi gaz quvur yoʻllari, shuningdek noishlab chiqarish ehtiyojlarini qondirish uchun moʻljallangan binolar doirasidagi gaz quvur yoʻllari;
suv taʼminoti― rezervuarlar, quduqlar va skvajinalar, nasoslar, suv tozalash uskunalari, baklar, taqsimlash tarmoqlari, drenaj qurilmalari va kanalizatsiya tizimlari;
isitish va havo haroratini maqbullashtirish ― qozonlar va tegishli asbob-uskunalar, yonilgʻi baklari, radiatorlar, kaloriferlar, konditsionerlar uchun asbob-uskunalar, havo yoʻnaltirish quvurlari, ventilyatorlar va noishlab chiqarish maqsadlarida foydalaniladigan boshqa asbob-uskunalar;
liftlar va yuk koʻtargichlar ― bino tuzilishining ajralmas qismini shakllantiradigan va notijorat maqsadlarida foydalaniladigan yoʻlovchi va yuk liftlari, eskalatorlar, transportyorlar, yuk koʻtargichlar va tayanchlar.
7. Qiymat turini tanlashning asosiy mezoni baholash maqsadidir. Koʻchmas mulkni baholashda aniqlanadigan qiymatning asosiy turi bozor qiymatidir. Koʻchmas mulk qiymatini baholashda aniqlanishi mumkin boʻlgan bozor qiymatidan boshqa turdagi qiymatlarga quyidagilar kiradi:
investitsiya qiymati;
almashtirish qoldiq qiymati;
sugʻurta qiymati;
utilizatsiya qiymati;
tugatish qiymati;
soliq solinadigan qiymat.
8. Baholash sanasi baholash maqsadlaridan kelib chiqib belgilanadi va qoida tariqasida, baholovchi tomonidan baholash obyektini koʻzdan kechirish sanasiga muvofiq boʻladi. Baholovchi baholash sanasidagina mavjud boʻlgan holatlarni va baholash sanasiga qadar yuz bergan voqealarni eʼtiborga olishi lozim.
9. Baholash obyektining bozor qiymati toʻgʻrisida asoslantirilgan xulosa chiqarish uchun baholovchi mintaqadagi ijtimoiy-iqtisodiy vaziyat, koʻchmas mulk bozori, baholash obyekti joylashgan yer va baholash obyektining tavsiflari haqida axborot yigʻishi va uni tahlil qilishi lozim.
10. Mintaqadagi ijtimoiy-iqtisodiy vaziyatni tahlil qilishda baholovchi:
mintaqaning tabiiy-iqlim xususiyatlarini;
asosiy makroiqtisodiy koʻrsatkichlarni;
iqtisodiyot tarmoqlari boʻyicha asosiy koʻrsatkichlar, ularning oʻzgarish dinamikasi va baholash obyektining bozordagi holatiga taʼsirini;
ijtimoiy rivojlanishning asosiy koʻrsatkichlari, ularning oʻzgarish dinamikasi va baholash obyektining bozordagi holatiga taʼsirini oʻrganadi.
Mintaqadagi ijtimoiy-iqtisodiy vaziyat tahlilining natijalariga koʻra baholovchi baholash obyektining bozordagi joriy va boʻlgʻusi holatini asoslaydi, ehtimol tutilgan qoida tariqasidagi xaridor va uning investitsion motivatsiyasi aniqlanadi.
11. Koʻchmas mulk bozorini tahlil qilishda baholovchi:
baholash obyekti joylashgan mintaqadagi koʻchmas mulk bozorining umumiy tavsiflarini;
koʻchmas mulk bozorining tuzilishi va ishtirokchilarini;
koʻchmas mulk bozorining ayrim segmentlari boʻyicha talab va taklif omillarini miqdoriy tahlil va tendensiyalar tahlili bilan birga oʻrganadi.
Bozor tendensiyalarining tahlili uchun zarur boʻlgan bozorni segmentlarga ajratish koʻchmas mulkning quyidagi toifalari boʻyicha amalga oshiriladi:
turar joy koʻchmas mulki;
tijorat koʻchmas mulki;
sanoat koʻchmas mulki;
qishloq xoʻjaligi koʻchmas mulki;
maxsus ahamiyatga molik koʻchmas mulk.
Baholash obyektiga va baholash shartnomasining shartlariga qarab koʻchmas mulk toifalarining har biri muayyan belgilarga koʻra yanada kichikroq segmentlarga ajratilishi mumkin.
Koʻchmas mulk bozorining tahlili natijalariga koʻra baholovchi koʻchmas mulk bozorida yuz berishi mumkin boʻlgan oʻzgarishlarni, baholash obyektining koʻchmas mulk bozoridagi joriy va boʻlgʻusi holatini muqobil foydalanish imkoniyatini hisobga olgan holda asoslaydi.
12. Baholash obyektining joylashgan erini tahlil qilishda baholovchi:
atrofdagi yerdan foydalanish xususiyatini;
transportda qatnovi qulayligini;
muhandislik tarmoqlari va kommunal xizmat koʻrsatishni;
ijtimoiy infratuzilmani;
iqtisodiy oʻrnini;
tutash hududning ekologik holatini;
ijtimoiy obroʻsini;
boshqa qulay va noqulay taʼsirlarni oʻrganadi.
Baholash obyekti joylashgan yer tahlilining natijalariga koʻra baholovchi baholash obyekti joylashgan erning mazkur obyekt qiymatiga taʼsir etishi mumkin boʻlgan ijobiy va salbiy tavsiflari hamda imkoniyatlarini asoslaydi.
13. Baholash obyekti tavsiflarini tahlil qilishda baholovchi:
baholash obyektining hajmiy-rejalashtirish va konstruktiv yechimi xususiyatlarini;
baholash obyektining muhandislik taʼminoti xususiyatlarini;
konstruktiv elementlar va muhandislik asbob-uskunalarining texnik holatini oʻraganadi.
Baholash obyekti tavsiflarining tahlili natijalariga koʻra baholovchi baholash obyekti texnik tavsiflarining foydali xossalari oʻxshash boʻlgan koʻchmas mulkka foydalanish va funksionallik jihatidan qoʻyiladigan hozirgi bozor talablariga muvofiqligini aniqlaydi.
Yuzaki koʻzdan kechirishni amalga oshirish vaqtida baholovchi ayrim konstruktiv elementlar boʻyicha yaxshilashlarni tekshiradi. Mazkur konstruktiv elementlarga quyidagilar kiradi:
yer osti qismi qurilmalari;
koʻtarib turuvchi asosni tashkil etadigan qurilmalar;
qavatlararo bogʻlanishlarning elementlari;
yopma (tom) qurilmalari;
devor va eshik tirqishlarining toʻldirgichlari;
pollar;
tashqi pardoz;
ichki muhandislik sistemalari va asbob-uskunalari.
ichki pardoz;
2-bob. Koʻchmas mulkdan eng maqbul va eng samarali foydalanish tahlili
14. Baholash obyektidan eng maqbul va eng samarali foydalanish tahlili ikki bosqichda amalga oshiriladi:
boʻsh turgan (yaxshilanmagan) deb qaraladigan yer uchastkasi uchun;
yaxshilashlar mavjud boʻlgan yer uchastkasi uchun.
Eng maqbul va eng samarali foydalanish tahlilini amalga oshirishda har bir bosqichda baholovchi:
koʻchmas mulk obyektidan foydalanishning qonunchilik hujjatlarida taqiqlanmagan ehtimol tutilgan variantlarini zonalarga ajratish meʼyorlari, shaharsozlikka oid cheklashlar, qurilish meʼyorlari va qoidalari hamda yuridik cheklashlarni hisobga olgan holda tahlil qiladi;
(14-bandning beshinchi xatboshisi Oʻzbekiston Respublikasi adliya vazirining 2021-yil 28-iyuldagi 16-mh-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3313, 28.07.2021-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 28.07.2021-y., 10/21/3313/0724-son)
foydalanishning ruxsat etilgan variantlaridan mazkur yer uchastkasida jismonan amalga oshirish mumkin boʻlganlarini yer uchastkasining fizik tavsiflari, atrofdagi imoratlar va yer uchastkasiga tutash hududdagi ijtimoiy vaziyatni hisobga olgan holda qoldiradi;
yer uchastkasidan foydalanishning jismonan amalga oshirish mumkin boʻlgan va qonun yoʻli bilan ruxsat etilgan variantlarining moliyaviy samaradorligini qurilish yoki yaxshilashlarni rekonstruksiya qilish xarajatlarini va koʻchmas mulk obyekti yaratishi mumkin boʻlgan daromadlarni hisobga olgan holda tahlil qiladi;
joriy qiymati eng katta boʻlgan koʻchmas mulk obyektidan foydalanish variantini eng samarali foydalanish sifatida tanlaydi.
15. Eng maqbul va eng samarali foydalanish tahlilini amalga oshirishda baholovchi baholash sanasida koʻchmas mulk obyektiga xos boʻlgan va qoida tariqasidagi investorlar tomonidan qabul qilinadigan foydalanish variantlarini oʻrganishi lozim.
16. Yaxshilashlar mavjud boʻlgan yer uchastkasidan eng maqbul va eng samarali foydalanish tahlili mavjud qurilmalarni oʻzgartirishning quyidagi variantlarini hisobga olgan holda amalga oshiriladi:
mavjud yaxshilashlardan oʻzgartirmasdan foydalanish;
mavjud yaxshilashlarni rekonstruksiya qilish;
mavjud yaxshilashlarni buzib tashlash.
17. Eng maqbul va eng samarali foydalanish tahlili natijalariga koʻra baholovchi yer uchastkasidan joriy foydalanish undan eng samarali foydalanishga qay darajada muvofiq ekanligi toʻgʻrisida xulosa chiqaradi va shunga qarab baholashning eng maqsadga muvofiq yondashuvlari va usullarini tanlash amalga oshiriladi.
3-bob. Baholash yondashuvlari va usullari
1-§. Qiyosiy yondashuv
18. Baholash obyekti qiymatini aniqlashda qiyosiy yondashuvdan foydalanish uchun baholovchi kamida uchta analogni tanlab olishi lozim. Taqqoslash analoglarini tanlash uchun asosiy mezon baholash obyektiga oʻxshash boʻlgan eng samarali foydalanishdir.
19. Baholash obyekti qiymatini sotuvlarni taqqoslash usuli bilan baholashda taqqoslash birligini tanlash, qoida tariqasida, koʻchmas mulk tipi bilan belgilanadi. Taqqoslash birligi sifatida quyidagilar qoʻllaniladi:
bino yoki yer uchastkasining maydon birligi (kvadrat metr, sotix, gektar) narxi;
binoning hajm birligi (kub metr) narxi;
tijorat salohiyatiga muvofiq baholanadigan baholash obyektlari uchun oʻrin, nomer narxi va boshqa oʻlchov birliklari.
20. Baholovchi qaysi taqqoslash elementi boʻyicha analog va baholash obyekti oʻrtasidagi farqni aniqlagan boʻlsa, shu taqqoslash elementi analogining narxiga tuzatishlar kiritadi.
Topshiriladigan mulkiy huquqlarga tuzatishlarni hisoblash uchun analog daromadining manbalari, tuzilishi va uni ijaraga berish shartlari haqida axborot mavjud boʻlishi lozim.
Moliyalashtirish shartlariga qarab tuzatishlar kiritish analog bilan bitimlar tuzishda baholash obyektiga nisbatan kreditlash sxemalari va haq toʻlash shakllarida farqlar mavjud boʻlgan holda amalga oshiriladi.
Sotuv shartlariga qarab kiritiladigan tuzatishlar xaridor va sotuvchi oʻzaro munosabatlarining tahlili asosida aniqlanadi.
Xariddan keyingi xarajatlarga, masalan, bino yoki uning bir qismini demontaj qilish xarajatlari, yer uchastkasining ifloslanishini bartaraf etish xarajatlari kabi xarajatlar kiradi.
Bozor shartlariga qarab tuzatishlar kiritish analog bilan bitim tuzilgan sanadan baholash obyektini baholash sanasiga qadar oʻtgan vaqtga qarab sotuvlarning narxlariga tuzatishlar kiritishni nazarda tutadi.
Analog joylashgan erga qarab uning narxiga tuzatish kiritishni amalga oshirish uchun baholovchi taqqoslanayotgan obyektlar joylashgan yer bilan bogʻliq farqlarni aniqlashi va koʻchmas mulk obyektining narxiga bu farqlar qoʻshgan hissani hisoblashi lozim.
Fizik tavsiflar farqiga qarab tuzatish kiritish qiymatga mazkur farq qoʻshgan hissa bilan belgilanadi. Tuzatish kiritishni amalga oshirish chogʻida oʻrganiladigan fizik tavsiflarga quyidagilar kiradi: binoning katta-kichikligi, qurilish sifati, qurilish materiallari, arxitekturaviy uslubi, binoning yoshi va holati, funksional jihatdan foydaliligi, yer uchastkasi hajmi va unda qurilgan imoratlar maydoni, jalb qiluvchanligi, obodonlashtirilganligi va qulayliklari, uchastka ekologiyasi.
Fizik tavsiflar farqiga qarab tuzatish kiritishda obyektning uning daromadiga taʼsir etadigan tavsiflari, chunonchi: foydalanish xarajatlari, boshqarish sifati, ijarachilarning ishonchliligi, ijara narxidagi chegirmalar, ijara shartnomasi shartlari, ijara shartnomasi tugaydigan muddat, ijarani uzaytirish variantlari oʻrganiladi.
Foydalanish turiga qarab tuzatish kiritish analog sifatida baholash obyekti bilan muvofiq kelmaydigan eng samarali foydalanishli obyekt tanlangan holda qoʻllaniladi.
Agar analog qiymatiga koʻchmas mulk hisoblanmaydigan komponentlar (masalan, biznes uchun asbob-uskunalar, mebel) kiritilgan boʻlsa, ularning qiymati analog qiymatidan chegirib tashlanishi lozim.
21. Analoglar soni bilan tuzatishlar kiritish amalga oshirilayotgan taqqoslash elementlarining nisbatiga doir mavjud axborotga qarab, baholovchi tuzatishlarni hisoblashning miqdoriy va sifatga oid usullarini qoʻllaydi.
taqqoslash elementiga qarab kiritiladigan tuzatishni mazkur elementga koʻra farq qiladigan ikki obyektni taqqoslash yoʻli bilan aniqlash imkoniyatini beradigan maʼlumotlar juftligini tahlil qilish usuli;
Agar analoglar soni analoglarni birlikka koʻpaytirilgan baholash obyekti bilan taqqoslashni amalga oshirishda qoʻllanilayotgan taqqoslash elementlari sonidan koʻproq yoki unga teng boʻlsa, baholash uchun tuzatishlarni hisoblashning miqdoriy usullaridan foydalaniladi. Mazkur usullarga quyidagilar kiradi:
vaqt yoki joy belgisiga koʻra qiymat oʻzgarishining statistik qonuniyatlarini aniqlash maqsadida maʼlumotlarni sotuv narxi yoki joylashgan yer kabi oʻzgaruvchilar boʻyicha guruhlashni nazarda tutadigan maʼlumotlar guruhlarini tahlil qilish usuli;
chiziqli tenglamalar sistemalarini matritsa sifatida yechishga asoslangan chiziqli algebra usuli;
koʻchmas mulk obyektlarini korrelatsion-regression yoki klasterli tahlil yordamida baholash usulini analoglar soni taqqoslash elementlari sonidan besh baravar koʻproq boʻlgan holda qoʻllash maqsadga muvofiqdir;
grafik tahlil usuli, bunda baholovchi narxlarning oʻzgarish grafiklari tahlili asosida qiymatning oʻzgarish xususiyati haqida xulosalar chiqaradi;
xarajatlarni tahlil qilish usuli. U analogning texnik yoki huquqiy tavsiflarini baholash obyektiga keltirish uchun mazkur analogga nisbatan qilinishi lozim boʻlgan xarajatlar haqidagi maʼlumotlardan foydalanishga asoslanadi. Bunda, tuzatishlar oʻrtacha bozor koʻrsatkichlariga muvofiq kelishi lozim;
koʻchmas mulk boʻyicha ixtisoslashgan nashrlarda keltirilgan tavsiyalarga asoslangan ikkilamchi maʼlumotlarni tahlil qilish usuli;
baholash obyekti bilan taqqoslaganda analogning kamchiliklari yoki afzalliklari bilan belgilangan ijara stavkalaridagi tafovutni kapitallashtirish yoʻli bilan tuzatishlarni hisoblashga asoslangan ijara farqlarini kapitallashtirish usuli.
Agar analoglar soni analoglarni birlikka koʻpaytirilgan baholash obyekti bilan taqqoslashni amalga oshirishda qoʻllanilayotgan taqqoslash elementlari sonidan kamroq boʻlsa, baholash uchun tuzatishlarni hisoblashning sifatga oid usullaridan foydalaniladi. Mazkur usullarga quyidagilar kiradi:
analoglar narxlarining oʻsib yoki kamayib boruvchi qatorida baholash obyektining oʻrnini aniqlash maqsadida baholash obyekti va analoglarning qiyosiyligi tahliliga asoslangan nisbiy qiyosiy tahlil usuli;
baholovchining yoki jalb qilingan mutaxassislarning baholash obyekti va analoglar xususidagi subyektiv fikriga asoslangan ekspertiza yoʻli bilan baholash usuli.
22. Baholash obyektini baholash uchun qoʻllaniladigan tuzatishlarni hisoblash usullarining turlari va sonini tanlash baholovchining vakolatiga kiradi va baholash toʻgʻrisidagi hisobotda baholovchi tomonidan asoslantirilishi lozim.
2-§. Daromad yondashuvi
23. Toʻgʻridan-toʻgʻri kapitallashtirish usuli eng tipik yillik daromadni qiymatga uni daromadning baholash obyektiga oʻxshash koʻchmas mulk obyektlari qiymatiga nisbati haqidagi bozor maʼlumotlari tahlili asosida hisoblangan kapitallashtirish stavkasiga boʻlish yoʻli bilan toʻgʻridan-toʻgʻri oʻzgartirishga asoslangan:
, bu erda:
V ― baholash obyektining qiymati;
I ― sof operatsion daromad;
R ― kapitallashtirish umumiy stavkasi.
Agar daromad oqimlari davrning uzoq muddati mobaynida barqaror boʻlsa yoki daromad oqimlari barqaror moʻtadil surʼatlarda oʻzgarsa, toʻgʻridan-toʻgʻri kapitallashtirish usuli qoʻllaniladi.
Agar daromad oqimlari beqaror boʻlsa yoki baholash obyekti jiddiy taʼmirlashni (rekonstruksiya qilishni) talab qilsa yoki tugallanmagan qurilish holatida boʻlsa, toʻgʻridan-toʻgʻri kapitallashtirish usuli, qoida tariqasida, qoʻllanilmaydi.
24. Koʻchmas mulk qiymatini toʻgʻridan-toʻgʻri kapitallashtirish usuli bilan hisoblash uchun daromadning asosiy manbai baholash obyekti ijarasidir.
Koʻchmas mulk obyektidan boshqa daromadlar koʻchmas mulk faoliyatidan olinishi va ijara haqiga kirmasligi mumkin (masalan, garaj yoki avtotransport uchun toʻxtash joyidan foydalanganlik uchun haq, saqlash kameralarini taqdim etishdan olingan daromad). Bunda, daromad manbai baholash obyekti bilan bevosita va uzviy bogʻliq boʻlishi lozim.
25. Quyidagi ijara stavkalari farqlanadi:
mazkur mintaqada baholash obyekti mansub bozor segmentiga xos boʻlgan bozor ijara stavkalari;
ijara shartnomasi bilan belgilanadigan kontrakt ijara stavkalari.
Bozor ijara stavkasidan koʻchmas mulk obyektiga boʻlgan toʻla mulkdorlik huquqini baholashda foydalaniladi. Kontrakt ijara stavkasi ijaraga beruvchining qisman mulkiy huquqlarini baholash uchun qoʻllaniladi.
26. Daromad qiymati sifatida, qoida tariqasida, kutilayotgan sof operatsion daromad (bundan buyon matnda SOD deb yuritiladi)dan foydalaniladi. SOD quyidagi ketma-ketlikda hisoblanadi:
koʻchmas mulk obyektidan yil davomida olinadigan potensial yalpi daromad ijaraga berish uchun moʻljallangan maydonni ijara stavkasiga koʻpaytirish yoʻli bilan baholanadi;
haqiqiy yalpi daromad maydondan toʻla foydalanmaslikdan va ijara haqini yigʻishdagi yoʻqotishlarni potensial yalpi daromaddan ayirish va boshqa daromadlarni qoʻshish yoʻli bilan aniqlanadi;
haqiqiy yalpi daromaddan operatsion xarajatlarni ayirib, sof operatsion daromad olinadi.
27. Maydondan toʻla foydalanmaslikdan va ijara haqini yigʻishdagi yoʻqotishlar mazkur bozordagi boshqaruvning tipik darajasi uchun bozor koʻrsatkichlari boʻyicha hisoblanadi. Qiyosiy obyektlar boʻyicha bozor koʻrsatkichlarini hisoblash uchun zarur axborot boʻlmasa, yoʻqotishlar qiymati baholash obyektiga doir retrospektiv va joriy axborot tahlili asosida, ular kelgusida oʻzgarishi mumkinligini hisobga olgan holda aniqlanadi.
28. Operatsion xarajatlar quyidagilarni oʻz ichiga oladi:
miqdori koʻchmas mulkning ekspluatatsion yuklanganlik darajasiga bogʻliq boʻlmagan shartli oʻzgarmas xarajatlarni;
miqdori koʻchmas mulkning ekspluatatsion yuklanganlik darajasiga qarab oʻzgaradigan shartli oʻzgaruvchan (ekspluatatsion) xarajatlarni;
almashtirish xarajatlari (zaxiralar)ni.
Shartli oʻzgarmas xarajatlarga quyidagilar kiradi:
mol-mulk soligʻi;
mol-mulkni sugʻurtalash xarajatlari;
xizmat koʻrsatuvchi xodimlar maoshi (agar u binoning yuklanishiga bogʻliq boʻlmasa) va unga solinadigan soliqlar.
Shartli oʻzgaruvchan xarajatlarga quyidagilar kiradi:
boshqaruv xarajatlari;
kommunal xarajatlar;
hududni saqlash xarajatlari;
joriy taʼmirlash ishlari uchun xarajatlar;
xizmat koʻrsatuvchi xodimlar ish haqi va unga solinadigan soliqlar;
xavfsizlikni taʼminlash xarajatlari.
Almashtirish xarajatlariga tom, pol toʻshami, elektroarmatura kabi va boshqa tez eskiradigan yaxshilashlarni vaqti-vaqti bilan almashtirish xarajatlari kiradi.
29. Kapitallashtirish stavkasini bozorni siqish usuli bilan hisoblash qiyosiy koʻchmas mulk obyektlarining sotuv narxlari va SOD qiymatlari haqidagi bozor maʼlumotlariga asoslanadi va quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi:
, bu erda:
R ― kapitallashtirish stavkasi;
n ― qiyosiy koʻchmas mulk obyektlari soni;
Ii ― i-chi koʻchmas mulk obyektining sof operatsion daromadi;
Vi ― i-chi koʻchmas mulk obyektining sotuv narxi;
wi ― i-chi natijaning oʻlchovi (salmogʻi).
30. Kapitallashtirish stavkasini kapital xarajatlar qoplanishini hisobga olish usuli bilan hisoblash koʻchmas mulk qiymatining oʻzgarishi prognoz qilingan holda qoʻllanadi va ikki qism:
pul mablagʻlaridan foydalanganlik uchun tavakkalchiliklarni va muayyan investitsiyalar bilan bogʻliq boshqa omillarni hisobga olgan holda investorga toʻlanishi lozim boʻlgan kompensatsiya hisoblanadigan kapital uchun daromaddorlik stavkasi Ron;
boshlangʻich qoʻyilmalar summasining qaytishini belgilaydigan va aktivlarning eskiradigan qismiga qoʻllaniladigan kapitalning qaytish meʼyori Rof dan iborat boʻlgan kapitallashtirish stavkasini hisoblashni nazarda tutadi.
R = Ron + Rof
Kapital uchun daromaddorlik stavkasi kumulyativ tuzish usuli bilan hisoblanadi:
Ron = tavakkalsiz stavka + koʻchmas mulkka qoʻyilmalar tavakkalchiligi uchun mukofot + likvidlikning pastligi uchun mukofot + investitsion menejment uchun mukofot.
Kapitalning qaytish meʼyorini hisoblash uchun quyidagi usullarning biridan foydalaniladi:
investitsiyalangan kapital teng ulushlarda qoplanishini nazarda tutadigan Ring usulidan (toʻgʻridan-toʻgʻri qaytish):
n ― investitsiyalar qaytarilishi nazarda tutilayotgan vaqt davri;
kapitalning qaytish summalarini kapital uchun daromaddorlik stavkasi boʻyicha qayta investitsiyalashda foydalaniladigan Invud usulidan:
Rof = sff (n, Ron) , bu erda:
sff ― Ron stavkada qoplash fondi omili;
kapitalning qaytish summalari tavakkalsiz stavka boʻyicha qayta investitsiyalangan holda foydalaniladigan Xoskold usulidan:
Rof = sff (n, Rb) , bu erda:
Rb ― tavakkalsiz stavka.
31. Kapitallashtirish stavkasini bogʻliq investitsiyalar usuli bilan hisoblash koʻchmas mulk obyekti jalb qilingan mablagʻlardan foydalanib xarid qilingan holda amalga oshiriladi. Kapitallashtirish umumiy stavkasi oʻrtacha oʻlchangan qiymat sifatida hisoblanadi:
R = m*Rm + (1 ― m ) Re , bu erda:
Rm ― jalb qilingan mablagʻlar uchun kapitallashtirish stavkasi (ipoteka oʻzgarmas stavkasi) boʻlib, u kredit boʻyicha har yilgi toʻlovlarning ipoteka krediti summasiga nisbati sifatida aniqlanadi;
Re ― xususiy kapital uchun kapitallashtirish stavkasi boʻlib, u qiyosiy obyektlarning sotilishi haqidagi bozor maʼlumotlariga koʻra daromadning soliq solingunga qadar qiymatini xususiy kapital miqdoriga boʻlish yoʻli bilan aniqlanadi;
m ― ipoteka qarzi koeffitsiyenti boʻlib, u investitsiyalarning umumiy summasida jalb qilingan mablagʻlar ulushini koʻrsatadi va ipoteka krediti summasini investitsiyalarning umumiy summasiga boʻlish yoʻli bilan aniqlanadi.
32. Qoʻllanilayotgan kapitallashtirish stavkasi daromad turi, valyutasi va qiymati (nominal yoki real)ga muvofiq boʻlishi lozim. Kapitallashtirish stavkasini nominal qiymatdan real qiymatga va real qiymatdan nominal qiymatga qayta hisoblash quyidagi formulalar yordamida amalga oshiriladi:
Rn = Rr + Iinf + Rr * Iinf,
Rr = (Rn ― Iinf)/(1 + Iinf), bu erda:
Rn ― kapitallashtirish nominal stavkasi;
Rr ― kapitallashtirish real stavkasi;
Iinf ― inflatsiya indeksi (inflatsiyaning yillik surʼati).
Bunda, inflatsiya indeksi hisoblash uchun tanlangan valyutaga muvofiq boʻlishi lozim.
33. Koʻchmas mulk elementlaridan birining qiymatini toʻgʻridan-toʻgʻri kapitallashtirish usuli bilan hisoblash uchun, zarur maʼlumotlar mavjud boʻlgan taqdirda, qoldiq texnikasi qoʻllaniladi. Yer uchastkasi qiymati qoldiq texnikasi yordamida quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi:
Ve ― yer uchastkasi qiymati;
Vya ― yaxshilashlar qiymati;
I ― koʻchmas mulk obyektidan olingan sof operatsion daromad;
Re ― yer uchastkasidan olingan daromadlar uchun kapitallashtirish stavkasi;
Rya ― yaxshilashlardan olingan daromadlar uchun kapitallashtirish stavkasi.
Yaxshilashlar qiymati qoldiq texnikasi yordamida quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi:
34. Baholash obyektining qiymati pul oqimlarini diskontlash usuli (bundan buyon matnda POD usuli deb yuritiladi) yordamida diskontlash yoʻli bilan, shundan soʻng baholanayotgan koʻchmas mulkdan foydalanishning har bir yilidagi pul oqimlarini, shu jumladan mazkur koʻchmas mulkka egalik davrining oxirida uni qayta sotishdan keladigan pul oqimini qoʻshish orqali aniqlanadi:
V ― baholash obyektining qiymati;
Ii ― prognoz davri i-chi yilining pul oqimi;
D ― diskontlash stavkasi;
Vn ― reversiya (baholash obyektining prognoz davri tugaganidan keyingi qiymati);
i ― prognoz davri yilining raqami;
n ― prognoz davrining oxirgi yili.
35. Diskontlash stavkasi kumulyativ tuzish usuli bilan tavakkalsiz stavka va tavakkalchilik uchun mukofotlarni qoʻshish orqali aniqlanadi. Bunda tavakkalchilik uchun mukofotlarga quyidagilar kiradi:
mazkur qoʻyilmaga xos boʻlgan nolikvidlik (aktivning pul mablagʻlariga aylanishi) tavakkalchiligi uchun mukofot;
mazkur turdagi qoʻyilmalar uchun talab etiladigan boshqaruv ishi hajmi bilan belgilangan investitsion menejment tavakkalchiligi uchun mukofot;
baholash obyektiga xos boʻlgan qoʻshimcha (surunkali) tavakkalchilik uchun mukofot.
Tavakkalsiz stavka sifatida davlat qimmatli qogʻozlari boʻyicha foiz stavkasi yoki banklarning foiz stavkalari olinadi.
Tavakkalchilik uchun mukofotlarni belgilash ekspertiza yoʻli bilan amalga oshiriladi. Qiymatlarni va bunda qabul qilingan farazlarni asoslantirish baholovchi tomonidan baholash toʻgʻrisidagi hisobotda keltirilishi lozim.
36. Diskontlash stavkasini oʻxshash obyektlarning sotilishi haqidagi bozor maʼlumotlaridan ajratish usuli bilan hisoblash uchun baholovchi:
analoglarni tanlaydi;
har bir analog uchun prognoz davridagi pul oqimlarini va prognoz davridan keyingi qiymatni hisoblaydi;
maʼlum sotuv narxini va hisoblangan koʻrsatkichlarni pul oqimlarini diskontlash formulasiga solib, oldinma-ketin yaqinlashish yoʻli bilan har bir analog boʻyicha diskontlash stavkasini aniqlaydi;
baholash obyekti uchun diskontlash stavkasini barcha analoglar boʻyicha oʻrtacha oʻlchangan qiymat sifatida aniqlaydi.
37. Diskontlash stavkasini muqobil investitsiyalarni taqqoslash usuli bilan hisoblash, qoida tariqasida, koʻchmas mulkning investitsiya qiymatini aniqlash vaqtida amalga oshiriladi, bunda diskontlash stavkasi sifatida:
investor tomonidan talab qilinayotgan daromaddorlik darajasi;
muqobil loyihalarning va investor ixtiyorida mavjud boʻlgan moliyaviy vositalarning kutilayotgan daromaddorlik darajasi olinadi.
38. Qoʻllanilayotgan kapitallashtirish stavkasi daromad turi, valyutasi va qiymati (nominal yoki real)ga muvofiq boʻlishi lozim. Kapitallashtirish stavkasini nominal qiymatdan real qiymatga va real qiymatdan nominal qiymatga qayta hisoblash kapitallashtirish stavkasini qayta hisoblash bilan ayni bir tartibda amalga oshiriladi.
3-§. Xarajat yondashuvi
39. Xarajatga yondashuvi bilan aniqlanadigan baholash obyektining qiymati yer uchastkasiga boʻlgan mulkiy huquqlar qiymatidan va yigʻilgan eskirish chegirib tashlangan yaxshilashlarni tiklash qiymati yoki tadbirkor daromadini oʻz ichiga oladigan almashtirish qiymatidan iboratdir.
40. Agar yangi qurilishga xarajatlarni, eskirishni, yer uchastkasidan foydalanish huquqining bozor qiymatini, tadbirkorning koʻchmas mulk bozorida talab va taklifning nisbiy muvozanati sharoitidagi foydasini aniq baholash mumkin boʻlsa, xarajat yondashuvi usullari obyektiv natijalarni beradi.
Ushbu yondashuv quyidagi ketma-ketlikka ega:
bino va inshootlarning tiklanish qiymatini baholash;
tadbirkorlik foydasi miqdorini baholash;
aniqlangan eskirish turlarini hisoblash;
yer uchastkasidan foydalanish huquqining bozor qiymatini baholash;
tiklanish qiymatini eskirishga tuzatish va yer uchastkasidan foydalanishga boʻlgan huquq qiymatini qoʻshish yoʻli bilan obyektning yakuniy qiymatin hisoblash.
Koʻchmas mulkning bozor qiymati quyidagi formula yordamida hisoblanadi:
Sk = Se + (St.q. + TF ― I) , bu erda:
Sk ― koʻchmas mulk obyekti qiymati;
Se ― yer uchastkasidan foydalanishga boʻlgan huquq qiymati;
S t.q. ― koʻchmas mulk obyektining tiklanish qiymati;
TF ― tadbirkor foydasi;
I ― jamgʻarilgan eskirish.
41. Baholash obyekti tarkibiga kiruvchi yer uchastkasiga boʻlgan mulkiy huquqlar qiymatini aniqlash mazkur yer uchastkasini boʻsh turgan (yaxshilanmagan) deb qarash va undan eng samarali foydalanishni taxmin qilish yoʻli bilan amalga oshiriladi.
42. Yer uchastkasiga boʻlgan mulkiy huquqlar qiymatini qiyosiy tahlil usuli bilan hisoblash uchun baholovchi:
baholanayotgan yer uchastkasiga oʻxshash yer uchastkalarining sotuvlariga doir axborotni tahlil qiladi;
baholanayotgan yer uchastkasini oʻxshash yer uchastkalari bilan taqqoslashda qoʻllaniladigan taqqoslash elementlarini aniqlaydi;
har bir taqqoslash elementi boʻyicha tuzatishlar kiritishni amalga oshiradi;
yer uchastkasiga boʻlgan mulkiy huquqlar qiymatini oʻxshash yer uchastkalarining tuzatish kiritilgan narxlarini muvofiqlashtirish yoʻli bilan hisoblaydi.
43. Yer uchastkasiga boʻlgan mulkiy huquqlar qiymati taqsimlash usuli bilan yer uchastkasiga boʻlgan mulkiy huquqlar va yaxshilashlar narxining koʻchmas mulk tiplari boʻyicha guruhlangan koʻchmas mulkning umumiy narxidagi tipik nisbatiga doir statistik axborot asosida aniqlanadi. Yer uchastkasiga boʻlgan mulkiy huquqlar qiymatini taqsimlash usuli bilan hisoblash uchun baholovchi:
analoglar roʻyxatini tuzadi;
baholash obyekti va analoglarni taqqoslashda qoʻllaniladigan taqqoslash elementlarini aniqlaydi;
har bir analog uchun taqqoslash elementlari boʻyicha tuzatishlar kiritishni amalga oshiradi;
analoglarning tuzatishlar kiritilgan narxlarini muvofiqlashtirish yoʻli bilan baholash obyektining qiymatini aniqlaydi;
yer uchastkasiga boʻlgan mulkiy huquqlar qiymatini koʻchmas mulk yagona obyektining qiymatida yer uchastkasiga boʻlgan mulkiy huquqlarning eng odatiy ulushi asosida aniqlaydi.
44. Yer uchastkasiga boʻlgan mulkiy huquqlar qiymatini ajratish usuli bilan hisoblash uchun baholovchi:
baholash obyekti bilan taqqoslaganda yer uchastkalarining tavsiflari ayniqsa yaqin boʻlgan analoglarni tanlaydi;
har bir analog boʻyicha yaxshilashlar qiymatini xarajatga oid yondashuv usullari bilan tadbirkor daromadini hisobga olgan holda aniqlaydi;
har bir analog boʻyicha yer uchastkasiga boʻlgan mulkiy huquqlar qiymatini sotuv narxidan yaxshilashlar qiymatini ayirish yoʻli bilan aniqlaydi;
baholanayotgan yer uchastkasiga boʻlgan mulkiy huquqlar qiymatini sotuvlarni qiyosiy tahlil qilish usuli bilan olingan natijalardan foydalangan holda aniqlaydi.
45. Yer uchastkasiga boʻlgan mulkiy huquqlar qiymati yer rentasini kapitallashtirish usuli bilan baholash sanasidan keyingi birinchi yil uchun yer rentasi qiymatini kapitallashtirish stavkasiga boʻlish yoʻli bilan aniqlanadi.
Yer rentasi sifatida yer uchastkasini ijaraga berishdan olingan, bozor maʼlumotlariga koʻra hisoblangan daromad olinadi.
Kapitallashtirish stavkasi analoglar boʻyicha kapitallashtirish stavkalarini muvofiqlashtirish yoʻli bilan yoki tavakkalsiz stavkani mazkur yer uchastkasiga investitsiyalash bilan bogʻliq boʻlgan tavakkalchilik uchun mukofot qiymatiga koʻpaytirish yoʻli bilan aniqlanadi.
46. Yer uchastkasiga boʻlgan mulkiy huquqlar qiymatini yer uchun qoldiq usuli bilan hisoblash uchun baholovchi:
baholash obyektining sof operatsion daromadini ijara haqining bozor stavkalari asosida hisoblaydi;
yaxshilashlar qiymatini yer uchastkasidan eng samarali foydalanishga muvofiq boʻlgan yaxshilashlarni tiklash qiymati yoki almashtirish qiymati sifatida hisoblaydi;
yaxshilashlar uchun kapitallashtirish stavkasini aniqlaydi;
yaxshilashlarga toʻgʻri keladigan sof operatsion daromadni yaxshilashlarni tiklash qiymati yoki almashtirish qiymatini yaxshilashlar uchun kapitallashtirish stavkasiga koʻpaytirish yoʻli bilan hisoblaydi;
er rentasi qiymatini baholash obyektining sof operatsion daromadidan yaxshilashlarga toʻgʻri keladigan sof operatsion daromadni ayirish yoʻli bilan hisoblaydi;
yer uchastkasi uchun kapitallashtirish stavkasini aniqlaydi;
yer uchastkasiga boʻlgan mulkiy huquqlar qiymatini yer rentasi qiymatini yer uchastkasi uchun kapitallashtirish stavkasiga boʻlish yoʻli bilan hisoblaydi.
Zarur axborot mavjud boʻlsa, yer uchastkasiga boʻlgan mulkiy huquqlar qiymati yer uchun qoldiq usuli bilan baholash obyekti qiymatidan yaxshilashlar qiymatini ayirish yoʻli bilan aniqlanadi.
47. Yer uchastkasiga boʻlgan mulkiy huquqlar qiymati moʻljallanayotgan foydalanish usuli bilan quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi:
Vz ― yer uchastkasiga boʻlgan mulkiy huquqlar qiymati;
i ― yil raqami;
j ― yer uchastkasida yaxshilashlarni yaratish boʻyicha xarajatlarni amalga oshirish davrining soʻnggi yili;
Ei ― xarajatlarni amalga oshirishning i-chi yilida yer uchastkasidan foydalanishning tanlangan variantiga muvofiq mazkur uchastkada yaxshilashlarni yaratish boʻyicha xarajatlar;
Ii ― prognoz davrining i-chi yilida yaxshilashlardan foydalanishdan olingan daromad;
D ― diskontlash stavkasi;
n ― prognoz davrining oxirgi yili;
Vn ― baholash obyektining prognoz davri tugaganidan keyingi qiymati.
48. Yaxshilashlarni tiklash qiymati yoki almashtirish qiymati toʻgʻridan-toʻgʻri va bilvosita xarajatlar yigʻindisi sifatida aniqlanadi.
Qurilish bilan bevosita bogʻliq boʻlgan toʻgʻridan-toʻgʻri xarajatlarga quyidagilar kiradi:
qurilish materiallari, jihozlar, qurilmalar va muhandislik asbob-uskunalari qiymati;
ishchilar mehnatiga toʻlanadigan haq;
qurilish mashinalari va mexanizmlaridan foydalanish qiymati;
qurilishga yoʻldosh boʻlgan vaqtinchalik binolar, inshootlar va muhandislik tarmoqlari, qurilish davridagi kommunal xizmatlar qiymati;
pudratchining foydasi va qurilish ishlab chiqarishining umumiy sharoitlarini yaratish, uni tashkil etish va unga xizmat koʻrsatish uchun zarur boʻlgan ustama xarajatlari;
qurilish jarayoni va qurilish obyektini ishga tushirish ustidan nazorat tadbirlarining qiymati.
Qurilishga bevosita taalluqli boʻlmagan bilvosita xarajatlarga quyidagilar kiradi:
erga qilingan investitsiyalar qiymati va yer uchastkasini ajratish xarajatlari (shu jumladan ruxsat etuvchi hujjatlar toʻplamiga xarajatlar);
loyiha-smeta hujjatlarini ishlab chiqish va ekspertiza xarajatlari;
ishchilarga qoʻshimcha toʻlovlar va nafaqalar;
barcha turdagi soliqlar va yigʻimlar;
kreditga xizmat koʻrsatish xarajatlari;
marketing, sugʻurta va reklama xarajatlari;
ijaraga olingan mol-mulkka qoʻshimcha investitsiyalar;
uy-joy quruvchining maʼmuriy xarajatlari.
49. Yaxshilashlarni tiklash qiymati yoki almashtirish qiymatini qiyosiy birlik usuli bilan hisoblash bunday yaxshilashlar uchun qabul qilingan qiyosiy birlikni yaratish xarajatlariga doir maʼlumotlardan foydalanishga asoslanadi. Yaxshilashlarni tiklash yoki almashtirish xarajatlari quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:
TX = TXi * N yoki AX = AXi * N
TX ― yaxshilashlarni tiklash xarajatlari;
AX ― yaxshilashlarni almashtirish xarajatlari;
TXi ― i-chi qiyosiy birlikka toʻgʻri keladigan tiklash xarajatlari;
AXi ― i-chi qiyosiy birlikka toʻgʻri keladigan almashtirish xarajatlari;
N ― qiyosiy birliklar soni.
i-chi qiyosiy birlikka toʻgʻri keladigan tiklash yoki almashtirish xarajatlari oʻxshash yaxshilashlarning qurilish qiymati haqidagi bozor maʼlumotlariga koʻra yoki tiklash qiymatining yaxlitlangan koʻrsatkichlari toʻplamlaridan foydalangan holda, tegishli tuzatishlar kiritish yoʻli bilan hisoblanadi.
50. Yaxshilashlarni tiklash qiymati yoki almashtirish qiymatini komponentlarga ajratish usuli bilan hisoblash qurilish-montaj ishlarining umumiy hajmini yirik komponentlarga (masalan, tuproq ishlari, poydevorlar, devorlar) ajratishdan iborat. Mazkur usulga muvofiq bir yoki bir nechta asosiy komponentlarni yaratish xarajatlari hisoblanadi va ularning foiz hisobidagi ulushi aniqlanadi, mazkur ulushga muvofiq yaxshilashning umumiy qiymati hisoblab chiqariladi.
51. Yaxshilashlarni tiklash qiymati yoki almashtirish qiymatini ayrim narxlar usuli bilan hisoblash baholanayotgan obyektni tiklash (almashtirish) uchun toʻgʻridan-toʻgʻri va bilvosita xarajatlarni batafsil hisoblashdan iborat. Qoʻllanilayotgan narxlarning turiga qarab ayrim narxlar usulining quyidagi xillari farqlanadi:
hisoblash joriy narxlarda amalga oshirilganda resursli usul;
hisoblash bazis (muayyan yildagi) narxlarda amalga oshirilganda bazisli-indeksli usul.
52. Resursli usuldan foydalanganda baholovchi:
baholanayotgan yaxshilashni qurishga asosiy qurilish materiallari, qurilmalar va jihozlar sarfini aniqlaydi;
mintaqada qurilish materiallari bilan ulgurji va mayda ulgurji savdo maʼlumotlariga koʻra qurilish materiallari, qurilmalar va jihozlarning joriy qiymatini hisoblaydi;
boshqa toʻgʻridan-toʻgʻri va bilvosita xarajatlarni hisoblaydi;
yaxshilashlarni tiklash qiymati (almashtirish qiymati)ni toʻgʻridan-toʻgʻri va bilvosita xarajatlar yigʻindisi sifatida hisoblaydi.
Joriy narxlarda tuzilgan loyiha-smeta hujjatlari mavjud boʻlgan taqdirda, mazkur hujjatlarning maʼlumotlaridan ular tuzilgan sanadan baholash sanasiga qadar narxlarning oʻzgarishini hisobga olgan holda foydalaniladi.
53. Bazisli-indeksli usulni qoʻllanishi:
loyiha-smeta hujjatlarining bazis narxlardagi maʼlumotlaridan foydalanishni;
bazis narxlardan joriy narxlarga qayta hisoblash koeffitsiyentlari (indekslari)ni qoʻllashni nazarda tutadi.
54. Yaxshilashlarni tiklash qiymati yoki almashtirish qiymatini analoglar usuli bilan hisoblash oʻxshash yaxshilashlarni qurish xarajatlariga doir axborotdan foydalanishga, texnik tavsiflarga koʻra baholash obyektining analogdan farqlariga hamda qurilish vaqtiga qarab mazkur axborotga tuzatishlar kiritishga asoslanadi.
55. Tadbirkor foydasi qiymatini analoglar usuli bilan hisoblash, analoglarning bozor qiymatidan yaxshilashlarni yaratish xarajatlari va yer uchastkasiga boʻlgan mulkiy huquqlar qiymatini ayirish yoʻli bilan amalga oshiriladi.
Tadbirkor foydasi qiymatini ekspertiza soʻrovi usuli bilan hisoblash baholash obyektiga investitsiyalash tavakkalchiliklari xususida investorlar oʻrtasida soʻrov oʻtkazish yoʻli bilan amalga oshiriladi.
Tadbirkor foydasi qiymatini kiritilgan xarajatlar usuli bilan hisoblash baholash obyektiga investitsiyalar bilan bogʻliq boʻlgan kiritilgan xarajatlarni baholashga asoslanadi. Bunda kiritilgan xarajatlar deganda, shartli ravishda hisoblanadigan xarajatlar (masalan, mazkur pul summasiga, agar u baholash obyektiga investitsiyalanmaganda, olinishi mumkin boʻlgan foizlar) tushuniladi.
56. Yigʻilgan eskirish qiymati ajratish usuli bilan quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi:
Ey = Ejis + Efunk + Eyuz , bu erda:
Ey ― yigʻilgan eskirish;
Ejis ― jismoniy eskirish;
Efunk ― funksional eskirish;
Eyuz ― yuzaki (iqtisodiy) eskirish.
Ajratish usulidan bozor ekstraksiyasi usuli yoki iqtisodiy yosh usulini qoʻllash uchun zarur axborot boʻlmaganida foydalaniladi.
57. Jismoniy eskirish yoshini aniqlashda baholovchi bartaraf etib boʻladigan jismoniy eskirish va bartaraf etib boʻlmaydigan jismoniy eskirishni hisoblaydi.
Qoida tariqasida, yaxshilashlardan qoniqarsiz foydalanilganda vujudga keladigan bartaraf etib boʻladigan jismoniy eskirish qiymati yaxshilashning normal foydalanish tavsiflarini tiklash xarajatlari asosida hisoblanadi.
Bartaraf etib boʻlmaydigan jismoniy eskirish qiymati jismoniy eskirishni aniqlashga doir normativ-huquqiy hujjatlardan foydalanish asosida, xizmat muddati uzoq va qisqa elementlar boʻyicha alohida hisoblanadi.
Xizmat muddati, qoida tariqasida, yaxshilashning xizmat muddatiga teng boʻlgan xizmat muddati uzoq elementlar boʻyicha bartaraf etib boʻlmaydigan jismoniy eskirish qiymatini hisoblash quyidagi tartibda amalga oshiriladi:
bartaraf etib boʻlmaydigan jismoniy eskirish darajasi yaxshilash haqiqiy yoshining uning umumiy jismoniy xizmati (foydalanish normativ muddati)ga nisbati sifatida hisoblanadi;
eskirishni hisoblash bazasi elementning tiklash qiymati (almashtirish qiymati) bilan uning bartaraf etib boʻladigan jismoniy eskirishi va xizmat muddati qisqa elementlarning qoldiq tiklash qiymati yigʻindisi oʻrtasidagi farq sifatida hisoblanadi;
bartaraf etib boʻlmaydigan jismoniy eskirish qiymati eskirish darajasining eskirishni hisoblash bazasiga koʻpaytmasi sifatida hisoblanadi.
Xizmat muddati qisqa elementlar, yaʼni yaxshilashning xizmat muddati mobaynida vaqti-vaqti bilan almashtirishni talab etadigan elementlar boʻyicha bartaraf etib boʻlmaydigan jismoniy eskirish qiymatini hisoblash quyidagi tartibda amalga oshiriladi:
bartaraf etib boʻlmaydigan jismoniy eskirish darajasi elementlar haqiqiy yoshining ularning umumiy jismoniy xizmati (foydalanish normativ muddati)ga nisbati sifatida hisoblanadi;
eskirishni hisoblash bazasi elementning tiklash qiymati (almashtirish qiymati) bilan uning bartaraf etib boʻladigan jismoniy eskirishi oʻrtasidagi farq sifatida hisoblanadi;
bartaraf etib boʻlmaydigan jismoniy eskirish qiymati eskirish darajasining eskirishni hisoblash bazasiga koʻpaytmasi sifatida hisoblanadi.
Xizmat muddati qisqa elementlardan foydalanish muddatlari turli ahamiyatga molik binolar va inshootlarni taʼminlash va ulardan foydalanishga doir tegishli maʼlumot materiallari boʻyicha olinadi.
58. Jismoniy eskirish koʻchmas mulk alohida konstruktiv elementlari eskirish koʻrsatkichlarining yigʻindisi sifatida aniqlanadi va quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi:
Ii ― i-chi konstruktiv elementning jismoniy eskirishi, % hisobida;
Ki ― koʻchmas mulk umumiy massasida i-chi konstruktiv element ulushi;
i ― konstruktiv elementlar soni.
Har bir konstruktiv elementning jismoniy eskirishi hajmini baholovchi ularning haqiqiy holatiga qarab qurilish normalariga muvofiq (koʻzdan kechirish jarayonida) aniqlaydi.
59. Funksional eskirish qiymatini aniqlashda baholovchi bartaraf etib boʻladigan funksional eskirish va bartaraf etib boʻlmaydigan funksional eskirishni hisoblaydi. Yaxshilash ayrim elementlarining yoʻqligi, yetarli emasligi yoki keragidan ortiqligiga qarab funksional eskirishning quyidagi tiplari hisoblanadi:
yaxshilashlar bozorning hozirgi talablariga muvofiqligining muqarrar omili sanalgan elementning yoʻqligi bilan bogʻliq va mavjud yaxshilashlarda yetishmayotgan elementni oʻrnatish xarajatlari bilan baholash sanasidagi yangi qurilishda mazkur elementni yaxshilashlarga oʻrnatish xarajatlari oʻrtasidagi farqqa teng boʻlgan bartaraf etib boʻladigan funksional eskirish;
yaxshilashlar bozorning hozirgi talablariga muvofiqligining muqarrar omili sanalgan elementning yoʻqligi bilan bogʻliq va sof operatsion daromad yoʻqotishlarining joriy qiymatlari bilan yaxshilash elementining yoʻqligi bilan bogʻliq har qanday xarajatlar yigʻindisiga teng boʻlgan bartaraf etib boʻlmaydigan funksional eskirish;
koʻchmas mulk obyektining isteʼmol xossalarini pasaytiradigan yaxshilashlar elementining keragidan ortiqligi bilan belgilangan va mazkur elementni uning jismoniy eskirishini hisobga olgan holda tiklash qiymati va uni demontaj qilish xarajatlarining qaytariladigan materiallar qiymati chegirib tashlangan yigʻindisiga teng boʻlgan bartaraf etib boʻladigan funksional eskirish;
koʻchmas mulk obyektining isteʼmol xossalarini pasaytiradigan yaxshilashlar elementining keragidan ortiqligi bilan belgilangan va mazkur elementni uning jismoniy eskirishini hisobga olgan holda tiklash qiymati, sof operatsion foyda yoʻqotishlarining joriy qiymatlari va yaxshilashning keragidan ortiq elementi mavjudligi tufayli qilingan xarajatlar bilan mazkur element mavjudligi bilan bogʻliq iqtisodiy samaraning joriy qiymati oʻrtasidagi farqqa teng boʻlgan bartaraf etib boʻlmaydigan funksional eskirish;
yaxshilashlarning foydalanishga yaroqli boʻlgan, lekin bozorning hozirgi talablariga muvofiq kelmaydigan elementlarini almashtirish yoki modernizatsiya qilishni talab etadigan bartaraf etib boʻladigan funksional eskirish. Yaxshilashlarning almashtirilayotgan yoki modernizatsiya qilinayotgan elementlarining ularning jismoniy eskirishi chegirib tashlangan qiymati, mazkur elementni demontaj qilishning qaytariladigan materiallar qiymati chegirib tashlangan xarajatlari va mavjud yaxshilashlarda yetishmayotgan elementlarni oʻrnatish xarajatlari bilan baholash sanasidagi yangi qurilishda mazkur elementni yaxshilashlarga oʻrnatish xarajatlari oʻrtasidagi farq yigʻindisi sifatida hisoblanadi;
yaxshilashlarning foydalanishga yaroqli boʻlgan, lekin bozorning hozirgi talablariga muvofiq kelmaydigan elementlarini almashtirish yoki modernizatsiya qilishni talab etadigan va sof operatsion foyda yoʻqotishlarining joriy qiymatlari bilan yaxshilashlarning maʼnaviy eskirgan elementlari mavjudligi tufayli qilingan xarajatlar yigʻindisiga teng boʻlgan bartaraf etib boʻlmaydigan funksional eskirish.
60. Tashqi (iqtisodiy) eskirish qiymati, mavjud axborot xususiyatiga qarab, quyidagi usullardan biri bilan hisoblanadi:
juft maʼlumotlarni tahlil qilish usuli bilan;
ijaraga oid zararlarni kapitallashtirish usuli bilan.
Tashqi eskirishni juft maʼlumotlarni tahlil qilish usuli bilan hisoblashda baholovchi koʻchmas mulk obyektlarining sotuvlariga doir axborotni tashqi eskirishga ega boʻlgan koʻchmas mulk obyektlari va tashqi eskirishga ega boʻlmagan koʻchmas mulk obyektlarining narxlarini taqqoslash yoʻli bilan tahlil qiladi.
Tashqi eskirishni ijaraga oid zararlarni kapitallashtirish usuli bilan hisoblashda baholovchi:
ijaraga oid zararlarni aniqlash uchun bozor maʼlumotlarini tahlil qiladi;
baholash obyekti qiymatining pasayishini ijaraga oid zararlarni kapitallashtirish yoʻli bilan hisoblaydi;
hisoblangan qiymatning pasayishini baholash obyektining elementlari ― yer uchastkasi va yaxshilashlar oʻrtasida taqsimlaydi.
Agar baholovchi ijaraga oid zararlar oʻzgarmas xususiyatga ega boʻlishini prognoz qilgan boʻlsa, ularni kapitallashtirish toʻgʻridan-toʻgʻri kapitallashtirish usuli bilan amalga oshiriladi.
Agar baholovchi ijaraga oid zararlar vaqtinchalik xususiyatga ega boʻlishini prognoz qilgan boʻlsa, ularni kapitallashtirish POD usuli bilan amalga oshiriladi.
61. Tashqi eskirishni aniqlash ijara haqidagi yoʻqotishlarni kapitallashtirish yoʻli bilan yoki juft sotuvlar usuli yordamida amalga oshirilishi mumkin.
Tashqi eskirishni ijara haqidagi yoʻqotishlarni kapitallashtirish yoʻli bilan aniqlash bartaraf etilmaydigan funksional eskirishni hisoblash tartibi bilan bir xil.
Tashqi eskirish juft sotuvlar usuli bilan quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:
Ivnesh. = [(Abel. ― As) ― R ― Szem.] / As , bu erda:
Abel. ― baholash obyektining tashqi eskirish belgilari mavjud boʻlmagan analogi;
As ― baholash obyektining tashqi eskirish belgilari mavjud boʻlgan analogi;
R ― oʻxshash obyektlarning jismoniy va boshqa farqlaridagi tafovut;
Szem. ― yer uchastkasi qiymati.
4-§. Qoʻllanilgan baholash yondashuvlari natijalarini muvofiqlashtirish va yakuniy qiymatni aniqlash
62. Baholash natijalarini quyidagi usullardan biri orqali amalga oshiriladi:
mantiqiy muvofiqlashtirish usuli;
matematik oʻlchash usuli.
63. Solishtirma oʻlchovlarni aniqlashda baholovchi quyidagi asosiy omillarni tahlil qilishi lozim:
tahlil va hisoblashlarga asos boʻlgan axborotning ishonchliligi va yetarliligini;
baholash yondashuvi baholash obyektiga xos boʻlgan narx belgilovchi omillar tuzilishini hisobga olishga qodirligini;
yondashuv baholash obyektiga oʻxshash obyektlarning qoida tariqasidagi xaridorlari va sotuvchilari motivatsiyasini aks ettirishga qodirligini;
baholash yondashuvi hisoblanayotgan qiymat turiga muvofiqligini.
64. Baholash obyekti qiymatining yakuniy miqdori quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:
Kyak = Kxar * S1 + Kdar * S2 + Kqiyos * S3 ,
bu erda:
Kyak ― baholash obyektining yakuniy qiymati;
Kxar, Kdar, Kqiyos ― tegishincha xarajatga oid, daromadga oid va qiyosiy yondashuvlar bilan aniqlangan qiymatlar;
S1, S2, S3 ― har bir baholash yondashuvi uchun tanlangan tegishli taqqoslama oʻlchovlar.
Bunda, quyidagi shart bajarilishi lozim:
S1 + S2 + S3 = 1
Oʻzbekiston Respublikasining Yagona milliy baholash standartiga
3-ILOVA
Nomoddiy aktivlar baholash (9-son MBS)
METODIKASI
Mazkur Metodika 9-son MBSni amalda qoʻllash tartibini belgilaydi hamda tavsiyaviy xususiyatga ega hisoblanadi.
1-bob. Umumiy qoidalar
1. Mazkur Metodikada baholash uchun zarur eng kam yondashuvlar va usullar keltirilgan. Baholovchilar baholash faoliyati toʻgʻrisidagi qonunchilik hujjatlari hamda Oʻzbekiston Respublikasining Yagona milliy baholash standartiga zid boʻlmagan boshqa yondashuv va usullardan foydalanishi mumkin.
(1-band Oʻzbekiston Respublikasi adliya vazirining 2021-yil 28-iyuldagi 16-mh-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3313, 28.07.2021-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 28.07.2021-y., 10/21/3313/0724-son)
2. Mazkur Metodikada quyidagi tushunchalardan foydalaniladi:
nomoddiy aktivlar (bundan buyon matnda NMA deb yuritiladi) ― tashkilot tomonidan ulardan ishlab chiqarish, ishlar bajarish, xizmatlar koʻrsatish yoki tovarlarni sotish jarayonida foydalanish maqsadida yoxud maʼmuriy va boshqa funksiyalarni amalga oshirish uchun uzoq muddat mobaynida tutib turiladigan, moddiy-ashyoviy mazmunga ega boʻlmagan identifikatsiyalanuvchi mol-mulk obyektlari;
intellektual mulk obyekti (bundan buyon matnda IMO deb yuritiladi) ― jismoniy yoki yuridik shaxsning intellektual faoliyatning natijalari hamda fuqarolik muomalasi ishtirokchilarining, tovarlar, ishlar va xizmatlarning xususiy alomatlarini aks ettiruvchi vositalarga boʻlgan mutlaq huquqi.
2-bob. Baholash obyektini identifikatsiya qilish
3. Baholash obyektiga boʻlgan huquqlarni identifikatsiya qilishda baholovchi mulkiy huquqlarga qonuniy egalik qilinishini tasdiqlovchi hujjatlarning mavjudligiga ishonch hosil qilishi lozim. Bunday hujjatlarga quyidagilar kiradi:
muhofaza qiluvchi hujjatlar (patentlar, guvohnomalar);
litsenziya shartnomalari, huquqlarni boshqaga oʻtkazish shartnomalari, kompleks tadbirkorlik litsenziyasi (franshizing) shartnomalari;
boshqa tashkilotlar yoki tashkilotning boʻlinmalari tomonidan baholash obyektini yaratishga buyurtma (moliyalashtirish) shartnomalari;
xizmat vazifasi sifatida tashkilotning oʻzida baholash obyektini yaratishga buyurtmalar;
tashkilot va baholash obyektining ishlab chiquvchilari oʻrtasidagi kontraktlar va mualliflik litsenziya shartnomalari;
baholash obyektiga boʻlgan huquqlarni pulli yoki bepul topshirishdagi qabul qilish-topshirish dalolatnomalari;
tashkilotlarni qayta tashkil qilish, bankrot deb eʼlon qilish, xususiylashtirishda IMO va NMAlar boʻyicha davlat hokimiyati organlari tomonidan qabul qilinadigan qarorlar;
mulkiy huquqlarni identifikatsiya qilish bilan bogʻliq boʻlgan boshqa hujjatlar.
4. Mazkur bosqichda buyurtmachi baholovchi bilan birgalikda baholash uchun identifikatsiya varaqasini (boshlangʻich maʼlumotlar varaqasini) toʻldiradi.
5. Identifikatsiya varaqasi quyidagilardan iborat boʻlishi lozim:
baholash obyektining, u qaysi IMO (NMA)ga mansubligi koʻrsatilgan, toʻliq nomi toʻgʻrisidagi axborot;
baholanayotgan huquqlar toʻgʻrisidagi axborot;
huquq egalari va ishlab chiquvchilar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar;
baholash obyektining huquqiy muhofazasi toʻgʻrisidagi axborot, muhofaza qiluvchi hujjat va uning amal qilish muddati koʻrsatilgan holda, agarda bunday hujjat mavjud boʻlsa;
baholash obyektidan ishlab chiqarish faoliyatida foydalanish boshlanadigan muddatlar toʻgʻrisidagi axborot;
baholash obyektining ishlab chiqarishga tayyorligi darajasi, uning foydaliligini belgilovchi texnik-iqtisodiy tavsiflari toʻgʻrisidagi axborot;
yaratilishida baholash obyektidan foydalaniladigan, texnik, isteʼmol, ekologik va iqtisodiy koʻrsatkichlaridan iborat boʻlgan mahsulotlar, xizmatlarning tavsiflari;
baholanayotgan NMA va IMOdan foydalanishdan olinadigan tushum, tannarx, daromadning haqiqiy koʻrsatkichlari, agarda mavjud boʻlsa;
baholash obyektiga boʻlgan huquqlarni topshirish boʻyicha litsenziya shartnomalari mavjudligi (mavjud emasligi) toʻgʻrisidagi axborot;
baholash obyektiga boʻlgan huquqlarni yaratishga (qoʻlga kiritishga) sarflangan xarajatlar toʻgʻrisidagi axborot;
tushumning rejalashtirilayotgan koʻrsatkichlari, tannarx, daromad, ishlab chiqarishga tayyor holatga keltirish xarajatlari, soliq solish toʻgʻrisidagi hamda baholashni oʻtkazish uchun ahamiyatli boʻlgan baholash obyektidan ishlab chiqarishda foydalanish xususiyatlarini tavsiflovchi boshqa axborot.
Baholash obyektining xususiyatiga qarab mazkur axborot toʻldirilishi mumkin.
6. Identifikatsiya varaqasi belgilangan tartibda buyurtmachi va baholovchi tashkiloti tomonidan tasdiqlanadi.
3-bob. Axborot yigʻish va bozorni tahlil qilish
7. Baholash yondashuvlari va usullarining asosli tanlanishi va qoʻllanishi uchun baholovchi axborotni yigʻish va tahlil qilishni amalga oshiradi. Baholash obyektini tahlil qilish uchun zarur axborot turi va hajmi baholovchi tomonidan baholash maqsadi, aniqlanayotgan qiymat turi, baholash obyektining xususiyatlari, farazlar va cheklovchi shartlarga qarab aniqlanadi.
8. Baholash toʻgʻrisidagi hisobotda baholovchi makroiqtisodiy axborotning tahlilini, shu jumladan:
iqtisodiy oʻsish surʼatlari (yalpi ichki mahsulotning);
sanoat ishlab chiqarishi hajmi;
inflatsiya darajasi;
bank foiz stavkalari darajasi;
fond bozori koʻrsatkichlarini keltirishi lozim.
Baholash obyektining xususiyatiga va baholash maqsadlariga qarab baholovchi koʻrib chiqiladigan makroiqtisodiy koʻrsatkichlar roʻyxatini kengaytirishi mumkin.
9. Baholovchi baholash obyekti mansub boʻlgan bozorni aniqlashi, va agarda imkon boʻlsa, uni tahlil qilishi lozim. Quyidagilar baholash toʻgʻrisidagi hisobotdagi bozorga oid asosiy koʻrsatkichlar boʻlishi lozim:
baholash obyekti mansub boʻlgan tarmoqning oʻsish surʼatlari;
tarmoqdagi daromadlilikning oʻrtacha koʻrsatkichlari;
tarmoqni segmentlarga ajratish va baholanayotgan tashkilot mansub boʻlgan segmentni aniqlash;
tarmoqning normativ-huquqiy tartibga solinishi va tarmoqda tashkilotlar faoliyati uchun oʻziga xos cheklashlar.
10. NMA va IMO qiymatini aniqlashda uning ilmiy-texnik, tijorat va huquqiy tavsiflari, maqsadlari, shartlari va marketing tadqiqotlari vositasida olingan foydalanish natijalari, agarda ular baholash buyurtmasida mavjud boʻlsa, tahlil qilinadi.
4-bob. Baholash yondashuvlari va usullari
1-§. Qiyosiy yondashuvi
11. NMA va IMOning bozor qiymatini qiyosiy yondashuvdan foydalangan holda aniqlash analoglar narxlariga ularning baholanayotgan NMA va IMOdan farqini bartaraf qilish imkonini beruvchi tuzatishlar kiritish yoʻli bilan amalga oshiriladi.
12. Qiyosiy yondashuv tegishli solishtirish elementlari asosida tanlab olinadigan analoglar narxlaridan foydalangan holda qoʻllaniladi. Solishtirish elementlariga oʻzgarib turishi baholash obyektining bozor qiymatiga taʼsir qiluvchi omillar hamda bozorda yuzaga kelgan NMA va IMO bilan bogʻliq bitimlar tavsiflari taalluqlidir.
13. Eng muhim solishtirish elementlari quyidagilar hisoblanadi:
NMA va IMOga boʻlgan baholanayotgan mulkiy huquqlar hajmi;
NMA va IMO bilan bogʻliq bitimlarni moliyalashtirish shartlari (shaxsiy va qarz mablagʻlarining nisbati, qarz mablagʻlarini taqdim qilish shartlari);
analog bilan bogʻliq bitim tuzilgan sanadan boshlab baholash oʻtkazilgan sanagacha boʻlgan davrda NMA va IMO narxlarining oʻzgarishi;
NMA va IMO foydalanilgan yoki foydalanilishi mumkin boʻlgan sanoat tarmogʻi;
NMA va IMO hamda analogga boʻlgan taqdim etilayotgan huquqlar amal qiladigan hudud;
baholash obyektining analogga nisbatan funksional, texnologik, iqtisodiy tavsiflari;
NMA va IMOdan foydalangan holda ishlab chiqarilishi yoki sotilishi mumkin boʻlgan mahsulotga talab;
raqobatlashuvchi takliflarning mavjudligi;
NMA va IMOdan foydalangan holda ishlab chiqarilgan mahsulotni (ishlarni, xizmatlarni) sotishning nisbiy hajmi;
NMA va IMO hamda analogdan foydali foydalanish muddati;
ishlab chiqarishda NMA va IMOni hamda analogni oʻzlashtirish xarajatlarining darajasi;
toʻlov shartlari hamda NMA va IMO bilan bogʻliq bitimlarni tuzish holatlari.
14. Tuzatishlar miqdorlari quyidagi usullar bilan aniqlanadi:
bir solishtirish elementi boʻyicha bir-biridan farq qiluvchi analoglar narxlarini toʻgʻridan-toʻgʻri juft-jufti bilan solishtirish, hamda shunday tarzda olingan axborot asosida ushbu solishtirish elementi boʻyicha tuzatishlarni aniqlash;
bir solishtirish elementi boʻyicha bir-biridan farq qiluvchi ikkita analoglarning daromadini (foydasini) toʻgʻridan-toʻgʻri juft-jufti bilan solishtirish, hamda daromadlardagi farqlarni kapitallashtirish yoʻli bilan ushbu solishtirish elementi boʻyicha tuzatishlarni aniqlash;
analogning baholash obyektidan farq qiladigan solishtirish elementi tavsifining oʻzgarishi bilan bogʻliq xarajatlarni aniqlash orqali;
analoglar narxlariga tuzatishlarni ekspert yoʻli bilan asoslash.
15. NMA va IMOni baholashning qiyosiy yondashuvi doiralarida baholashning quyidagi usullaridan foydalaniladi:
sotib olish qiymati usuli;
sotuvlarning qiyosiy tahlili usuli.
16. Sotib olish qiymati usuli baholash obyektining analogi uning bozor qiymatini aks ettirayotgan narx boʻyicha bozorda sotib olinishini nazarda tutadi. U baholanayotgan NMA va IMOning bozor qiymatini hisoblash uchun foydalanilishi mumkin, bunda baholanayotgan NMA va IMO hamda bozorda mavjud analogining taqqoslanishini taʼminlovchi tuzatishlar kiritiladi.
17. Ushbu usul quyidagi bosqichlardan iboratdir:
oʻxshash NMA va IMOlar boʻyicha tuzilgan bitimlar toʻgʻrisidagi axborot toʻplanadi;
NMA va IMOni tanlab olingan analoglari bilan taqqoslanishi oʻtkaziladigan solishtirish elementlari roʻyxati aniqlanadi;
baholanayotgan NMA va IMO bilan solishtirish elementlari qiymatlarini hisobga olgan holda tuzilgan bitimlarning haqiqiy narxlari tuzatiladi;
taqqoslanayotgan bitimlar boʻyicha tuzatilgan haqiqiy maʼlumotlar asosida baholanayotgan NMA va IMOning qiymati aniqlanadi.
18. Sotuvlarning qiyosiy tahlili usuli NMA va IMOning qiymatini taqqoslash uchun tanlab olingan oʻxshash obyektlar sotuvlari narxiga tuzatishlar kiritish yoʻli bilan hisoblashga imkon beradi.
19. Analog hamda NMA va IMOning taqqoslanuvchi parametrlari aynan bir bozordagi sotilish sanasi yoki taklif sanasi, iqtisodiy shartlari, fizik tavsiflari va raqobatdoshligiga nisbatan oʻxshash boʻlishi lozim, yaʼni talab va taklif jihatdan ular taxminan bir xil holatda boʻlishi lozim. Aks holda taqqoslanayotgan analogdan qiymat koʻrsatkichlarini koʻchirish notoʻgʻri natijalarga olib kelishi mumkin.
20. Ushbu usul quyidagi bosqichlardan iboratdir:
baholash obyektiga oʻxshash boʻlgan obyektlar bilan tuzilgan bitimlar toʻgʻrisidagi, ularning sotilishi takliflari toʻgʻrisidagi axborotni yigʻish maqsadida bozorni oʻrganish oʻtkaziladi;
NMA va IMO hamda uning analogi taqqoslanishi oʻtkaziladigan solishtirish elementlari roʻyxati aniqlanadi, taqqoslanayotgan obyektlar farqlanuvchi xususiyatlarining ularning qiymatiga taʼsiri darajasi aniqlanadi;
baholash obyektini tanlab olingan bozorda sotilgan yoki sotishga taklif qilinayotgan obyektlar ― analoglar bilan alohida koʻrsatkichlar boʻyicha solishtirilishi oʻtkaziladi;
analog obyekt qiymatiga nisbatan solishtirish elementlari boʻyicha tuzatishlar aniqlanadi;
analog ― obyektning qiymatiga tuzatishlar kiritish asosida NMA va IMOning qiymati aniqlanadi.
21. Sotuvlarning qiyosiy tahlili usuliga binoan NMA va IMOning bozor qiymati quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:
V = Vkor ± Kor,
bu erda:
V ― NMA va IMOning bozor qiymati;
Vkor ― analog qiymatining tuzatilgan miqdori;
Kor ― baholash sanasi holatiga taqqoslanayotgan analogning tuzatilgan qiymati miqdoriga umumiy tuzatishlar miqdori.
NMA va IMO analogining tuzatilgan qiymati miqdori narxning amal qilishi sanasi holatiga quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:
Vkor= Pa * Kinf - A ,
bu erda:
Pa ― sotuv kuni holatiga taqqoslanayotgan obyektning (analogning) sotilish narxi;
Kinf ― analog bilan bitim tuzilgan sanadan boshlab baholash sanasiga qadar boʻlgan davr uchun inflatsiya indeksining oʻzgarishlarini inobatga oluvchi koeffitsiyent;
A ― analog bilan bitim tuzilgan sanadan boshlab baholash sanasiga qadar boʻlgan davr uchun quyidagi formulaga binoan aniqlanadigan hisoblangan amortizatsiya miqdor:
A= Pa * Pt/ PerA ,
bu erda:
Pt ― analog boʻyicha bitim tuzilgan sanadan boshlab baholash sanasiga qadar boʻlgan davr (oylarda);
PerA― baholanayotgan NMA va IMOning ehtimoliy xizmat muddatidan kelib chiqqan holda aniqlanadigan amortizatsiyaning toʻliq muddati (oylarda).
22. NMA va IMOning isteʼmolchilik xususiyatlari koʻp sonli parametrlar bilan aniqlanadi, va baholash sanasi holatiga uning toʻliq analogi yoki oʻxshash obyektlar bilan tuzilgan bitimlar boʻyicha axborot umuman boʻlmasligi mumkin. Sotuvlarning qiyosiy tahlilini oʻtkazishda mutlaqo bir xil boʻlgan NMA va IMOlar boʻlmasligi hamda ulardan bir xilda foydalanish shartlari boʻlmasligini tushunish lozim.
2-§. Daromad yondashuvi
23. NMA va IMO oʻz egasiga mahsulot ishlab chiqarishdagi (xizmatlar koʻrsatishdagi) kelajakdagi foydasini taʼminlaydi. Kelajakdagi pul oqimlarining oʻzgarishi hajm jihatidan quyidagilarga bogʻliqdir:
mazkur NMA va IMOdan foydalanuvchi tashkilotning ishlab chiqarish quvvatlari va moliyaviy imkoniyatlari;
mahsulotlar ishlab chiqarish va sotishni baholash obyekti ishtiroki bilan orttirish rejalari;
ishlab chiqarilayotgan mahsulotlarning ortib borayotgan hajmi isteʼmoli boʻyicha bozor imkoniyatlari.
24. Daromad yondashuvi NMA va IMOga huquqlarga ega boʻlgan yuridik va jismoniy shaxs olayotgan yoki olishi mumkin boʻlgan foydalar miqdorini aniqlash mumkin boʻlgan hollarda NMA va IMOni baholash uchun qoʻllanadi.
25. NMA va IMOdan foydalanishdan olinadigan foydalarning asosiy shakllari quyidagilardir:
mahsulotlar (xizmatlar) ishlab chiqarish va sotish xarajatlarini tejash va/yoki asosiy va aylanma mablagʻlarga investitsiyalarni, shu jumladan xarajatlarni amalda pasaytirish, NMA va IMOdan foydalanish huquqlarini olishdagi xarajatlarning yoʻqligi (masalan, litsenziya toʻlovlarining yoʻqligi, foydadan litsenziarning ehtimoliy ulushini ajratish zaruratining mavjud emasligi);
ishlab chiqarilayotgan mahsulot (xizmatlar) donasi narxining oshishi;
ishlab chiqarilayotgan mahsulot (xizmatlar) sotuvlari jismoniy hajmining oshishi;
baholash obyektidan foydalanishdan keladigan pul oqimi tuzilishining yaxshilanishi;
koʻrsatilgan shakllarning turli xil jamlanmalari.
26. Baholash obyektini ishlatishdan olinadigan foydalar NMA va IMOni ishlatishdan tushadigan pul oqimining hajmi, tavakkalchiligi va vaqtini, huquq egasi NMA va IMOni ishlatmasdan olishi mumkin boʻlgan pul oqimining hajmi, tavakkalchiligi va vaqti bilan toʻgʻridan-toʻgʻri solishtirish asosida aniqlanadi.
27. NMA va IMOdan foydalanish huquqi taqdim etilganligi uchun toʻlovlar hajmi bitim taraflari barcha zarur axborotga ega boʻlgan tarzda oqilona harakat qilganda yuzaga kelishi mumkin boʻlgan eng koʻp ehtimoliy qiymat asosida hisoblanadi, toʻlovlar hajmida esa hech qanday favqulodda holatlar aks etmaydi.
28. NMA va IMOdan foydalangan holda mahsulot birligining tannarxi va narxini hisoblashda xomashyo, materiallar, butlovchi buyumlar narxlari elementlarini, tovarni ishlab chiqarish va sotishdagi oylik maoshni, boshqa xarajatlarni, shu jumladan binolar ijarasi, kommunal toʻlovlar, asbob-uskunaning eskirishi va hokazolarni aniqlash zarur.
29. NMA va IMOni ishlatishdan tushadigan pul oqimini tuzish uchun quyidagi usullardan foydalaniladi.
Agarda baholash obyektidan haqiqiy texnik-iqtisodiy samara toʻgʻrisida maʼlumotlar mavjud boʻlgan hollarda:
foydadagi ustunlik usuli;
sotish hajmidagi ustunlik usuli;
tannarxidagi yutuq usuli;
haqiqiy litsenziya toʻlovlarini hisoblash usuli;
ekspluatatsion xarajatlar tejamkorligi usuli.
Baholash obyektidan haqiqiy texnik-iqtisodiy samara toʻgʻrisida maʼlumotlar mavjud boʻlmagan hollarda:
royaltidan ozod qilish usuli;
litsenziatning foydasida litsenziarning ulushini ajratish usuli;
ekspert orqali foyda ulushini ajratish usuli.
30. Foydadagi ustunlik usuli baholash obyektidan foydalanishdan olingan qoʻshimcha daromadni hisobga olishga asoslangan. Foydadagi ustunlik deganda NMA va IMOdan iborat mahsulotni sotayotgan tashkilotning NMA va IMOdan foydalanish sharti bilan olayotgan, oʻxshash mahsulotni ishlab chiqarayotgan yoki oʻxshash xizmatlar turini koʻrsatayotgan, lekin bunday NMA va IMOga ega boʻlmagan tashkilot foydasiga nisbatan qoʻshimcha sof foyda tushuniladi. Oʻxshash tashkilotlar boʻyicha bunday axborot boʻlmaganda, baholanayotgan tashkilotning NMA va IMOdan foydalanishdan avvalgi va keyingi faoliyatining natijalarini bir tashkilot doirasida solishtirish orqali qiyoslash mumkin.
31. NMA va IMOdan foydalanish natijasida vujudga keladigan foydadagi ustunlikni shakllanish manbasi quyidagilar boʻlishi mumkin:
mahsulotlar (xizmatlar) birligini sotish narxlarining oshirilishi;
mahsulotlar (xizmatlar) sotish hajmining natural ifodada oshirilishi;
mahsulotlar (xizmatlar) ishlab chiqarilishi va/yoki sotilishi bilan bogʻliq xarajatlarning qisqartirilishi.
32. Ustunlik ham retrospektiv, ham NMA va IMOga boʻlgan huquqlardan foydalanishning samarali muddatining qolgan davrida foydaning kutilayotgan koʻrsatkichlariga asoslanadi.
33. Ushbu usul quyidagi bosqichlardan iborat:
NMA va IMOdan foydalanish bilan ishlab chiqarilgan mahsulotning (xizmatning) narxini NMA va IMOdan foydalanmasdan ishlab chiqarilgan mahsulotning (xizmatning) narxi bilan solishtirma tahlili amalga oshiriladi;
NMA va IMOdan foydalanish bilan mahsulotni (xizmatlarni) sotishdan olinishi kutilayotgan qoʻshimcha daromad aniqlanadi;
ushbu ustunlik kutilayotgan vaqt davri aniqlanadi.
34. NMA va IMOga boʻlgan huquqlardan foydalanishdan keladigan daromad (pul oqimi) baholash obyektidan foydalanish bilan amalga oshirilayotgan faoliyatdan olinadigan foydaning bunday faoliyatni baholash obyektidan foydalanmagan holda amalga oshirishdan olingan foyda oʻrtasidagi tafovut sifatida shakllanadi.
35. Foydadagi ustunlik quyidagi formula bilan aniqlanadi:
ADPi = Vi *[(P before ― SP before) (Pafter ― SPafter)] ,
bu erda:
ADPi ― i-chi yilda olingan foydadagi ustunlik (qoʻshimcha foyda);
Vi ― i-chi yilda NMA va IMOdan foydalanish bilan ishlab chiqarilgan mahsulot hajmi;
Pafter, Pbefore ― NMA va IMOdan foydalanish bilan ishlab chiqarilgan mahsulotning narxi hamda tegishlicha NMA va IMOdan foydalanish boshlangunga qadar ishlab chiqarilgan mahsulotning narxi;
SPafter, SPbefore ― tegishlicha NMA va IMOdan foydalanish bilan ishlab chiqarilgan mahsulotning tannarxi hamda NMA va IMOdan foydalanish boshlangunga qadar ishlab chiqarilgan mahsulotning tannarxi.
36. Sotish hajmidagi ustunlik usuli baholash obyektidan foydalanmasdan mahsulot sotilishi bilan solishtirganda baholash obyektidan foydalanishda mahsulot sotilishining katta hajmi taʼminlangan hollarda qoʻllaniladi. Bu, qoida tariqasida, mahsulot mashhur tovar belgisi ostida sotilayotganda va ustunlik ushbu tovar belgisiga bogʻliq boʻlganda sodir boʻladi. Ayrim hollarda NMA va IMOdan foydalanish tufayli mahsulotning yuqori sifati taʼminlanadi yoki unda mahsulot birligining oʻsha narxi, tannarxi yoki foydasi koʻrsatkichlarida yangi isteʼmolchilik xususiyatlari paydo boʻladi.
37. Ushbu usul quyidagi bosqichlardan iboratdir:
NMA va IMOdan foydalangan holda ishlab chiqarilgan mahsulotning sotish hajmini undan foydalanmasdan ishlab chiqarilgan mahsulotning sotish hajmi bilan qiyosiy tahlili amalga oshiriladi;
litsenzion mahsulotni sotish hajmidagi ustunliklardan olingan foyda miqdori aniqlanadi;
baholanayotgan NMA va IMO aniqlangan ustunlikni taʼminlaydigan davri aniqlanadi.
38. Sotish hajmidagi ustunlik quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:
ADSi = Pi *[( V iafter ― V ibefore)] ― Si ,
bu erda:
ADSi ― i-chi yilda olingan sotish hajmidagi ustunlik;
Viafter , Vibefore ― i-chi yilda tegishlicha NMA va IMOdan foydalangan va foydalanmagan holda ishlab chiqarilgan mahsulot hajmi;
Pi ― i-chi yilda NMA va IMOdan foydalangan holda ishlab chiqarilgan mahsulot narxi;
Si ― NMA va IMOdan foydalangan holda ishlab chiqarilgan mahsulotlar (xizmatlar)ni sotish bilan bogʻliq xarajatlar.
39. Tannarxdagi yutuq ishchi kuchi, xomashyo va materiallar, energiya manbalari va boshqa xarajatlarni tejash bilan yaratilishi mumkin. Bunday hollarda NMA va IMOning qiymati tannarxdagi yutuq usuli bilan NMA va IMOdan foydalanish natijasidagi xarajatlarni tejashni aniqlash orqali oʻlchanadi.
40. Ushbu usulni qoʻllash NMA va IMOning foydali xizmat qilish muddatining qolgan davridan koʻp boʻlmagan muayyan davrda tannarxdagi yutuq hajmini topishni anglatadi.
41. Ushbu usul quyidagi bosqichlardan iborat:
NMA va IMOdan foydalangan holda ishlab chiqarilgan mahsulotning tannarxini NMA va IMOdan foydalanmasdan ishlab chiqarilgan oʻxshash mahsulot (xizmat)ning tannarxi bilan solishtirma tahlili amalga oshiriladi;
NMA va IMOdan foydalangan holda mahsulotlarni (xizmatlarni) sotishdan olinishi kutilayotgan tannarxni tejash miqdori aniqlanadi;
ushbu tejash kutilayotgan vaqt davri aniqlanadi.
42. NMA va IMOga boʻlgan huquqlardan foydalanishdan keladigan daromad (pul oqimi) baholash obyektidan foydalangan holda amalga oshirilayotgan faoliyatdan olinadigan tannarxni bunday faoliyatni baholash obyektidan foydalanmagan holda amalga oshirishdan olingan tannarxni tejashdagi tafovut sifatida shakllanadi.
43. Tannarxdagi yutuq quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:
SPi = Vi *( SP before ― SP after) ,
bu erda:
SPi ― i-chi yilda olingan tannarxdagi yutuq;
Vi ― i-chi yilda NMA va IMOdan foydalangan holda ishlab chiqarilgan mahsulot (xizmatlar) hajmi;
SPafter, SPbefore ― tegishlicha NMA va IMOdan foydalangan holda ishlab chiqarilgan mahsulotning hamda NMA va IMOdan foydalanish boshlangunga qadar ishlab chiqarilgan mahsulotning (xizmatning) tannarxi.
44. Haqiqiy litsenziya toʻlovlarini hisoblash usuli NMA va IMOning huquq egasi NMA va IMOdan foydalanish huquqlarini mutlaq yoki nomutlaq litsenziya shartlarida boshqa shaxslarga topshirayotganda NMA va IMO qiymatini aniqlash uchun qoʻllaniladi. Mutlaq litsenziya litsenziatga (xaridorga) sotib olingan litsenziya asosida mahsulotlar (xizmatlar) ishlab chiqarish va sotishga boʻlgan mutlaq huquqqa egalik qilish imkonini beradi. Bunday huquq uchun litsenziat litsenziarga royalti ― joriy toʻlovlar shaklida haq toʻlaydi.
45. Baholovchi bunday royaltilar kelib tushishining muddatlari, tartibi, davriyligi hamda litsenziya shartnomasi shartlaridan kelib chiqqan holda ularning joriy narxlardagi summasini belgilashi mumkin.
46. Foydalaniladigan huquqlar bahosining hisoblash qiymati ushbu holda topshirilayotgan huquqlar hajmi, royalti stavkasi, NMA va IMOga investitsiyalar qoʻyishning tavakkalchilik darajasini aks ettiruvchi foiz stavkasiga bogʻliq boʻladi. Mutlaq litsenziyaning qiymati oddiy nomutlaq litsenziyaning qiymatidan qimmat boʻlishi lozim.
47. NMA va IMOdan foydalanish uchun toʻlanadigan litsenziya toʻlovlaridan tushadigan daromaddan (pul oqimidan) muhofaza qiluvchi hujjatning amal qilishini (agarda ular mavjud boʻlsa) taʼminlash hamda NMA va IMOdan foydalanishga boʻlgan huquqlarni taqdim qilish toʻgʻrisida tuzilgan shartnomaga muvofiq litsenziar tomonidan qabul qilingan majburiyatlarni bajarish bilan bogʻliq xarajatlarni chiqarib tashlash zarur.
48. Muhofaza qiluvchi hujjatning amal qilishini taʼminlash bilan bogʻliq xarajatlar quyidagilar hisoblanadi:
patentni kuchida saqlab turish uchun patent bojlari;
litsenziya shartnomasini Oʻzbekiston Respublikasining Adliya vazirligida roʻyxatdan oʻtkazish uchun bojlar;
(48-bandning uchinchi xatboshisi Oʻzbekiston Respublikasi adliya vazirining 2022-yil 14-oktabrdagi 23-mh-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3392, 17.10.2022-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 17.10.2022-y., 10/22/3392/0951-son)
litsenziya shartnomasi matniga oʻzgartishlar kiritish bilan bogʻliq bojlar (zarurat boʻlganda).
49. Haqiqiy litsenziya toʻlovlaridan tushgan sof daromad (pul oqimi) quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:
Pi ― NMA va IMOga boʻlgan huquqlardan foydalanish uchun haqiqiy litsenziya toʻlovlaridan i-chi yilda olingan sof daromad (pul oqimi);
Mi ― i-chi yilda taqdim qilingan NMA va IMOdan foydalanish huquqlari uchun litsenzion toʻlovlar;
Si ― i-chi yilning muhofaza qiluvchi hujjatning amal qilishini (agarda ular mavjud boʻlsa) taʼminlash va (yoki) NMA va IMOdan foydalanishga boʻlgan huquqlarni taqdim qilish toʻgʻrisida tuzilgan shartnomaga binoan litsenziar tomonidan qabul qilingan majburiyatlarni bajarilishi bilan bogʻliq xarajatlar;
TRi ― i-chi yilda foyda soligʻi stavkasi;
1,..., n ― qilingan xarajatlar miqdori.
50. NMA va IMOning huquq egasi va litsenziat oʻrtasidagi litsenziya shartnomasida litsenziya toʻlovlarini bir yilda, bir chorakda yoki bir oyda bir marta toʻlash davriyligi nazarda tutilgan taqdirda bunday davriylik baholovchining hisob-kitoblarida oʻz aksini topishi lozim.
51. Baholash obyektidan xoʻjalikda foydalanish baholanayotgan NMA va IMOdan foydalangan holda tayyorlangan mahsulotni ekspluatatsiya qilish jarayonida qilinadigan xarajatlarni tejashga imkon beradigan xollarda ekspluatatsion xarajatlar tejamkorligi usuli qoʻllaniladi. Ushbu usulning qoʻllanilishi baholash obyektidan foydalangan holda tayyorlangan mahsulotni ekspluatatsiya qilish vaqti davridagi ekspluatatsion xarajatlarni tejash miqdorini topishni anglatadi.
52. Ushbu usul quyidagi bosqichlardan iborat:
baholanayotgan NMA va IMOdan foydalanishdan oldin ishlab chiqarilgan mahsulotning ekspluatatsiya xarajatlarini baholanayotgan NMA va IMOdan foydalangan holda ishlab chiqarilgan mahsulotning ekspluatatsiya xarajatlari bilan solishtirma tahlilini amalga oshirish;
mahsulotni ishlab chiqarish davrida olinishi kutilayotgan ekspluatatsion xarajatlardagi tejamkorlik oʻlchami aniqlanadi;
baholanayotgan NMA va IMOdan foydalangan holda unga boʻlgan huquqlardan foydalanishning samarali muddati davrida ishlab chiqarilgan mahsulotlar (xizmatlar) hajmi aniqlanadi;
NMA va IMOdan samarali foydalanish muddati davrida ishlab chiqarilgan barcha mahsulotlar hajmi boʻyicha ekspluatatsion xarajatlardagi tejamkorlik sifatida pul oqimi aniqlanadi.
53. Ekspluatatsion xarajatlardagi tejamkorlik quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:
Ei = Qi * (ECibefore ― ECiafter) ,
bu erda:
Ei ― i-chi yilda olingan ekspluatatsion xarajatlardagi tejamkorlik;
Qi ― NMA va IMOdan foydalangan holda ishlab chiqarilgan i-chi yilda ekspluatatsiya qilinayotgan mahsulotning miqdori;
ECi before ― baholanayotgan NMA va IMOdan foydalanmasdan ishlab chiqarilgan mahsulot birligi hisobi boʻyicha ekspluatatsiya xarajatlari;
ECi after ― i-chi yilda baholanayotgan NMA va IMOdan foydalangan holda ishlab chiqarilgan mahsulot birligi hisobi boʻyicha ekspluatatsiya xarajatlari;
54. Royaltidan ozod qilish usuli NMA va IMOga boʻlgan mulkiy huquqlar litsenziya shartnomasi boʻyicha boshqa jismoniy yoki yuridik shaxsga taqdim qilingan yoki taqdim qilinishi mumkin boʻlganda qoʻllaniladi.
55. Ushbu usul NMA va IMOning huquq egasi agarda u baholash obyektining egasi boʻlmaganda, NMA va IMOga boʻlgan huquqlardan foydalanganligi uchun uning egasiga royalti ― davriy toʻlovlarini toʻlashga majbur boʻlganini taxmin qiladi. Biroq bunday toʻlovlar oʻtkazilmaydi va natijada hosil boʻlgan tejash baholash obyekti bilan yaratiladigan qoʻshimcha foydaga tenglashtiriladi.
56. Royaltidan ozod qilish usulida ehtimoliy yillik toʻlovlarning miqdori NMA va IMOni qoʻllagan holda chiqarilgan mahsulotlarni (xizmatlarni) sotishdan tushgan yillik tushumni royalti stavkasiga koʻpaytirish yoʻli bilan aniqlanadi. Ushbu toʻlovlar ― royalti NMA va IMOdan foydalanish bilan olinadigan sof daromad (pul oqimi) sifatida qabul qilinadi.
57. Ushbu usul quyidagi bosqichlardan iboratdir:
royalti toʻlanishi kutilayotgan davridagi baholanayotgan NMA va IMOga boʻlgan huquqlarning samarali foydalanish muddati aniqlanadi;
NMA va IMOdan foydalangan holda ishlab chiqarilgan mahsulot (xizmatlar) hajmining qiymat va natural ifodadagi prognozi tuziladi. Bu koʻrsatkichlarning qiymatlari ehtimoliy royalti toʻlovlarining hisobi uchun baza hisoblanadi;
royalti stavkasi aniqlanadi;
yillik toʻlovlar (royalti) litsenzion mahsulotlarni (xizmatlarni) sotish hajmidan foiz ajratmalarni hisoblash yoʻli bilan aniqlanadi;
muhofaza qiluvchi hujjatni kuchda saqlab turish bilan bogʻliq boʻlgan barcha xarajatlar hamda baholanayotgan NMA va IMOdan foydalanishni tashkiliy-huquqiy taʼminlash bilan bogʻliq xarajatlar aniqlanadi, agarda mavjud boʻlsa;
muhofaza qiluvchi hujjatni kuchda saqlab turish bilan hamda baholanayotgan NMA va IMOning tashkiliy-huquqiy taʼminlanishi bilan bogʻliq boʻlgan barcha xarajatlarni ayirib tashlash yoʻli bilan royalti boʻyicha sof toʻlovlar oqimlari hisoblab chiqiladi.
58. Royaltidan ozod qilish usuli bilan NMA va IMOdan olingan daromad (pul oqimi) quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:
PRi = (Vi * Pi * R) ― Si ,
bu erda:
PRi ― i-chi yilda NMA va IMOdan olingan daromad (pul oqimi);
Vi ― i-chi yilda NMA va IMOdan foydalangan holda ishlab chiqarilgan mahsulot hajmi;
Pi ― i-chi yilda NMA va IMOdan foydalangan holda ishlab chiqarilgan mahsulotning narxi;
R ― royalti stavkasi;
Si ― muhofaza qiluvchi hujjatni kuchida saqlab turish bilan hamda baholanayotgan NMA va IMOdan foydalanishni tashkiliy-huquqiy taʼminlash bilan bogʻliq boʻlgan xarajatlar, agarda mavjud boʻlsa.
59. Royaltini toʻlash bazasi sifatida quyidagilar ishlatiladi:
yalpi daromad (sotishdan tushadigan tushum, sotish hajmi);
soliq solishgacha boʻlgan sof daromad (foyda);
soliq solishdan keyingi sof daromad (foyda);
NMA va IMOni sotib olgan yoki foydalanayotgan tashkilotda vujudga keluvchi qoʻshimcha foyda;
mahsulot (xizmatlar) birligining (partiyasining) narxi;
tannarx;
ishlab chiqarish quvvati.
60. Royalti stavkasi quyidagi usullar asosida aniqlanadi:
muayyan mahsulot yoki sanoat tarmogʻi boʻyicha yuzaga kelgan hamda ommaviy axborot vositalarida chop etiladigani royaltining standart stavkalaridan foydalanishga asoslangan usul;
litsenziar bilan avval tuzilgan litsenziya shartnomalaridan olingan analoglarni tahlil qilishga asoslangan usul;
ushbu sanoat tarmogʻi uchun oʻxshash mahsulotlar boʻyicha avval tuzilgan litsenziya shartnomalardan olingan royalti stavkalarini qoʻllashga asoslangan usul;
litsenziatning qoʻshimcha foydasi miqdorini hisoblash (shuningdek “eng soʻnggi royalti” deb ham ataladi) usuli;
litsenziarning litsenziat yalpi daromadidagi hissasini hisobga olishga asoslangan royalti stavkasini hisoblab chiqish usullari;
solishtirma xarajatlar koʻrsatkichlarini hisobga olishga asoslangan royalti stavkasini hisoblab chiqish usuli.
Baholovchi, shuningdek litsenziya shartnomasi loyihasi shartlaridan kelib chiqqan holda royalti stavkasini belgilashi mumkin.
61. Ekspert orqali foyda ulushini ajratib olish usuli quyidagi holatda qoʻllanadi: NMA va IMOning qadr-qimmatini aks ettiruvchi NMA va IMOning umumiy daromaddagi ishtiroki koeffitsiyentlari asosida tashkilotning umumiy daromadidan NMA va IMOga toʻgʻri keluvchi foyda ulushini ajratib olish baholovchi tomonidan amalga oshiriladi.
62. Ushbu usul quyidagi bosqichlardan iborat:
baholanayotgan NMA va IMOga boʻlgan huquqlardan mahsulotlar (xizmatlar) chiqarilishi kutilayotgan davrida foydalanishning samarali muddati aniqlanadi;
ushbu NMA va IMOdan foydalangan holda ishlab chiqarilgan mahsulot hajmining prognozi tuziladi;
NMA va IMOdan foydalangan holda tayyorlangan mahsulotlarni (xizmatlarni) ishlab chiqarish va sotish chiqimlarini ayirib tashlash yoʻli bilan ishlab chiqarish foydasi aniqlanadi;
NMA va IMOning olingan daromadga taʼsiri koeffitsiyentlari aniqlanadi;
baholanayotgan NMA va IMOdan tushadigan daromad (pul oqimi) hisoblab chiqiladi.
63. Agarda NMA va IMO aniq mahsulotni (xizmatni) ishlab chiqarish bilan bogʻliq boʻlgan umumiy sof daromadga taʼsir qilsa, u holda uni tashkilotning umumiy daromadidan quyidagi tarzda ajratib olish mumkin:
PR i = (Vi * P i ― S) * K ,
bu erda:
PR i ― i-chi yilda olingan NMA va IMOga toʻgʻri keluvchi foyda;
Vi ― i-chi yilda NMA va IMOdan foydalangan holda ishlab chiqarilgan mahsulot hajmi;
P i ― i-chi yilda NMA va IMOdan foydalangan holda ishlab chiqarilgan mahsulot narxi;
S― mahsulotlar, ishlar va xizmatlar ishlab chiqarish chiqimlari summasi;
K ― NMA va IMOning foydadagi ishtiroki koeffitsiyenti.
64. NMA va IMOning foydadagi ishtiroki koeffitsiyentini aniqlash uchun quyidagi formuladan foydalaniladi:
K = k1 * k2 * k3 ,
bu erda:
k1― erishilgan natija koeffitsiyenti;
k2 ― hal qilingan texnik vazifaning murakkablik koeffitsiyenti;
k3 ― yangilik koeffitsiyenti.
65. Tashkilotning daromadiga taʼsir qiluvchi koeffitsiyentlar miqdorining qiymati mazkur Metodikaning 1-ilovasida keltirilgan jadvallardan aniqlanadi.
66. NMA va IMOning tashkilot daromadiga taʼsiri koeffitsiyentlari baholash obyekti qoʻllanadigan tarmoqda bilimlarga ega boʻlgan mutaxassislar ― ekspertlarni jalb qilgan holda aniqlanishi mumkin. Koeffitsiyentlarni aniqlashda ekspertlarning xolisligini taʼminlash uchun baholanayotgan obyektni qoʻllashda erishilgan natijani tavsiflovchi sifat koʻrsatkichlarini, hal qilingan texnik vazifaning murakkabligini hamda baholanayotgan NMA va IMOning yangiligini ushbu koeffitsiyentlar qiymatlarini avvaldan koʻrsatmagan holda aniqlash imkonini beruvchi savollardan tarkib topgan ekspert soʻrovi anketalari tuziladi.
67. Litsenziatning qoʻshimcha foydasidan litsenziarning hissasini ajratib olish usuli, agarda NMA va IMOdan keluvchi daromadni (pul oqimini) ajratib olishning boshqa usullarini qoʻllash imkoni boʻlmagan holdagina qoʻllanilishi mumkin.
68. Litsenziatning qoʻshimcha foydasidagi litsenziarning hissasi 25 foiz darajasida eng maqbul hisoblanadi.
69. Pul oqimini aniqlashning ushbu usulini qoʻllash shartlarida litsenziat oʻzining yashirin koʻrsatkichlarini oshkor qilishga manfaatdor emas, shu bois daromad koʻlamini ikki yildan ortiq boʻlmagan davr boʻyicha baholash mumkin. Bunda biznesning yangi sohasi hamda noaniq daromad miqdori uchun daromad taqsimlash mutanosibligini litsenziatning foydasiga oshirish mumkin, chunki u yuqori tavakkalchilikka yoʻliqadi. Ushbu oshirish baholovchi tomonidan baholash toʻgʻrisidagi hisobotda asoslanishi lozim.
70. Ushbu usul quyidagi bosqichlardan iborat:
litsenziat litsenziya boʻyicha mahsulot ishlab chiqarishga ahd qilgan davri va tegishlicha litsenziya toʻlovlari toʻlanishi kutilayotgan litsenziya shartnomasining amal qilish muddati aniqlanadi;
litsenziat baholash obyektidan foydalanishdan olishni kutayotgan qoʻshimcha foyda aniqlanadi;
litsenziatning qoʻshimcha foydasidagi litsenziarning hissasi 25 foiz darajasida belgilanadi;
agarda ushbu hissa qiymatiga tuzatish kiritishning asoslangan zarurati mavjud boʻlgan taqdirda baholovchi tomonidan litsenziatning qoʻshimcha foydasidagi litsenziarning hissasiga tuzatishning asosi va hisob-kitobi keltiriladi;
NMA va IMO keltiradigan daromad (pul oqimi) aniqlanadi.
71. Daromad hisoblangandan va NMA va IMO tomonidan keltirilayotgan rejalashtirilayotgan pul mablagʻlari oqimi tahlil qilingandan keyin ular joriy qiymatga aylantirilishi lozim.
72. NMA va IMOdan keladigan har yillik daromadning uning qiymatiga aylantirilishi NMA va IMOdan foydalanishdan keladigan daromadni toʻgʻridan-toʻgʻri kapitallashtirish yoki NMA va IMOdan foydalanishdan keladigan pul oqimlarini diskontlash orqali oʻtkaziladi.
73. Pul oqimlarini diskontlash usuli kelgusidagi pul oqimlarining darajasi bir meʼyorda boʻlmaganda, joriylaridan jiddiy farq qilganda, prognoz qilinayotgan kelgusidagi pul oqimlari koʻpgina prognoz yillari uchun ijobiy miqdor hisoblanganda ishlatiladi.
74. Pul oqimlarini diskontlash usulini amaliy qoʻllash quyidagi asosiy bosqichlarni nazarda tutadi:
diskontlanadigan pul oqimining miqdorini aniqlash;
diskontlash stavkasini hisoblash;
diskont koʻpaytiruvchilarini har yillik daromadlar tushishi davrlariga muvofiq hisoblash;
NMA va IMO qiymati miqdorini NMA va IMOdan keluvchi har yillik daromadlarga tegishli diskont koʻpaytiruvchisi boʻyicha koʻpaytirish orqali aniqlash.
75. Diskontlash stavkasi ― bu qoʻyilgan kapital boʻyicha kutilayotgan daromad stavkasi boʻlib, investitsiyalarning baholash sanasidagi tavakkalchilik darajasi bilan taqqoslanadigan mavjud muqobil variantlari boʻyicha daromad stavkasi sifatida hisoblanishi mumkin. Diskontlash stavkasini hisoblash qoʻllanilayotgan (soliq toʻlangunga qadar yoki soliq toʻlanganidan keyingi) pul oqimiga mos keladigan asosda, qiymatda (nominal yoki real qiymatda) va hisoblash valyutasida amalga oshirilishi lozim.
76. Baholash obyekti tomonidan yaratiladigan pul oqimlari uchun diskontlash stavkasi quyidagi usullar bilan aniqlanishi mumkin:
kumulyativ tuzish usuli;
kapitalning oʻrtacha oʻlchangan qiymati usuli;
kapital aktivlarni baholash usuli.
77. Kumulyativ tuzish usuli bilan diskontlash stavkasini hisoblashda investitsiyalarning tavakkalsiz stavkasi NMA va IMOdan xoʻjalikda foydalanish tavsifiga mos keluvchi tavakkalchilikka koʻpaytirilishi lozim. NMA va IMOni boshqarishda eng koʻp uchraydigan tavakkalchiliklar quyidagilar hisoblanadi:
NMA va IMOga qoʻyiladigan investitsiyalardan keladigan daromad investor tomonidan avvaldan hisoblab chiqilgan daromaddan kam boʻlganligi tufayli yuzaga keluvchi investitsion tavakkalchilik;
NMA va IMOdan foydalangan holda mahsulot ishlab chiqarishda yuzaga keluvchi tavakkalchilik, shu jumladan bekor turib qolishlar, xomashyo, materiallar yetishmovchiligi va boshqalarni aks ettiruvchi ishlab chiqarish tavakkalchiligi;
baholash obyektining foydaliligi prognoz koʻrsatkichlarini hisoblashda yuzaga keluvchi foydani prognoz qilish tavakkalchiligi;
obyektni sotishdagi bozor ekspozitsiyasining (marketing vaqti) davomliligiga tuzatishni yoki taxmin etilayotgan investorni qidirish vaqtini ifodalovchi baholanayotgan NMA va IMOning ularning tijoriy sotilishidagi yuzaga keluvchi past likvidlilik tavakkalchiligi.
78. Kapitalning oʻrtacha oʻlchangan qiymati usuli faoliyati qarz va shaxsiy mablagʻlar yordamida moliyalashtiriladigan tashkilotlar uchun ishlatiladi.
Kapitalning oʻrtacha oʻlchangan qiymati quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:
WACC= EWc ― DWz * (1― NP) ,
bu erda:
WACC ― kapitalning oʻrtacha oʻlchangan qiymati;
E ― shaxsiy kapital qiymati;
Wc ― tashkilot kapitalidagi shaxsiy mablagʻlar ulushi;
D ― qarz mablagʻlar qiymati;
Wz ― tashkilot kapitalidagi qarz mablagʻlar ulushi;
NP ― foyda soligʻi stavkasi.
79. Kapital aktivlarni baholash usuli (SARM) bilan diskontlash stavkasini hisoblash erkin muomala qilinadigan aksiyalar daromadliligining oʻzgarishiga taalluqli boʻlgan fond bozori maʼlumotlarini tahlil qilish asosida quyidagi formula boʻyicha oʻtkaziladi:
D = Rf + β*(Rm ― Rf) + S1 + S2 + C ,
bu erda:
D ― diskontlash stavkasi;
Rf ― tavakkalsiz stavka;
β ― beta koeffitsiyenti, tizimli tavakkalchilik koʻrsatkichi;
Rm ― butun bir bozorning umumiy daromadliligi (oʻrtacha bozor daromadliligi meʼyori);
S1 ― kichik korxonalar uchun qarzni toʻlashga qodirlik yetarli emasligi hamda yirik korxonalar bilan taqqoslaganda katta boʻlmagan miqdordagi ustav fondiga ega boʻlgan korxonalarning moliyaviy barqarorligi bilan shartlangan tavakkalchilik mukofoti;
S2 ― aniq tashkilotga investitsiyalash tavakkalchiligi uchun mukofot (tizimsiz tavakkalchiliklar);
S ― kapital aktivlarni baholash usuli boʻyicha barcha tarkibli qismlari sifatida faqat boshqa mamlakatlar bozori boʻyicha maʼlumotlarning hisoblanishi formulasini ishlatishda inobatga olinuvchi mamlakatga oid tavakkalchilik.
80. Daromadni toʻgʻridan-toʻgʻri kapitallashtirish usuli kelgusi sof daromadlar joriy daromadlarga teng boʻlishi kutilganda yoki ularning oʻsish surʼati moʻtadil va bashorat qilsa boʻladigan hollarda ishlatiladi. Sof daromadni kapitallashtirish baholanayotgan NMA va IMOni ishlatishdan tushadigan daromad barqaror boʻlgan hollarda yetarli aniqlik bilan NMA va IMOning qiymatini aniqlashga imkon beradi.
81. Kapitallashtirish usulidan foydalanishda sof daromadlar miqdori NMA va IMOni ishlatishdan tushgan sof daromadlarni uning qiymatiga qaytadan hisob-kitob qilish uchun kapitallashtirish koeffitsiyentiga boʻlinadi.
82. Kapitalizatsiya stavkasi diskontlash stavkasi summasi (investitsiyalar uchun daromad meʼyorlari) va bu investitsiyalarni qaytarish stavkasi sifatida hisoblanishi mumkin.
83. NMA va IMO bilan yaratiladigan pul oqimlari uchun kapitallashtirish koeffitsiyenti shuningdek, oʻxshash NMA va IMO bilan yaratiladigan pul oqimi miqdorini uning narxiga boʻlish orqali ham aniqlanishi mumkin.
3-§. Xarajat yondashuvi
84. Xarajat yondashuvi baholanayotgan NMA va IMOni tiklash xarajatlari miqdorini NMA va IMOni yaratish uchun ragʻbatlantirish sifatida kalkulatsiyaga qoʻyiladigan tadbirkorlik daromadini inobatga olgan holda eskirishni chegirgan tarzda joriy narxlarda hisoblab chiqishdan iborat.
85. Xarajat yondashuvining asosiy usullari quyidagilar hisoblanadi:
yaratish qiymati usuli;
tiklash xarajatlari qiymati usuli;
almashtirish qiymati usuli.
86. Yaratish qiymati usuli doirasida muqaddam amalda sarflangan baholanayotgan NMA va IMOni yaratish xarajatlari indeksatsiya qilish orqali joriy qiymatga keltiriladi. NMA va IMOning qiymati joriy narxlarda baholangan va investitsiya uchun daromad stavkasiga koʻpaytirilgan barcha xarajatlarni jamlash bilan aniqlanadi.
87. Ushbu usul quyidagi bosqichlardan iboratdir:
baholanayotgan NMA va IMOni yaratish va harakatga keltirish bilan bogʻliq barcha haqiqiy xarajatlar, jumladan uni foydalanishga yaroqli holatga keltirish boʻyicha xarajatlar aniqlanadi;
baholash sanasi holatiga xarajatlar amalga oshirilgan paytdan boshlab narxlar (inflatsiya) indeksi miqdorida xarajatlar tuzatiladi;
tuzatilgan xarajatlar jamlanadi va qabul qilingan rentabellilik koeffitsiyentiga (investitsiya uchun daromad stavkasiga) koʻpaytiriladi;
NMA va IMOning eskirish miqdori aniqlanadi;
tuzatilgan xarajatlar summasi hamda NMA va IMOning eskirish miqdori oʻrtasidagi farq sifatida NMA va IMOni yaratish qiymati aniqlanadi.
88. NMA va IMOning qiymati ushbu usul asosida quyidagi formula boʻyicha hisoblab chiqiladi:
bu erda:
Val ― NMA va IMOning qiymati;
Ci ― i-chi yilda ishlab chiqarilgan NMA va IMOni yaratish xarajatlari;
n ― NMA va IMOni yaratilgan paytdan boshlab baholash sanasigacha oʻtgan yillar soni;
KIndi ― i-chi yildagi xarajatlarning baholash sanasiga indeksatsiya koeffitsiyenti;
Rate ― investitsiyalar uchun daromad meʼyori;
Kt ― NMA va IMOning eskirish koeffitsiyenti.
89. NMA va IMOni yaratish haqiqiy xarajatlari quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:
S= S1 + S2 + S3 ,
bu erda:
S ― NMA va IMOni yaratish haqiqiy xarajatlari;
S1 ― NMA va IMOni yaratish haqiqiy xarajatlari rentabellilikni inobatga olgan holda hisoblab chiqilgan ilmiy tadqiqot ishlarini toʻliq hajmda bajarish hamda texnik hujjatlarning (masalan eskizdan boshlab ish loyihasigacha) barcha bosqichlarini ishlab chiqish uchun amalda sarflangan xarajatlar summasi hisoblanadi. Bunda ilmiy-tadqiqot ishlari uchun xarajatlar qidiruv ishlari, jumladan muammoni dastlabki oʻrganib chiqish, nazariy tadqiqotlar, tajribalarni oʻtkazish va hisobotni tasdiqlash hamda boshqa shu kabi xarajatlardan tashkil topadi. Texnik hujjatlarni ishlab chiqish xarajatlari: eskiz, texnik va ish loyihalarini bajarish, hisob-kitoblarni bajarish, sinovlar oʻtkazish, begona tashkilotlarning xizmatlari, muallif nazoratini oʻtkazish va h.k.lar uchun xarajatlardan iboratdir. Texnologik va loyiha hujjatlari qisman bajariladigan yoki NMA va IMOni yaratishdan oldin faqat ilmiy-tadqiqot ishlari oʻtkaziladigan hollarda NMA va IMOning qiymatini hisoblash amalda bajarilgan ishlar xarajatlari boʻyicha amalga oshiriladi, tovar belgilari va sanoat namunalari uchun bu dizaynga oid xarajatlar boʻlishi mumkin;
S2 ― NMA va IMOni huquqiy muhofaza qilishning haqiqiy xarajatlari (patent (guvohnoma) olish uchun buyurtma materiallarini rasmiylashtirish, buyurtma boʻyicha yozishmalar, buyurtma topshirish, ekspertiza oʻtkazish, muhofaza qiluvchi hujjatni olish va uni kuchda saqlab turish va h. k.lar uchun bojlar toʻlash);
S3 ― NMA va IMOni sanoatda ishlab chiqarishga va tijoriy sotishga tayyor holga yetkazish uchun haqiqiy xarajatlar hamda boshqa shu kabi xarajatlar.
90. Indeksatsiya koeffitsiyenti ― nisbiy koʻrinishda muayyan vaqt davrida tovarlar narxlarining oʻzgarishini tavsiflovchi iqtisodiy va statistik koʻrsatkichdir. Indeksatsiya qilishni oʻtkazishda xarajatlarning elementlari boʻyicha narxlar oʻzgarishi indekslariga amal qilish lozim. Xarajatlar elementlari boʻyicha narxlar oʻzgarishi indekslari toʻgʻrisida olish oson boʻlgan ishonchli axborot mavjud boʻlmaganda tegishli sanoat tarmoqlari boʻyicha narxlar oʻzgarishi indekslari yoki boshqa tegishli indekslar ishlatilishi mumkin boʻladi. Indeksatsiya qilishning tegishli koeffitsiyenti oylik maoshning oʻzgarishi, eng barqaror valyutaning oʻzgarishi, materiallar, butlovchi qismlar narxlarining oʻzgarishi yoki tayyor mahsulot narxining oʻzgarishini aks ettiruvchi koʻrsatkich sifatida hisoblanishi mumkin.
91. Umumiy holatlarda indekslash koeffitsiyenti quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:
Kind = P1 / P0 ,
bu erda:
Kind ― indekslash koeffitsiyenti;
P1 ― tovarlar narxlari, oylik maosh miqdori yoki baholash sanasidagi valyutalar kursining oʻzgarishi;
P0 ― tovarlar narxlari, oylik maosh miqdori yoki xarajatlarni amalga oshirish sanasidagi valyutalar kursining oʻzgarishi.
92. Tadbirkorning daromadi (Rate) uning investitsiyalash tavakkalchiligi darajasi boʻyicha ehtimoliy oʻxshash boʻlgan, masalan sanoatning tegishli tarmogʻidagi kapital uchun unumdorlik stavkalaridan kelib chiqib hisoblab chiqilishi mumkin.
93. NMA va IMOning eskirishi yanada taraqqiy topgan oʻxshash NMA va IMOlarning paydo boʻlishi bilan bogʻliq boʻlgan maʼnaviy eskirishdan iborat. Maʼnaviy eskirish sotuvlarning tushishi va NMA va IMO daromadliligining pasayishi bilan baravar yuz beradi.
94. NMA va IMOning eskirishi NMA va IMOni foydali ishlatish muddati va muhofaza hujjatining qolgan muddati asosida aniqlanishi mumkin. Bunda NMA va IMOni foydali ishlatish muddati shartnoma boʻyicha NMA va IMOdan foydalanish huquqi berilishi mumkin boʻlgan muddat sifatida yoki NMA va IMO huquq egasining shaxsiy ishlab chiqarishida (biznesida) ishlatilishi mumkin boʻlgan muddat sifatida aniqlanadi.
95. NMA va IMOning eskirishi koeffitsiyenti quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:
Kt = 1 ― FP/ LP,
bu erda:
Kt ― NMA va IMOning eskirishi koeffitsiyenti;
FP ― huquqiy muhofazasiga ega boʻlgan baholash obyektlari uchun ustuvorlik sanasidan (muhofaza qiluvchi hujjatga binoan) baholash sanasigacha boʻlgan haqiqiy muddat yoki huquqiy muhofazasiga ega boʻlmagan baholash obyektlari uchun NMA va IMOdan ishlab chiqarish faoliyatida foydalanish boshlangandan haqiqiy muddat;
LP ― huquqiy muhofazasiga ega boʻlgan baholash obyektlari uchun huquqlarning (muhofaza qiluvchi hujjatga binoan) nominal amal qilish muddati, yoki huquqiy muhofazasiga ega boʻlmagan baholash obyektlari uchun ishlab chiqarish faoliyatida foydalanishning muddati.
96. Tiklanish qiymati usulining asosida tashkilot daromadi miqdorini inobatga olgan holda tiklash xarajatlarini hisoblash asosida NMA va IMOga boʻlgan huquqlarning qiymatini aniqlash yotadi. Bunday tiklash baholanayotgan NMA va IMOni baholash sanasi holatiga joriy narxlarda yaratish kalkulatsiyasini toʻliq aslicha tiklashni (modellashtirishni) nazarda tutadi.
97. Tiklanish qiymati usuli baholash obyektini yaratish uchun haqiqiy maʼlumotlar bilan hujjatli tasdiqlash imkoniyati mavjud boʻlmagan taqdirda eng maqbul usul hisoblanadi. Ushbu usulni ishlatishda NMA va IMOning tiklanish qiymati (tiklash qiymati) uning yangi aniq nusxasini yaratish uchun zarur boʻlgan xarajatlar summasi sifatida aniqlanadi. Ushbu xarajatlar aynan oʻxshash xomashyo, materiallar, energiya manbalari, tarmoqdagi oʻrtacha mehnatga haq toʻlash va boshqa xarajatlarga nisbatan baholash sanasidagi amaldagi narxlar asosida hisoblanishi lozim.
98. Tiklanish qiymati usuli quyidagi bosqichlarda amalga oshiriladi:
NMA va IMOni yaratish va rejalashtirilgan maqsadlarda foydalanishga tayyor holga keltirish bilan bogʻliq boʻlishi mumkin boʻlgan barcha zarur xarajatlar aniqlanadi;
baholash sanasi holati boʻyicha xomashyo, materiallar, energiya manbalari, butlovchi buyumlar, tarmoqda tegishli malakaga ega boʻlgan ishchilarning mehnatiga oʻrtacha haq toʻlash boʻyicha axborot hamda baholanayotgan NMA va IMO uchun xos boʻlgan boshqa narsalarga nisbatan narxlar belgilanadi;
NMA va IMOni yaratish qiymatining kalkulatsiyasi aniqlanadi;
NMA va IMO qiymatining tiklanish qiymati tadbirkor daromadiga (investitsiya uchun daromad stavkasi) koʻpaytirilgan xarajatlar summasi sifatida aniqlanadi;
NMA va IMOni ehtimoliy eskirish miqdori hisoblanadi;
baholash obyektining qiymati NMA va IMOning tiklanish qiymati hamda eskirish miqdori oʻrtasidagi farq sifatida aniqlanadi.
99. Almashtirish qiymati usuli baholanayotgan NMA va IMOning yangi aniq nusxasini aslicha yaratish mumkin boʻlmaganda, lekin isteʼmolchilik xususiyatlari bilan baholanayotgan NMA va IMOga oʻxshash boʻlgan, biroq albatta tashqi koʻrinishi va uning tarkibiy elementlari boʻyicha aynan bir xil boʻlmagan analogi bilan almashtirilishi mumkin boʻlganda qoʻllaniladi.
100. NMA va IMOni almashtirish qiymati oʻzining isteʼmolchilik, funksional, iqtisodiy koʻrsatkichlari boʻyicha baholash obyektining teng qimmatli oʻrnini bosuvchisi boʻlishi mumkin boʻlgan, undan eng samarali foydalanilishini taʼminlay oladigan NMA va IMOning analogini yaratish (ishlab chiqish) yoki sotib olish xarajatlarining baholash sanasi holati boʻyicha joriy qiymati toʻgʻrisidagi axborotga asosan aniqlanadi.
101. Almashtirish qiymati usulidan foydalanishda NMA va IMO qiymati oʻxshash foydaliligi yoki oʻxshash isteʼmolchilik qiymatiga ega boʻlgan NMA va IMOni sotib olishda toʻlanishi lozim boʻlgan narxi bilan aniqlanishiga asoslangan almashtirish tamoyilidan foydalaniladi.
102. Ushbu usul quyidagi bosqichlardan iboratdir:
bozor oʻrganib chiqiladi va NMA va IMOning oʻxshash foydaliligi yoki oʻxshash xususiyatlariga ega boʻlgan analoglari aniqlanadi, ularning bozor qiymati yoki ularni yaratish xarajatlari summasi belgilanadi;
analoglar qiymatlari (yoki yaratish xarajatlari), agarda analogni sotish (yoki taklif etish) sanasi baholanayotgan NMA va IMOni baholash sanasidan farq qilsa, baholash sanasi holatiga indeksatsiya yoʻli bilan keltiriladi;
baholash obyektining analogiga nisbatan baholash obyektining eskirishi miqdorini aniqlash;
baholash obyektining bozor qiymatini baholash obyektiga oʻxshash boʻlgan yangi obyektni yaratish xarajatlaridan baholash obyektining eskirish miqdorini chegirib tashlash yoʻli bilan hisoblash yoki teng foydalilikka ega analogni sotib olishda toʻlanishi lozim boʻlgan eng kam narxdan kelib chiqib NMA va IMOning qiymatini aniqlash.
103. Baholash obyektiga oʻxshash yangi obyektni yaratish xarajatlari summasi analogni yaratish hamda uni foydalanish uchun tayyor holatga keltirish bilan bogʻliq bevosita va bilvosita xarajatlarni, shuningdek tadbirkor daromadi ― NMA va IMOni yaratishga investitsiya uchun eng ehtimoliy mukofot miqdorini oʻz ichiga oladi.
5-bob. Qoʻllanilgan baholash yondashuvlari natijalarini muvofiqlashtirish va yakuniy qiymatni aniqlash
104. Baholashning turli yondashuvlari bilan olingan baholash natijalarini muvofiqlashtirish (umumlashtirish) bunday natijalarni oʻlchash va taqqoslash yoʻli bilan baholash obyektining yakuniy qiymatini aniqlash uchun moʻljallangan.
105. Hisoblashlar natijalarini umumlashtirish baholovchi tomonidan u tomondan tanlab olingan umumlashtirish mezonlariga asosan har bir mezonlar boʻyicha hisoblashlar natijalarini bir-biriga oʻzaro taqqoslash yoʻli bilan amalga oshiriladi.
106. Muvofiqlashtirish quyidagi usullar bilan amalga oshiriladi:
baholovchi amalga oshiradigan tahlil asosida, barcha muhim parametrlarni hisobga olgan holda solishtirma oʻlchovlarni tanlashdan iborat boʻlgan mantiqiy muvofiqlashtirish usuli bilan. Baholovchi tomonidan ustuvor yondashuv aniqlanadi, qolgan yondashuvlarning natijalaridan esa ustuvor yondashuv yordamida olingan natijani tekshirish va unga tuzatish kiritish uchun foydalaniladi;
matematik oʻlchash usulida turli baholash yondashuvlari bilan olingan natijalarning solishtirma oʻlchovlarini aniqlash uchun bir necha mezonlardan foydalaniladi va ularning yordamida qoʻllanilgan hisoblash usulining afzalliklari yoki kamchiliklari aniq obyektni baholash xususiyatlarini hisobga olgan holda tavsiflanadi.
107. Solishtirma oʻlchovlarni aniqlashda baholovchi quyidagi asosiy omillarni:
tahlil va hisoblashlarga asos boʻlgan axborotning ishonchliligi va yetarliligini;
baholash yondashuvi baholash obyektiga xos boʻlgan narx belgilovchi omillar tuzilishini hisobga olishga qodirligini;
yondashuvning baholash obyektiga oʻxshash obyektlarning qoida tariqasidagi xaridorlari va sotuvchilari motivatsiyasini aks ettirishga qodirligini;
baholash yondashuvining qiymatni baholashning turiga va maqsadiga muvofiqligini tahlil qilishi lozim.
108. Muvofiqlashtirishni oʻtkazish uchun quyidagi usullar qoʻllanadi:
oʻrtacha arifmetik miqdorni aniqlash usuli;
oʻrtacha oʻlchangan miqdorni aniqlash usuli.
109. Oʻrtacha arifmetik miqdorni aniqlash usulida quyidagi hisoblash formulasidan foydalaniladi:
S = Σ turli yondashuvlar bilan olingan qiymatlar / yondashuvlar soni, bu erda:
S ― qiymatning yakuniy bahosi.
110. Oʻrtacha oʻlchangan qiymatni aniqlash usuli har bir usullarga (hisoblashlar natijalariga) muayyan oʻlchov (foiz yoki rang)ni berishni nazarda tutadi. Oʻlchovlar ekspert yoʻli bilan beriladi.
111. Ranglarga ajratish (ranjirlash) usulida ranglar 1 dan 3 gacha raqamlanadi. Eng kichik hisoblash natijasiga ― Smin eng kichik rangi beriladi, eng yuqori hisoblash natijasiga ― Smax eng yuqori rang beriladi va oʻrtacha natijaga ― oʻrtacha. Turli yondashuvlar bilan olingan qiymat miqdorlarini muvofiqlashtirish uchun quyidagi hisoblash formulasidan foydalaniladi:
S = (Smin * 1 + Ssr * 2 + Smax * 3) / Σ ranglar miqdori ,
bu erda:
Smin ― baholash yondashuvlaridan biri bilan olingan qiymatning eng kichik miqdori;
Smax ― baholash yondashuvlaridan biri bilan olingan qiymatning eng katta miqdori;
Ssr ― baholash yondashuvlaridan biri bilan olingan qiymatning oʻrtacha miqdori;
112. Nisbiy xatoliklarni hisobga olish usuli turli yondashuvlarni qoʻllash natijasida kelib chiqadigan hisob-kitoblardagi xatoliklarni aniqlash uchun moʻljallangan.
Daromad yondashuvida xatoliklar sotuvlar, daromadlar, soliqlar hajmini prognozlashda, tavakkalchiliklar miqdorlarini hisob-kitob qilishda, alohida iqtisodiy va ishlab chiqarish koʻrsatkichlarini noaniq prognozlashda va boshqalarda paydo boʻlishi mumkin.
Sotuvlarning qiyosiy tahlilida xatoliklar analogning tavsiflarini toʻgʻridan-toʻgʻri taqqoslashni oʻtkazish imkoniyati boʻlmaganligi tufayli paydo boʻlishi mumkin, chunki ularning baholanayotgan obyekt bilan oʻxshashlik darajasi taxminiydir va analogning qiymati faqat bitim sanasi holatigagina haqqoniy boʻlishi mumkin.
Xarajat yondashuvida xatoliklar xarajatlarni indeksatsiya qilishda, eskirishlar miqdorlarini va boshqalarni aniqlashda paydo boʻlishi mumkin. Shu bois baholashning har bir yondashuvi yordamida hisoblashlardagi ushbu xatoliklarni hisobga olish uchun oʻrtacha oʻlchangan miqdorni aniqlashning quyidagi formulalari qoʻllaniladi.
Yakuniy miqdorni aniqlash uchun baholashning uchala yondashuvidan foydalanishda quyidagi formulalar qoʻllaniladi.
a) Agarda quyidagi shartlar bajarilsa va hisoblash xatoliklari:
Smin ― baholash yondashuvlaridan biri bilan olingan qiymatning eng kichik miqdori;
Smax ― baholash yondashuvlaridan biri bilan olingan qiymatning eng katta miqdori;
Ssr ― baholash yondashuvlaridan biri bilan olingan qiymatning oʻrtacha miqdorini tashkil qilsa, u holda qiymatning yakuniy miqdori quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi mumkin:
S = Ssr
b) Agarda quyidagi shartlar bajarilsa va hisoblash xatoliklari:
ni tashkil qilsa, u holda qiymatning yakuniy miqdori quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:
v) Agarda quyidagi shartlar bajarilsa va hisoblash xatoliklari:
ni tashkil qilsa, u holda yakuniy miqdor quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:
g) Agarda quyidagi shartlar bajarilsa va hisoblash xatoliklari:
ni tashkil qilsa, u holda yakuniy miqdor quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:
Baholashning ikkita yondashuvidan foydalanilganda yakuniy miqdorni aniqlash uchun quyidagi formuladan foydalaniladi:
113. Iyerarxiyalarni tahlil qilish usuli baholashning turli yondashuvlari bilan olingan natijalarni muvofiqlashtirish hamda natijalarni muvofiqlashtirishning muammolarini qism-qismlarga boʻlish va uni iyerarxiya koʻrinishida taqdim etishni ifodalaydi.
Natijalarni muvofiqlashtirish maqsadlari uchun quyidagi koʻrinishlarga ega boʻlgan uch darajali iyerarxiyadan foydalaniladi:
yuqori daraja ― maqsad ― bozor qiymatini baholash;
oraliq daraja ― muvofiqlashtirish mezonlari;
quyi daraja ― alternativlar ― turli usullar bilan olingan baholash natijalari.
Baholash maqsadlari uchun muvofiqlashtirishning quyidagi mezonlaridan foydalaniladi:
potensial investor, xaridor yoki sotuvchining haqiqiy maqsadlarini aks ettirish imkoniyati;
tahlil oʻtkazilishiga asos sanalgan maʼlumotlarning turi, sifati, kengligi;
foydalanilayotgan usullar parametrlarining konyunktura tebranishlarini hisobga olishga qodirligi;
obyektning qiymatiga taʼsir qilayotgan oʻziga xos xususiyatlarini (joylashgan joyi, miqdori, potensial daromadliligini) hisob olishga qodirligi.
Natijalarni muvofiqlashtirish muammolari qism-qismlarga boʻlingandan va iyerarxiya koʻrinishida taqdim qilingandan keyin quyidagi izchillikdagi harakatlar bajariladi:
mezonlardagi ustuvorliklar juft-jufti bilan taqqoslash orqali aniqlanadi. Buning uchun teskari simmetrik matritsa quriladi, juft-jufti bilan taqqoslash uchun esa quyidagi nisbatlar shkalasidan foydalaniladi:

Baholash parametrlarining muhimligi

“1 — 9”

Bir xil muhimlik

1.

Sezilarsiz ustunlik

3.

Sezilarli ustunlik

5.

Yaqqol ustunlik

7.

Mutlaq ustunlik

9.

2, 4, 6, 8 ― oraliq miqdorlar.

kelgusida har bir mezon uchun quyidagi formula boʻyicha oʻlchov aniqlanadi:
W΄j ― mezon oʻlchovi;
P ― indekslar koʻpaytmasi;
aij ― mezonning (indeksning) muhimligi;
n ― mezonlar soni;
olingan oʻlchovlar quyidagi formula boʻyicha meʼyorlanadi:
Shunday tarzda olingan miqdorlar har bir mezonlarning yakuniy oʻlchov qiymatini ifodalaydi. Shundan keyin quyidagi harakatlar amalga oshiriladi:
har bir mezon boʻyicha har bir alternativa uchun ustuvorliklarni aniqlashning tavsiflangan tartib-jarayonlarini amalga oshirish oʻtkaziladi, har bir alternativaning oʻlchov miqdorlari aniqlanadi;
har bir alternativaning narx belgilovchi omillar oʻlchovlarining koʻpaytmalari summasiga teng boʻlgan hamda ularning har bir omillar boʻyicha alternativalari oʻlchovlariga muvofiq boʻlgan yakuniy oʻlchovlarini hisoblash oʻtkaziladi;
alternativalar oʻlchovlari koʻpaytmalari summasiga teng boʻlgan va ularning oʻlchovlariga mos keluvchi bozor qiymatini hisoblash oʻtkaziladi.
6-bob. Alohida obyektlarni baholashning xususiyatlari
114. Tijorat foydalarini olish uchun ishlatilmaydigan, asosan ekologik, ijtimoiy, ilmiy yoki taʼlim vazifalarini yechishda foydalaniladigan noyob NMA va IMOlarni baholashda ularning bozor qiymatini baholashning yagona yondashuvi xarajat yondashuvi hisoblanadi.
115. Tovar belgisini baholashning xususiyatlari shundan iboratki, tovar belgisi kabi obyektlarni baholash uchun huquqlarning qiymatini belgilash uchun koʻrsatkichlarni tanlab olishda butun NMA va IMOning qiymatini baholash asoslanadigan fundamental tamoyillarga amal qilish tavsiya etiladi. Tovar belgisiga boʻlgan huquqlarning qiymati faqat ushbu huquqlardan mavjud yoki eng yaxshi foydalanishda ularning egasiga keltiriladigan daromadlar bilan aniqlanadi.
116. Tovar belgisini xarajat yondashuvi asosida baholashda xarajatlar sifatida quyidagi xarajatlar turlari hisobga olinadi:
tovar belgisini yaratish xarajatlari;
tovar belgisini huquqiy va boshqa muhofazasi xarajatlari;
baholanayotgan tovar belgisi ostidagi mahsulotlarning (xizmatlarning) marketing tadqiqotlari xarajatlari;
reklama tadbirlari xarajatlari.
117. Amaldagi tovar belgisini baholashdan oʻtkazish uchun tashkilotning soʻnggi bir necha yillar uchun moliyaviy hisobotlarining tahlili oʻtkaziladi. Bunda baholash toʻgʻrisidagi hisobotga “Faoliyatning moliyaviy koʻrsatkichlari tahlili” boʻlimi kiritiladi.
118. Tovar belgisidan olinadigan daromadlarni daromad yondashuvi doirasida baholashda quyidagi asosiy usullar qoʻllaniladi:
foydadagi ustunlik usuli;
ortiqcha foydalar usuli;
tovar belgisidan olinadigan qoʻshimcha daromadni ajratib olish usuli;
royaltidan ozod qilish usuli.
119. Daromad yondashuvidan foydalanishda, qoida tariqasida, tovar belgisi mahsulotlar (xizmatlar) qiymatini yaratishda boshqa aktivlar (koʻchmas mulk, asbob-uskuna va b.) bilan birgalikda ishtirok etishi taxmin qilinadi. Mashhur tovar belgisi oʻxshash tovarlarga boʻlgan oʻrtacha bozor narxi bilan taqqoslaganda narxni oshirish imkonini beradi. Aynan shu farq foydadagi ustunlik usulidan foydalanish asosida hisoblab chiqilishi mumkin boʻlgan tovar belgisidan foydalanish hisobiga yaratiladigan qiymat hisoblanadi. Baholovchidan rentabellilikning qoʻshimcha foizini hisoblash, tashkilotning sotuvlari prognozini tuzish va qoʻshimcha foydaning joriy summasini aniqlash talab qilinadi.
120. Ortiqcha foyda usuli iqtisodiy maʼno jihatidan avvalgi usulga oʻxshashdir, biroq, qoida tariqasida, gudvill qiymatini baholash uchun qoʻllaniladi. Undan, shuningdek tovar belgisini baholash uchun foydalanish ham mumkin. Asosiy farqi shundan iboratki, tashkilot tomonidan tovar belgisini ishlatishdan olinadigan qoʻshimcha foyda alohida tovarlar va xizmatlarga nisbatan emas, balki shaxsiy kapitaldan foydalanish rentabelliligini aniqlash yoʻli bilan hisoblab chiqiladi.
Rentabellilikning hisoblab chiqilgan foizi oʻrtacha tarmoq foizi bilan solishtiriladi, olingan farq shaxsiy kapital miqdoriga koʻpaytiriladi ― bu esa ortiqcha foyda yoki tovar belgisining bozor qiymatidir.
121. Tovar belgisidan olinadigan qoʻshimcha daromadni ajratib olish usuli bilan foydani (pul oqimini) topishda, qiymatni hisob-kitob qilish uchun quyidagi formuladan foydalaniladi:
P = Kad * Pei * Rate ,
bu erda:
R ― foyda (pul oqimi);
Kad ― tovar belgisini qoʻllash bilan bogʻliq qoʻshimcha foydani inobatga oluvchi va tovar belgisi ostida mahsulotlar ishlab chiqarish (xizmatlar koʻrsatish) tavsifiga bogʻliq boʻlgan koeffitsiyent. Ushbu koeffitsiyentning qiymati mazkur Metodikaning 2-ilovada keltirilgan shkala boʻyicha aniqlanadi;
Pei ― i-chi yilda sotilgan mahsulotlar (xizmatlar) hajmini i-chi yildagi mahsulotlar (xizmatlar) birligining ehtimoliy narxiga koʻpaytirish natijasi sifatida aniqlanadigan i-chi yildagi tovar belgisini ishlatishdan olingan tushum (yalpi foyda);
Rate ― investitsiyalar uchun foyda meʼyori.
122. Xarajat yondashuviga muvofiq tovar belgisini baholashda boshlangʻich xarajatlar usulidan foydalanishda mos ravishda tovar belgisining uni yaratish xarajatlarini hisobga olishdagi xususiyatlarini tavsiflovchi bir qator koeffitsiyentlarni inobatga olish lozimdir.
123. Ushbu usul asosida tovar belgisining qiymati quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi:
Val ― tovar belgisi qiymati;
Ci ― i-chi yilda qilingan tovar belgisini yaratish va rivojlantirish (shu jumladan dizayni, huquqiy muhofazasi, marketing, reklama va boshqalarga) xarajatlari;
n ― tovar belgisidan foydalanish boshlangan paytdan boshlab baholash sanasiga qadar oʻtgan yillar soni;
KInd ― xarajatlarni indeksatsiya qilish koeffitsiyenti;
Rate ― investitsiyalar uchun foyda meʼyori;
Kt ― tovar belgisidan foydalanish vaqti koeffitsiyenti;
Km ― tovar aylanmasi hajmi boʻyicha aniqlanadigan tovar belgisidan foydalanishning koʻlamliligi koeffitsiyenti;
Ke ― estetik qabul qilish koeffitsiyenti.
124. Koʻlamlilik va estetik qabul qilish koeffitsiyentlari qiymatlari mazkur Metodikaning 2-ilovada keltirilgan.
125. Tovar belgisidan foydalanish vaqti koeffitsiyenti quyidagi formula boʻyicha hisoblanishi mumkin:
Kt = 1 + FP/ LP,
bu erda:
Kt ― tovar belgisidan foydalanish vaqti koeffitsiyenti;
FP ― tovar belgisining haqiqiy xizmat muddati;
LP ― tovar belgisining nominal xizmat muddati (muddatni 10 yil qilib koʻrsatish maqsadga muvofiq, chunki tovar belgisiga beriladigan guvohnoma shu muddat davriga, guvohnomaning muddatini uzaytirishni hisobga olmagan holda beriladi).
126. IMOga boʻlgan huquqlardan gʻayriqonuniy foydalanganligi uchun zararlar miqdori bunday obyektdan gʻayriqonuniy foydalanish natijasida kontrafakt mahsulotni ishlab chiqarish va/yoki sotish hajmlaridan kelib chiqqan holda IMOning huquq egasi va/yoki litsenziatning ololmagan foydaning (daromadning) toʻplanishi baholash protsedurasini qoʻllash orqali baholash sanasi holatiga aniqlanadi.
127. IMOdan gʻayriqonuniy foydalanilganligi oqibatidagi zarar deganda quyidagilar nazarda tutiladi:
huquqi buzilgan shaxs tomonidan qilingan yoki qilinishi lozim boʻlgan xarajatlar;
ushbu shaxs qoida tariqasidagi fuqarolik muomalasi sharoitlarida, agarda uning huquqi buzilmaganda olishi mumkin boʻlgan (boy berilgan foyda), olinmagan daromadlar.
128. Huquq egasining xarajatlariga uning dalillar toʻplash bilan bogʻliq chiqimlari, turli xildagi ekspertizalar oʻtkazish (shu jumladan, zararni va boy berilgan foydani baholash boʻyicha) xarajatlari, sud xarajatlari, maʼmuriy chiqimlari (shu jumladan notarial tasdiqlatish) va boshqa xarajatlari kiradi. Xarajatlarning jamlangan miqdori tasdiqlovchi hujjatlarga asosan aniqlanadi.
129. Zararlar quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:
U = RU + MB ,
bu erda:
U ― zararlar;
RU ― huquq egasining buzilgan huquqni tiklash boʻyicha haqiqiy yoki zaruriy xarajatlari (sud xarajatlari, turli turdagi ekspertizalarni oʻtkazishni qoʻshgan holda, shu jumladan qiymat ekspertizasini);
MB ― qoidabuzarning daromadlari (MB1) yoki huquq egasi ololmagan daromadlar (MB2) bilan aniqlanadigan boy berilgan foyda.
130. Qoidabuzarning daromadlari bilan tavsiflanuvchi boy berilgan foyda quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:
MB1 = Cont * Rent ,
bu erda:
MB1 ― boy berilgan foyda;
Cont ― fuqarolik muomalasiga baholash obyektiga boʻlgan huquqlarni buzgan holda kiritilgan kontrafakt mahsulotning (xizmatning) natural va qiymat ifodasidagi miqdori;
Rent ― bir turdagi mahsulotning (xizmatning) sotuvlari rentabelliligi.
131. Huquq egasining ololmagan daromadlari bilan tavsiflanuvchi boy berilgan foyda quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:
MB2 = Incomef + Rekl/Sales * Cont ,
bu erda:
MB2 ― boy berilgan foyda;
Incomef ― baholash obyektiga boʻlgan huquqlardan foydalanishning qiymat ifodasidagi huquq egasi (jabrlanuvchi) olishi mumkin boʻlgan, lekin uning baholash obyektiga boʻlgan huquqlari buzilganligi tufayli olinmagan potensial daromadi miqdori;
Rekl ― huquq egasining baholash obyekti reklamasining t (oy, yil) vaqti uchun qiymat ifodasidagi hajmi;
Sales ― huquq egasining oʻrtacha yillik tushumi.
132. Davlat daromadiga oʻtkazish lozim boʻlgan mulkni muomaladan chiqarish, sotish yoki yoʻq qilish maqsadlarida IMOdan iborat boʻlgan kontrafakt mahsulotni baholashda ularning qiymati oʻxshash litsenzion (kontrafakt boʻlmagan) IMOning baholash sanasi holatidagi oʻrtacha qiymatidan kelib chiqib ichki bozorning talab va taklif konyunkturasi boʻyicha mavjud maʼlumotlar asosida aniqlanadi.
Nomoddiy aktivlar va intellektual mulkni baholash (9-son MBS) metodikasiga
1-ILOVA
Tashkilotning daromadiga taʼsir qiluvchi koeffitsiyentlar miqdorining
QIYMATI


1-jadval

Erishilgan natijaning koeffitsiyenti (K1)

T/r

Erishilgan natija

Qiymat

1.

NMA (IMO) muayyan mahsulot (texnologik jarayon), retseptura va boshqalar uchun aniqlovchi hisoblanmagan ayrim berilgan ikkilamchi texnik tavsiflarga erishishga imkon beradi.

0,5

2.

NMA (IMO) hujjatlarda (texnik shartlar, yoʻriqnomalar, pasportlar va h. k.) qayd qilingan ayrim texnik tavsiflarga erishishga imkon beradi.

0,6

3.

Hujjatda qayd etilgan aniq mahsulot (texnologik jarayon) uchun aniqlovchi hisoblanuvchi asosiy texnik tavsiflarga erishish.

0,7

4.

NMA (IMO) hujjatda qayd etilgan mahsulotning (texnologik jarayonining) yangi asosiy texnik tavsiflariga erishishga imkon beradi.

0,8

5.

NMA (IMO) mashhur oʻxshash turlar orasida yuqori asosiy texnik tavsiflarga ega boʻlgan yangi �ahsulotni (texnologik jarayonni) olishga erishishga imkon beradi

0,9

6.

NMA (IMO) xalq xoʻjaligida birinchi marta oʻzlashtirilgan va sifatli yangi texnik tavsiflarga ega boʻlgan yangi mahsulotni (texnologik jarayonni) olishga erishishga imkon beradi.

1


2-jadval

Hal qilingan texnik vazifaning murakkablik koeffitsiyenti (K2)

T/r

Texnik vazifani hal qilishning murakkabligi

Qiymat

1.

NMA (IMO) bir oddiy detalning konstruksiyasi bilan bogʻliq birgina oddiy yechimiga, oddiy jarayonning bir parametrining oʻzgarishiga, jarayonning bir operatsiyasiga, bir dasturga, retsepturaning bir ingrediyentiga, asosiy boʻlmagan uzelning, mexanizmning konstruksiyasiga, asosiy boʻlmagan parametrlarning, murakkab boʻlmagan jarayonlarning oʻzgarishiga, retsepturaning asosiy boʻlmagan ingrediyentlarining oʻzgarishi va hokazolar daxl qiladi.

0,6

2.

NMA (IMO) mashinalar uzellari, mexanizmlari, jarayonlar qismlarining, retseptura va h. k.larning qismlarining, yoki bir necha asosiy uzellar konstruksiyasi, texnologiyaning asosiy jarayonlari hamda retsepturaning (asosiy) qismi va h. k. bilan bogʻliq yechimlarga daxl qiladi.

0,7

3.

NMA (IMO) mashinalar, uskunalar, stanoklar, apparatlar, inshootlar, texnologik jarayonlar, retseptura va h. k.ning konstruksiyasi bilan bogʻliq yechimlarga toʻliq daxl qiladi.

0,8

4.

NMA (IMO) mashina, uskuna, stanok, apparat, murakkab kinematikali inshoot, radioelektron sxemali nazorat apparati konstruksiyasi bilan bogʻliq, kuchli mashinalar, dvigatellar, agregatlar, kompleks texnologik jarayonlar, murakkab retsepturalar, dasturlar majmui va h. k.lar bilan bogʻliq yechimlarga daxl qiladi.

0,9

5.

NMA (IMO) yangi turdagi asbob-uskunalardan, yangi boshqaruv va tartibga solish tizimlaridan, yangi murakkab kompleks texnologik jarayonlaridan, yangi dasturiy majmualardan, alohida murakkablikdagi yangi retsepturadan va boshqalardan iborat boʻlgan mashinaning, apparatning, avtomatik uzluksiz liniyalarini nazorat qilish murakkab tizimiga ega inshootning konstruksiyasi bilan bogʻliq yechimlarga daxl qiladi.

1,1

6.

NMA (IMO) asosiy tarzda fan va texnikaning yangi boʻlimlariga taalluqli alohida murakkablikdagi konstruksiyalar, texnologik jarayonlar va retsepturalar bilan bogʻliq boʻlgan yechimlarga daxl qiladi.

1,25


3-jadval

Yangilik koeffitsiyenti (K3)

T/r

Yangilik

Qiymat

1.

Baholanayotgan NMA (IMO)ning yangiligi mashhur texnik yechimlar va vositalarni yangi vazifasi boʻyicha qoʻllashdan iborat.

0,5

2.

Baholanayotgan NMA (IMO)ning yangiligi berilgan texnik natijani taʼminlovchi, yaʼni prototip bilan taqqoslaganda ajralib turuvchi xususiyatlari mashhur elementlar orasidagi yangi aloqalarga, operatsiyalarning oʻzgacha izchilligiga yoki ingrediyentlarning oʻzgacha foizli tarkibiga ishora qiluvchi koʻrsatmalarga ega boʻlgandagi mashhur texnik yechimlarning yangi majmuidan iborat.

0,6

3.

NMA (IMO) shunday vazifani hal qiluvchi, lekin hujjatda qayd etilgan ajralib turuvchi oʻziga xos belgilari boʻlgan prototipga ega.

0,7

4.

NMA (IMO) yangi vazifa yoki mashhur vazifa prinsipial tarzda yangi usul (pioner kashfiyot) bilan yechiladigan, yaʼni prototipiga ega boʻlmagan, jiddiy farqlarning majmui bilan tavsiflanadi.

0,8

Nomoddiy aktivlar va intellektual mulkni baholash (9-son MBS) metodikasiga
2-ILOVA
1. Tovar belgisini qoʻllash bilan bogʻliq qoʻshimcha daromadni hisobga oluvchi Kad koeffitsiyenti qiymati:
Kad = 0,1 gacha ― yakka tartibda ishlab chiqarish;
Kad = 0,1-0,2 ― kichik seriyali ishlab chiqarish;
Kad = 0,2-0,3 ― seriyali ishlab chiqarish;
Kad = 0,3-0,4 ― yirik seriyali ishlab chiqarish;
Kad = 0,4-0,5 ― ommaviy ishlab chiqarish.
2. Ke estetik qabul qilish koeffitsiyenti qiymati:
Ke = 1,3 ― 10 yildan ortiq ishlatishda, dunyo miqyosidagi isteʼmolchilar orasida mashhurlik;
Ke = 1,2 ― 5 yildan ortiq ishlatishda, keng miqyosda taniqli boʻlish;
Ke = 1,1 ― 5 yildan kam ishlatilganda, isteʼmolchilarning ishlab chiqaruvchi toʻgʻrisida barqaror tasavvuri;
Ke = 1,05 ― kamida 3 yil ishlatilganda;
Ke = 1 ― 1 yil mobaynida ishlatishda.
3. Tovar aylanmasining quyidagi hajmida tovar belgisining ishlatilishi koʻlamliligi Km koeffitsiyenti qiymati:
oyiga 10 ming AQSh dollarigacha Km = 1,0
oyiga 10 ― 50 ming AQSh dollarigacha Km = 1,2
oyiga 50 ― 100 ming AQSh dollarigacha Km = 1,4
oyiga 100 ― 500 ming AQSh dollarigacha Km = 1,6
oyiga 500 ming AQSh dollaridan ― 1 mln AQSh dollarigacha Km = 1,8
oyiga 1 mln AQSh dollaridan yuqori Km = 2,0
Oʻzbekiston Respublikasining Yagona milliy baholash standartiga
4-ILOVA
Tovar-moddiy zaxiralarni baholash (10-son MBS)
METODIKASI
Mazkur Metodika 10-son MBSni amalda qoʻllash tartibini belgilaydi hamda tavsiyaviy xususiyatga ega hisoblanadi.
1-bob. Umumiy qoidalar
1. Ushbu Metodikada tovar-moddiy zaxiralarni baholashni Oʻzbekiston Respublikasining Yagona milliy baholash standarti, shu jumladan 10-son MBSga muvofiq baholash uchun zarur eng minimal yondashuvlar va usullar keltirilgan. Baholovchilar baholash faoliyati toʻgʻrisidagi qonunchilik hujjatlariga hamda Oʻzbekiston Respublikasining Yagona milliy baholash standartiga zid boʻlmagan boshqa yondashuv va usullardan foydalanishi mumkin.
(1-band Oʻzbekiston Respublikasi adliya vazirining 2021-yil 28-iyuldagi 16-mh-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3313, 28.07.2021-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 28.07.2021-y., 10/21/3313/0724-son)
2. Mazkur Metodikada quyidagi tushunchalardan foydalaniladi:
analog ― tarkibi, texnik kelib chiqishi, shuningdek foydalanish maqsadiga koʻra baholash obyektiga oʻxshash, muhim alomatlarining yigʻindisi boʻyicha yaqin boʻlgan obyekt;
toʻgʻridan-toʻgʻri xarajatlar ― alohida turdagi tovar-moddiy zaxiralarni ishlab chiqarish (ishlar bajarish, xizmatlar koʻrsatish) jarayoni bilan bevosita bogʻliq boʻlgan hamda ularning birligi tannarxga toʻgʻridan-toʻgʻri kiritiladigan ishlab chiqarish xarajatlari;
aynan bir xil obyekt ― kimyoviy tarkibi va fizik xossalariga koʻra baholash obyektiga oʻxshash, tabiiy kelib chiqishi (standarti) boʻyicha baholash obyektidan biror-bir farqlanishlari mavjud boʻlmagan obyekt;
bilvosita xarajatlar ― bir necha turdagi tovar-moddiy zaxiralarni ishlab chiqarish (ishlar bajarish, xizmatlar koʻrsatish) jarayoni bilan bogʻliq boʻlgan ishlab chiqarish xarajatlari, ular muayyan tovar-moddiy zaxiralar birliklari tannarxiga bevosita kiritilmaydi, buning oqibatida ular xarajatlar obyektlari va ularning birligi tannarxi oʻrtasida hisob-kitob yoʻli bilan taqsimlanadi;
joriy qiymat ― muayyan sanada amal qilayotgan bozor narxlari boʻyicha tovar-moddiy zaxiralarning qiymati yoki xabardor qilingan, bitimni amalga oshirishni xohlovchi, bir-biridan mustaqil taraflar oʻrtasida bunday bitimni amalga oshirishda aktivni sotib olish yoki majburiyatni bajarish uchun yetarli boʻlgan summa;
tovar qiymatining yoʻqotilishi ― isteʼmol xossalarining pasayishi yoki yomonlashuvi sababli tovar-moddiy zaxiralarning qiymati pasayadigan nisbiy miqdor;
tovar-moddiy zaxiralar ― keyinchalik sotish maqsadida normal faoliyat yuritish jarayonida tutib turiladigan va ishlab chiqarish jarayonida boʻlgan, shuningdek mahsulot ishlab chiqarish jarayonida yoxud maʼmuriy va ijtimoiy-madaniy vazifalarni amalga oshirish uchun foydalaniladigan moddiy aktivlar.
3. Baholovchi buyurtmachining vakili yoki baholash obyektining balansda saqlovchisi vakili bilan birga baholash obyektini koʻzdan kechirish, uning amaldagi holatini oʻrganish, uni tavsiflash, fotosuratga olish hamda baholash obyektini identifikatsiya qilish uchun zarur boʻlgan boshqa harakatlarni bajaradi.
4. Baholash obyektlarini koʻzdan kechirish taomili ularni identifikatsiya qilish, jismoniy holatini aniqlash, taqdim etilgan boshlangʻich hujjatlarga nomuvofiqliklarni, shuningdek boshlangʻich hujjatlarda koʻrsatilmagan nuqsonlarni aniqlash maqsadida oʻtkaziladi.
5. Tovar-moddiy zaxiralardan foydalanish, egalik qilish va ishlov berish huquqlari qonunchilik hujjatlarida nazarda tutilgan hollarda davlat roʻyxatidan va nazoratidan oʻtkazilishi zarur boʻlgan taqdirda baholovchi tegishli roʻyxatdan oʻtkazish yoki ruxsat berish hujjatlari nusxasini talab qilib olishi kerak.
(5-band Oʻzbekiston Respublikasi adliya vazirining 2021-yil 28-iyuldagi 16-mh-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3313, 28.07.2021-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 28.07.2021-y., 10/21/3313/0724-son)
6. Baholash baholash obyekti va/yoki uning analoglari toʻgʻrisida bozor axborotidan foydalanishni talab qilgan hollarda baholovchi oʻxshash (aniq yoki taxminan oʻxshash) obyektlarning narxlari (yoki takliflari) toʻgʻrisidagi axborotni yigʻish uchun baholash obyektlarining bozorini tahlil qiladi.
Axborot yigʻishda aynan bir xil analog-obyektlar toʻgʻrisidagi axborot ustuvor hisoblanadi.
7. Analoglar toʻgʻrisida axborotni yigʻishda import tovarga qoʻshimcha xarajatlar (soliqlar va yigʻimlar, transport xarajatlari, boshqa xarajatlar) hisob-kitobiga xolis yondashish maqsadida baholash obyekti va analoglar ishlab chiqarilgan mamlakatdan kelib chiqishi boʻyicha muvofiq kelishi toʻgʻrisidagi shartlarga rioya etilishi zarur.
Obyektlarning boshqa parametr va tavsiflari baholash obyekti uchun narxni shakllantiruvchi boʻlib hisoblangan taqdirda, ularni ham qiyoslash majburiydir.
8. Baholash obyektining analoglari toʻgʻrisida axborot yigʻishda analoglarni tanlash elementlarining talablarini hisobga olish lozim.
Baholash obyekti muayyan tovar belgisi ostida ishlab chiqarilgan tovar hisoblangan taqdirda, baholovchi aynan oʻxshash baholash obyektini tanlashda baholash obyektining tovar belgisiga alohida eʼtibor qaratishi kerak.
9. Axborotni yigʻish va uni tahlil qilish taomili baholovchi tomonidan baholash toʻgʻrisidagi hisobotda aks ettiriladigan baholash obyektini identifikatsiya qilish bilan birga olib boriladi.
2-bob. Baholash yondashuvlari va usullari
1-§. Qiyosiy yondashuvi
10. Qiymatni qiyosiy yondashuv bilan hisoblash quyidagi ketma-ketlikda amalga oshiriladi:
bozorni tadqiq etish, analog-obyektlar boʻyicha axborotni tahlil qilish va yigʻish;
qiyoslash analoglarini tanlash;
qiyoslash birliklarini aniqlash;
qiyoslash elementlarini tanlash;
qiymatni hisoblash usullarini tanlash;
qiyoslash elementlari boʻyicha tuzatishlarni hisoblash;
analog-obyektlar narxiga (qiymatiga) tuzatishlar kiritish;
baholash obyekti qiymatini aniqlash.
11. Baholash obyektlari bozori analog-obyektlarga doir bitimlar (takliflar) toʻgʻrisida axborot olish maqsadida tadqiq va tahlil qilinadi.
12. Qiyoslash analoglarini tanlash asosan mahalliy bozorda amalga oshiriladi (shu jumladan, kelib chiqishga koʻra import boʻlgan analoglar uchun). Mahalliy bozorda analoglar mavjud boʻlmaganda 10-son MBS talablarini hisobga olgan holda xorijiy bozorlar analoglari toʻgʻrisidagi axborotdan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.
13. Baholash obyektining qiyoslash birliklarini tanlash va aniqlash baholash obyekti oʻlchov birliklarini hisobga olish xususiyatlariga muvofiq amalga oshiriladi: ogʻirlik (tn, kg, gr, litr va h.k.), uzunlik (km, metr, sm va h.k.), maydon (kv.m, kv.sm. va h.k.) oʻlchov birligi yoki yoppasiga oʻlchov birligi (vagon, konteyner va h.k.).
14. Quyidagilardan:
mulkiy huquqlar (majburiyatlar, cheklovlar va h.k.);
moliyalashtirish shartlari (boʻlib-boʻlib toʻlash, imtiyozli toʻlovlar va h.k.);
alohida shartlar (toʻlovlar va yetkazib berishning bozorga oid boʻlmagan shartlari);
bozor shartlari (vaqt mobaynida narxlarning oʻzgarishi va h.k.);
joylashgan joyi (mahalliy va xorijiy bozorlar va h.k.);
jismoniy tavsiflari (xossalari, tarkibi va h.k.);
iqtisodiy xossalari (tannarxi, xarajatlarni tejashi va h.k.);
narxni shakllantirishning boshqa xususiyatlaridan faqat narxni shakllantiruvchi va analoglarning narxiga jiddiy taʼsir koʻrsata olishga qodir boʻlganlari qiyoslash elementlari sifatida qabul qilinadi.
Baholashni qiyosiy yondashuv usullari bilan oʻtkazayotganda baholovchi obyektning yakuniy qiymatiga taʼsir koʻrsatuvchi boshqa qiyoslash elementlarini ham koʻrib chiqishi mumkin. Baholovchi buni baholash toʻgʻrisidagi hisobotda aks ettirishi va baholash obyektining yakuniy qiymatini aniqlashda hisobga olishi zarur.
15. Baholash obyekti qiymatini qiyosiy yondashuv vositasida baholash analog bilan toʻgʻridan-toʻgʻri qiyoslash usuli orqali amalga oshiriladi.
16. Analog bilan toʻgʻridan-toʻgʻri qiyoslash usuli oʻxshash mahsulot ishlab chiqaruvchi zavodlarning narxlaridan foydalanishni nazarda tutadi.
17. Qiyosiy yondashuv usullarini qoʻllashda kamida ikkita baholash obyekti toʻgʻrisida axborot yigʻish lozim.
18. Analog bilan toʻgʻridan-toʻgʻri qiyoslash usuli analoglarning narxlariga tegishli tuzatishlarni kiritish orqali amalga oshiriladi:
S = San * K1 * K2 * K3* … * Kn ,
bu erda:
S ― baholash obyektining narxi;
San― analog obyektning narxi;
K1 * K2 * K3 * … * Kn ― baholanayotgan obyekt va analogning parametrlari qiymatlaridagi farqlarni hisobga oluvchi tuzatuvchi koeffitsiyentlar.
19. Baholash obyektining joylashgan joyiga juft sotuvlar usuliga muvofiq tuzatish kiritiladi. Juft sotuvlar usuli xarajat yondashuvi kabi qoʻllaniladi.
20. Jismoniy holatga tuzatish baholash obyektining va tanlangan analoglarning jismoniy holati darajasini solishtirishdan kelib chiqib (tovar qiymatining yoʻqotilishi sifatida aniqlanadi), quyidagicha formula boʻyicha hisoblanadi:
K ― tovar qiymati yoʻqotilishiga tuzatish kirituvchi koeffitsiyent;
Iobyekt ― baholash obyekti jismoniy holatining koeffitsiyent koʻrsatkichi;
Ianalog ― analog-obyekt jismoniy holatining koeffitsiyent koʻrsatkichi.
21. Analog-obyektlarning narxiga (qiymatiga) qiyoslash elementlari boʻyicha tuzatish kiritish quyidagi qoidalardan kelib chiqib amalga oshiriladi:
analog-obyektlarning narxiga (qiymatiga) qiyoslash elementlari boʻyicha tuzatish baholash obyektiga nisbatan kiritiladi;
agar qiyoslash elementi boʻyicha baholash obyekti analog-obyekt bilan solishtirganda yaxshiroq koʻrsatkichlarga ega boʻlsa, u holda analog-obyektning narxi (qiymati) tuzatish miqdoriga oshiriladi;
agar qiyoslash elementi boʻyicha baholash obyekti analog-obyekt bilan solishtirganda yomonroq koʻrsatkichlarga ega boʻlsa, u holda analog-obyektning narxi (qiymati) tuzatish miqdoriga kamaytiriladi.
22. Tuzatishlar foiz va/yoki pul ifodasida kiritiladi.
2-§. Xarajat yondashuvi
23. Baholash obyektini baholashda xarajat yondashuvi tovar qiymati yoʻqotilishini chegirgan holda baholash obyektining toʻliq tiklanish qiymatini yoki almashtirish qiymatini aniqlashga asoslanadi.
24. Baholash obyektining qiymatini baholashda xarajat yondashuvi hisob-kitoblarning quyidagi bosqichlariga rioya etishni oʻz ichiga oladi:
toʻliq tiklanish qiymatini yoki almashtirish qiymatini aniqlash;
baholash obyektining tovar qiymati yoʻqotilishi hajmini aniqlash;
baholash obyektining qiymatini toʻliq tiklanish qiymati yoki almashtirish qiymati va tovar qiymati yoʻqotilishining qiymat koʻrsatkichi oʻrtasidagi farq sifatida aniqlash.
25. Toʻliq tiklanish qiymati yoki almashtirish qiymatini aniqlash quyidagi usullardan birini qoʻllash orqali amalga oshiriladi:
almashtirish usuli;
qiymatni indeksatsiyalash usuli;
oʻrtacha hisoblangan qiymat usuli;
oʻrtacha narx boʻyicha baholash usuli.
26. Almashtirish usuli tovar-moddiy zaxiralarning qiymatini aynan bir xil obyektlarni sotish (yoki savdolashish uchun chegirmani hisobga olgan holda taklif) yoki agar aynan bir xil obyekt ishlab chiqarishdan chiqarib tashlangan boʻlsa, unga yaqin analoglarni narxiga qarab baholashga asoslanadi.
Baholash obyektining almashtirish usuli bilan toʻliq tiklanish qiymati yangi aynan bir xil obyekt yoki analog-obyektning narxiga qarab aniqlanadi. Tavsiflarga doir tafovutlar boʻlgan taqdirda, analogning narxiga tuzatishlar kiritilishiga yoʻl qoʻyiladi.
Baholash obyektining toʻliq tiklanish qiymati ishlab chiqaruvchi zavodning sotish narxiga (yoki rasmiy dilerlarning sotish narxiga) tenglashtiriladi.
Analog-obyekt Oʻzbekiston Respublikasidan tashqarida boʻlgan hollarda mazkur analogning narxiga joylashgan joyiga qarab tuzatish kiritish zarur.
Quyidagi xarajatlarni hisobga olgan holda narxga tuzatish kiritiladi:
Oʻzbekiston Respublikasiga yetkazib berish (tashish);
baholash paytida qonunchilik hujjatlarida belgilangan soliqlar va yigʻimlarning turlari.
(26-bandning yettinchi xatboshisi Oʻzbekiston Respublikasi adliya vazirining 2021-yil 28-iyuldagi 16-mh-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3313, 28.07.2021-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 28.07.2021-y., 10/21/3313/0724-son)
Turgan joyiga qarab tuzatishni hisoblash ketma-ketligi quyidagi tartibda amalga oshiriladi:
analogning shartnomaviy narxi aniqlanadi, u analogning sotish (taklif) va yetkazib berish (transport xarajatlari) narxi qoʻshilmasiga teng;
import qilishda soliqlar va yigʻimlar qonunchilik hujjatlariga muvofiq hisoblanadi.
(26-bandning oʻninchi xatboshisi Oʻzbekiston Respublikasi adliya vazirining 2021-yil 28-iyuldagi 16-mh-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3313, 28.07.2021-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 28.07.2021-y., 10/21/3313/0724-son)
Transport xarajatlari haqiqiy tashish xarajatlari boʻyicha qabul qilinadi. Tashish xarajatlarining haqiqiy miqdorini aniqlash yoki hisob-kitob qilishning imkoni boʻlmaganda transport xarajatlari analog-obyektni sotish/taklif qiymatidan 5 foiz miqdorida qabul qilinadi.
27. Qiymatni indeksatsiyalash usuli statistika organlari belgilaydigan narxlarning qimmatlashish indeksini qoʻllash orqali amalga oshiriladi. Bunda indekslar, narxlar indekslari hisoblangan davrga qarab, balansga qabul qilingan sanadan boshlab baholash obyektining bazaviy (boshlangʻich, tiklanish) qiymatiga nisbatan qoʻllanadi.
Bazaviy qiymat sifatida buxgalteriya hisobi maʼlumotlari yoki tayyorlovchilarning (yoki dilerlar, yetkazib beruvchilarning) retrospektiv sanadagi narx axborotidan foydalanish mumkin (bunda aynan bir xil tavsifli aniq analog narxlari toʻgʻrisidagi maʼlumotlardan foydalanish zarur).
28. Oʻrtacha hisoblangan qiymat usuli turdosh tovar-moddiy zaxiralarning guruh va kichik guruhlarini shakllantirishni nazarda tutadi.
Guruhlash tovar-moddiy zaxiralarning oʻziga xos tavsiflaridan (turi, foydalanish sohasi, modellari va boshqalar) kelib chiqib amalga oshiriladi.
Tovar-moddiy zaxiralarning kichik guruhlariga oʻrtacha hisoblangan qiymatni hisoblashga solishtirma oʻlcham asos hisoblanadi.
Solishtirma oʻlchamlar korxona balansiga kelib tushayotgan har bir tovarlar turkumiga beriladi. Balans narxi joriy bozor narxlariga yaqinroq boʻlgan kichik guruhlarga kattaroq ulush berilishi zarur. Kichikroq ulushni balansga birinchi boʻlib qabul qilingan kichik guruhga berish maqsadga muvofiq.
Oʻrtacha hisoblangan qiymat usuli quyidagi formula bilan aniqlanadi:
Ssv = (S1 * U1) + (S2 * U2) + … + (Sn * Tn) ,
bu erda:
Ssv ― baholash obyekti bir tovar pozitsiyasining oʻrtacha hisoblangan qiymati;
S1, S2, …, Cn ― baholash obyekti bir tovar pozitsiyasining balans qiymati;
U1, U2, …, Un ― solishtirma oʻlcham.
Baholash obyekti bir tovar pozitsiyasining balans qiymati har bir guruh (yoki kichik guruh) umumiy balans qiymatini mazkur guruhning (yoki kichik guruhning) tovar-moddiy zaxiralar miqdoriga boʻlish yoʻli bilan aniqlanadi.
29. Oʻrtacha narx boʻyicha baholash usuli hisobot davrida xarid qilingan, turkumlarning umumiy miqdoriga boʻlingan yetkazib berishlarning qoldigʻida va har bir turkumida mavjud boʻlgan tovarlar birliklari qiymatlarining summasini aniqlash yoʻli bilan qoʻllaniladi:
Ssr ― xarid qilingan tovar birligining oʻrtacha tannarxi;
Si ― i-turkumdagi birlikning xarid qiymati;
n ― davr uchun tovarlar xaridi turkumlarining soni;
So ― hisobot davri boshiga qoldiqdagi tovar birligining tannarxi.
30. Baholash sanasida baholash obyekti tovar qiymatining yoʻqotilishi jismoniy, funksional va iqtisodiy yoʻqotishlarning yigʻindisi sifatida belgilanadi. Tovar qiymatining yoʻqotilishi 100 foizdan ortiq boʻlishi mumkin emas.
Jismoniy yoʻqotishda tovar-moddiy zaxiralar qiymatining yoʻqotishlari baholash obyektining foydalanishga yaroqlilik xossalarini, shu jumladan tabiiy eskirish, tabiat hodisalarining taʼsiri, avariyalar, boshqa jismoniy taʼsirlar natijasida qisman yoki toʻliq yoʻqotishi bilan bogʻliq.
Funksional yoʻqotish isteʼmol jihatidan afzalliklar, texnik innovatsiyalar yoki bozor standartlarining oʻzgarishi oqibatida yuzaga keladi.
Iqtisodiy yoʻqotish baholash obyektiga nisbatan tashqi vaziyatning oʻzgarishi (shu jumladan, tovar bozoridagi oʻzgarishlar, ijtimoiy, moliyaviy, qonunchilik, ekologik va boshqa sharoitlarning oʻzgarishi) natijasida yuzaga keladi.
Tovar qiymatining yoʻqotilishi toʻliq tiklanish qiymatidan (koeffitsiyent koʻrsatkichi) yoki pul ifodasidagi almashtirish qiymatidan (mutlaq miqdor) foizlarda yoki ulushlarda belgilanishi mumkin.
31. Xom ashyo materiali hisoblangan tovar-moddiy zaxiralar jismoniy (texnik) xossalarini yoʻqotmagan taqdirda, tovar qiymati yoʻqotilishining miqdori nolga teng boʻladi.
32. Tovar qiymati yoʻqotilishining miqdori quyidagi formulaga muvofiq aniqlanadi:
UTS= 1 ― (1 ― UTSfiz) * (1 ― UTSfunk) * (1 ― UTSek) ,
bu erda:
UTS ― baholash obyekti tovar qiymati yoʻqotilishining koeffitsiyent koʻrsatkichi;
UTSfiz ― baholash obyekti jismoniy yoʻqotishining koeffitsiyent koʻrsatkichi;
UTSfunk ― baholash obyekti funksional yoʻqotishining koeffitsiyent koʻrsatkichi;
UTSek ― baholash obyekti iqtisodiy yoʻqotishining koeffitsiyent koʻrsatkichi.
33. Baholash obyektining jismoniy yoʻqotishi quyidagi usullar bilan aniqlanadi:
foydalilik usuli;
ekspert hisob-kitobi usuli.
34. Foydalilik usuli jismoniy yoʻqotishni bartaraf etishga xarajatlar ― qoʻshimcha tovarlarni xarid qilish, turli xil qoʻshimcha va ingrediyentlarni qoʻshish, foydalilikni oshirish va h.k. yigʻindisi sifatida hisoblanadi.
35. Ekspert hisob-kitobi usuli jismoniy holatning ekspert baholari shkalasiga muvofiq aniqlanadi:

Holatning bayoni

Holatning tavsifi

Tovar qiymatining yoʻqotilishi, %

Yangi

Yangi holatda, foydalanish muddati tugallanmagan, biron-bir oʻzgartirish yoki qoʻshimchalarsiz foydalanishga yaroqli.

0 ― 5

Juda yaxshi

Deyarli yangi, belgilangan foydalanish muddati oʻtgan, lekin tovar oʻzgartirish yoki qoʻshimchalarsiz foydalanishga yaroqli, tovarning toʻliq massasi (butun hajmi) saqlangan holatda (yoʻqotishlarsiz), qayta idishga solish, foydalanish yoki saqlash shartlarini oʻzgartirish talab qilinmaydi.

6 ― 19

Yaxshi

Tovar foydaliligini oshirish uchun mayda xarajatlarni hisobga olganda foydalanishga yaroqli, qayta idishga solishni (qayta qadoqlashni) talab qiladi, qisqa foydalanish muddatiga ega, yangi tovar bilan galma-gal ishlatilishi mumkin, asosiy elementlarini almashtirmagan holda mayda taʼmirlash ishlari oʻtkaziladi (agar tovar mexanizm hisoblansa yoxud mexanik yoki elektron asosda ishlasa).

20 ― 40

Qoniqarli

Konsistensiyasi oshirilgandan keyin foydalanishga yaroqli, tovarning isteʼmol xossalarini oshiruvchi muayyan qoʻshimchalar qoʻshilganda foydalilik sifatlari oshirilganda qoʻllanilishi mumkin, tovardan foydalanish alohida qoʻllash sharoitlarini (yangi tovar bilan kam-kam qismlarini galma-gal ishlatishni talab qiladi), asosiy elementlarini almashtirgan holda yirik taʼmirlash ishlari oʻtkaziladi (agar tovar mexanizm hisoblansa yoxud mexanik yoki elektron asosda ishlasa).

41 ― 60

Qoniqarsiz

Chiqindi materiallari, ikkilamchi xomashyo yoki siniq parchalar yoxud ehtiyot qismlar sifatida foydalanishga yaroqli.

61 ― 80

36. Qiymatning funksional yoʻqotishi baholash obyektining tavsiflari (yaxshilashlar va/yoki ularning elementlari) isteʼmol bozorining joriy talablariga nomuvofiqligini yuzaga keltirgan miqdor sifatida aniqlanadi, toʻliq tiklanish qiymatiga yoki almashtirish qiymatiga shu miqdorda tuzatish kiritish zarur.
Funksional yoʻqotish miqdorini aynan bir xil obyekt va zamonaviyroq analogning narxlaridagi farqqa teng deb hisoblash mumkin.
37. Iqtisodiy yoʻqotish baholash obyekti qiymatiga tashqi omillarning salbiy taʼsiri yuzaga keltirgan, baholash obyektining tiklanish qiymati yoki almashtirish qiymatining pasayish miqdorini bildiradi. Quyidagilar tashqi omillarga kiradi: bozordagi vaziyat, foydalanishdagi cheklovlar, infratuzilmaning, qonunchilik hujjatlarining oʻzgarishi va boshqalar.
(37-bandning birinchi xatboshisi Oʻzbekiston Respublikasi adliya vazirining 2021-yil 28-iyuldagi 16-mh-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3313, 28.07.2021-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 28.07.2021-y., 10/21/3313/0724-son)
Iqtisodiy qimmatlashuvni aniqlash analog-obyektlarni, ulardan biri iqtisodiy yoʻqotishga ega, sotish narxi yoki bozor qiymatini qiyoslashga asoslangan.
38. Xarajat yondashuvini qoʻllaganda baholash obyektining qiymati tovar qiymatining yoʻqotilishi miqdorini chegirgan hamda tashqi qimmatlashuvni hisobga olgan holda toʻliq tiklanish qiymati (yoki almashtirish qiymati) sifatida aniqlanadi. Baholash obyekti qiymati quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi:
S = Sv(z) * (100% ― UTS) ,
bu erda:
Sv(z) ― baholash obyektining tiklanish qiymati yoki almashtirish qiymati;
UTS ― baholash obyekti tovar qiymatining yoʻqotilishi, foizda.
3-§. Qoʻllanilgan baholash yondashuvlarining natijalarini muvofiqlashtirish va baholash obyektining yakuniy qiymatini aniqlash
39. Baholash natijalarini muvofiqlashtirish hamda baholashning turli yondashuvlarini qoʻllab olingan natijalarni oʻlchash va qiyoslash yoʻli bilan baholash obyektining yakuniy qiymatini aniqlash quyidagi usullardan biri yordamida amalga oshiriladi:
mantiqiy muvofiqlashtirish usulida baholovchi amalga oshiradigan tahlil asosida, barcha muhim parametrlarni hisobga olgan holda solishtirma oʻlchamlarni tanlashdan iborat. Baholovchi tomonidan ustuvor yondashuv belgilanadi, qolgan yondashuvlarning natijalaridan esa ustuvor yondashuv yordamida olingan natijani tekshirish va unga tuzatish kiritish uchun foydalaniladi;
matematik oʻlchash usulida baholashga turlicha yondashuvlar bilan olingan natijalarning ulushlarini aniqlash uchun bir nechta mezonlardan foydalaniladi, ularning yordamida qoʻllanilgan hisoblash usulining afzalliklari yoki kamchiliklari muayyan obyektni baholash xususiyatlarini hisobga olgan holda tavsiflanadi.
40. Ulushlarni aniqlashda baholovchi quyidagi asosiy omillarni tahlil qilishi lozim:
baholash maqsadini va baholash natijalaridan foydalanish moʻljalini;
baholash obyektining xususiyatini;
tahlil va hisob-kitoblar oʻtkazilishiga asos boʻlgan axborotning batafsilligini;
baholash yondashuvi baholash obyektiga oʻxshash obyektlarning qoida tariqasidagi xaridorlari va sotuvchilari motivatsiyasini aks ettirishga qodirligini;
baholash yondashuvi bozor konyunkturasini hisobga olishga qodirligini.
41. Baholash obyekti qiymatining yakuniy miqdori quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:
Sis = Sd * K1 + Ss * K2 + Sz * K3 ,
bu erda:
Sis ― baholash obyektining yakuniy qiymati;
Sd, Ss, Sz ― tegishincha daromad, qiyosiy va xarajat yondashuvlari bilan aniqlangan qiymatlar;
K1, K2, K3 ― har bir baholash yondashuvi uchun tanlangan tegishli ulushlarni belgilovchi koeffitsiyentlar.
Bunda quyidagi shart bajarilishi lozim:
K1+ K2+ K3 = 1
Oʻzbekiston Respublikasining Yagona milliy baholash standartiga
5-ILOVA
Mashina va uskunalarni baholash (11-son MBS)
METODIKASI
Mazkur Metodika 11-son MBSni amalda qoʻllash tartibini belgilaydi hamda tavsiyaviy xususiyatga ega hisoblanadi.
1-bob. Umumiy qoidalar
1. Mazkur Metodikada mashina va uskunalarni baholashni Oʻzbekiston Respublikasining Yagona milliy baholash standarti, shu jumladan 11-son MBSga muvofiq baholash uchun zarur eng minimal yondashuvlar va usullar keltirilgan. Baholovchilar baholash faoliyati toʻgʻrisidagi qonunchilik hujjatlariga hamda Oʻzbekiston Respublikasining Yagona milliy baholash standartiga zid boʻlmagan boshqa yondashuv va usullardan foydalanishi mumkin.
(1-band Oʻzbekiston Respublikasi adliya vazirining 2021-yil 28-iyuldagi 16-mh-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3313, 28.07.2021-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 28.07.2021-y., 10/21/3313/0724-son)
2. Ushbu Metodikada quyidagi asosiy tushunchalardan foydalaniladi:
aynan bir xil obyekt ― baholanayotgan obyekt kabi xuddi shunday modeldagi (modifikatsiyadagi) obyekt boʻlib, uning standart (zavoddagi) konstruksiyasi, jihozlanishi, parametrlari va qoʻllaniladigan materiallari boʻyicha baholanayotgan obyektdan hech qanday farqi boʻlmaydi;
analog ― asosiy funksional, foydalanish va ishlab chiqarish tavsiflariga koʻra baholash obyektiga oʻxshash, aynan bir xil vazifalarni bajaruvchi obyekt. Farqlanishlar faqat konstruktiv tavsiflarida (standart butlanishi, tashqi koʻrinishi, faoliyat koʻrsatish shartlari va boshqalar) hamda ishlab chiqarish quvvatlarida namoyon boʻlishi mumkin;
analog-obyekt ― baholash jarayonida ular haqidagi axborotdan foydalaniladigan aynan bir xil obyekt yoki analog;
jamlangan eskirish ― mashina va uskunalar qiymatining ular texnik-iqtisodiy tavsiflarini yoʻqotishi bilan kechadigan qadrsizlanishi;
jismoniy eskirish ― foydalanilishi davomida ishlab chiqarish omillari (korpus, agregatlar, materiallarning eskirishi, ishqalanish, zanglash, vibratsiya va boshqalar) taʼsirida baholash obyekti tavsiflarining tabiiy yomonlashuvi, shuningdek avariyalar, tabiiy ofatlar va boshqalar natijasida yomonlashuvi oqibatida mashina va uskunalar qiymatining pasayishi;
mashina parki ― majmuada mavjud boʻlgan (masalan, ishlab chiqarish sexi koʻrinishida), biroq texnologik jihatdan oʻzaro bogʻliq boʻlmagan, yakka tartibdagi texnikadan iborat mashina va uskunalar birliklarining jami. Mashina va uskunalar ishlab chiqarish jarayonida yagona siklning bosqichma-bosqich funksiyalarini bajarishi mumkin, biroq mashina parki texnikasining har bir birligi materialga ishlov berishning tugallangan jarayonini amalga oshirishi munosabati bilan mashina parkini texnologik majmuadan farqlash zarur;
tashqi eskirish ― mashina va uskunalarga isteʼmol talabiga taʼsir koʻrsatuvchi tashqi omillar (iqtisodiy, ekologik va boshqa) oʻzgarishi oqibatida ushbu mashina va uskunalar qiymatining pasayishi;
texnologik majmua ― tashkilotning ishlab chiqarish faoliyatida foydalaniladigan hamda uzluksiz ishlab chiqarish jarayonini taʼminlovchi texnologik va tashkiliy jihatdan oʻzaro bogʻliq mashina va uskunalarning, shuningdek komponentlarning (instrumentlar, materiallar, dasturiy taʼminotlar va boshqalar) jami;
funksional eskirish ― ishlab chiqarishning arzonlashishi yoki yangilariga nisbatan unumdorligi pastroqligi sababli mashina va uskunalar isteʼmol qiymatining qisman yoʻqotilishi.
3. Baholashga oid vazifasini tuzishda baholash obyekti barcha texnik parametrlar va konstruktiv elementlar, shuningdek barcha huquq va majburiyatlarni hisobga olgan holda tavsiflanadi.
4. Baholash obyekti toʻgʻrisida axborot yigʻish buyurtmachidan baholash obyektiga doir hujjatlarni olish, baholash obyektini koʻzdan kechirayotganda olingan axborotni oʻrganish, mashina va uskunalar bozoriga doir axborotni izlash va oʻrganish, axborotni tahlil qilish, baholash obyektini tavsiflashdan iborat.
5. Axborot va taqdim etilgan hujjatlar tahlil qilinganda baholash obyektini koʻzdan kechirish natijalari hisobga olinadi. Ularda nomuvofiqliklar, qarama-qarshiliklar aniqlanganda yoki ularning ishonchliligiga shubha tugʻilganda baholovchi dastlabki maʼlumotlarni aniqlashtirishga va ularni kelgusi hisob-kitoblarda qoʻllashga yoki baholash uchun boshqa asoslangan axborotdan foydalanishga haqlidir.
6. Yigʻilgan (buyurtmachidan yoki u vakolat bergan shaxslardan olingan) boshlangʻich hujjatlarga ega boʻlgan holda, baholovchi buyurtmachining vakili yoki baholash obyektining balansda saqlovchisi vakili bilan birga baholash obyektini koʻzdan kechirish, uning amaldagi holatini oʻrganish, uni tavsiflash, fotosuratga olish hamda baholash obyektini identifikatsiya qilish uchun zarur boʻlgan boshqa harakatlarni bajaradi.
7. Baholash obyektini koʻzdan kechirish taomili uni identifikatsiya qilish maqsadida buyurtmachi yoki balansda saqlovchi (ularning vakillari) bilan birgalikda oʻtkaziladi hamda quyidagi bosqichlarni oʻz ichiga oladi:
baholash obyekti va uning qismlarining texnik holatini (ishga yaroqli-yaroqli emasligi) vizual koʻzdan kechirish (qismlarning nosozliklari va nuqsonlarini aniqlash);
baholash obyektining fotosuratini olish;
baholash obyektini identifikatsiya qilish;
koʻzdan kechirganlik dalolatnomasini tuzish.
8. Axborot yigʻish davomida baholovchi tomonidan baholash obyekti mansub boʻlgan bozorning tahlili oʻtkaziladi, uning yakunlari boʻyicha koʻzdan kechirishda belgilangan baholash obyektining identifikatsiya alomatlariga muvofiq aynan bir xil obyektlar va analoglarning sotilishi va takliflari toʻgʻrisida maʼlumotlar toʻplanadi. Baholash obyektining asosiy parametr va tavsiflari xuddi shunday analog-obyektlarning parametr va tavsiflari bilan solishtiriladi.
9. Axborot yigʻishda aynan bir xil obyektlar toʻgʻrisidagi axborot ustuvor hisoblanadi.
10. Baholash obyekti va analog-obyektlarning parametr va tavsiflari solishtirilganda unumdorligi va quvvati toʻgʻrisidagi tavsiflarni, shuningdek obyektlarning butligini va jismoniy holatini solishtirish taomilini oʻtkazish majburiy hisoblanadi.
Agar parametr va tavsiflar baholash obyekti uchun narxni shakllantiruvchi ahamiyatga ega boʻlsa, obyektlarning boshqa parametr va tavsiflarini solishtirish ham majburiy hisoblanadi.
11. Analogni tanlashda baholash obyektining aynan ishlab chiqaruvchisi va kelib chiqish mamlakatini, shuningdek aynan bir xil maqsadlisini (umumiy, ixtisoslashtirilgan, maxsus va boshqalar) afzal koʻrish kerak boʻladi.
12. Analog-obyektlar haqidagi baholash jarayonida toʻplangan axborot quyidagi koʻrsatkichlar boʻyicha tahlil qilinadi:
qatʼiy belgilangan narxning amal qilish vaqti;
narx amalda boʻlgan pul birligi;
kelib chiqish manbai boʻyicha narxning xususiyati;
sotish joyi;
obyektning foizlardagi eskirishi;
narxda mahalliy soliqlarning bor-yoʻqligi;
sotuvchining narxdagi transport va boshqa chiqimlarining mavjudligi.
13. Baholovchi axborot yigʻish taomili va uning tahlili baholash toʻgʻrisidagi hisobotda aks ettiradi.
2-bob. Baholash obyektini identifikatsiya qilish
14. Baholash obyektini identifikatsiya qilish koʻzdan kechirish materiallariga ishlov berish, uning pasporti va roʻyxatdan oʻtkazish hujjatlarini (ular mavjud boʻlganda) oʻrganish yoʻli bilan oʻtkaziladi.
15. Oʻrnatilgan qoʻshimcha uskunaga buyurtmachi va/yoki manfaatdor shaxs tomonidan tegishli texnik, ruxsat berish hujjatlari va balans qiymati toʻgʻrisidagi maʼlumotlar (yuridik shaxslar uchun) taqdim etiladi.
16. Baholash obyektini koʻzdan kechirish va identifikatsiya qilish yakunlari boʻyicha baholash obyektining texnik holatini koʻzdan kechirish dalolatnomasi tuziladi, unda baholash obyektining texnik holati aks ettiriladi, identifikatsiya qilish, butlash natijalari, nosozliklar, ekspluatatsion va boshqa nuqsonlari toʻgʻrisida xulosalar shakllantiriladi. Baholash obyektining texnik holati toʻgʻrisidagi dalolatnoma mazkur Metodikaning 1-ilovasiga muvofiq rasmiylashtiriladi.
17. Koʻzdan kechirish dalolatnomasida, shuningdek ushbu Metodikaning 2-ilovasida keltirilgan Mashina va uskunalar jismoniy holatining ekspert baholari shkalasiga muvofiq baholash obyektining texnik tavsiflari koʻrsatiladi.
18. Funksional jihatdan bir xil boʻlgan koʻplab mashina va uskunalardan tarkib topgan mashina parki baholash obyekti boʻlgan hollarda mashina va uskunalarning turdosh guruhlarini (rusumi yoki funksional yoʻnalishiga koʻra) shakllantirish yoʻli bilan yoppasiga identifikatsiya (ommaviy identifikatsiya) qilishga yoʻl qoʻyiladi.
Yoppasiga identifikatsiya, tarkibiga kamida 30 ta texnika kiradigan mashina parki baholash obyekti hisoblangan taqdirdagina oʻtkaziladi.
Yoppasiga identifikatsiya har bir guruhda kamida ikkita baholash obyektini tanlab identifikatsiya qilishni nazarda tutadi.
3-bob. Analog-obyektlarni tanlash va analog-obyektlar toʻgʻrisidagi axborotdan foydalanish xususiyatlari
19. 11-son MBS doirasida mashina va uskunalar qiymatini baholash usullarini qoʻllaganda analoglarni tanlash va ular toʻgʻrisidagi axborotdan foydalanishning quyidagi ustuvor jihatlari oʻrnatiladi:
baholashda asosan aynan bir xil obyektlar ― xuddi baholash obyekti singari bitta ishlab chiqaruvchi tomonidan tayyorlangan va aynan bir xil rusumga, ishlab chiqarish yiliga va boshqalarga ega boʻlgan obyektlar toʻgʻrisidagi axborotdan foydalaniladi;
aynan bir xil obyektlar toʻgʻrisida axborot mavjud boʻlmaganda analoglar toʻgʻrisidagi axborotdan foydalaniladi.
Analoglar toʻgʻrisidagi axborotdan foydalanayotganda quyidagi talablarga rioya etish zarur:
analoglar va baholash obyektining tarmoqdagi vazifasi (foydalanish, qoʻllash sohasi) bir xil boʻlishi kerak;
baholash obyekti va tanlangan analoglar bitta savdo rusumiga (brendga) ega boʻlishi kerak, bundan savdo rusumi ishlab chiqarishdan olib qoʻyilgan yoki mazkur savdo rusumi ostida analoglarni ishlab chiqarish toʻxtatilgan hollar mustasno;
baholash obyekti va tanlangan analoglar bitta mamlakatda ishlab chiqarilgan, shuningdek, yagona mintaqaviy sotish bozoriga (Yevropa, Osiyo va h.k.) ega boʻlishi zarur. Analoglarning narxlari (sotish yoki takliflar) toʻgʻrisida axborot mavjud boʻlmaganda tegishli tuzatishlarni kiritgan holda boshqa mintaqaviy bozorlardagi axborotdan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.
4-bob. Baholash yondashuvlari va usullari
1-§. Qiyosiy yondashuvi
20. Qiymatni qiyosiy yondashuv bilan hisoblash quyidagi ketma-ketlikda amalga oshiriladi:
bozorni tadqiq etish, analog-obyektlar boʻyicha axborotni tahlil qilish va yigʻish;
qiyoslash analoglarini tanlash;
qiyoslash birliklarini aniqlash;
qiyoslash elementlarini tanlash;
qiymatni hisoblash usullarini tanlash;
qiyoslash elementlari boʻyicha tuzatishlarni hisoblash;
analog-obyektlar narxiga (qiymatiga) tuzatishlar kiritish;
baholash obyekti qiymatini aniqlash.
21. Mashina va uskunalar bozori analog-obyektlarga doir bitimlar (takliflar) toʻgʻrisida axborot olish maqsadida tadqiq va tahlil qilinadi.
22. Qiyosiy yondashuv usullarini qoʻllashda kamida 2 ta analog-obyekt toʻgʻrisida axborot yigʻish lozim.
23. Qiyoslash birliklari baholash obyekti va analog-obyektlar toʻgʻrisida axborot mavjudligiga qarab aniqlanadi.
Quyidagilar mashina va uskunalar qiymatini baholashda asosiy qiyoslash birliklari hisoblanadi:
texnik tavsiflar ― unumdorligi yoki quvvati, yuk koʻtarishi, yuk tortishi, ish makoni hajmlari, aniqlik toifasi, avtomatlashtirish darajasi va h.k.;
foydalanish tavsiflari ― avtomatik, yarim avtomatik yoki noavtomatik foydalanilishi, toʻxtovsiz ishlashi, chidamliligi, taʼmirga yaroqliligi, but saqlanganligi va h.k.;
konstruktiv tavsiflar ― massasi, ogʻirligi, asosiy konstruktiv materiallarining tarkibi va h.k.;
iqtisodiy tavsiflar ― mashinalar vaqt birligida, mahsulot yoki ishlar birligida faoliyat koʻrsatganda turli zaxiralar sarflanishi.
Baholovchi oʻzida mavjud axborot va baholash obyektining xususiyatlariga (noyobligiga) qarab, baholash obyektining boshqa tavsiflaridan ham qiyoslash birliklari sifatida foydalanishi mumkin.
24. Baholash obyekti va analog-obyektlarni qiyoslash birligi boʻyicha solishtirish asosida qiyoslash elementlari tanlanadi:
mulkiy huquqlar ― baholash obyekti va (yoki) analog-obyektlar sotilganda oʻtadigan mulkiy huquqlar tahlil qilinadi;
moliyalashtirish shartlari ― baholash obyekti va (yoki) analog-obyektning bozor qiymatiga taʼsir koʻrsatadigan toʻlov shartlari (boʻlib toʻlash, kredit, lizing v.b.) tahlil qilinadi;
bozor holati (sotish vaqti) ― analog-obyektlarga narxlarning oʻzgarishi tahlil qilinadi va hisobi yuritiladi;
sotish shartlari ― sotuvchi va xaridor oʻrtasidagi bozorga xos boʻlmagan munosabatlar aniqlanadi;
fizik tavsiflar ― baholash obyekti va analog-obyektlarning texnik-foydalanish tavsiflari tahlil qilinadi va hisobi yuritiladi. Hajmlardagi, konstruktiv qismlardagi (elementlardagi), texnik holati (eskirish foizi), joriy foydalanish xususiyati, qoʻshimcha butlanishi va boshqa farqlari tahlil qilinadi;
foydalanish shartlari ― baholash obyekti va analog-obyektlardan foydalanishdagi farqlar (joriy foydalanish, funksional foydalanish), shuningdek mazkur farqlarning analog-obyektlar narxiga taʼsiri aniqlanadi;
baholash obyektining narxiga taʼsir koʻrsatuvchi boshqa qiyoslash elementlari.
Qiyoslash elementlarini tanlash ushbu Metodikaning 5-bobi talablarini hisobga olgan holda amalga oshiriladi.
25. Fizik tavsiflarni qiyoslash elementlari sifatida ikki guruhga ajratish mumkin:
baholash obyektining konstruksiyasiga (standart butlanishiga) tegishli boʻlgan (ishlab chiqaruvchi tomonidan oʻrnatilgan turkum butlash qismlarining mavjud emasligi, qoʻshimcha butlashning mavjudligi, turkum ishlab chiqariladigan konstruksiyaning jiddiy oʻzgartirilganligi bilan bogʻliq tuzatishlar);
baholash obyektining haqiqatdagi texnik holatiga tegishli boʻlgan (baholash obyektidan foydalanishning uzluksizligi rejimi, baholash obyekti asosiy tizimlari va qismlarining jiddiy boʻlmagan foydalanish nuqsonlari, foydalanishdagi, avariyaviy jiddiy shikastlanish va nuqsonlar, baholash obyekti tovar koʻrinishining (qiymatining) yoʻqotilishi bilan bogʻliq tuzatishlar).
26. Qiyosiy yondashuv quyidagi usullarning biridan foydalangan holda amalga oshiriladi:
sotishlarni toʻgʻridan-toʻgʻri qiyoslash usuli;
statistik tahlil usullari.
27. Sotishlarni toʻgʻridan-toʻgʻri qiyoslash usulini qoʻllashda baholovchi xuddi shunday obyektlarning sotilish narxlari toʻgʻrisida va/yoki sotish haqidagi takliflari toʻgʻrisida axborotga ega boʻlishi kerak.
28. Xuddi shunday obyektning narxi (yoki sotish haqidagi taklifi) baholash obyektining qiymatini tayinlash uchun asos boʻlib xizmat qiladi. Oʻrin bosuvchining toʻliq qiymati tuzatishlar yordamida baholash shartlariga moslashtirilgan analogning narxiga tengdir.
29. Sotishlarni toʻgʻridan-toʻgʻri qiyoslash usuli analoglarning narxlariga tegishli tuzatishlarni kiritish yoʻli bilan quyidagi formulaga binoan amalga oshiriladi:
S = San * Kfv/ (1 ― Kiz) * K1 * K2 * K3* … * Kn +/― Sdop ,
bu erda:
S ― baholash obyektining narxi;
San ― analog obyektining narxi;
Kfv ― analoglar narxlarining vaqt omili boʻyicha (ishlab chiqarilgan paytidan boshlab baholash paytigacha) oʻzgarishini hisobga oluvchi koeffitsiyent;
Kiz ― ishlab chiqarilgan paytidan boshlab baholash paytigacha foydalanish davrida analogning jismoniy eskirishini hisobga oluvchi koeffitsiyent;
K1 * K2 * K3 * …* Kn ― baholanayotgan obyekt va analogning parametrlari qiymatidagi farqlarni hisobga oluvchi tuzatuvchi koeffitsiyentlar;
Sdop ― analog-obyekt qoʻshimcha qurilmalarning mavjudligi bilan farqlanib turadigan narx.
30. Baholash obyekti va analoglarning jismoniy holatiga tuzatishlar (ishlab chiqarilgan paytidan boshlab baholash paytigacha foydalanish davrida analogning jismoniy eskirishini hisobga oluvchi tuzatish):
Kiz ― eskirishga tuzatish kirituvchi koeffitsiyent;
Iobyekt ― baholash obyekti jismoniy eskirishining koeffitsiyent koʻrsatkichi;
Ianalog ― analog-obyekt jismoniy eskirishining koeffitsiyent koʻrsatkichi.
31. Vaqt omili boʻyicha tuzatishlar (vaqt omili boʻyicha analoglar narxlarining oʻzgarishini hisobga oluvchi tuzatish (ishlab chiqarilgan paytidan boshlab baholash paytigacha) analog ishlab chiqarilgan yil bilan uni baholash yili oʻrtasidagi vaqt davrida xuddi shunday obyektlar narxlari oʻzgarishining oʻrtacha koeffitsiyent koʻrsatkichi sifatida aniqlanadi. Analog bir yilning oʻzida ishlab chiqarilgan va baholanganda tuzatish kiritilmaydi.
Vaqtga koʻra mashina va uskunalar narxlari oʻzgarishi dinamikasining tahlili asosida vaqt omili boʻyicha tuzatish koeffitsiyentini aniqlashning imkoni boʻlmaganda tegishli guruh boʻyicha mahsulot narxlari qimmatlashishining statistik indeslaridan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.
32. Baholashda xorijiy bozorning mashina va uskunalari toʻgʻrisidagi axborotdan foydalanilgan hollarda ham analog-obyektlarning narxlariga turgan joyiga qarab tuzatish kiritiladi.
Joylashgan joyiga qarab tuzatishni hisoblash ketma-ketligi quyidagicha:
analogning shartnomaviy narxi aniqlanadi, u analogning sotish (taklif) narxi qoʻshuv yetkazib berishga (transport xarajatlari) teng;
import qilishda soliqlar va yigʻimlar qonunchilik hujjatlariga muvofiq hisoblanadi.
(32-bandning toʻrtinchi xatboshisi Oʻzbekiston Respublikasi adliya vazirining 2021-yil 28-iyuldagi 16-mh-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3313, 28.07.2021-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 28.07.2021-y., 10/21/3313/0724-son)
Transport xarajatlari haqiqatdagi tashish xarajatlariga qarab qabul qilinadi. Tashish xarajatlarining haqiqatdagi miqdorini aniqlash yoki hisob-kitob qilishning imkoni boʻlmaganda transport xarajatlari analog-obyektni sotish/taklif qiymatining 5 foizi miqdorida qabul qilinadi.
33. Narxlar (sotish va/yoki takliflar) toʻgʻrisidagi axborotdan foydalanganda tuzatishlar quyidagi ketma-ketlikda kiritiladi:
sotishning noodatiy shartlarini bartaraf etadigan tuzatishlar (yetkazib berishning tezlashtirilgan muddatlari, kafolat muddati, chegirmalar, butlash, qoʻshimcha xizmatlar va boshqalar);
qoʻshilgan qiymat soligi mavjudligiga qarab tuzatish kiritish;
vaqt omili boʻyicha tuzatish kiritish.
Ikkinchi va uchinchi guruhlardagi tuzatishlar doim amalga oshiriladi, birinchisi esa ― ularning belgilanganligi va ahamiyatliligini hisobga olib tanlov asosida amalga oshiriladi.
34. Analoglarning sotish narxlari (va/yoki takliflari) toʻgʻrisidagi axborotdan foydalanganda baholash obyektlarning narxlari (sotish va/yoki takliflar) va asosiy parametri oʻrtasidagi nisbatni aniqlashga, xususan darajali bogʻliqlikka asoslaniladi.
Mazkur norma quyidagicha formulada aks ettiriladi:
R1, R2 ― qiyoslanadigan mashinalarning narxlari;
N1, N2 ― qiyoslanadigan mashinalarning asosiy parametrlari;
n ― texnik qurilmalarning aniq turiga bogʻliq boʻlgan darajali koeffitsiyent (narxni toʻxtatib turish koeffitsiyenti).
35. Qiyosiy yondashuvning barcha usullarini qoʻllashda tuzatishlar kiritishning yagona tartibiga rioya etish zarur: dastlab qiymat tuzatishlari, undan keyin foizli tuzatishlar kiritiladi.
36. Analoglar tuzatilgan narxlarining yagona qiymati oʻrtacha arifmetik, oʻrtacha oʻlchangan yoki mediana qiymatlarini hisoblash yoʻli bilan foydalanilgan axborotning toʻliqligi, batafsilligi va ishonchliligidan kelib chiqib aniqlanadi.
37. Statistik tahlil usullari analog-obyektlar narxlarining korrelatsion-regression tahlildan foydalangan holda qiyoslash elementlariga bogʻliqligini aniqlash yoʻli bilan baholash obyekti qiymatini belgilashga imkon beradi.
Mazkur usulni qoʻllaganda modellashtirish ehtimoliy potensial narx bilan korrelatsion aloqada boʻlgan analoglarning bir yoki bir nechta asosiy ishlab chiqarish va/yoki funksional parametrlarining tahlili asosida amalga oshiriladi.
Oʻzgaruvchan miqdorlar oʻrtasidagi statistik aloqalar korrelatsion va regression tahlil usullari bilan oʻrganiladi.
Korrelatsion tahlil baholash obyekti/analoglar narxi va ularning asosiy parametrlari (bir va bir nechta) oʻrtasidagi aloqani oʻrnatishga imkon beradi, regression tahlil usullari bilan esa aniq matematik modelni tanlash va tanlangan modelning adekvatligini (model xossalari (funksiyalari/parametrlari/tavsiflari va boshqalar) va modellanayotgan obyektning tegishli xossalari toʻgʻri kelishini) baholash mumkin boʻladi.
Korrelatsion tahlil bir alomatning (asosiy koʻrsatkichning) oʻzgaruvchanligi boshqasining (narxning, qiymatning) oʻzgaruvchanligiga muvofiqligi dalilini aks ettiruvchi alomatlarning kelishilgan oʻzgaruvchanligini ifodalaydi.
Juft korrelatsiya ikkita tasodifiy miqdorlar oʻrtasidagi, koʻp tarmoqli korrelatsiya ― koʻp sonli miqdorlar oʻrtasidagi oʻzaro bogʻliqlikni oʻrganadi. Korrelatsion tahlilning asosiy vazifasi ― tasodifiy miqdorlar oʻrtasidagi aloqani aniqlash va baholashdan, regression tahlilning asosiy vazifasi ― shaklni belgilash va tasodifiy miqdorlar oʻrtasidagi bogʻliqlikni oʻrganishdan iborat.
Korrelatsion tahlil elementlari: (α, β) tasodifiy miqdor kuzatuvlaridan n tanlanganda (x1, y1),..., (xn, yn) ikki oʻlchamli normal taqsimlanishga ega boʻladi. Koordinatalarning dekart tizimida tanlov elementlarini nuqtalar bilan tasvirlab, tarqalish diagrammasi yoki korrelatsion maydonga ega boʻlamiz. Korrelatsion maydonning koʻrinishiga qarab korrelatsiyaning tanlov koeffitsiyenti asosida α va β oʻrtasida aloqaning mavjudligi va tavsifi xususida taxmin qilsa boʻladi.
Korrelatsiyaning tanlov koeffitsiyenti quyidagi son hisoblanadi:
Asos sifatida analoglarning narxlari olinadi, ularning koeffitsiyentlari koʻproq darajada 1 raqamiga intiladi.
Regression tahlil ― mustaqil boʻlmagan oʻzgaruvchan miqdorlar bilan mustaqil oʻzgaruvchan miqdorning bir yoki bir nechtasi oʻrtasidagi aloqani oʻrganadi.
(α, β) ikki oʻlchamli tasodifiy miqdorning (x1, y1),..., (xn, yn) qiymatlari kuzatiladi. β tasodifiy miqdorining α tasodifiy miqdoriga tobeligi tekshiriladi.
Umuman olganda regression model quyidagi koʻrinishga ega:
y = ƒ (x, βk0, βk1, …, βkn,)
βk0, βk1, …, βkn ― parametrlari regressiya koeffitsiyentlari deb nomlanadi.
Regression tahlilning vazifalaridan biri ― regressiya koeffitsiyentlarini baholash. Regressiya koeffitsiyentlarini baholash uchun, qoida tariqasida, eng kichik kvadratlar usuli qoʻllaniladi: bunda kuzatilayotgan qiymatlarning chetga ogʻish kvadratlari summasini kamaytiradigan parametrlarning qiymatlari baholash sifatida qabul qilinadi, yaʼni eng kichik kvadratlar usuli kvadratlar summasini kamaytirishga asoslangan:
Agar oʻzgaruvchan miqdorlar oʻrtasidagi aloqa chiziqli deb faraz qilinsa, u holda tegishli regression model quyidagi koʻrinishga ega boʻladi:
βk0 va βk1 ― chiziqli regressiya koeffitsiyentlari.
2-§. Daromad yondashuvi
38. Daromad yondashuvi mashina va uskunalarning joriy qiymatini ulardan foydalanishdan (ekspluatatsiya qilishdan) olinadigan kelgusidagi daromadlarning yigʻindisi sifatida aniqlashga asoslanadi.
39. 11-son MBS doirasida daromad yondashuvi quyidagi usullarni qoʻllash yoʻli bilan amalga oshiriladi:
foydani toʻgʻridan-toʻgʻri kapitallashtirish usuli;
qoldiq usuli;
teng samarali funksional analog usuli.
40. Daromad yondashuvi usullari baholash obyektidan foydalanishdan sof operatsion daromad miqdorini kapitallashtirishga asoslangan.
Sof operatsion daromad operatsion xarajatlar summasini yalpi daromad miqdoridan ayirish yoʻli bilan aniqlanadi. Bunda, shuningdek, sof operatsion daromadning miqdori savdo markasi (brend) uchun pul ustamasidan tozalangan boʻlishi zarur.
Sof operatsion daromadning oʻrtacha yillik miqdoriga joriy moliya yili davomida baholash obyektining yuklanganligini hisobga olgan holda tuzatish kiritiladi.
41. Daromadni toʻgʻridan-toʻgʻri kapitallashtirish usuli quyidagi formulaga muvofiq amalga oshiriladi:
S ― baholash obyektining qiymati;
ChOD ― sof operatsion daromad;
Rk ― kapitallashtirish stavkasi (koeffitsiyent ifodasida).
42. Qoldiq usulini texnologik majmuani yalpi biznes doirasidagi mulkiy majmua (yoki ishlab chiqarish sexi) sifatida ajratish imkoniyati mavjud boʻlgan hollarda qoʻllash mumkin.
43. Qoldiq usuli texnologik majmua ulushiga toʻgʻri keladigan sof operatsion daromadning bir qismini kapitallashtirish asosida amalga oshiriladi.
44. Texnologik majmuaning ishlab chiqarish faoliyatidan sof operatsion daromadni hisoblash quyidagi tartibda amalga oshiriladi:
korxonaning butun mulkiy majmuasidan uskunasi baholanishi lozim boʻlgan majmua (yalpi, shartli ravishda mustaqil) ajratiladi;
ushbu majmuaga toʻgʻri keladigan korxona sof daromadining ulushi hisob-kitob qilinadi (korxonaning moliyaviy hisoboti va/yoki ishlab chiqarish hisoboti asosida);
sof daromad ulushidan texnologik majmua joylashgan yer uchastkasiga tegishli qism aniqlanadi. Hisob-kitob quyidagi formula boʻyicha amalga oshiriladi:
ChDzem = Szem * Kzem ,
bu erda:
ChDzem― yer uchastkasi hisobidan olingan sof daromad;
Szem ― yer uchastkasining bozor qiymati;
Rzem ― kapitallashtirish stavkasi;
baholanayotgan texnologik majmuaga toʻgʻri keladigan sof daromad ulushidan mazkur texnologik majmuaning binosiga toʻgʻri keladigan qism ajratiladi. Hisob-kitob quyidagi formula boʻyicha amalga oshiriladi:
ChDzd = Szd * Kzd ,
ChDzd ― binolar hisobidan olingan sof daromad;
Szd ― binoning bozor qiymati;
Rzd ― kapitallashtirish stavkasi;
texnologik majmuaning mashinalari/uskunalariga toʻgʻri keladigan sof daromad ulushi (ChDob) yer uchastkasi va binolar hisobidan olingan sof daromadlar miqdorini ayirish yoʻli bilan aniqlanadi:
ChDob = ChDik ― ChDzem ― ChDzd ,
bu erda:
ChDik ― korxonaning (yalpi biznesning) mulkiy majmuasiga toʻgʻri keladigan sof daromad;
baholanayotgan mashinalar/uskunalarga toʻgʻri keladigan sof daromad ulushi qoldiq usuli bilan aniqlanadi:
Sob ― baholanayotgan uskunaning qiymati;
ChDob ― baholanayotgan uskunaga toʻgʻri keladigan sof daromad;
Rk ― kapitallashtirish stavkasi (koeffitsiyent ifodasida).
Yer uchastkasi va koʻchmas mulkning bozor qiymati boshqa baholash standartlarida belgilangan tartibda aniqlanadi.
45. Teng samarali funksional analog usuli quyidagi tartibda amalga oshiriladi:
xuddi shunday funksiyalarni bajaruvchi, lekin unumdorligi, xizmat muddati, uning yordamida tayyorlangan mahsulot sifati, boshqa koʻrsatkichlari boʻyicha baholanayotgan obyektdan farqlanishi mumkin boʻlgan analog (tayanch obyekt) tanlanadi;
baholanayotgan obyektdan olinadigan daromad aniqlanadi, lekin toʻliq hajmda emas, balki baholanayotgan obyektning daromadi xuddi shunday (tayanch) obyektdan farqlanadigan qismidagina.
46. Baholash obyektining qiymati, ularning foyda keltirishi bir xil boʻlgandagina tayanch analog narxidan kelib chiqib aniqlanadi. Usul texnika samaradorligi nazariyasi qoidalariga asoslanadi.
47. Agar samaradorlik nolga teng (teng samaradorlik sharti) deb faraz qilinsa, bunda qoʻllaniladigan matematik model qiyosiy iqtisodiy samarani hisoblash formulasidan olinadi:
S ― baholash obyektining qiymati;
Sb ― tayanch analogning narxi;
I, Ib ― tegishli ravishda baholash obyekti va tayanch analogning yillik foydalanish chiqimlari (amortizatsiyani hisoblamaganda);
Ka, Ka.b.― qoplash fondi omiliga binoan hisoblab chiqariladigan, tegishli ravishda baholash obyekti va tayanch analogning amortizatsiya koeffitsiyenti;
Q, Qb ― tegishli ravishda baholash obyekti va tayanch analog tomonidan ishlab chiqariladigan mahsulotning yillik hajmi;
Rk ― kapitallashtirish stavkasi.
Teng samarali funksional analog usulida baholanayotgan obyekt qiymati, basharti ular bir xil foyda keltirsa, tayanch analog narxidan chiqariladi.
48. Mashina va uskunalar qiymatini baholashga daromad yondashuvi usullarini qoʻllash kapitallashtirish stavkasidan foydalanishni nazarda tutadi.
49. Mavjud axborotga qarab kapitallashtirish stavkasi bozor ekstraksiyasi usuli yoki kumulyativ tuzish usuli bilan hisoblanishi mumkin.
50. Bozor ekstraksiyasi usuliga muvofiq kapitallashtirish stavkasi sof operatsion daromad va aynan bir xil obyektlarni sotish narxi toʻgʻrisidagi bozor maʼlumotlarining tahlili asosida aniqlanadi:
ChOD ― har bir sotilgan obyekt boʻyicha sof operatsion daromad;
S ― sotish narxi.
51. Kumulyativ tuzish usuli bilan kapitallashtirish stavkasi tavakkalsiz daromad keltirish normasi hamda baholash obyektiga egalik qilish va undan foydalanish tavakkalchiligi uchun baholash obyektiga xos boʻlgan daromad keltirish normasining summasi sifatida aniqlanadi:
Rk = Ro + Rs + Rl + Rin + nk ,
bu erda:
R ― kapitallashtirish stavkasi;
Ro ― tavakkalsiz foiz stavkasi, foizda;
Rs ― tarmoq tavakkalchiligi, foizda;
Rl ― past likvidlilikka mukofot, foizda;
Rin ― baholash obyektiga investitsiyalash tavakkalchiligi, foizda;
nk― kapitalga qaytish normasi, foizda.
Kapitalning qaytish normasini hisoblash uchun quyidagi usullarning biridan foydalaniladi:
investitsiyalangan kapital teng ulushlarda qoplanishini nazarda tutadigan Ring usuli (toʻgʻridan-toʻgʻri qaytish):
nk= 1 / p ,
bu erda:
p ― investitsiyalar qaytishi taxmin qilinayotgan vaqt davri;
kapitalning qaytish summalarini kapital uchun daromad keltiruvchi stavkada qayta investitsiyalashda foydalaniladigan Invud usuli:
nk = sff (n, Ron) ,
bu erda:
sff ― stavka kapital uchun daromad keltiruvchi stavkaga teng boʻlganda qoplash fondi omili;
Ron ― kapital uchun daromad keltiruvchi stavka;
kapitalning qaytish summalari tavakkalsiz stavka boʻyicha qayta investitsiyalanganda foydalaniladigan Xoskold usuli:
nk = sff (n, Ro)
52. Baholash obyekti qiymati daromad yondashuvi bilan hisob-kitob qilinishi asos qilib olinadigan daromad shakllangan davrga muvofiq keluvchi davr uchun baholash obyektining amortizatsiyasini hisobga olgan holda kapitallashtirish stavkasiga tuzatish kiritish zarur.
53. Baholash obyekti tavsiflari va undan foydalanish sohasining oʻziga xosligidan kelib chiqib, tavakkalchilik uchun daromad keltirish normalari muayyan obyektga xos boʻlgan tavakkalchiliklarning boshqa turlari bilan toʻldirilishi mumkin.
3-§. Xarajat yondashuvi
54. Baholash obyektini baholashda xarajat yondashuvi jamlangan eskirishni chegirgan holda baholash obyektining qismlari va (yoki) qoʻshimcha uskuna qiymatini hisobga olib baholash obyekti tiklanish qiymatini aniqlashga yoxud almashtirishga asoslangan.
55. Baholash obyektining qiymatini baholashda xarajat yondashuvi hisob-kitoblarning quyidagi bosqichlariga rioya etishni oʻz ichiga oladi:
toʻliq tiklanish qiymatini yoki almashtirish qiymatini aniqlash;
baholash obyektiga oʻrnatilgan, baholash obyektining standart butlanishiga (zarur hollarda) kirmaydigan qoʻshimcha uskunaning qiymatini aniqlash;
baholash obyektining tovar qiymati yoʻqotilishi hajmini aniqlash;
qoʻshimcha uskuna qiymati va jamlangan eskirishning qiymat koʻrsatkichini hisobga olgan holda toʻliq tiklanish yoki almashtirish qiymati oʻrtasidagi farq sifatida baholash obyektining qiymatini aniqlash.
56. Tiklanish qiymati yoki almashtirish qiymatini aniqlash quyidagi usullardan birini qoʻllash orqali amalga oshiriladi:
almashtirish usuli;
turdosh obyekt narxi boʻyicha hisoblash usuli;
elementma-element hisoblash usuli;
qiymatni indeksatsiyalash usuli.
57. Almashtirish usuli analog (aniq yoki taxminiy) obyektlar toʻgʻrisidagi narx axborotidan (bitim dalillari va/yoki yetkazib beruvchilarning takliflari toʻgʻrisidagi axborot) foydalangan holda qoʻllaniladi.
Analog-obyektlarning bitim yoki taklif narxiga tuzatishlarning quyidagi asosiy turlari kiritilishi mumkin:
ishlab chiqarish, texnik, texnologik, funksional tavsiflari, butlanishi, jihozlanishi va h.k. boʻyicha tafovutlarga qarab tuzatish kiritish;
tashish, bitimni rasmiylashtirish, soliq va yigʻimlarga qarab tuzatish kiritish;
analog-obyektning joylashgan joyiga qarab tuzatish kiritish;
narxlar oʻzgarishi dinamikasini hisobga olib tuzatish kiritish (analoglarga doir bitimlar va takliflar toʻgʻrisidagi axborot olinganiga bir yildan ortiq boʻlgan taqdirda qoʻllaniladi).
Bitimlar va takliflarning narxlariga narxni shakllantiruvchi boshqa omillarni hisobga olib tuzatishlar kiritilishi ham mumkin.
58. Turdosh obyekt narxi boʻyicha hisoblash usulini qoʻllagan holda baholash obyektining qiymati quyidagi tartibda aniqlanadi:
baholanayotgan obyekt uchun avvalo tayyorlash texnologiyasi, foydalanadigan materiallari, konstruksiyalari boʻyicha baholanayotgan obyektga oʻxshash turdosh obyekt tanlanadi. Turdosh obyektning narxi maʼlum boʻlishi kerak;
turdosh obyektni ishlab chiqarishning toʻliq tannarxi quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:
Sp.od ― turdosh obyektni ishlab chiqarishning toʻliq tannarxi;
Sod ― turdosh obyekt narxi;
Nds ― qoʻshilgan qiymat soligʻi stavkasi;
Npr ― foyda soligʻi stavkasi;
Kr ― rentabellik koʻrsatkichi;
talabgir mahsulotlar uchun rentabellik koʻrsatkichi 0,25 ― 0,35 oraligʻida, oʻrtacha talabgir boʻlgan mahsulotlar uchun 0,1 ― 0,25 oraligʻida, past rentabelli mahsulotlar uchun 0,05 ― 0,1 oraligʻida qabul qilinishiga yoʻl qoʻyiladi;
baholash obyektining toʻliq tannarxi hisoblab chiqiladi. Buning uchun turdosh obyekt tannarxiga asosiy tavsifga qarab tuzatishlar kiritiladi:
Sp ― baholanayotgan obyektni ishlab chiqarishning toʻliq tannarxi;
Go va God ― tegishincha baholanayotgan va turdosh obyektlarning asosiy tavsifi koʻrsatkichi;
Ks va Ks/o ― tegishincha baholanayotgan va turdosh obyektlarni ishlab chiqarishning turkumliligi koeffitsiyenti (turkumlilik koeffitsiyenti ishlab chiqarish turiga bogʻliq, u yirik turkumda boʻlsa 1 ga teng, oʻrtacha turkumda ― 1,1 ga, mayda turkumda ― 1,2 ga, bir martalik ishlab chiqarishda ― 1,3 ga teng).
Baholanayotgan obyektni qayta ishlashning toʻliq qiymati (tiklanish qiymati) quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi:
59. Elementma-element hisoblash usuli qoʻllanganda ishlarning quyidagi bosqichlari amalga oshiriladi:
baholash obyektining butlovchi uzellari va agregatlari roʻyxati tuziladi;
butlovchi uzellar va agregatlar narxiga doir axborot yigʻiladi;
quyidagi formula boʻyicha baholash obyektining toʻliq tannarxi aniqlanadi:
Sp = ∑ Se + V ,
bu erda:
Sp ― obyektning toʻliq tannarxi;
Se ― butlovchi uzel va agregatning qiymati;
V ― tayyorlovchining oʻz xarajatlari (yigʻish qiymati, xodimlarning ish haqi va h.k.).
Baholanayotgan obyektning tiklanish qiymati quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:
Sv ― baholanayotgan obyektning tiklanish qiymati.
60. Qiymatni indeksatsiyalash usuli statistika organlari tomonidan belgilanadigan narxlarning qimmatlashuvi indekslarini qoʻllash vositasida amalga oshiriladi. Bunda, indekslar narxlar indekslari hisoblangan davrga qarab, asosiy vositalarni soʻnggi qayta baholash sanasidan boshlab baholash obyektining bazaviy (boshlangʻich, tiklanish) qiymatiga nisbatan qoʻllanadi.
Bazaviy qiymat sifatida buxgalteriya hisobi maʼlumotlari yoki tayyorlovchilarning (yoki dilerlar, yetkazib beruvchilarning) retrospektiv sanadagi narxga oid axborotdan foydalanish mumkin (bunda aynan bir xil butlangan aniq analog narxlari toʻgʻrisidagi maʼlumotlardan foydalanish zarur).
61. Baholash obyektining baholash sanasidagi jamlangan eskirishi uning jismoniy holatidan (jismoniy eskirish), baholash obyekti bozorning zamonaviy talablariga muvofiqligidan (funksional eskirish), shuningdek tashqi omillarning taʼsiri ostida qiymatining pasayishidan (tashqi/iqtisodiy eskirish) kelib chiqib baholash obyektini koʻzdan kechirish natijalari boʻyicha aniqlanadi. Jamlangan eskirish 100 foizdan ortiq boʻlishi mumkin emas.
Jamlangan eskirish tiklanish qiymatidan (koeffitsiyent koʻrsatkichi) yoki pul ifodasida almashtirish qiymatidan (mutlaq miqdor) foizlarda yoki ulushlarda aniqlanishi mumkin.
62. Jamlangan eskirish quyidagi formulaga muvofiq aniqlanadi:
Inak = 1 ― (1 ― Ifiz) * (1 ― Ifunk) * (1 ― Ivn) ,
bu erda:
Inak ― baholash obyekti jamlangan eskirishining koeffitsiyent koʻrsatkichi;
Ifiz ― baholash obyekti jismoniy eskirishining koeffitsiyent koʻrsatkichi;
Ifunk ― baholash obyekti funksional eskirishining koeffitsiyent koʻrsatkichi;
Ivn ― baholash obyekti tashqi eskirishining koeffitsiyent koʻrsatkichi.
63. Baholash obyektining jismoniy eskirishi quyidagi usullardan biri bilan aniqlanadi:
asosiy parametrning yomonlashuvi usuli;
normativ eskirish usuli;
jismoniy eskirishni oʻlchashning toʻgʻridan-toʻgʻri usuli;
xronologik yoshga tuzatish kiritish usuli;
tiklanish usuli;
oʻrtacha oʻlchangan eskirish usuli;
yoshni va qilingan kapital taʼmirlashlarni hisobga olish usuli;
ekspert-tahliliy usul.
64. Asosiy parametrning yomonlashuvi usuli jismoniy eskirish baholash obyektiga xos muayyan bir foydalanish parametrining (unumdorligi, aniqligi, quvvati, yonilgʻi sarfi va h.k.) yomonlashuvida namoyon boʻlishini nazarda tutadi. Agar mazkur turdagi mashina/uskunalar uchun shunday parametr topilgan boʻlsa, u holda jismoniy eskirish quyidagi tartibda hisoblanadi:
X, Xo ― baholash obyektining undan foydalanila boshlagunga qadar va baholash paytidagi asosiy parametri qiymatlari;
n ― asosiy parametrning baholash obyekti qiymatiga taʼsir kuchini tavsiflovchi daraja koʻrsatkichi (0,6 ― 0,8).
65. Normativ eskirish usuli baholash obyekti haqiqatdagi xizmat muddatining normativ muddatga nisbati sifatida jismoniy eskirish hisoblanishini anglatadi. Mazkur usulni normativ-texnik hujjatlarda bosib oʻtadigan masofasi normativi yoki xizmat qilish muddati belgilangan baholash obyektlari uchun qoʻllash maqsadga muvofiqdir. Bunda jismoniy eskirish quyidagi formula bilan hisoblanadi:
Tef ― baholash obyektining baholash sanasidagi samarali yoshi (ishlagan vaqti);
Tn ― hisobdan chiqarish yoki kapital taʼmirlashgacha normativ xizmat muddati (ishlagan vaqti).
Baholash obyektining unumdorlik yoshi quyidagi formulaga muvofiq aniqlanadi:
Tost ― qoldiq xizmat muddati.
66. Jismoniy eskirishni oʻlchashning toʻgʻridan-toʻgʻri usulida eskirishni bartaraf etish uchun talab qilinishi mumkin boʻlgan baholash obyektining alohida elementlarini (pul ifodasida) almashtirish xarajatlari summasi hisoblanadi. Shundan soʻng ushbu summa yangi (analogik) obyektning qiymati bilan solishtiriladi:
Sr ― eskirishni bartaraf etish uchun talab qilinadigan taʼmirlash qiymati;
Sa ― yangi analogning qiymati.
67. Xronologik yoshga tuzatish kiritish usuli bilan jismoniy eskirishni hisob-kitob qilish baholash obyektini ishlab chiqarish xususiyati, foydalanish muhiti, ishning smenaliligi va sharoitlariga asoslanadi. Hisob-kitob quyidagi formulaga muvofiq amalga oshiriladi:
Ifiz = T * Ksm * Kxp * Kur ,
bu erda:
T ― uskunaning xronologik yoshi;
Ksm ― smenalilik koeffitsiyenti;
Kxp ― ishlab chiqarish xususiyati koeffitsiyenti (0,9-1 ommaviy ishlab chiqarish uchun, 0,67 ― 0,77 turkum ishlab chiqarish uchun, 0,5 ― 0,65 bir marta ishlab chiqarish uchun);
Kur ― ish sharoitlari koeffitsiyenti (sex binosida ishlaganda 1, alohida xonada ishlaganda 0,6-0,7, ishning zararli sharoitlarida 1,3 ― 1,5).
68. Tiklanish usuli baholash obyektini yangi holatga keltirgunga qadar tiklash xarajatlarini:
keyinchalik foydalanishga yaroqliligidan qatʼi nazar, alohida asosiy agregatlar va qismlarni (uzellarni) yangilariga almashtirish bilan kapital taʼmirlashga xarajatlar summasini;
yangi baholash obyektini xarid qilish bilan bogʻliq xarajatlar summasini jamlash yoʻli bilan jismoniy eskirishni hisob-kitob qilishni nazarda tutadi:
Ifiz = ∑ Skr + ∑ Sp ,
bu erda:
Skr ― kapital taʼmirlashni oʻtkazishga xarajatlar summasi;
Sp ― yangi baholash obyektini xarid qilish bilan bogʻliq xarajatlar summasi (transport xarajatlari, majburiy toʻlovlar).
69. Oʻrtacha oʻlchangan eskirish usuli jismoniy eskirishni hisob-kitob qilishga asoslangan boʻlib, bunda baholash obyekti alohida konstruktiv elementlarining umuman baholash obyekti qiymatidagi salmogʻini hisobga olgan holda haqiqatdagi holati boʻyicha eskirish aniqlanadi.
Eskirishni aniqlash mazkur usuli ishlab chiqaruvchi zavod texnik hujjatlariga muvofiq salmoqlarning normativlari mavjud boʻlgan taqdirda qoʻllanilishi mumkin.
Baholash obyekti, shuningdek uning butlovchi qismlari uchun jismoniy eskirish quyidagi formula boʻyicha hisob-kitob qilinadi:
Ifiz i ― baholanayotgan baholash obyekti i-konstruktiv elementining (uzelining) jismoniy eskirishi, foizda;
ai ― butun baholash obyektining tannarxida i-uzel tannarxining salmogʻi;
n ― baholanayotgan baholash obyektining konstruktiv elementlari (uzellari) soni.
70. Yoshni va qilingan kapital taʼmirlashlarni hisobga olish usuli texnik hujjatlar bilan rejali kapital taʼmirlashlarni oʻtkazish nazarda tutilgan baholash obyektlariga nisbatan qoʻllaniladi. Eskirish quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:
α ― bir marta kapital taʼmirlash oʻtkazilgandan keyin jismoniy eskirish kattalashadigan doimiy miqdor, foizda;
k ― baholash sanasiga qadar oʻtkazilgan kapital taʼmirlashlarning soni;
e ― natural logarifmaning asosi, e ≈ 2,72;
Tk― oxirgi kapital taʼmirlash oʻtkazilgan paytdan boshlab baholash obyektining baholash sanasidagi haqiqatdagi xizmat muddati;
Tnkr ― baholash obyektining kapital taʼmirlashga qadar boʻlgan normativ xizmat muddati.
Bir marta kapital taʼmirlash oʻtkazilgandan keyin jismoniy eskirish kattalashadigan α doimiy miqdori oʻrtacha 20 foizga teng deb qabul qilinadi (agar texnik hujjatlarda boshqacha miqdor belgilangan boʻlsa, texnik hujjatlardagi maʼlumotlar asos sifatida qabul qilinadi).
71. Ekspert-tahliliy usul mazkur ushbu Metodikaning 2-ilovada keltirilgan Mashina va uskunalar jismoniy holatining ekspert baholari shkalasiga muvofiq eskirish natijasida obyektning ehtimoliy texnik holatlari tavsiflaridan birini baholash obyekti bilan solishtirishdan iboratdir.
72. Jismoniy eskirishni baholash usullari bilan hisoblab chiqarilgan baholash obyektining jismoniy eskirishini baholash natijasi mazkur Metodikaning 2-ilovada keltirilgan Mashina va uskunalar jismoniy holatining ekspert baholari shkalasiga muvofiq jismoniy eskirish hajmi diapazoni boʻyicha texnik holat tavsiflariga mos kelishi zarur.
73. Jismoniy eskirish hisob-kitoblari mashina va uskunalar jismoniy holatining ekspert baholari shkalasi koʻrsatkichlaridan farqlanganda baholovchi koʻzdan kechirish dalolatnomasida keltirilgan hamda baholash obyektining holati bahosiga mos keluvchi xulosalarni hisobga olgan holda hisob-kitoblar natijalariga tuzatish kiritishi zarur.
74. Funksional eskirish baholash obyektining ishlab chiqarishdan olib tashlanishi, xuddi shunday mashina va uskunalarni ishlab chiqarish sohasida yangi texnologiyalarning rivojlanishi munosabati bilan baholash obyekti u yoki bu xossalarining isteʼmol jozibadorligi pasayishi bilan belgilanadi. Funksional eskirish maʼnaviy va texnologik eskirishga boʻlinadi.
Maʼnaviy eskirish ― xuddi shunday qurilmalarning xossalari va tavsiflarining yaxshilanishi (texnik parametrlari yoki konstruktiv yechimlarining oʻzgarishi, yangi imkoniyatlarining vujudga kelishi, koʻproq ekologikligi, energiya sarfini tejashi va h.k.) yoki ular turkum ishlab chiqarilishining arzonlashuvi sababchi boʻlgan eskirish.
Texnologik eskirish ― xuddi shunday qurilmalarda foydalaniladigan konstruktiv materiallarning dizayni va tarkibidagi farqlanish, ishlab chiqarish (ishlov berish) texnologik siklining oʻzgarishi, qulayliklar va mexanika oʻrniga elektronika tufayli yangi funksiyalarning qoʻshilishi sababchi boʻlgan eskirish.
75. Funksional eskirish quyidagi formula boʻyicha hisoblanadi:
Ifunk = 1 ― (Po / Pan) n ,
bu erda:
Po ― baholash obyekti unumdorligi koʻrsatkichi (natural birliklarda yoki pul ifodasida);
Pan ― funksional takomillashuv alomatlari boʻlgan yangi analogning unumdorlik koʻrsatkichi (natural birliklarda yoki pul ifodasida);
n ― qoʻllanilayotgan parametrning baholash obyekti qiymatiga taʼsir kuchini tavsiflovchi daraja koʻrsatkichi (narxni toʻxtatish koeffitsiyenti) (0,6 ― 0,8).
76. Baholash obyektining funksional eskirishini hisoblashda ham texnologik, ham funksional eskirishni hisobga olish zarur.
77. Tashqi eskirish baholash obyektining qiymatiga tashqi omillarning salbiy taʼsir koʻrsatishi bilan yuzaga kelgan eskirishdan iboratdir. Tashqi omillarga quyidagilar kiradi: bozordagi vaziyat, moliyalashtirish shartlari, foydalanishdagi cheklovlar, infratuzilmaning, qonunchilik hujjatlarining oʻzgarishi va boshqalar.
(77-band Oʻzbekiston Respublikasi adliya vazirining 2021-yil 28-iyuldagi 16-mh-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3313, 28.07.2021-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 28.07.2021-y., 10/21/3313/0724-son)
78. Baholash obyektining jalb etilmagan zaxiralarini (ishlab chiqarish quvvatlari) va buning oqibatida foyda (daromad) darajasining yoʻqotilishini aniqlash tashqi eskirishni hisoblashni taqozo etadi, bu baholash obyekti qiymatining pasayishida aks etadi.
79. Tashqi eskirishning hisob-kitobi quyidagi formulaga binoan amalga oshiriladi:
80. Xarajat yondashuvini qoʻllaganda baholash obyektining qiymati jamlangan eskirishni chegirgan va tashqi qimmatlashuvni hisobga olgan holda baholash obyektining tiklanish qiymati (almashtirish qiymati) sifatida aniqlanadi. Baholash obyekti qiymatini hisoblash formulasi:
S = Sv * (100%― Isov) ,
bu erda:
Sv ― baholash obyektining tiklanish qiymati yoki almashtirish qiymati;
Isov ― baholash obyektining jamlangan eskirishi, foizda.
5-bob. Qoʻllanilgan baholash yondashuvlarining natijalarini muvofiqlashtirish va baholash obyektining yakuniy qiymatini aniqlash
81. Baholash natijalarini muvofiqlashtirish hamda baholashning turli yondashuvlarini qoʻllab olingan natijalarni oʻlchash va qiyoslash yoʻli bilan baholash obyektining yakuniy qiymatini aniqlash quyidagi usullardan biri yordamida amalga oshiriladi:
mantiqiy muvofiqlashtirish usulida baholovchi amalga oshiradigan tahlil asosida, barcha muhim parametrlarni hisobga olgan holda solishtirma oʻlchamlarni tanlashdan iborat. Baholovchi tomonidan ustuvor yondashuv belgilanadi, qolgan yondashuvlarning natijalaridan esa ustuvor yondashuv yordamida olingan natijani tekshirish va unga tuzatish kiritish uchun foydalaniladi;
matematik oʻlchash usulida baholashga turlicha yondashuvlar bilan olingan natijalarning ulushlarini aniqlash uchun bir nechta mezonlardan foydalaniladi, ularning yordamida qoʻllanilgan hisoblash usulining afzalliklari yoki kamchiliklari muayyan obyektni baholash xususiyatlarini hisobga olgan holda tavsiflanadi.
82. Ulushlarni aniqlashda baholovchi quyidagi asosiy omillarni tahlil qilishi lozim:
baholash maqsadini va baholash natijalaridan foydalanish moʻljalini;
baholash obyektining xususiyatini;
tahlil va hisob-kitoblar oʻtkazilishiga asos boʻlgan axborotning batafsilligini;
baholash yondashuvi baholash obyektiga oʻxshash obyektlarning qoida tariqasidagi xaridorlari va sotuvchilari motivatsiyasini aks ettirishga qodirligini;
baholash yondashuvi bozor konyunkturasini hisobga olishga qodirligini.
83. Baholash obyekti qiymatining yakuniy miqdori quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:
S is = (Sd * K1) + (Ss * K2) + (Sz * K3) ,
bu erda:
Sis ― baholash obyektining yakuniy qiymati;
Sd, Ss, Sz― tegishincha daromad, qiyosiy va xarajat yondashuvlari bilan aniqlangan qiymatlar;
K1, K2, K3 ― har bir baholash yondashuvi uchun tanlangan tegishli salmoqlarni belgilovchi koeffitsiyentlar.
Bunda quyidagi shart bajarilishi lozim:
K1 + K2 + K3 = 1
84. Toʻplangan axborot natijasining tasdigʻini va tegishli hisob-kitoblarni oʻz ichiga olgan baholash toʻgʻrisidagi hisobotda baholovchining baholash obyekti qiymatiga doir xulosasi taqdim etiladi.
Mashina va uskunalarni baholash (11-son MBS) metodikasiga
1-ILOVA


‎‎‎Baholash obyektining texnik holati toʻgʻrisida
‎DALOLATNOMA
‎(namunaviy shakl)
‎

‎‎______________ shahar ‎ ‎ ‎‎20__ yil “___” _________
‎‎Komissiya tarkibi:
‎‎1. ____________________________________________________
2‎. ____________________________________________________
‎…
‎‎Quyidagilar ishtirokida:
‎‎‎‎1. ____________________________________________________
‎2‎. ____________________________________________________
‎‎…
‎‎Baholash obyektining nomi (texnik hujjatlarga muvofiq koʻrsatiladi; texnik hujjatlar boʻyicha nomi buxgalteriya hujjatlaridagi nomi bilan tafovut qilganda keyingisi drob orqali koʻrsatiladi):
‎________________________________________________________________________
‎________________________________________________________________________
‎‎Modeli (ishlab chiqaruvchini koʻrsatgan holda rusumi):
‎________________________________________________________________________ ‎________________________________________________________________________
‎‎Joylashgan joyi (joriy):
‎________________________________________________________________________ ‎________________________________________________________________________
‎‎Inventar raqami:
‎________________________________________________________________________ ‎________________________________________________________________________
‎‎Balans qiymati:
‎________________________________________________________________________ ‎________________________________________________________________________
‎‎Qoldiq qiymati:
‎________________________________________________________________________ ‎________________________________________________________________________
‎‎Ishlab chiqarilgan yili:
‎________________________________________________________________________ ‎________________________________________________________________________
‎‎Foydalanishga topshirilgan sanasi:
‎________________________________________________________________________ ‎________________________________________________________________________‎
‎‎Tasnifi: ishlab chiqarish / noishlab chiqarish.
‎Huquqlar: mulkda / egalikda / foydalanishda.
‎Maqsadi (asosiy): _________________________________________________________
‎Xizmat muddati: normativ __________________‎
‎ ‎

qoldiq
‎____________________________‎

 ‎ ‎ ‎
‎‎Qilingan oxirgi taʼmir: kapital (ishlarning turi va summasi)
‎________________________________________________________________________ ‎________________________________________________________________________
‎‎joriy (ishlarning turi va summasi)
‎________________________________________________________________________ ‎________________________________________________________________________
‎‎Baholash obyektining jismoniy holati:
‎________________________________________________________________________ ‎________________________________________________________________________
‎‎Koʻzdan kechirishda foydalanilgan material va uskunalar:
‎________________________________________________________________________ ‎________________________________________________________________________
‎‎Koʻzdan kechirishda ishtirok etganlarning alohida fikr-mulohazalari:
‎________________________________________________________________________ ‎________________________________________________________________________
‎‎Dalolatnomaga ilova qilinadigan hujjatlar:
‎________________________________________________________________________ ‎________________________________________________________________________
‎‎Koʻzdan kechirishda ishtirok etganlarning imzolari:
‎________________________________________________________________________ ‎________________________________________________________________________
‎‎1. _________________________________ 2. _________________________________ 3. _________________________________ 4. _________________________________ 5. _________________________________ ‎ ‎ ‎
‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎
Izoh: baholash obyektining texnik holati toʻgʻrisidagi dalolatnoma namunaviy hisoblanadi hamda zarur hoshiyalar va ustunlar, boshqa zarur axborot bilan toʻldirilishi mumkin.
Mashina va uskunalarni baholash (11-son MBS) metodikasiga
2-ILOVA
Mashina va uskunalar jismoniy holatining ekspert baholari
ShKALASI

Holatning bayoni

Texnik holatning tavsifi

Xizmat muddatining qoldigʻi, foizda

Eskirish, foizda

Yangi

Yangi, biroq davlat organlarida roʻyxatdan oʻtkazilmagan, aʼlo darajadagi holatda, savdoga tayyorlashdan keyingi davrda, foydalanish belgilari mavjud emas.

100

95

0

5

Juda yaxshi

Deyarli yangi, foydalanishning kafolatli davrida, texnik xizmatlar hajmi koʻrsatilgan va taʼmirga yoki biror-bir qismini almashtirishga ehtiyojsiz.

90

85

10

15

Yaxshi

Foydalanishning kafolatli davridan keyingi davrda, texnik xizmatlar hajmi koʻrsatilgan, joriy taʼmirga yoki biror-bir qismini almashtirishga ehtiyojsiz. Mukammal taʼmirdan soʻng.

80

75

70

65

20

25

30

35

Qoniqarli

Oldin foydalanishda boʻlgan, texnik xizmatlar hajmi koʻrsatilgan, joriy taʼmirga yoki ayrim detallarni almashtirishga ehtiyoj bor, lok-boʻyoq qoplamasining biroz zararlanishi mavjud.

60

55

50

45

40

40

45

50

55

60

Shartli-yaroqli

Oldin foydalanishda boʻlgan, agregatlar joriy taʼmirdan chiqqach, kuzov (kabina) taʼmirlangach (almashtirilgach) keyinchalik foydalanishga yaroqli.

35

30

25

20

65

70

75

80

Qoniqarsiz

Oldin foydalanishda boʻlgan, raqamli agregatlarning (dvigatel, kuzov, ramalar) mukammal taʼmirlanishi yoki almashtirilishi, toʻliq boʻyalishi talab qilinadi.

15

10

85

90

Qoʻllashga yaroqsiz yoki lom

Oldin foydalanishda boʻlgan, bajarilishi iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiqlikdan oshadigan hajmda taʼmirga talab bor; buni bajarish uchun texnik imkoniyatning yoʻqligi; foydalanishga va taʼmirga yaroqli emas.

2,5

0

97,5

100

Oʻzbekiston Respublikasining Yagona milliy baholash standartiga
6-ILOVA
Xususiylashtirish maqsadida davlat uy-joy fondini baholash (12-son MBS)
METODIKASI
Mazkur Metodika 12-son MBSni amalda qoʻllash tartibini belgilaydi hamda tavsiyaviy xususiyatga ega hisoblanadi.
1-bob. Umumiy qoidalar
1. Mazkur Metodikada xususiylashtirish maqsadida davlat uy-joy fondini Oʻzbekiston Respublikasining Yagona milliy baholash standarti, shu jumladan 12-son MBSga muvofiq baholash uchun zarur eng minimal yondashuvlar va usullar keltirilgan. Baholovchilar baholash faoliyati toʻgʻrisidagi qonunchilik hujjatlariga hamda Oʻzbekiston Respublikasining Yagona milliy baholash standartiga zid boʻlmagan boshqa yondashuv va usullardan foydalanishi mumkin.
(1-band Oʻzbekiston Respublikasi adliya vazirining 2021-yil 28-iyuldagi 16-mh-sonli buyrugʻi (roʻyxat raqami 3313, 28.07.2021-y.) tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 28.07.2021-y., 10/21/3313/0724-son)
2. Ushbu Metodikada quyidagi asosiy tushunchalardan foydalaniladi:
amortizatsiya ― foydali xizmat muddati mobaynida aktivning amortizatsiya qiymatini asosiy vositalarning vazifasidan kelib chiqqan holda mahsulot (ishlar, xizmatlar) tannarxiga yoki davr xarajatlariga muntazam taqsimlash va oʻtkazish koʻrinishida amortizatsiyaning qiymat ifodasi;
boshlangʻich qiymat ― aktivni undan moʻljal boʻyicha foydalanish uchun ishlash holatiga keltirish bilan bevosita bogʻliq boʻlgan yetkazib berish va montaj qilish, oʻrnatish, ishga tushirish va boshqa har qanday xarajatlarni inobatga olgan holda, asosiy vositalarni tiklash (qurish va qurib bitkazish) boʻyicha haqiqatda qilingan xarajatlarning qiymati;
davlat uy-joy fondini xususiylashtirish ― fuqarolarga ularning ixtiyoriga asosan davlat uy-joy fondining ular egallab turgan yoki yangi qurilgan kvartiralarini, uylarini (uylarining bir qismini) sotish, shu jumladan, imtiyozli asosda sotish yoki tekinga mulk qilib berish tushuniladi;
davlat uy-joy fondi ― mahalliy davlat hokimiyati organlarining uy-joy fondi hamda davlat organlari, korxonalari, muassasalari va tashkilotlarining toʻliq xoʻjalik tasarrufida yoki operativ boshqaruvidagi uy-joy fondidir;
kvartira ― koʻp kvartirali uydagi tuzilmaviy-ajralib turuvchi, bunday uydagi umumiy foydalanish binolariga toʻgʻridan-toʻgʻri kirish imkoniyatini taʼminlaydigan hamda bir yoki bir nechta xonalar, shuningdek fuqarolarning ularning bunday ajralib turuvchi joyda doimiy yashashi bilan bogʻliq boʻlgan maishiy va boshqa ehtiyojlarini qondirish uchun yordamchi foydalanish binolaridan iborat boʻlgan turar joy;
turar joy ― fuqarolarning doimiy yashashiga moʻljallangan, belgilangan sanitariya, yongʻinga qarshi, texnik talablarga javob beradigan, shuningdek belgilangan tartibda maxsus uylar (yotoqxonalar, vaqtinchalik uy-joy fondi uylari, nogironlar, faxriylar, yolgʻiz qariyalar uchun internat-uylar, shuningdek bolalar uylari va boshqa maxsus maqsadli uylar) sifatida foydalanishga moʻljallangan joylar.
3. Baholovchi buyurtmachining vakili yoki baholash obyektining balansda saqlovchisi vakili bilan birgalikda baholash obyektini koʻzdan kechirish, uning amaldagi holatini oʻrganish, uni tavsiflash, oʻlchash va baholash obyektini indentifikatsiya qilish uchun zarur boʻlgan boshqa harakatlarni bajaradi.
4. Baholash obyektini identifikatsiya qilishda baholash obyektining amaldagi holatidan kelib chiqib uning sifat va miqdor koʻrsatkichlarining buyurtmachi va (yoki) uning vakili taqdim etgan hujjatlarda koʻrsatilgan maʼlumotlarga muvofiqligi aniqlanadi hamda baholovchi tomonidan mazkur Metodikasining 1-ilovasiga muvofiq shakldagi kvartiraning (uyning) turar joy va yordamchi xonalari texnik tavsifi toʻldiriladi.
Shuningdek, baholash obyektiga boʻlgan mulkiy huquqlarning mulkka boʻlgan huquqni tasdiqlovchi hujjatlarga muvofiqligi oʻrganiladi.
Zarurat boʻlganda baholovchining soʻroviga binoan hujjatlarni taqdim qilgan shaxs tomonidan tegishli hujjatlarga aniqliklar (izohlar) qoʻshimcha maʼlumotnomalar koʻrinishida rasmiylashtiriladi.
Baholash obyektini identifikatsiya qilish boʻyicha bajarilgan barcha ishlarni baholovchi baholash toʻgʻrisidagi hisobotda aks ettiradi.
5. Baholash obyektini baholashda quyidagilarni tavsiflash va identifikatsiya qilish lozim:
nomi, funksional vazifasi va joriy foydalanish;
baholash obyekti (uy-joy imoratlari zonasini koʻrsatgan holda) joylashgan er, uning fizik va huquqiy tavsifi;
baholash obyektining umumiy maydoni;
baholash obyektiga aloqador boʻlgan cheklashlar va qoʻshimcha yuklamalar.
6. Baholovchi baholashni oʻtkazish uchun zarur boʻlgan axborotni yigʻishni amalga oshiradi, baholash obyektining miqdor va sifat koʻrsatkichlarini oʻrganadi, baholash obyektining qiymatini aniqlash uchun muhim boʻlgan axborotni tahlil qiladi.
7. Baholash buyurtmachisi tomonidan quyidagi hujjatlar taqdim qilinishi lozim:
turar joyga koʻchib kirish uchun asos boʻladigan order;
balansda saqlovchi tomonidan beriladigan baholash obyekti toʻgʻrisidagi maʼlumotnoma, shu jumladan uy-joyning qurilgan yili, uy-joyning joylashuvining zonalligi, uning boshlangʻich balans qiymati (oʻtkazilayotgan qayta baholashni koʻrsatgan holda), yigʻilgan amortizatsiyasi, qoldiq balans qiymati toʻgʻrisidagi maʼlumotlar, uy-joyning noturar joylar maydoni ajratilgan holdagi umumiy maydoni toʻgʻrisidagi maʼlumotlar;
uy-joy joylashuvining zonalligini hamda kvartiraning qayta rejalashtirishdan oʻtkazilganligi haqidagi maʼlumotlar majburiy koʻrsatilgan baholash obyektining inventar hujjatlar yigʻma jildi nusxasi.
8. Yigʻilgan axborotni, agarda qoʻshimcha axborotdan foydalanish baholash obyekti baholash qiymati yakuniy miqdorining jiddiy oʻzgarishiga olib kelmasa, ishonchli hisoblanadi. Agarda axborotning yetarli emasligi baholash obyektini baholash qiymatining yakuniy natijasiga taʼsir qilgan taqdirda bu holat baholash toʻgʻrisidagi hisobotda aks ettirilishi lozim.
2-bob. Baholash usullarini tanlash, asoslash va qoʻllash
9. Davlat uy-joy fondi qiymatini xususiylashtirish maqsadida baholash obyektining qiymatini baholashda faqat qoldiq balans qiymatini aniqlash usulidan foydalaniladi.
10. Xususiylashtirish maqsadida davlat uy-joy fondi qiymatini baholash quyidagi tartibda amalga oshiriladi:
balansda saqlovchining buxgalteriya maʼlumotlari boʻyicha uy-joyning boshlangʻich qiymati, uy-joy tarkibiga kiradigan noturar joylarning (mavjud boʻlgan taqdirda) boshlangʻich qiymati, shuningdek yigʻilgan amortizatsiya aniqlanadi;
inventar hujjatlar yigʻma jildi maʼlumotlari boʻyicha uy-joyning maydoni hamda uy-joy tarkibiga kiradigan noturar joylar (mavjud boʻlgan taqdirda) maydoni aniqlanadi;
1 m2 turar joyning qiymati uyning barcha kvartiralari umumiy maydonining yigʻindisiga nisbatan uy-joy qoldiq balans qiymatining nisbati sifatida hisoblanadi. Uy-joyda noturar joylar mavjud boʻlgan taqdirda quyidagi formula boʻyicha ularning qiymati hamda umumiy maydoni hisobdan chiqarib tashlanadi:
S ― umumiy maydon 1 m2 ining qoldiq balans qiymati;
Sb ― uyning balans qiymati;
Snt ― noturar joylarning balans qiymati;
Q ― yigʻilgan amortizatsiya meʼyori;
Fum ― uyning umumiy maydoni;
Fnt ― noturar joylarning maydoni.
Baholanayotgan turar joyning qiymati quyidagi formula boʻyicha 1 m2 ning qoldiq balans qiymatini kvartiraning umumiy maydoniga koʻpaytirish yoʻli bilan hisoblanadi:
Sf = S * Fkv ,
bu erda:
Sf ― baholanayotgan turar joyning qoldiq balans qiymati;
S ― umumiy maydon 1 m2 ining qoldiq balans qiymati;
Fkv ― kvartiraning umumiy maydoni.
11. Yigʻilgan amortizatsiya 90 va undan yuqori foizni tashkil qilgan taqdirda qoldiq balans qiymati sifatida boshlangʻich qiymatining 10 foizi qabul qilinadi.
12. Baholovchi tomonidan turar joyning isteʼmolchilik sifatlari koeffitsiyenti ushbu Metodikasining 2-ilovasiga muvofiq Uy-joyning isteʼmolchilik sifatlari koeffitsiyentlarini hisoblashda keltirilgan koeffitsiyentlarni qoʻshish yoʻli bilan hisoblanadi.
13. Baholash toʻgʻrisidagi hisobotda baholovchi baholash obyektining qoldiq balans qiymatini hamda isteʼmolchilik sifatlari koeffitsiyentlarining yigʻindisini koʻrsatadi.
Xususiylashtirish maqsadida davlat uy-joy fondini baholash (12-son MBS) metodikasiga
1-ILOVA


‎
‎‎‎_________________________ manzilidagi kvartiraning (uyning)
‎turar joy va yordamchi xonalari
‎TEXNIK TAVSIFI
‎(Yer tuzish, roʻyxatga olish va koʻchmas mulk kadastri xizmatining maʼlumotlari hamda balansda saqlovchining maʼlumotlari asosida toʻldiriladi)
‎

‎‎1.1. Kvartiraning turar joy va yordamchi xonalari _________ qavatda joylashgan va quyidagilardan iborat alohida (umumiy) kvartiradir (uyning chetki qismida yoki chetki qismida emasligi koʻrsatiladi):

 ‎‎ ‎
‎‎a) yashash xonalari, maydoni bilan ‎‎

kv. m‎

№ 1‎‎ ‎‎

kv. m‎

‎‎№ 2 ‎‎

kv. m‎

№ 3‎‎ ‎‎

kv. m‎

№ 4‎‎ ‎‎

‎kv. m‎

Butun kvartiraning yashash maydoni‎‎ ‎‎‎

‎kv. m‎

‎‎b) oshxona (umumiy maydoni) ‎‎

‎kv. m‎

‎‎v) vannaxona ‎‎

‎kv. m‎

‎‎g) tualet

kv. m‎‎

d) yoʻlak‎‎ ‎‎

kv. m‎‎

e) joylashtirilgan shkaflar‎‎ ‎‎

kv. m‎‎

j) balkonlar‎‎ ‎‎

kv. m‎‎

z) lodjiyalar (peshayvonlar)‎‎ ‎‎

kv. m‎‎

Noturar joy maydoni‎‎ ‎‎ ‎
‎‎Kvartiraning umumiy maydoni ‎‎‎

kv. m‎‎

‎‎1.2. Xonalarning balandligi ‎‎

m

1.3. Kvartira/domning balans boʻyicha qiymati‎‎1 ‎‎

soʻm‎

‎‎1.4. Qoldiq balans qiymati ‎‎

soʻm‎


‎‎‎‎‎2. Uyga doir umumiy maʼlumotlar:
‎

Loyiha seriyasi‎‎ ‎‎
‎‎Tashqi devorlar materiali ‎‎
‎‎Tom yopqich materiali ‎‎
‎‎Qavatlar soni ‎‎
‎‎Jihozlangan: ‎‎
suv oʻtkazgichlar tizimi ‎‎
kanalizatsiya tizimi‎‎ ‎‎
‎‎isitish tizimi ‎‎
‎‎telefon aloqasi ‎‎
‎‎elektr yoritqichlar tizimi ‎‎
‎‎axlat tashlash quvuri ‎‎
‎‎liftlar ‎‎
‎‎
‎Tuzdi: _______________________________________

‎‎‎Kelishildi:
‎‎
‎Balansda saqlovchi _________________________
‎‎
‎Kvartirani ijaraga oluvchi ____________________________
‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎ ‎
Xususiylashtirish maqsadida davlat uy-joy fondini baholash (12-son MBS) metodikasiga
2-ILOVA
Uy-joyning isteʼmolchilik sifatlari koeffitsiyentlarini
HISOBLASh

I. Hududiy joylashtirilganlik koeffitsiyentlari

K1d. Uy-joy imoratining zonalar boʻyicha joylashuvi

Har yili tasdiqlanadigan fuqarolardan yakka tartibda uy-joy qurishga taqdim qilinganligi uchun undiriladigan yer soligʻi stavkalari

Har bir zona uchun solishtirma ulushlari

1 zona

2 zona

3 zona

4 zona

5 zona

6 zona

7 zona

8 zona

9 zona

10 zona

11 zona

12 zona

13 zona

14 zona

K1d. yer soligʻi stavkalari bazasidan kelib chiqqan holda hisoblanadi. Koeffitsiyentni hisoblash har bir zona uchun solishtirma ulushlarini berish yoʻli bilan oʻtkaziladi, yaʼni barcha zonalar boʻyicha soliq stavkasi qoʻshiladi va har bir zona uchun solishtirma ulush chiqariladi. Olingan solishtirma ulushlar uy-joy imoratining har bir zonasi uchun hududiy joylashtirilganlik koʻrsatkichi hisoblanadi. Bunda uy-joy imorati zonalari boʻyicha uy-joyning joylashuvi koeffitsiyenti tasdiqlanadigan fuqarolardan yakka tartibda uy-joy qurishga taqdim qilinganligi uchun undiriladigan yer soligʻi stavkalari bazasidan kelib chiqqan holda har yili qaytadan hisoblab chiqiladi.

Koʻrsatkichlar

Tavsifi

Qiymatning oʻzgarishi foizda

oshishi

kamayishi

K2d. Uy-joyning kvartal ichida joylashganligi

Shovqin darajasi pasaygan, mikroiqlim yaxshilanishi

6.0

K3d. Uy-joyning magistral koʻchalar boʻylab joylashganligi

Transport harakatidan chiqadigan shovqin, gazlanganlik (asosiy old tomoni bilan (magistral koʻchalarning) qizil chizigʻidan chiqib ketgan uy-joylar uchun )

6.0

K4d. Uy-joyning jamoat transporti bekatidan 500 m narida joylashganligi

Jamoat transportidan foydalanishning qulayligi

6.0

K5d . Uy-joyning savdo va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalaridan 500 m narida joylashganligi

Tovarlar sotib olish va maishiy xizmatlardan foydalanishning qulayligi

6.0

K6d . Uy-joyning yirik ishlab chiqarish obyektlari, aerodromlar, temir yoʻllardan uzoqlashish zonalariga yaqin joylashganligi

Atmosferaning samolyotlar parvozi va temir yoʻllar tarkibi harakatidan, zararli chiqindilardan gazlar bilan toʻlganligi

10.0

II. K7d. Uyning isteʼmolchilik xususiyatlari

5 qavatdan ortiq qavatli uylarda liftning yoʻqligi

3

Galereya turidagi uy

1

Oilaviy yotoqxona turidagi uy

Ishlaydigan axlat tashlash quvuri mavjudligi

2

Uy devorlarining konstruktiv tavsiflari

daraxt

10

gʻisht

10

III. Kvartiralarning sifat koʻrsatkichlari

K1k. Kvartiralarning uyning oxirgi qavatida joylashganligi

Yil fasllari boʻyicha xona ichki haroratining bir meʼyorda boʻlmasligi

Sifat koʻrsatkichiga taʼsir qiluvchi foizlarni hisoblash quyida keltirilgan

K2k. Kvartiralarda markazlashtirilgan issiqlik taʼminotining yoʻqligi

Suvni isitish va xonalarni isitishdagi noqulayliklar

5.0

K3k. Sanuzellarning (vanna va hojatxonaning) bir xonaga joylashganligi

3

K4k. 7m2dan katta oshxona maydoni

4 va har bir 3 m2ga oshishda 0,2 dan qoʻshib boriladi

K5k. Yirik panelli uylar uchun kvartiralarning chetki qismlarda joylashganligi

Xonalardagi harorat-namlik rejimining yetarli emasligi

4.0


IV. Kvartirani isteʼmolchilik xususiyatlarining qavatlarga bogʻliq holdagi koeffitsiyentlari (foizlarda)

1.4 qavatgacha boʻlgan kvartiralar uchun

K1 ― (+3) ― 1 qavatga va (―3) oxirgi qavat uchun;

K2 ― 0 ― barcha oraliqdagi qavatlar uchun.

2. Qavat (5 qavatli uy):

K1 ― (+3) ― 1, 2, 3-qavatlardagi va (―3) 5-qavatdagi kvartiralar uchun;

K2 ― 0 ― 4-qavatdagi kvartiralar uchun.

3. Qavat (9 qavatli uy):

K1 ― (+3) ― 1 dan boshlab 4-qavatlardagi va (―3) 9-qavatdagi kvartiralar uchun;

K2 ― 0 ― 7, 8-qavatlardagi kvartiralar uchun;

K3 ― (+1) ― 5, 6-qavatlardagi kvartiralar uchun.

4. Qavat (12 qavatli uy):

K1 ― (+3) ― 1 dan boshlab 4-qavatlardagi va (―3) 12-qavatdagi kvartiralar uchun;

K2 ― (―2) ― 9 dan boshlab 11-qav�tlardagi kvartiralar uchun;

K3 ― 0 ― 7, 8-qavatlardagi kvartiralar uchun;

K4 ― (+1) ― 5, 6-qavatlardagi kvartiralar uchun.

5. Qavat (16 qavatli uy)

K1 ― (+3) ― 1 dan boshlab 5-qavatlardagi va (―) 16-qavatdagi kvartiralar uchun;

K2 ― (―2) ― 12 dan boshlab 15-qavatlardagi kvartiralar uchun;


K3 ― 0 ― 9 dan boshlab 11-qavatlardagi kvartiralar uchun;

K4 ― (+1) ― 6 dan boshlab 8-qavatlardagi kvartiralar uchun.

6. Xonalarning balandligi:

K1 ― (―4) � balandligi 2,5 m dan kam boʻlgan kvartiralar uchun;

K2 ― 0 ― balandligi 2,5 m dan 2,7 m gacha boʻlgan kvartiralar uchun;

K3 ― (+2) ― balandligi 2,7 m dan 3 m gacha boʻlgan kvartiralar uchun;

K4 ― (+5) ― balandligi 3 m dan ortiq kvartiralar uchun.

Oʻzbekiston Respublikasining Yagona milliy baholash standartiga
7-ILOVA
Baholovchi tashkilot ichki qoidalarini tayyorlashning
NAMUNAVIY TARTIBI
1. Baholovchi tashkilot ichki qoidalari tizimini yaratishda samaradorlikni taʼminlash uchun baholovchi tashkilot ichida uslubiyot boʻyicha kengash (uslubiyot kengashi) yoki baholovchi tashkilot ixtiyoriga koʻra boshqa maxsus hayʼat organi tashkil etilishi maqsadga muvofiqdir.
2. Uslubiyot kengashi baholovchi tashkilotning rahbar xodimlari va professional mutaxassislaridan tuziladi hamda baholovchi tashkilot tomonidan tasdiqlangan Uslubiyot kengashi toʻgʻrisidagi nizom asosida faoliyat yuritadi.
3. Uslubiyot kengashi ishida, agar Uslubiyot kengashi toʻgʻrisidagi nizomda koʻzda tutilgan boʻlsa, chetdan mutaxassislar (baholovchilar jamoat birlashmalari aʼzolari, ilmiy xodimlar, oʻqituvchilar, boshqa baholovchi tashkilotlarning mutaxassislari) ishtirok etishi mumkin.
4. Baholovchi tashkilotning Uslubiyot kengashi vazifalari quyidagilardan iborat:
ichki qoidalarni ishlab chiqish;
baholashning amaliy tajribasini umumlashtirish va tizimlashtirish;
baholovchi tashkilotning baholovchilari va boshqa mutaxassislari oʻqishini tashkil qilish;
baholash sohasiga oid amaldagi normativ-huquqiy hujjatlarni toʻplab borish, tartibga solish va tahlil qilish.
5. Ichki qoidalarni ishlab chiqish baholovchi tashkilotning uslubiyot xizmati mutaxassislari bilan bir qatorda baholovchi tashkilotning boshqa xizmatlari mutaxassislari tomonidan ham amalga oshirilishi hamda keyinchalik Uslubiyot kengashida koʻrib chiqilib, maʼqullanishi (yoki maʼqullanmasligi) mumkin.
6. Zarurat yuzasidan ichki qoidalarni ishlab chiqish baholovchi tashkilot rahbariyati tomonidan tasdiqlangan ish dasturiga muvofiq shartnoma asosida boshqa tashkilotlar tomonidan amalga oshirilishi mumkin.
7. Baholovchi tashkilot ichki qoidalarini tashkil qiluvchi qismlar sifatida baholovchilar jamoat birlashmalari hamda davlat idoralari tomonidan tasdiqlangan uslubiy qoʻllanmalar va boshqa ishlab chiqilgan hujjatlardan foydalanish mumkin.
8. Ishlab chiqilgan qoidalar (uslubiy qoʻllanmalar, yoʻriqnomalar, nizomlar) Uslubiyot kengashi tomonidan koʻrib chiqilib, qabul qilinadi va keyinchalik baholash tashkiloti rahbariyatiga tasdiqlash uchun taqdim etiladi. Qaror kengash aʼzolarining koʻpchilik ovozi bilan qabul qilinadi.
Oʻzbekiston Respublikasining Yagona milliy baholash standartiga
8-ILOVA
Baholovchi tashkilot ichki qoidalarining
NAMUNAVIY ShAKLI
Baholovchi tashkilotning blanki yoki burchak shtampi
Firmaga oid nomlanishi, logotipi
Rahbarning tasdiqlovchi yozuvi, imzosi, sanasi
Ichki qoidalarning toʻliq nomlanishi
Tartib raqami (indeks, kod)
Hujjatni tayyorlovchi: (departament, boʻlim, xodim)
Hujjat tayyorlangan sana
1. Hujjatning tuzilishi
1.1. Hujjatni tuzish maqsadi va asoslari
1.2. Foydalanish zarurati
1.3. Qoʻllash sohasi
1.4. Baholash standartlari (shu jumladan, xalqaro baholash standartlari) bilan oʻzaro bogʻliqligi
1.5. Avval qabul qilingan ichki qoidalar bilan izchilligi
1.6. Amal qilish muddati
2. Asosiy tushunchalar va taʼriflar
3. Ichki qoidalarning mohiyati
3.1. Asosiy talablar
3.2. Koʻrsatilgan muammoni hal etish uslubiyoti
4. Mulkni baholashda qoʻllaniladigan meʼyoriy hujjatlar
5. Ilovalar
5.1. Baholovchining ish hujjatlari maketlari
5.2. Savollar va testlar
5.3. Baholash tartiblari
Hujjatni tayyorlash boʻyicha rahbar imzosi.
Oʻzbekistan Respublikasi Davlat aktivlarini boshqarish agentligi direktorining 2020-yil 1-maydagi 01/11-15/62-son buyrugʻiga
2-ILOVA
Oʻz kuchini yoʻqotgan deb topilayotgan idoraviy normativ-huquqiy hujjatlar
ROʻYXATI
1. Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mulkini boshqarish davlat qoʻmitasining 2006-yil 14-iyundagi 01/19-19-son “Oʻzbekiston Respublikasi mulkni baholash milliy standartini tasdiqlash toʻgʻrisida “Baholashning umumiy tushuncha va prinsiplari”gi qarori (roʻyxat raqami 1604, 2006-yil 24-iyul) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2006-y., 30-son, 302-modda).
2. Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mulkini boshqarish davlat qoʻmitasining 2006-yil 14-iyundagi 01/19-20-son “Oʻzbekiston Respublikasi mulkni baholash milliy standartini tasdiqlash toʻgʻrisida “Bozor qiymati baholash bazasi sifatida”gi qarori (roʻyxat raqami 1605, 2006-yil 24-iyul) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2006-y., 30-son, 303-modda).
3. Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mulkini boshqarish davlat qoʻmitasining 2006-yil 14-iyundagi 01/19-21-son “Oʻzbekiston Respublikasi mulkni baholash milliy standartini tasdiqlash toʻgʻrisida “Bozor qiymatidan farqlanuvchi baholash bazasi”gi qarori (roʻyxat raqami 1606, 2006-yil 24-iyul) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2006-y., 30-son, 304-modda).
4. Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mulkini boshqarish davlat qoʻmitasining 2006-yil 14-iyundagi 01/19-22-son “Oʻzbekiston Respublikasi mulkni baholash milliy standartini tasdiqlash toʻgʻrisida “Moliyaviy hisobot va turdosh hujjatlar maqsadida baholash”gi qarori (roʻyxat raqami 1607, 2006-yil 24-iyul) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2006-y., 30-son, 305-modda).
5. Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mulkini boshqarish davlat qoʻmitasining 2006-yil 14-iyundagi 01/19-23-son “Oʻzbekiston Respublikasi mulkni baholash milliy standartini tasdiqlash toʻgʻrisida “Ssuda, garov va qarz majburiyatlarini taʼminlash uchun baholash”gi qarori (roʻyxat raqami 1608, 2006-yil 24-iyul) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2006-y., 30-son, 306-modda).
6. Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mulkini boshqarish davlat qoʻmitasining 2008-yil 19-avgustdagi 01/19-18/13-son “Oʻzbekiston Respublikasi mulkni baholash Milliy standarti “Baholovchilar ishi sifatini nazorat qilishning ichki qoidalariga qoʻyiladigan umumiy talablarni tasdiqlash haqida”gi qarori (roʻyxat raqami 1851, 2008-yil 5-sentabr) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2008-y., 35-36-son, 360-modda).
7. Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mulkini boshqarish davlat qoʻmitasining 2009-yil 6-oktabrdagi 01/19-18/20-son “Oʻzbekiston Respublikasi Mulkni baholash milliy standarti (8-son MBMS) “Xususiylashtirish maqsadida mulk qiymatini baholashni tasdiqlash haqida”gi qarori (roʻyxat raqami 2025, 2009-yil 28-oktabr) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2009-y., 44-son, 474-modda).
8. Oʻzbekiston Respublikasining Xususiylashtirish, monopoliyadan chiqarish va raqobatni rivojlantirish davlat qoʻmitasining 2016-yil 26-maydagi 01/27-26/34-son “Oʻzbekiston Respublikasi Mulkni baholash milliy standarti (8-son MBMS) “Xususiylashtirish maqsadida mulk qiymatini baholash”ga qoʻshimchalar kiritish haqida”gi qarori (roʻyxat raqami 2025-1, 2016-yil 1-iyun) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2016-y., 22-son, 255-modda).
9. Oʻzbekiston Respublikasi Xususiylashtirilgan korxonalarga koʻmaklashish va raqobatni rivojlantirish davlat qoʻmitasining 2017-yil 16-maydagi 01/27-26/06-son “Oʻzbekiston Respublikasi Mulkni baholash milliy standarti (8-son MBMS) “Xususiylashtirish maqsadida mulk qiymatini baholash”ga oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritish haqida”gi qarori (roʻyxat raqami 2025-2, 2017-yil 19-may) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2017-y., 20-son, 375-modda).
10. Oʻzbekiston Respublikasi Xususiylashtirilgan korxonalarga koʻmaklashish va raqobatni rivojlantirish davlat qoʻmitasining 2018-yil 5-fevraldagi 01/19-10/09-son “Oʻzbekiston Respublikasi Mulkni baholash milliy standarti (8-son MBMS) “Xususiylashtirish maqsadida mulk qiymatini baholash”ning 52-bandiga oʻzgartirishlar kiritish haqida”gi qarori (roʻyxat raqami 2025-3, 2018-yil 1-mart) (Qonun hujjatlari maʼlumotlari milliy bazasi, 01.03.2018-y., 10/18/2025-3/0833-son).
11. Oʻzbekiston respublikasi Davlat aktivlarini boshqarish agentligi direktorining 2019-yil 27-fevraldagi 01/10-10/51-son “Oʻzbekiston Respublikasi Mulkni baholash milliy standarti (8-son MBMS) “Xususiylashtirish maqsadida mulk qiymatini baholash”ga oʻzgartirishlar kiritish toʻgʻrisida”gi buyrugʻi (roʻyxat raqami 2025-4, 2019-yil 11-iyul) (Qonun hujjatlari maʼlumotlari milliy bazasi, 12.03.2019-y., 10/19/2025-4/2736-son).
12. Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mulkini boshqarish davlat qoʻmitasining 2009-yil 6-oktabrdagi 01/19-18/19-son “Oʻzbekiston Respublikasi Mulkni baholash milliy standarti (9-son MBMS) “Biznes qiymatini baholash”ni tasdiqlash haqida”gi qarori (roʻyxat raqami 2026, 2009-yil 28-oktabr) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2009-y., 44-son, 475-modda).
13. Oʻzbekiston Respublikasining Xususiylashtirish, monopoliyadan chiqarish va raqobatni rivojlantirish davlat qoʻmitasining 2016-yil 26-maydagi 01/27-26/35-son “Oʻzbekiston Respublikasi Mulkni baholash milliy standarti (9-son MBMS) “Biznes qiymatini baholash”ga qoʻshimchalar kiritish haqida”gi qarori (roʻyxat raqami 2026-1, 2016-yil 1-iyun) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2016-y., 22-son, 256-modda).
14. Oʻzbekiston Respublikasi Xususiylashtirilgan korxonalarga koʻmaklashish va raqobatni rivojlantirish davlat qoʻmitasining 2017-yil 16-maydagi 01/27-26/07-son “Oʻzbekiston Respublikasi Mulkni baholash milliy standarti (9-son MBMS) “Biznes qiymatini baholash”ga oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritish haqida”gi qarori (roʻyxat raqami 2026-2, 2017-yil 19-may) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2017-y., 20-son, 376-modda).
15. Oʻzbekiston Respublikasi Xususiylashtirilgan korxonalarga koʻmaklashish va raqobatni rivojlantirish davlat qoʻmitasining 2018-yil 5-fevraldagi 01/19-10/10-son “Oʻzbekiston Respublikasi Mulkni baholash milliy standarti (9-son MBMS) “Biznes qiymatini baholash” ilovasiga oʻzgartirish kiritish haqida”gi qarori (roʻyxat raqami 2026-3, 2018-yil 27-fevral) (Qonun hujjatlari maʼlumotlari milliy bazasi, 28.02.2018-y., 10/18/2026-3/0824-son).
16. Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mulkini boshqarish davlat qoʻmitasining 2009-yil 12-oktabrdagi 01/19-18/21-son “Oʻzbekiston Respublikasi Mulkni baholash milliy standarti (10-son MBMS) “Koʻchmas mulk qiymatini baholash”ni tasdiqlash haqida”gi qarori (roʻyxat raqami 2044, 2009-yil 18-noyabr) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2009-y., 47-son, 511-modda).
17. Oʻzbekiston Respublikasining Xususiylashtirish, monopoliyadan chiqarish va raqobatni rivojlantirish davlat qoʻmitasining 2016-yil 26-maydagi 01/27-26/36-son “Oʻzbekiston Respublikasi Mulkni baholash milliy standarti (10-son MBMS) “Koʻchmas mulk qiymatini baholash”ga qoʻshimchalar kiritish haqida”gi qarori (roʻyxat raqami 2044-1, 2016-yil 1-iyun) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2016-y., 22-son, 257-modda).
18. Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mulkini boshqarish davlat qoʻmitasining 2011-yil 19-sentabrdagi 01/19-18/06-son “Oʻzbekiston Respublikasining Mulkni baholash milliy standarti (11-son MBMS) “Xususiylashtirish maqsadida davlat uy-joy fondining qiymatini baholash”ni tasdiqlash toʻgʻrisida”gi qarori (roʻyxat raqami 2279, 2011-yil 19-oktabr) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2011-y., 42-son, 459-modda).
19. Oʻzbekiston Respublikasining Xususiylashtirish, monopoliyadan chiqarish va raqobatni rivojlantirish davlat qoʻmitasining 2016-yil 26-maydagi 01/27-26/37-son “Oʻzbekiston Respublikasining Mulkni baholash milliy standarti (11-son MBMS) “Xususiylashtirish maqsadida davlat uy-joy fondining qiymatini baholash”ga qoʻshimchalar kiritish haqida”gi qarori (roʻyxat raqami 2279-1, 2016-yil 1-iyun) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2016-y., 22-son, 258-modda).
20. Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mulkini boshqarish davlat qoʻmitasining 2012-yil 22-maydagi 01/19-18/09-son “Oʻzbekiston Respublikasi Mulkni baholash milliy standarti (13-son MBMS) “Intellektual mulk obyektlari qiymatini baholash”ni tasdiqlash toʻgʻrisida”gi qarori (roʻyxat raqami 2371, 2012-yil 18-iyun) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2012-y., 25-son, 279-modda).
21. Oʻzbekiston Respublikasining Xususiylashtirish, monopoliyadan chiqarish va raqobatni rivojlantirish davlat qoʻmitasining 2016-yil 26-maydagi 01/27-26/38-son “Oʻzbekiston Respublikasi Mulkni baholash milliy standarti (13-son MBMS) “Intellektual mulk obyektlari qiymatini baholash”ga qoʻshimchalar kiritish haqida”gi qarori (roʻyxat raqami 2371-1, 2016-yil 1-iyun) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2016-y., 22-son, 259-modda).
22. Oʻzbekiston Respublikasi Xususiylashtirilgan korxonalarga koʻmaklashish va raqobatni rivojlantirish davlat qoʻmitasining 2017-yil 15-maydagi 01/27-26/04-son “Oʻzbekiston Respublikasi Mulkni baholash milliy standarti (14-son MBMS) “Tovar-moddiy zaxiralar qiymatini baholash”ni tasdiqlash toʻgʻrisida”gi qarori (roʻyxat raqami 2890, 2017-yil 19-iyun) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2017-y., 25-son, 554-modda).
23. Oʻzbekiston Respublikasi Xususiylashtirilgan korxonalarga koʻmaklashish va raqobatni rivojlantirish davlat qoʻmitasining 2017-yil 15-maydagi 01/27-26/05-son “Oʻzbekiston Respublikasi Mulkni baholash milliy standarti (15-son MBMS) “Mashina va uskunalar qiymatini baholash”ni tasdiqlash toʻgʻrisida”gi qarori (roʻyxat raqami 2895, 2017-yil 29-iyun) (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2017-y., 26-son, 600-modda).

(Qonun hujjatlari maʼlumotlari milliy bazasi, 04.06.2020-y., 10/20/3239/0721-son; Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 28.07.2021-y., 10/21/3313/0724-son; 14.03.2022-y., 10/22/3239-1/0216-son, 17.10.2022-y., 10/22/3392/0951-son)