O‘zbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasi faoliyatini tartibga soluvchi normativ hujjatlarni takomillashtirish maqsadida IKAO standartlari va tavsiyalarini inobatga olib buyuraman:

1. O‘zbekiston Respublikasi samoviy hududida fuqaro va eksperimental aviatsiyasining parvoz qilish aviatsiya qoidalari (O‘zR AQ-91) ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Mazkur buyruq O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligida ro‘yxatga olingan kundan boshlab o‘n kun o‘tgach amalga kiritilsin.

3. Mazkur buyruq kuchga kirgan vaqtdan boshlab Davavianazorat boshlig‘ining 2000-yil 18-oktabrdagi 170-sonli “O‘zbekiston Respublikasi fuqaro va eksperimental aviatsiyasida parvoz qilish qoidalari”ni (FEAPQ-2000) tasdiqlash to‘g‘risidagi buyrug‘i o‘z kuchini yo‘qotgan deb hisoblansin.

Mazkur Qoidalar O‘zbekiston Respublikasining Havo kodeksi (O‘zbekiston Respublikasi Oliy Kengashining Axborotnomasi, 1993-yil, 6-son, 247-modda), O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2012-yil 18-apreldagi 114-son qarori bilan tasdiqlangan O‘zbekiston Respublikasi samoviy hududidan foydalanish to‘g‘risidagi nizom, Xalqaro standartlarga (Xalqaro FAsi to‘g‘risidagi Konvensiyaga 2, 6-ilovalar, 1944-y.) muvofiq O‘zbekiston Respublikasi samoviy hududida fuqaro va eksperimental aviatsiyasi parvoz qilish aviatsiya qoidalarini qo‘llash tartibini belgilaydi.

Absolyut balandlik — o‘rtacha dengiz sathidan (MSL) ma’lum bir nuqta sifatida olingan obyekt yoki nuqta sathigacha bo‘lgan vertikal masofa.

Aviakompaniya, aviakorxona — muntazam xalqaro havo qatnovlarni amalga oshiruvchi yoki shu sohada o‘z xizmatlarini taklif etuvchi har qanday aviatransport korxonasi.

Aviatsiya xavfsizligi — fuqaro aviatsiyasini noqonuniy aralashish harakatlaridan himoya qilishga qaratilgan chora-tadbirlar kompleksi, shuningdek jalb qilinadigan inson va moddiy resurslar.

Noqonuniy aralashish harakatlari — fuqaro aviatsiyasi xavfsizligiga tahdid soluvchi harakatlar yoki harakatlarni sodir etishga urinishlar bo‘lib, ushbu harakatlar bilan cheklanmagan holda quyidagilarni o‘z ichiga oladi:

havo kemalarini qo‘lga olish;

ekspluatatsiyada bo‘lgan havo kemasini ishdan chiqarish;

havo kemasida yoki aerodrom hududida odamlarni garovga olish;

havo kemasi bortiga, aeroportga yoxud aeronavigatsiya vositalari yoki xizmati joylashgan joyga zo‘ravonlik bilan kirish;

havo kemasi bortiga yoki aeroport hududiga jinoiy maqsadlarda ishlatish uchun mo‘ljallangan qurol, xavfli moslamalar yoki materiallarni olib kirish yoki joylashtirishga urinish;

o‘ldirish, jiddiy shikast yetkazish, atrof-muhitga yoki mulkka jiddiy zarar yetkazish maqsadida ekspluatatsiyada bo‘lgan havo kemasidan foydalanish;

havo kemasining detallari va komponentlarini ishdan chiqarishga qaratilgan, halokatga olib kelishi mumkin bo‘lgan ijtimoiy xavfli harakat, qasddan yoki ehtiyotsizlikdan sodir etilgan harakat yoki harakatsizlik;

parvozdagi yoki yerdagi havo kemasini, yo‘lovchilarni, ekipaj a’zolarini, fuqaro aviatsiyasi xodimlarini, aeroportdagi jamoatchilikni, fuqaro aviatsiyasi inshootlari yoki xizmatlarining joylashgan joylari xavfsizligini tahdid ostiga qo‘yadigan noto‘g‘ri yoki yolg‘on ma’lumotlarni yetkazish.

Aviatsiya hodisasi — havo kemasidan foydalanish, unga xizmat ko‘rsatish bilan bog‘liq yoki har qanday bosqichda parvozni ta’minlash va amalga oshirish bilan bog‘liq bo‘lgan har qanday hodisa.

Avariya holati — bu:

a) ekipajga nisbatan psixofiziologik bosimning sezilarli darajada oshib ketishi;

b) havo kemasi (parvoz xarakteristikasi) chidamliligi va boshqaruvining sezilarli darajada yomonlashuvi bilan ifodalanadigan eng so‘nggi cheklovlarga erishilishiga (oshib ketishiga) va/yoki hisobga olingan vaziyatlarga olib keladigan alohida holatdir.

Tijorat aviatsiyasi — yo‘lovchilarni, yuklarni, pochtani (haq evaziga yoki yollab) tijorat maqsadlarida havoda tashish, shuningdek maxsus aviatsiya ishlarini bajarish bilan bog‘liq parvozlarni amalga oshiruvchi fuqaro havo kemalari.

Umumiy maqsadlardagi aviatsiya — tijorat maqsadlarida havoda tashish va maxsus aviatsiya ishlarini bajarish bilan bog‘liq bo‘lmagan parvozlarni amalga oshiruvchi fuqaro havo kemalari.

Avariya xabari; avariya xizmati — tegishli tashkilotlarni qidiruv-qutqaruv xizmati yordamiga va shunday tashkilotlarga kerakli yordam ko‘rsatishga muhtoj havo kemalari haqida ogohlantirish taqdim etish xizmati.

Aerodromdagi atmosfera bosimi (aerodromdagi bosim) — UQY yuzasi darajasida atmosfera bosimining simob ustunida millimetrlarda (sm.ust.mm.), millibarlarda (MBAR) yoki gektopaskallarda (GPa) belgilanishi.

Aerodrom (gidroaerodrom) — yuzasi to‘liq yoki qisman havo kemalarining qabul qilib olinishi, jo‘natilishi va harakatlanishi uchun mo‘ljallangan yer yoki suv yuzasidagi ma’lum bir hudud (har qanday bino, inshoot va uskunalar bilan birgalikda).

Baza aerodromi — havo kemalarini asosiy turish joyi bo‘lgan va buning uchun zarur inshootlarga ega bo‘lgan aerodrom.

Vaqtinchalik aerodrom — yilning ma’lum bir davri mobaynida havo kemalarining parvozini ta’minlash uchun mo‘ljallangan, statsionar inshoot va uskunalarga ega bo‘lmagan, ammo belgilagan tartibda hisobga olinadigan aerodrom.

Tog‘ aerodromi — aerodrom nazorat nuqtasidan 25 km (14 d.mili) radiusda 500 metr (1650 fut) va undan ortiq balandliklarga ega bo‘lgan notekis relyefda joylashgan aerodrom, shuningdek dengiz sathidan 1000 metr (3300 fut) va undan ortiq balandlikda joylashgan aerodrom.

Belgilangan aerodrom — parvoz rejasida va parvoz uchun topshiriq (vazifalar) ko‘zda tutilgan qo‘nib o‘tish aerodromi sifatida ko‘rsatilgan aerodrom.

Aerodromda parvoz qilish doirasi (ko‘tarilish va qo‘nish hududida parvoz qilish sxemasi) — ko‘tarilish, qo‘nishga kirish uchun pasayish, qo‘nishni kutish, aerodrom ustida parvoz qilish uchun aerodrom hududida belgilangan parvoz yo‘nalishi.

Aerodromda harakatlanish — aerodromning manevr qilish maydonidagi barcha harakatlar, shuningdek barcha havo kemalarining aerodrom hududidagi harakati. Havo kemalarining aerodrom hududidagi harakati deganda havo kemasining aerodromda parvoz qilish doirasidagi harakati tushuniladi.

Aerodrom dispetcherlik punkti — aerodromdagi harakatni dispetcherlik xizmati bilan ta’minlash uchun mo‘ljallangan organ.

Aerodrom dispetcherlik xizmati — aerodromdagi harakatlarga dispetcherlik xizmatini ko‘rsatish.

Aeronavigatsiya ma’lumoti — aeronavigatsiya ma’lumotlarini saralash, tahlil etish va formatlash natijasida olingan ma’lumot.

Aeronavigatsiya yoqilg‘i zaxirasi — belgilangan yo‘nalishga rioya qilmaslik, shamol tezligining kuchayishi, zaxiradagi aerodromga yuborish va boshqa vaziyatlar tufayli parvoz rejasi o‘zgargan hollarda kerak bo‘ladigan, uchish aerodromidan qo‘nish aerodromigacha hisoblangan yoqilg‘idan ortiq zaxira yoqilg‘i miqdori.

Aeroport — havo kemalarini qabul qilib olish, jo‘natish va havodagi tashishga xizmat ko‘rsatish uchun mo‘ljallangan, ushbu maqsadlar uchun aerodrom, aerovokzal va boshqa yer usti inshootlariga va kerakli uskunalarga ega bo‘lgan inshootlar kompleksi.

Bagaj — ekspluatant bilan kelishuvga binoan havo kemasi bortida tashiladigan yo‘lovchilarning va ekipajning shaxsiy buyumlari.

Barometrik balandlik — standart atmosfera bo‘yicha ushbu bosimga mos aks ettirilgan absolyut balandlik o‘lchamlaridagi atmosfera bosimi.

Xavfsiz ilojsiz qo‘nish — amalga oshirilishi natijasida HK (samolyot/vertolyot)dagi yoki yuzadagi shaxslarga ziyon yetmasligini taxmin qilish uchun yetarli asoslar mavjud bo‘lgandagi ilojsiz qo‘nish yoki avariya qo‘nishi.

Xavfsiz balandlik — havo kemasi yer (suv) yuzasi yoki undagi to‘siqlar bilan to‘qnashib ketmasligidan kafolatlangan parvozning minimal ruxsat etiladigan balandligi.

Parvozlar xavfsizligi — parvozlarni insonlarning hayoti va sog‘lig‘i uchun tahdid solmaydigan qilib bajarish imkoniyatiga ega ekanligini anglatuvchi havo transportining va aviatsiya ishlarining majmui.

Silkinish — uyurmaviy atmosferada parvoz vaqtida havo kemasining betartib ko‘chishi (kuchsiz silkinish — yuklanish ±1,0g gacha bo‘lganda, kuchli — ±1,0g va undan ortiq bo‘lganda, qo‘nish konfiguratsiyasida kuchsizida yuklanish — ±0,3-0,4g, kuchligida — ±0,4g dan ortiq).

Bort uskunalari — havo transporti bortida parvozlar vaqtida foydalanish uchun mo‘ljallangan predmetlar, shu jumladan, birinchi yordam ko‘rsatish vositalari va avariya-qutqaruv uskunalari, bort jihozlar va ko‘chma ehtiyot qismlar bundan mustasno.

Bort jihozlar — parvoz chog‘ida havo kemasi bortida foydalanish yoki sotish uchun mo‘ljallangan, iste’molga tayyor predmetlar, shu jumladan bort oziq-ovqatlari.

Bort o‘zi yozish qurilmasi — aviatsiya hodisasini tekshirishni amalga oshirish uchun qo‘shimcha manba sifatida havo kemasi bortiga o‘rnatiladigan har qanday o‘zi yozadigan uskuna.

Boshqarilmaydigan uchuvchisiz aerostat — erkin parvoz etadigan, kuchli qurilmaga ega bo‘lmagan, uchuvchisiz bo‘lgan havo kemasi (gaz balloni).

Katta samolyot — maksimal sertifikatlangan uchish massasi 5700 kg.dan yuqori bo‘lgan samolyot.

Samolyot — havodan og‘ir havo kemasi bo‘lib, kuch qurilmasi orqali harakatga keltiriladi va uning parvozdagi ko‘tarish kuchi parvozning ushbu sharoitlarida harakatsiz qoladigan yuzalarda asosan aerodinamik reaksiyalar hisobiga paydo bo‘ladi.

Vertolyot — havodan og‘ir havo kemasi bo‘lib, vertikal holatda joylashgan o‘qlar atrofida dvigatel yordamida aylanadigan bitta yoki bir nechta asosiy vintning havo bilan reaksiyalari hisobiga parvoz ta’minlanadi.

Vertodrom — to‘liq yoki qisman vertolyotlarning kelishi, jo‘natilishi va harakatlanishi uchun mo‘ljallangan aerodrom yoki inshoot yuzasidagi ma’lum bir belgilangan hudud yuzasi.

Samolyotning ko‘tarilishi — parvozning samolyotning yurishidan boshlab yerdan uzilishigacha o‘zida qamrab olib, parvoz qilish konfiguratsiyasiga o‘tish bilan tugaydigan bosqichi.

Ko‘tarilish masofasi — HK start nuqtasidan boshlab gorizontal yo‘nalishda start nuqtasi sathidan 10,7 metr (35 fut) balandlikka ko‘tarilguncha bosib o‘tgan masofa.

Vektorlash — HHFB (HHB) bilan kelishilgan holda radiolokatsion nazorat ostida ma’lum kursni (dispetcher tomonidan beriladigan trayektoriyalar) ko‘rsatish orqali belgilanadigan yo‘nalish.

Qo‘nishga vizual kirish (1, 2 va 3-klass HK uchun) — uskunalar bo‘yicha qo‘nishga o‘tish tugamay turib qo‘nishga kirish UQY va uning mo‘ljallari bilan vizual kontaktda davom etishi.

Parallel UQYga qo‘nishga vizual kirish (Side step approach) — Parallel UQ o‘qlari orasidagi masofa 300 m.dan kam bo‘lmagan sharoitda parallel UQYga uskunalar bo‘yicha qo‘nishga o‘tishni tugallash uchun bajariladigan vizual manevr.

Vizual parvoz — HKning fazodagi holati va joylashish o‘rni gorizont va yerusti mo‘ljallari hamda boshqa HK, obyektlar va to‘siqlar bilan gorizontal va vertikal bo‘yicha o‘zaro joylashishi ekipaj tomonidan vizual amalga oshiriladigan parvoz.

Vizual meteorologik sharoitlar — o‘rnatilgan minimumlarga mos keladigan yoki ulardan ortadigan, ko‘rish uzoqligi o‘lchovlarida ifodalangan, bulutlargacha bo‘lgan va bulutlarning pastki chegarasi balandligigacha bo‘lgan oraliqdagi masofa.

Uchish-qo‘nish yo‘lagi — havo kemalarining qo‘nishi va uchishi uchun mo‘ljallangan, quruqlikdagi aerodromning ma’lum bir to‘g‘ri burchakli qismi.

Ko‘rish imkoniyati — atmosfera shartlari bilan aniqlanadigan va masofa birliklari bilan ifodalanadigan, chiroqlar yordamida yoritilmagan, sezilarli darajadagi obyektlarni kunduzi hamda chiroqlar yordamida yoritilgan, sezilarli obyektlarni kechasi ko‘rish va aniqlash imkoniyati.

Parvozdagi ko‘rish imkoniyati — parvoz yo‘naltirilgan tarafning havo kemasi uchuvchi kabinasidan turib ko‘rinishi.

Yerdagi ko‘rish imkoniyati — vakolatli kuzatuvchi tomonidan ma’lum qilinadigan aerodromdagi ko‘rish imkoniyati.

Vertikal ko‘rish imkoniyati — yer yuzasidan vertikal holatda pastda, yer yuzasidagi obyektlar ko‘rinarli bo‘ladigan ma’lum bir joygacha bo‘lgan maksimal masofa.

UQYda ko‘rish imkoniyati (UQYda ko‘rish imkoniyati uzoqligi) (RVR) — UQY o‘q chizig‘ida turgan havo kemasi kabinasidan UQY sathidagi markirovka belgilari yoxud UQY chegaralarini yoki o‘q chizig‘ini belgilovchi chiroqlar ko‘rinadigan masofa.

Qo‘nishdagi ko‘rish imkoniyati — uchish-qo‘nish yo‘lagida ko‘rish mo‘ljallarining (yerdagi mo‘ljallar) qo‘nayotganda havo kemasi kabinasidan ko‘rinishi.

Samoviy holat — samoviy hududning ma’lum bir hududida bir vaqtning o‘zida havo kemalari va boshqa obyektlarning gorizontal va vertikal o‘zaro joylashuvi (havo trassasida, MHY, ulardan tashqari yo‘nalishda, aerodrom hududida, aviatsiya ishlari hududida).

Samoviy harakatga xizmat ko‘rsatish samoviy hududi — parvozlarning aniq bir ko‘rinishi amalga oshiriladigan va buning uchun havodagi harakatlarga xizmat ko‘rsatish va parvoz qoidalari belgilab qo‘yilgan, ma’lum bir hajmdagi, harf bilan belgilab qo‘yilgan havo hududi. Samoviy harakatga xizmat ko‘rsatish samoviy hududi havo hududi A-G klassdagi AQSlarga bo‘linadi.

Havo trassasi — nazorat ostidagi yo‘lak ko‘rinishidagi havo hududi (yoki uning qismi).

Havodagi harakat — parvozdagi yoki aerodrom manevr maydonida harakatlanayotgan barcha havo kemalari.

Havo kemasi — atmosferada o‘zining havo bilan o‘zaro ta’siri hisobiga ushlab turiladigan har qanday uchish apparati, yer yuzasidan qaytgan havo bilan o‘zaro ta’sir bundan mustasno. Ushbu qoidalarda, agar ma’lum bir havo kemasi turi ko‘rsatilmagan bo‘lsa, “Havo kemasi” tushunchasi ham “samolyot”, ham “vertolyot”ni anglatadi.

Halokatga uchragan havo kemasi — qulashi chog‘ida jiddiy shikastlangan yoki butunlay buzilib ketgan, shuningdek aerodromdan tashqarida (aerodromdan boshqa joyda) ilojsiz qo‘ngan havo kemasi.

Halokatga uchrayotgan havo kemasi — havo kemasining o‘ziga yoki uning bortidagi odamlarga bevosita xavf solib turgan tahdidni ekipaj o‘zining harakatlari bilan bartaraf etishi mumkin bo‘lmagan sharoitda qolgan havo kemasi.

Sharqiy ishlab chiqarish havo kemalari — Mustaqil Davlatlar Hamdo‘stligi mamlakatlarida ishlab chiqarilgan havo kemalari.

G‘arbiy ishlab chiqarish havo kemalari — Mustaqil Davlatlar Hamdo‘stligi mamlakatlaridan tashqarida ishlab chiqarilgan havo kemalari. g‘arbiy ishlab chiqarish havo kemalarining HK PFQ va ekspluatatsiya bo‘yicha texnik hujjatlari qoida tariqasida ingliz tilida nashr etilgan bo‘ladi, ekipajining minimal tarkibi — ikkita uchuvchidan iborat.

Samolyotning parvozi vaqti — samolyotning uchish chog‘idagi harakatlanishi yoki joriy startda to‘xtovsiz uchishda dvigatellar ishlash tartibining ortishidan boshlanadigan hamda qo‘nishdagi yurib borish to‘xtagunicha bo‘lgan muddat.

Vertolyotning parvoz vaqti — vertolyotning ko‘tarilishda yurishi boshlanishidan (vertikal ko‘tarilishda “Shag-gaz” olinishi boshlangan vaqtdan) qo‘nganda yurishi to‘xtaguncha (vertikal qo‘nishda “Shag-gaz” qo‘yilguncha) o‘tgan vaqt.

Yukni tushirish — havo kemasi yerga qo‘nganidan so‘ng uning bortidan yuklarni, pochtani, bagajni va bort zaxirasini tushirilishi, aynan shu to‘g‘ridan-to‘g‘ri yo‘nalish yana davom etuvchi yuklar, pochta, bagaj va bort zaxirasi bundan mustasno.

Havo kemasidan tushirish — havo kemasi qo‘nganidan keyin aynan shu to‘g‘ridan-to‘g‘ri yo‘nalish bo‘yicha harakatlanuvchi ekipaj a’zolari va yo‘lovchilardan boshqa barcha shaxslar uni tark etishi.

Majburiy qo‘nish — rejaga asosan parvozni amalga oshirishga imkoniyat bermaydigan sabablarga ko‘ra aerodromga yoki aerodromdan boshqa joyga qo‘nish.

Bulutlar quyi chegarasining balandligi — osmonning yarmidan ziyod qismini qoplab olgan va 6000 metr (20000 futdan) past bo‘lmagan balandlikda joylashgan, eng quyidagi bulutlar qatlamining quyi chegarasi bilan yer yoki suv yuzasi oralig‘idagi vertikal masofa. Bulutlarning quyi chegarasini aniqlash mumkin bo‘lmagan taqdirda vertikal ko‘rish imkoniyatlariga rioya qilish zarur.

Absolyut o‘tish balandligi — havo kemasining ayni bir vertikal tekislik yoki undan pastroq bo‘lgan balandlikdagi holatini absolyut balandlik qiymatlarida ifodalaydigan absolyut balandlik.

Qaror qabul qilish balandligi (QQB, DA/DH) — qo‘nishga qat’iy kirish yoki, havo kemasi sardori qo‘nishga kirishni davom ettirish uchun zarur bo‘lgan mo‘ljallar bilan vizual kontaktga erishmaganligi sababli, yoxud havo kemasining fazodagi holati tufayli uning harakati parametrlari xavfsiz qo‘nishni ta’minlamasa, ikkinchi aylanaga kirish uchun belgilangan absolyut yoki nisbiy balandlik.

Qo‘nishga kirishni vizual to‘xtatish balandligi — havo kemasining fazodagi holati yoki uning harakat parametrlari xavfsiz qo‘nishni ta’minlamaydigan hollarda ikkinchi aylanaga kirish uchun qo‘nishga vizual kirish sxemasida ko‘rsatilgan balandlik. QKVTB har qanday holatda UQYda belgilangan, ikkinchi aylanaga kirish balandligidan pastda bo‘lishi mumkin emas.

Davlat aviatsiyasi — Mudofaa vazirligi, Ichki ishlar vazirligi, Davlat xavfsizlik xizmati, shuningdek O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi qaroriga muvofiq boshqa respublika ijro etuvchi hokimiyat organlari yurituvida bo‘lgan aviatsiya.

Ro‘yxatga oluvchi davlat — havo kemasi reyestriga kiritilgan davlat.

Ekspluatant davlat — ekspluatantning asosiy faoliyat joyi joylashgan, agar ekspluatant bunday joyga ega bo‘lmasa, ekspluatant doimiy keladigan davlat.

Fuqaro aviatsiyasi — davlat va eksperimental aviatsiya tarkibiga kirmaydigan aviatsiya.

Ruxsat etilgan harakatlanish chegarasi — havo kemasiga berilgan dispetcherlik ruxsatning amal qilishi haqiqiy bo‘lgan joy.

Yuk — havo kemasi bortida tashilayotgan har qanday mulk, pochta, bort zaxira va kuzatib boriladigan yoki noto‘g‘ri jo‘natilgan bagaj bundan mustasno.

Aholisi zich hudud — shaharga yoki aholi punktiga nisbatan qo‘llanadi —istiqomat qilish, tijorat faoliyati yuritish yoki dam olish uchun foydalaniladigan har qanday hudud.

Standart atmosfera bo‘yicha dengizning o‘rtacha darajasiga keltirilgan aerodrom bosimi (QNN) — barometrik balandlik o‘lchagichning bosim shkalasida o‘rnatilganda aerodromning (punktning) barometrik balandligi uning absolyut balandligi bilan mos keladigan atmosfera bosimi.

Kirib kelish dispetcherlik punkti (KDP) — bir yoki bir nechta aerodromlarga keluvchi yoki ulardan uchib ketuvchi nazorat qilinuvchi parvozlarga dispetcherlik xizmatini ko‘rsatish uchun mo‘ljallangan organ.

Dispetcherlik hududi — yer yuzasi ustidan belgilangan chegaradan yuqoriga qarab cho‘zilib, nazorat qilinadigan havo hududi.

Havo harakatlariga dispetcherlik xizmati ko‘rsatilishi — samoviy harakatni boshqarish. Samoviy harakatni boshqarish quyidagi maqsadlarda amalga oshiriladi:

a) to‘qnashuvlar sodir bo‘lishini oldini olish:

havo kemalari o‘rtasida;

samoviy harakatlanishni tartibga solish va tezlashtirish;

b) samoviy harakatlanishni tartibga solish va tezlashtirish.

Dispetcherlik ma’lumoti — dispetcherlik xizmatini ko‘rsatuvchi organ tomonidan HK ekipajiga meteorologik sharoitlar, samoviy holat, radiotexnika uskunalarning ishlashi, aerodromning ahvoli va parvozni amalga oshirish uchun kerakli boshqa ma’lumotlarning uzatilishi.

Dispetcherlik hududi — yer yuzasidan yuqoriga qarab, belgilangan yuqori chegaralargacha cho‘zilib yotgan, nazorat qilinadigan havo hududi.

Uchib kelishga dispetcherlik xizmati ko‘rsatilishi — uchib kelayotgan yoki uchib ketadigan, nazorat qilinuvchi havo kemalariga dispetcherlik xizmatini ko‘rsatish.

Kun — quyosh chiqishidan quyosh botgunicha bo‘lgan davr (sutkaning qismi).

Yuk ortish maydonchasi — aerodromdagi yoki qo‘nish maydonidagi havo kemalariga yuk ortish yoki tushirish uchun, shuningdek yuklarni tashqi ilgichlarga ilish yoki ilgichlardan tushirish uchun maxsus moslashtirilgan yer uchastkasi. Yuk ortish maydonchasi mazkur havo kemasining HK PFQlarida va mazkur aviatsiya ishlari texnologiyasida ko‘rsatib o‘tilgan talablarga javob berishi shart.

Parvozga topshiriq — havo kemasi, ekipaji va parvozning maqsadi to‘g‘risida lozim bo‘lgan ma’lumotlarni o‘zida aks ettiruvchi, belgilangan shakldagi hujjat.

Zaxira aerodromi — HKning texnik tasnifiga va foydalanishning har qanday vaqtida ish holatida bo‘ladigan, xizmat ko‘rsatishning muhim turlari va vositalarini o‘z ichiga olgan, mo‘ljallangan aerodromgacha uchib borish imkoni bo‘lmasa yoki maqsadga muvofiq bo‘lmasa yoxud unda qo‘nish imkoni bo‘lmasa HK uchib borishi mumkin bo‘lgan aerodrom.

Zaxira aerodromlariga quyidagilar taalluqli bo‘ladi:

uchishdagi zaxira aerodromi — HK uchib chiqqanidan so‘ng bunga zarurat tug‘iladigan bo‘lsa, HK uchib chiqqan aerodromga qaytib qo‘nishning iloji bo‘lmasa HK qo‘nishni amalga oshirishi mumkin bo‘ladigan zaxira aerodromi;

yo‘nalishdagi zaxira aerodromi — yo‘nalish bo‘yicha parvozi chog‘ida bunga zarurat tug‘ilganida HK qo‘nishni amalga oshirishi mumkin bo‘lgan aerodrom;

nazarda tutilgan joydagi zaxira aerodromi — belgilangan aerodromda qo‘nishni amalga oshirishning iloji bo‘lmaganda yoki bu maqsadga muvofiq bo‘lmaganda HK qo‘nishi mumkin bo‘ladigan aerodrom.

Zaxira aerodromiga ketish mumkin bo‘lgan maksimal vaqt — yo‘nalishdagi qandaydir nuqtadan yo‘nalishdagi zaxira aerodromigacha uchish vaqti bilan ifodalangan maksimal masofa.

Zaxira vertodrom — agar dastlab nazarda tutilgan vertodromda qo‘nishni amalga oshirish maqsadga nomuvofiq bo‘lgan holda vertolyot uchib borishi mumkin bo‘lgan, rejada ko‘rsatilgan vertodrom.

Uchish amalga oshirilgan vertodrom zaxira vertodrom bo‘lib xizmat qilishi mumkin.

Qo‘nishga kirish — parvozning parvoz konfiguratsiyasi balandligidan qo‘nishga kirish konfiguratsiyasining UQY sathidan 15 metr (50 fut) (kirish tezligi 200 km/soat (110 uz) bo‘lgan samolyotlar uchun 9 metr (30 fut)) gacha bo‘lgan bosqichi.

Uskunalar bo‘yicha qo‘nishga kirish — UPQ, o‘rnatilgan sxema bo‘yicha, SQB dispetcheri boshqaruvi va nazorati ostida radio texnika vositalari (RTV)dan foydalanib bajariladigan kirish.

Vizual parvoz qoidalari (VPQ) bo‘yicha qo‘nishga kirish — parvozning VPQ qoidalariga rioya qilgan holda belgilangan VPQ minimumlarida vizual bajariladigan bosqichi.

Ko‘tarilish va qo‘nish hududi — aerodrom sathidan aeronavigatsiya axborotlari to‘plamida (AIP) va (yoki) aerodrom hududida parvozni amalga oshirish yo‘riqnomasida belgilangan balandlikkacha bo‘lgan hamda havo kemalarining ko‘tarilish va qo‘nishda manyovr qilishini ta’minlaydigan yondosh hududlarni o‘z ichiga olgan havo hududi.

Kutish hududi — havo kemalari keyingi dispetcherlik ruxsatlarini kutishi uchun qoida tariqasida, aerodrom (aerouzel) RNN ustida belgilangan, ma’lum bir hajmdagi havo hududi.

Qo‘nishga kirishning so‘nggi bosqichi va ko‘tarilish hududi (FATO) — qo‘nishga kirish manevrining muallaq osilish yoki qo‘nishgacha bo‘lgan so‘nggi bosqichi va ko‘tarilish manevri boshlanishi belgilangan hudud. FATO 1-klassli uchish-texnik xarakteristikalariga ega vertolyotlar tomonidan foydalanilishi lozim bo‘lgan hollarda bu belgilangan hudud uzilgan parvoz hududini o‘z ichiga oladi.

Yerga tegish va yerdan uzilish hududi (TLOF) — vertolyot qo‘nish yoki yerdan uzilishni bajarishi mumkin bo‘lgan yuklanishni ko‘taruvchi maydoncha.

Taqiqlangan hudud — davlatning hududi yoki hududiy suvlari ustida belgilangan, uning chegaralarida havo kemalarining parvozlarni amalga oshirishi taqiqlangan havo hududi.

Aerodromning harakatlanish hududi — aerodromda harakatlanish xavfsizligini ta’minlash uchun aerodrom atrofida belgilangan hajmlarda ajratilgan havo hududi.

Parvozlarni amalga oshirishi cheklangan hudud — davlatning hududi yoki hududiy suvlari ustida belgilangan, uning chegaralarida havo kemalarining parvozlarni amalga oshirishi ma’lum shartlar bilan cheklangan havo hududi.

O‘tish hududi — mahalliy havo yo‘li hududidagi havo hududi hamda uchish va qo‘nish hududidan tashqari, aerodrom (aerouzel) doirasidagi havo hududi.

Samoviy harakatni boshqarish hududi — samoviy harakatni boshqarish organi o‘z funksiyalarini amalga oshiradigan, belgilangan hajmdagi havo hududi.

Samoviy harakatlanishning intensivligi — bir vaqt birligida samoviy harakatni boshqarish hududidan (havo hududi sektori, trassasi, mahalliy havo yo‘li, trassa qismi (uchastkasi), aerodrom hududi) o‘tib ketadigan havo kemalari miqdori.

Harakat to‘g‘risida ma’lumot — samoviy harakatni boshqarish organlarining uchuvchilarga ularning to‘qnashib ketishlarini oldini olishi uchun yordam beruvchi, boshqa ma’lum va kuzatuvdagi havo kemalari to‘g‘risida ma’lumot.

Holat — aviatsiya hodisasidan tashqari, havo kemasidan foydalanish bilan bog‘liq bo‘lgan, havo kemasidan foydalanishga ta’sir ko‘rsatuvchi yoki ta’sir ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan har qanday hodisa.

Katastpofik vaziyat — uning yuzaga kelishida insonlar halok bo‘lishining oldini olish amalda mumkin bo‘lmay qoladigan alohida vaziyat.

HK parvozining tasniflanish tezligi — sertifikatlangan maksimal qo‘nish massasida qo‘nish konfiguratsiyasida erkin tushish parvozi vaqtidagi tezlikdan 1, 3-marta katta tezlik.

Havo kemasi komandiri — ekspluatant tomonidan yoki umumiy foydalanishidagi aviatsiyada havo kemasi egasi tomonidan komandir vazifasini bajarish va parvozning xavfsiz bajarilishiga javobgar etib tayinlangan uchuvchi.

Tijorat parvozlari (havodagi tijorat tashish) — yollash yoki to‘lov evaziga yo‘lovchilarni, yukni yoki pochtani tashish uchun havo kemasining parvozi.

Kompensatsiyalovchi yoqilg‘i zaxirasi — meteo sharoitlar prognozi va yoqilg‘i-o‘lchov tizimi xatoliklari, shuningdek, yoqilg‘ining haqiqiy sarf qilinishi hisoblanganidan farq qilgan taqdirda yoqilg‘i to‘ldirish va hisob-kitoblardagi ehtimoliy noaniqliklarni kompensatsiyalash uchun mo‘ljallangan yoqilg‘ining tarkibiy qismi.

Nazorat qilinuvchi hudud — uchish maydonining uchish-qo‘nish yo‘lagi, uchish yo‘lkasining (polosa) rejalashtirilgan qismi, tormozlanishning yakuniy yo‘lkasi (polosa) va erkin hududni o‘z ichiga oluvchi qismi.

Aerodromning nazorat nuqtasi — aerodromning geografik joylashuvini anglatuvchi shartli nuqta.

Nazorat punkti (mo‘ljal) — havo kemasining joylashgan o‘rni unga nisbatan ma’lum qilinishi lozim bo‘lgan, ma’lum bir geografik mo‘ljal.

Nazorat balandligi — o‘tish eshelonida bosim aerodrom bosimiga o‘tkazilganida yoki dengiz sathi darajasiga keltirilgan minimal bosimga o‘tkazilganida havo kemasining balandlik o‘lchagichi shkalasi ko‘rsatishi lozim bo‘lgan balandlik. Nazorat balandligi aeroportning shturmanlik xizmati hisoblanadi, qo‘nishga kirishdan oldin eshelondan pastlash parvozida HK bortiga uzatiladi (nazorat balandligi darajasi HK ekipajiga tog‘li aerodromga qo‘nish vaqtida uzatiladi).

Nazorat qilinadigan parvoz — dispetcherlik ruxsati mavjud bo‘lgan holda amalga oshiriladigan har qanday parvoz.

Konsultativ samoviy hududi — chegaralari doirasida samoviy harakatlarga konsultativ xizmat ko‘rsatiladigan, ma’lum belgilangan yo‘nalish yoki ma’lum bir hajmdagi havo hududi.

Samoviy harakatga konsultativ xizmat ko‘rsatish — konsultativ havo hududida uskunalar bo‘yicha parvoz qoidalari bo‘yicha parvozlar rejasi bo‘yicha parvozlar bajarayotgan havo kemalarining optimal eshelonlashishini ta’minlash maqsadida ko‘rsatiladigan xizmat.

Konsultativ yo‘nalish — samoviy harakatga konsultativ xizmat ko‘rsatiladigan belgilangan yo‘nalish.

Nazorat qilinadigan samoviy hudud — havo hududining havo hududining tasniflanganligiga mos ravishda dispetcherlik xizmati bilan ta’minlangan ma’lum bir qismi. Nazorat qilinadigan havo hududi — A, V, S, D va E klasslardagi samoviy harakatga xizmat ko‘rsatadigan havo hududini anglatuvchi umumiy atama.

Nazorat qilinuvchi aerodrom — aerodromdagi harakatlar dispetcherlik xizmati bilan ta’minlangan aerodrom. “Nazorat qilinuvchi aerodrom” atamasi mazkur aerodromdagi harakatlar dispetcherlik xizmati bilan ta’minlanganligini anglatadi, ammo dispetcherlik hududi mavjud bo‘lishi shartligini anglatmaydi.

Yo‘nalish — havo kemasi bo‘ylama o‘qining shimoliy yo‘nalishdan (haqiqiy, magnit, kompas yoki shartli meridian), darajalarda o‘lchanadigan burchakka farqlanuvchi yo‘nalishi.

Yo‘l chizig‘i — istalgan nuqtadagi yo‘nalishi shimoliy yo‘nalishdan (haqiqiy, magnit, kompas yoki shartli meridian), darajalarda o‘lchanadigan burchak bilan ifodalanuvchi havo kemasi parvozi trayektoriyasining yer sathiga proyeksiyasi.

Havo kemasining uchish ekspluatatsiyasi — havo kemasi, uning tizimlari va uskunalarining uchish ekspluatatsiyasi bo‘yicha qo‘llanmada nazarda tutilgan, ekipaj tomonidan parvoz vazifasini bajarishda amalga oshiriladigan, dvigatellarning yoqilishidan to uchirilgunicha bo‘lgan ishlar majmuasi.

Ekipajning uchish tarkibi — parvozlarda havo kemasining mazkur turi va/yoki uning uskunasini ekspluatatsiya qilishga huquq beruvchi maxsus guvohnomaga va tayyorgarlikka ega ekipaj a’zolari.

Uchish maydoni — aerodromning erkin hudud, burilish yo‘lakchasi, perronlar, to‘xtash joylari va alohida maqsadlar uchun maxsus ajratilgan maydoniga ega bir yoki bir nechta yo‘lkalar joylashgan qismi.

Uchish yo‘lagi — aerodromning uchish-qo‘nish yo‘lagini va agar ular nazarda tutilgan bo‘lsa, havo kemalarining uchishi va qo‘nishini, UQY tashqarisiga chiqib ketgan havo kemalari shikastlanishi xavfini kamaytirishni, uchish va qo‘nish vaqtida uning ustidan uchib o‘tib ketayotgan havo kemalarining xavfsizligini ta’minlashga mo‘ljallangan, yakuniy tormozlanish yo‘lkalarini o‘z ichiga oluvchi qismi. Uchish yo‘lagining o‘lchami har bir aerodrom uchun ushbu aerodromdagi parvozlarni amalga oshirish yo‘riqnomasida belgilab qo‘yiladi.

Xalqaro aeroport — davlat tomonidan o‘zining hududida xalqaro samoviy tashishni amalga oshiruvchi havo kemalarni qabul qilish va jo‘natish uchun ajratilgan, bojxona, immigratsiya, sanitariya, karantin (hayvonlar va o‘simliklar tashilganda) va boshqa shunga o‘xshash tartibotlar amalga oshiriladigan har qanday aeroport.

Meteorologiya ma’lumoti — haqiqiy va kutilayotgan meteorologik vaziyatga aloqador meteorologik ma’lumot, tahlil, prognoz va boshqa har qanday xabar.

Belgilangan chegara — havo hududida havo trassasiga, mahalliy havo yo‘li, koridor, parvoz yo‘nalishiga perpendikulyar joylashgan, o‘rni burchak va uzoqlik o‘lchanuvchi radionavigatsiya RNNdan yoki alohida uzatish radiostansiyasidan o‘rnatilish joyi, marker mayog‘idan aniqlanadigan veptikal tekislik. Bu tekislikni uchib o‘tgach, xavfsiz balandlikdan (eshelondan) past bo‘lmagan havo kemasi harakatini tashkil qilish dispetcheriga qo‘nishga kirish uchun pastlashishga ruxsat berishga, ekipajga pastlashishga huquq beriladi.

Samoviy harakatlarga xizmat ko‘rsatish yo‘nalishi — samoviy harakatlarga xizmat ko‘rsatishni ta’minlash maqsadlarida harakat oqimini yo‘naltirish uchun mo‘ljallangan, belgilangan yo‘nalish. “Samoviy harakatlarga xizmat ko‘rsatishning yo‘nalishi” atamasi tegishli holatlarda havo trassasini, konsultativ yo‘nalishni, nazorat qilinadigan yoki nazorat qilinmaydigan yo‘nalishni, uchib kelish yoki uchib ketish yo‘nalishini va h.k. ifodalash uchun qo‘llaniladi.

Samoviy harakatlarga xizmat ko‘rsatish yo‘nalishi o‘z ichiga samoviy harakatlarga xizmat ko‘rsatish yo‘nalishining indeksi, yo‘lning asosiy nuqtalargacha (yo‘lning nuqtalari) bo‘lgan yoki orqaga qaytish yo‘nalishidagi chizig‘i, asosiy nuqtalar orasidagi masofa, eshitishlarni uzatishga nisbatan bo‘lgan talablar, shuningdek samoviy harakatlarga xizmat ko‘rsatishni vakolatli organning tegishli qaroriga asosan, eng pastki xavfsiz absolyut balandlikni oluvchi yo‘nalish — texnik talablar bilan aniqlanadi.

Joy — tog‘lar, tepaliklar, cho‘qqilar, vodiylar, suv, abadiy muzlik va qor to‘plami kabi tabiiy elementlarni o‘zida qamragan yer yuzasi, to‘siqlar bundan mustasno. Amaliy maqsadlarda, ma’lumotlarni olish usuliga bog‘liq ravishda joy quruq yer, qoplama sirti, yoki ular orasidagi biror narsadan o‘tuvchi yuza sifatida tasavvur qilinadi va “birinchi qaytaruvchi yuza” deyiladi.

Tog‘li joy — notekis relyefli, 25 km (14 d.mili) radiusda nisbiy balandlik o‘zgarishi 500 metr (1650 fut) va undan ortiq bo‘lgan, shuningdek dengiz sathidan 1000 metr (3300 fut) va undan ortiq bo‘lgan joy.

Qirlik joy — notekis relyefli, 25 km (14 d.mili) radiusda nisbiy balandlik o‘zgarishi 200 metrdan 500 metrgacha (660 futdan 1650 futgacha) bo‘lgan joy.

Tekislik joy — 25 km (14 d.mili) radiusda nisbiy balandlik o‘zgarishi 200 metrgacha (660 futgacha) bo‘lgan joy.

Mahalliy havo yo‘llari (MHY) — mahalliy havo aloqalarini amalga oshirishda barcha idoralarning havo kemalari parvozlarni amalga oshirishi uchun mo‘ljallangan, balandligi va kengligi bo‘yicha chegaralangan, havo hududidagi koridor.

To‘siqlar ustidan uchib o‘tishning minimal xavfsiz balandligi — to‘siq ustidan uchib o‘tish mezonlariga rioya qilish uchun foydalaniladigan uchish-qo‘nish yo‘lagi ostonasidan yoki tegishli hollarda aerodromdan minimal nisbiy balandlik. To‘siq ustidan uchib o‘tish balandligi uchish-qo‘nish yo‘lagi ostonasidan, qo‘nishga noaniq kirilgan hollarda aerodrom sathidan yoki uchish-qo‘nish yo‘lagi ostonasidan hisoblanadi, agar undagi farqlanish kamida 2 metrdan (7 futdan) kam bo‘lsa. Qo‘nishga vizual kirilgan holda to‘siq ustidan uchib o‘tish balandligi aerodrom balandligidan hisoblanadi.

Minimal pastlashish balandligi (MPB) — qo‘nishga noaniq kirish yoki qo‘nishga vizual kirish sxemasida ko‘rsatilgan, mo‘ljallari bilan vizual kontaktsiz yanada pastlashish mumkin bo‘lmagan balandlik. MPB aerodromning balandlashish nuqtasidan yoki uchish-qo‘nish yo‘lagi ostonasi balandlashishidan hisoblanadi, agar undagi farqlanish kamida 2 metrdan (7 futdan) kam bo‘lsa. Qo‘nishga vizual kirilgan holda MPB aerodrom balandligidan hisoblanadi.

Aepodpom minimumi — aerodrom uchish-qo‘nish yo‘lagi va qaror qabul qilish balandligi (bulutlar quyi chegarasining balandligida, zarurat bo‘lganda) mazkur rusumli havo kemalariga ko‘tarilish va qo‘nishni bajarishga ruxsat etiladigan minimal ko‘rish masofasi.

Aepodpomning mashq minimumi — aerodrom uchish-qo‘nish yo‘lagi va qaror qabul qilish balandligi (bulutlar quyi chegarasining balandligida, zarurat bo‘lganda) mazkur rusumli havo kemalariga mashq parvozlarni bajarishga ruxsat etiladigan minimal ko‘rish masofasi.

Havo kemasi minimumi — uchish-qo‘nish va qaror qabul qilish balandligi (bulutlar quyi chegarasining balandligida, zarurat bo‘lganda) mazkur rusumli havo kemalariga ko‘tarilish va qo‘nish imkonini beruvchi minimal ko‘rish masofasi.

Aviatsiya ishlarida ko‘rish minimumi — ma’lum bir aviatsiya ishlarini bajarishga ruxsat etiladigan ko‘rish imkoniyati va bulutlar pastki chegarasining yo‘l qo‘yiladigan minimal o‘lchami.

Aviatsiya ishlari hududi minimumi — ma’lum fizik-geografik sharoitlarda, ma’lum turdagi aviatsiya ishlarini bajarishga ruxsat etiladigan ko‘rish imkoniyati va bulutlar pastki chegarasining yo‘l qo‘yiladigan minimal o‘lchami. Joyning kengligi, dengiz (tog‘) sathidan balandligi, joyni qoplab turgan yuzaning xususiyatiga (qor bilan qoplangan, mo‘ljalsiz) va uning yoritilganlik darajasiga (kunduzgi vaqt, g‘ira-shiralik) qarab belgilanadi.

Havo kemasi komandirining minimumlari — uchish-qo‘nish yo‘lagi va qaror qabul qilish balandligida (bulutlar quyi chegarasining balandligida, zarurat bo‘lganda) komandirga ma’lum turdagi havo kemasida VPQga asosan uchish, qo‘nish yoki parvoz qilishga ruxsat etiladigan, yo‘l qo‘yiladigan minimal ko‘rish imkoniyatlari.

Uchish-qo‘nish yo‘lagida kutish joyi — aerodrom dispetcherlik punktidan boshqacha ko‘rsatma bo‘lmaganida, havo kemalari va transport vositalari to‘xtab kutib turadigan ma’lum bir joy.

Uncha katta bo‘lmagan (yengil) samolyot — sertifikatlangan maksimal uchish massasi 5700 kg.dan 750 kg.gacha bo‘lgan samolyot.

Qo‘nishning noaniq mo‘ljali va qo‘nish:

a) yon tarafni ko‘rsatuvchi uskunalardan foydalanib, ammo vertikal ko‘rsatuvchilardan foydalanmagan holda qo‘nishga kirish va qo‘nish;

b) yon tarafni ko‘rsatuvchi va vertikal ko‘rsatuvchi, ammo qo‘nishga aniq kirishish uchun belgilangan talablarga javob bermaydigan, uskunalardan foydalanib, qo‘nishga kirishish va qo‘nish.

Tun — quyosh botishidan chiqishigacha bo‘lgan vaqt (sutkaning qismi).

Ekipajning xizmat ko‘rsatuvchi xodimlari — parvozga topshiriqni bajarish vaqtida ma’lum xizmat vazifalarini bajarishga huquq beruvchi guvohnomaga va maxsus tayyorgarlikka ega, havo kemasining uchish ekspluatatsiyasi bilan bog‘liq bo‘lmagan ekipaj a’zolari (bortkuzatuvchilar, yuk havo kemalari bortoperatorlari va parvoz topshirig‘iga kiritilgan aviatsiya personalining boshqa shaxslari).

Samoviy harakatga xizmat ko‘rsatish (S’HXK) — umumiy atama, tegishli holatlarda parvoz-axborot xizmatini, avariyadan ogohlantirishni, samoviy harakatga maslahat xizmati ko‘rsatishni, samoviy harakatga dispetcherlik xizmatini (hududiy dispetcherlik xizmati, kirib kelishga dispetcherlik xizmati yoki aerodrom dispetcherlik xizmati) anglatadi.

Umumiy hisoblangan o‘tish vaqti — uskunalarga asosan uchishning belgilangan vaqti samoga ko‘tarilishdan to hisobga olingan belgilangan nuqtadan o‘tish bilan uskunalarga asosan qo‘nishni mo‘ljallash yoki agar boshqarish qurilmalari samolyot bilan ulanmagan holda — belgilangan aeroport ustidan uchib o‘tishni talab qiluvchi vaqt, tashqi manzaraga asosan nazariy uchishning — belgilangan vaqti samoga ko‘tarilishdan to belgilangan aeroport ustidan uchib o‘tishni talab etuvchi vaqt.

Shamol tezligi bo‘yicha cheklov — ma’lum turdagi havo kemasiga xavfsiz tarzda uchishi va qo‘nishiga imkon beruvchi yon tomonlama va to‘g‘ridan esayotgan shamol tezligining, shuningdek mazkur turdagi aviatsiya ishlarini bajarishga ruxsat etiladigan shamol tezligining cheklangan birligi.

Muzlash — tayyora qismlarida muz qatlamining paydo bo‘lishi ( 0,5 mm/min juda sekin, 0,5 dan 1mm/min o‘rtacha, 1 mm/min ortig‘i qattiq muzlashga o‘tadi).

Xavfli hudud — hududida ma’lum vaqt davomida havo kemalari parvozi uchun xavf tug‘diruvchi faoliyat olib borilishi mumkin bo‘lgan belgilangan o‘lchamlardagi havo kengligi.

Xavfli yaqinlashish — havo kemalarining o‘zaro va boshqa moddiy obyektlar bilan transport aviatsiyasi va aviatsiya ishlari uchun hujjatlarda belgilangan oraliq masofaning yarmigacha bo‘lgan masofagacha parvoz topshirig‘ida nazarda tutilmagan yaqinlashuvi natijasida to‘qnashib ketish xavfi yuzaga kelishi mumkinligi.

Alohida holat — parvozlar vaqtida yuzaga keladigan, noqulay faktorlar ta’siri yoki ularning birgalikdagi ta’siri oqibatida parvoz xavfsizligini susayishiga olib keladigan holat.

Xavfli yuklar — havoda tashish vaqtida mulklar, ekipaj va yo‘lovchilar sog‘lig‘i, xavfsizligiga sezilarli darajada xavf tug‘dirishi mumkin bo‘lgan buyumlar va moddalar.

Samoviy harakatlarga dispetcherlik xizmatini ko‘rsatuvchi organ; samoviy harakatni boshqarish organi — tegishli holatlarda hudud dispetcherlik markazi, yaqinlashish dispetcherlik punkti yoki aerodrom dispetcherlik punktini anglatuvchi umumiy atama.

Samoviy harakatlarga xizmat ko‘rsatuvchi organ — tegishli holatlarda samoviy harakatlarga dispetcherlik xizmati, parvoz ma’lumotlari markazi yoki samoviy harakatlarga xizmat ko‘rsatishga taalluqli ma’lumotlarni to‘plash punkti kabi ma’nolarni anglatuvchi umumiy atama.

Chetga chiqish — havo kemasining HHFB (S’HXK) organi tomonidan sanksiyalanmagan holda havo trassasi, mahalliy havo yo‘nalishi, belgilangan yo‘nalish, havo koridori yoki aviatsiya ishlari hududidan tashqariga chiqishi.

Nisbiy balandlik — ma’lum bir nuqtadan boshqa bir nuqta sifatida olingan obyekt yoki nuqtagacha bo‘lgan vertikal masofa.

Yo‘lovchi — havoda tashish shartnomasiga muvofiq havo kemasida olib ketilayotgan shaxs (ekipaj a’zolari bundan mustasno).

Perron — yo‘lovchilarni o‘tqazish yoki tushirish, pochta yoki yuklarni ortish yoki tushirish, yoqilg‘i quyish, havo kemalari turishi yoki texnik xizmat ko‘rsatish maqsadida havo kemalarini joylashtirish uchun ajratilgan quruqlikdagi aerodromning ma’lum maydoni.

Parvozlar xavfsizligiga bog‘liq bo‘lgan xodimlar — o‘z vazifalari va funksiyalarini lozim darajada bajarmasliklari natijasida aviatsiya parvozlarini xavf ostida qoldirishi mumkin bo‘lgan shaxslar, jumladan ekipaj a’zolari, havo kemalariga texnik xizmat ko‘rsatuvchi personal va S’HB dispetcherlari, boshqa sanab o‘tilmagan shaxslar.

Parvoz rejasi — samoviy harakatlarni boshqarish organi tomonidan taqdim etilgan, havo kemasining ko‘zda tutilgan parvozi yoki parvozning bir qismi haqidagi ma’lum bir ma’lumotlar.

Yuk ortish — ma’lum bir yo‘nalish bilan tashish uchun yuklarni, pochtani, bagajni va bort zaxirani havo kemasi bortiga joylashtirish jarayoni, mazkur to‘g‘ridan-to‘g‘ri yo‘nalishning bundan oldingi bosqichida ortilgan yuklar, pochta, bagaj va bort zaxira bundan mustasno.

Qo‘nish maydoni — havo kemalari qo‘nishi va uchishi uchun mo‘ljallangan ishchi maydonning bir qismi.

VPQ bo‘yicha parvoz — vizual parvoz qoidalari asosida amalga oshiriluvchi parvoz.

Uskunalar bo‘yicha parvoz qoidalari (UPQ) bo‘yicha parvoz — uskunalar bo‘yicha parvoz qilish qoidalariga asosan amalga oshiriladigan parvoz.

Umumiy maqsadlardagi aviatsiya havo kemasining parvozi — havo kemasining maxsus aviatsiya ishlari bilan bog‘liq tijorat havo tashuvi yoki parvozidan tashqari parvozlari.

Uchish-axborot xizmati ko‘rsatilishi — maqsadi parvozlarni xavfsiz va samarali amalga oshirishni ta’minlash bilan bog‘liq maslahat va axborotlarni taqdim etish xizmati.

Harakatlanish maydoni — aerodromning havo kemalarini burish, qo‘nishi va uchishi uchun mo‘ljallangan qismi, perron bundan mustasno.

Qo‘nish maydonchasi — yer, suv va muz maydonlari o‘z o‘lchami va sharoiti bilan HK bexavotir qo‘nishiga javob beradigan, uchuvchilar tomonidan tanlanadigan maydon, havodan (samodan) qo‘nish maydonchasi belgilash HKning UEKsiga asosan bajariladi.

Aerodromning ko‘tarilishi — uchish-qo‘nish yo‘lagi eng baland nuqtasining dengiz sathiga nisbatan balandligi. Bir qancha uchish-qo‘nish yo‘lagi mavjud bo‘lganda ko‘proq ahamiyatga molik bo‘lgani tanlanadi.

Uchish-qo‘nish yo‘lagining balandligi — dengiz sathiga nisbatan UQY yuzasi ustining ko‘tarilishi.

Uskunalardagi meteorologik sharoit (UMSH) — ko‘rish uzoqligi o‘lchamlarida, bulutlargacha bo‘lgan masofa va bulutlar pastki chegarasi balandligida aks etgan meteorologik sharoit. Ushbu o‘lchamlar vizual meteorologik sharoitlar uchun belgilangan minimumlardan past.

Uskunalar bo‘yicha parvoz — havo kemasining hududiy holati va uning joylashgan o‘rni ekipaj tomonidan to‘liq yoki qisman uchuvchi va navigatsiya uskunalari asosida aniqlaniladigan holda amalga oshiriladigan parvoz.

Ekipajning parvoz vaqti — dvigatel (dvigatellar)ning uchish maqsadida o‘t oldirilishidan to parvoz tamom bo‘lgach ularni o‘chirishgacha bo‘lgan umumiy vaqt.

Parvozdagi ish vaqti — ekipaj a’zolarining parvoz oldi tayyorgarligidan boshlab parvozdan so‘nggi ishlargacha bo‘lgan, parvoz topshirig‘ini bajarish bilan bevosita bog‘liq ish vaqti.

EDTO (extended diversion time operation) kritik muhim tizimi — HK tizimi bo‘lib, uning ishlashi yomonlashsa EDTO parvozlari xavfsizligiga jiddiy ta’sir o‘tkazishi mumkin yoki uning to‘xtovsiz ishlashi EDTO parvozlarini amalga oshirishda uchish va qo‘nishda juda muhim o‘rin tutadi.

Qo‘nish maydoni — ishchi maydonning havo kemalari uchishi va qo‘nishi uchun mo‘ljallangan qismi.

Qo‘nishga kirishishning taxminiy vaqti — dispetcherlik xizmati organining hisob-kitoblari bo‘yicha kelayotgan havo kemasi qo‘nishga kirishishni amalga oshirish uchun kutish hududini tark etish vaqti. Kutish hududidan chiqib ketishning haqiqiy vaqti qo‘nishga kirishni amalga oshirish uchun beriladigan dispetcherlik ruxsatiga bog‘liq.

Zaxiradagi aerodromgacha uzaytirilgan vaqt bilan bog‘liq bo‘lgan parvozni amalga oshirish (EDTO) — ikki yoki undan ortiq gaz turbinali dvigatelli HKlarining yo‘nalishdagi zaxira aerodromigacha bo‘lgan vaqt ostona vaqtidan oshgan vaqtdagi har qanday parvozi.

Taqdim etilgan parvoz rejasi — uchuvchi, ekspluatant yoki uning vakolatli vakili tomonidan havo harakatini boshqarish bo‘linmalariga foydalanish uchun taqdim qilingan so‘nggi parvoz rejasi.

Xabarlarni uzatish punkti — ma’lum bir geografik mo‘ljal, unga nisbatan havo kemasining joylashgan o‘rni ma’lum qilinishi mumkin.

Samoviy harakatga xizmat ko‘rsatishga aloqador bo‘lgan xabarlarni to‘plash punkti — parvoz oldidan taqdim etiladigan parvoz rejalari va samoviy harakatga xizmat ko‘rsatishga aloqador bo‘lgan xabarlarni to‘plash maqsadida tashkil etiladigan organ.

Samoviy harakatga xizmat ko‘rsatishga aloqador bo‘lgan xabarlarni to‘plash punkti alohida organ sifatida tashkil etilishi yoki samoviy harakatga xizmat ko‘rsatuvchi yoki aeronavigatsiya axborotlari bilan xizmat ko‘rsatuvchi kabi organlar bilan birlashishi mumkin.

UQY ostonasi — havo kemalarining qo‘nishi uchun foydalanilishi mumkin bo‘lgan UQY uchastkasining boshi.

Chegaralangan vaqt — O‘zbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi Fuqaro aviatsiyasi agentligi (bundan buyon matnda “O‘zaviatsiya” agentligi deb yuritiladi) tomonidan tasdiqlangan ekspluatant tomonidan o‘rnatilgan yo‘nalishdagi zaxira aerodromigacha bo‘lgan vaqt bilan ifodalangan masofa.

Qo‘nish oraliq masofasi — HK 15 metr (50 fut) (tezligi 200 km/s (110 uz) dan kam HK uchun 9 metr (30 fut) balandlikdan batamom to‘xtagunga qadar bosib o‘tgan masofa.

Mo‘ljalni yo‘qotish — HK ekipaji parvoz topshirig‘ini bajarish maqsadida parvoz yo‘nalishini aniqlash uchun o‘zining joylashgan o‘rnini lozim bo‘lgan aniqlikda bilmaslik va belgilay olmaslik holati.

Vizual parvozlar qoidalari (VPQ) — ekipajning samoviy holat va parvoz tartibining qisqa muddatli o‘zgarishlarini vizual kuzatuvi orqali havoda hamda yer (suv) yuzasida havo kemasi bilan boshqa moddiy obyektlar o‘rtasida belgilangan oraliq masofani tutib turishni nazarda tutuvchi qoidalar.

Uskunalar bo‘yicha parvozlar qoidalari (UPQ) — parvozlarni Havo kemalari harakatini tashkil qilish organlari tomonidan majburiy nazorat ostida va ular tomonidan havo kemalari o‘rtasida eshelonlashishning belgilangan oraliq masofalari ta’minlangan holda uchuvchi-navigatsiya uskunalari bo‘yicha parvozlar amalga oshirilishini nazarda tutuvchi qoidalar.

Tekshiruv — ekspertiza yo‘li bilan hamda obyektiv dalillar taqdim etish orqali belgilangan talablar bajarilganligini tasdiqlash.

Isbot qilinishi mumkin bo‘lgan, haqqoniy, faktlarga asoslangan va kuzatish, o‘lchash, sinab ko‘rish yoki boshqa vositalar orqali olingan ma’lumotlar dalil bo‘la oladi.

Tekshiruvchi — mazkur turdagi havo kemasida parvozlar uchun ruxsatga ega bo‘lgan va ekipaj tarkibiga o‘qitish, ekipaj a’zolari (a’zosi) kasbiy tayyorgarligini va o‘zaro harakatini tekshirish, shuningdek parvozlar xavfsizligini ta’minlovchi belgilangan qoida va normalarga amal qilinishi yuzasidan inspektorlik tekshiruvi o‘tkazish maqsadida ekipaj tarkibiga kiritilgan komandir-uchuvchi, yo‘riqchilar tarkibidagi shaxs.

Tekshiruvchining majburiyatlari, huquqlari va javobgarligi hamda uning ekipaj tarkibiga kiritilish tartibi uchish ishlarini tashkil etish bo‘yicha qo‘llanmalarda belgilab qo‘yilgan.

Ilojsiz xabarlar punkti (IXP) — tepasidan uchib o‘tayotganida havo kemasi ekipaji dispetcherga (ODHK organiga) xabar qilishi shart bo‘lgan havo trassasidagi geografik nuqta (mo‘ljal).

Yetib kelishning hisoblangan vaqti — HK belgilangan vaqtda belgilangan nuqtadan qo‘nish mo‘ljalini boshlashi (aerodrom nuqtasi, uzoqlikdan boshqarish, radiomayoq va boshqalar).

Parvoz ma’lumotlari hududi — doirasida parvoz-axborot ma’lumotlari va avariya xabari xizmati ta’minlanadigan, ma’lum o‘lchamlardagi havo hududi.

Hududiy dispetcherlik markazi — o‘zining yurisdiksiyasida bo‘lgan dispetcherli hududida nazorat qilinuvchi parvozlarga dispetcherlik xizmatini ta’minlash uchun mo‘ljallangan organ.

Hududiy dispetcherlik xizmati — dispetcherlik hududlarida nazoratdagi parvozlarga dispetcherlik xizmatining ko‘rsatilishi.

Aviatsiya ishlari hududi (uchastkasi) — balandligi va (yoki) maydoni bilan chegaralangan havo bo‘shlig‘i uchastkasi, bu yerda: HK belgilangan normativ hujjatlarga asosan balandlik va yo‘nalish bo‘yicha HK aviatsiya ishlarini amalga oshiradi.

Aerodrom hududi — gorizontal va vertikal tekisliklarda belgilangan chegaralardagi aerodrom va unga tutashgan joylar ustidagi havo hududi.

Uchishning mo‘ljallangan masofa (UMM) — tezlik olishning mo‘ljallangan masofa va erkin hudud uzunligining jami, agar u ko‘zda tutilgan bo‘lsa.

Uzilgan uchish mo‘ljallangan masofa (UUMM) — mo‘ljallangan tezlanish masofa va oxirgi tormozlanish masofa yig‘indisi, agar u ko‘zda tutilgan bo‘lsa.

Uchish masofa — masofa o‘qi uchishni bajarayotgan HKning talabini qanoatlantiradigan yo‘l o‘lchami.

Mo‘ljallangan qo‘nish masofa — masofa o‘qi HK kelib qo‘ngandan keyin bosib o‘tadigan yo‘lni ta’minlaydi.

Tormozlash jihozi olinishining vaqti — HK uchish bilan bog‘liq harakatni boshlash vaqti.

Zaxira yoqilg‘i — parvoz rejasi bekor bo‘lgan, undan voz kechilgan hollarda HK va uchish sharoitlari uchun haqiqiy va hisoblab chiqilgan xususiyatlaridagi nomuvofiqliklarni qoplash uchun zarur bo‘lgan yoqilg‘i.

To‘qnashib ketishning oldini olish bo‘yicha tavsiyalar — uchuvchiga to‘qnashib ketishning oldini olishda yordam berish maqsadida manevr paytida uchuvchiga samoviy harakatlarni boshqarish organi tomonidan taqdim etiladigan tavsiyalar.

Parvozlarni bajarish bo‘yicha qo‘llanma — ekspluatatsiya xodimlari o‘z vazifalarini bajarishida foydalanishi uchun qoida, yo‘riqnoma va tavsiyalarni o‘zida jamlagan qo‘llanma.

Uchish ekspluatatsiyasi bo‘yicha qo‘llanma — o‘zida uchuvchi ekipaj a’zolariga havo kemasini xavfsiz ekspluatatsiya qilish uchun zarur bo‘lgan ma’lumotni, yo‘riqnomani hamda belgilangan chegaralari doirasida havo kemasi parvozlarga yaroqli deb topilishi lozim bo‘lgan cheklovlarni jamlagan va parvozlarga yaroqlilikni tasdiqlashga taalluqli bo‘lgan qo‘llanma.

Havo kemasining uchish ekspluatatsiyasi bo‘yicha qo‘llanma parvozlarni amalga oshirish bo‘yicha qo‘llanmaning bir qismi hisoblanadi.

Yo‘nalish yo‘lakchalari (YY) — aerodromda HK harakatlanishi uchun belgilangan yo‘l va aerodromning yo‘laklarini bir-biri bog‘lovchi yo‘llar, shu jumladan:

a) to‘xtash bekatiga boruvchi yo‘lakcha — HK harakatlanish yo‘lining to‘xtash bekatiga olib boruvchi bir bo‘lagi;

b) perron yo‘lakchalari — perronda joylashgan va perron orqali yo‘nalishni ta’minlash uchun mo‘ljallangan yo‘lakcha tizimining qismi;

v) tezlik bilan chiquvchi yo‘lakcha — UQY bilan bog‘langan bo‘lib, kelib qo‘ngan HKga tezda UQYni tark etishga imkon beradi, shu bilan bir qatorda UQYda turish vaqtini kamaytiradi.

Havo yo‘lakchalari — havoda vertolyotlarni boshqarish uchun mo‘ljallab belgilab qo‘yilgan trayektoriya.

Boshqaruv — HK o‘z yuritkichidan foydalangan xolda aerodromdagi harakati.

Havoda boshqaruv — vertolyotning yer ta’siridan foydalangan holda aerodromda harakati 37 km/soatdan kam bo‘lgan tezlanishda yerga nisbatan 8 metr balandlikda (25 fut) yer ta’siri va tashqi osilgan yukni hisobga olgan holda harakati.

Ketish (qaytish) chegarasi — HK zaxira aerodromga yetib borganda yoki belgilangan nuqtaga yetib borganda aerodrom uchish doirasida HKning kamida 30 minut uchishi uchun yoqilg‘i zaxirasining mavjud bo‘lishi.

Erkin hudud (EH) — havo kemasining dastlabki balandlikni olishidan belgilangan joygacha bo‘lgan balandlikni olishigacha lozim bo‘lgan uchastka sifatida tanlangan yoki tayyorlangan, tezlik olishning hisobga olingan masofa oxiriga kelib taqalgan, aeroport xizmati nazorati ostida bo‘lgan, yer yoki suv yuzasidagi to‘g‘ri burchakli uchastka.

Ma’lumot uzatish liniyasi orqali “dispetcher-uchuvchi” aloqasi (CPDLC) — S’HB maqsadlarida liniyadan foydalangan holda ma’lumotlarni uzatish uchun uchuvchi va dispetcher o‘rtasidagi aloqa vositasi.

Ma’lumotlarni uzatish liniyasi orqali aloqa — ma’lumot uzatish liniyasi orqali ma’lumot almashish uchun mo‘ljallangan aloqa ko‘rinishi.

Aeronavigatsiya ma’lumoti to‘plami — davlat tomonidan chiqarilgan yoki sanksiyalangan, mazkur davlat havo hududidagi aeronavigatsiya uchun muhim ahamiyatga ega bo‘lgan uzoq muddatli aeronavigatsiya ma’lumotlarini o‘zida mujassamlashtirgan nashr.

Shamol harakati — havodagi shamolning kuchi va tezligining o‘zgarishi, tepaga va pastga yo‘nalgan havo harakati (30 m (100 fut) balandlikda 2 m/sek. (4 uz) sekin, 2 — 4 m/sek. (4 — 8 uz) o‘rtacha, 4 — 6 m/sek. (8 — 12 uz) kuchli va 6 m/sek.dan ortiq (12 uz) juda kuchli).

Ekspluatant sertifikati — havo kemasiga mulkdorlik asosida, ijara shartlarida yoki boshqa qonuniy asosda egalik qiluvchi, shu havo kemasidan foydalanishni amalga oshirish huquqini beruvchi rasmiy hujjat.

Murakkab meteo sharoit — ko‘rish imkoniyatlari 2000 metr va undan kam va (yoki) bulutlar pastki balandligi chegarasi 200 metr (660 fut) va undan past, ularning umumiy miqdori 3-4-oktandan ziyod.

Halokat signali (SOS — telegpafniki; “Halokatga uchrayapman”, “MEYDEY” — padiotelefonniki) — havo kemasi va undagi yo‘lovchilar hamda ekipajga bevosita xavf tahdid solib turganda va shoshilinch yordam kerak bo‘lgan hollarda uzatiladigan xalqaro signal.

Shoshilinch signal (“BBB” — telegpafda, “PAN” padiotelefonda) — havo kemasi va undagi yo‘lovchilar hamda ekipaj uchun xavf ehtimoli mavjud bo‘lganda uzatiladigan signal.

Signal maydonchasi — yerdagi signallarni joylashtirish uchun qo‘llaniladigan aerodromdagi maydoncha.

Tegishli vakolatli organ:

a) ochiq dengiz ustidagi parvozga nisbatan: ro‘yxatga olish davlatining tegishli vakolatli organi.

b) ochiq dengiz ustidagi parvozga nisbatan: ustidan uchib o‘tilayotgan hududga nisbatan suverenitetga ega davlatning tegishli vakolatli organi.

Tegishli vakolatli organ S’HHK — tegishli havo kengligi chegarasida samoviy harakatlanishga xizmat ko‘rsatishni ta’minlash majburiyati yuklangan davlat tomonidan belgilab qo‘yilgan vakolatli organ.

Maxsus aviatsiya ishlari — havo kemasi parvozi vaqtida qishloq xo‘jaligi, qurilish, suratga olish, topografik sxema, kuzatish va patrul qilish, qidirish va qutqarish, samoviy reklama va boshqa sohalardagi maxsus xizmatlar turlarini bajarish uchun foydalaniladigan parvozlar.

VPQ bo‘yicha maxsus parvoz — VPQ bo‘yicha parvoz, samoviy harakatlarni boshqarish organi ruxsati bilan dispetcherlik hududida VMUda bo‘lgan meteorologik sharoitlarga nisbatan past bo‘lgan meteo sharoitlarda parvozni amalga oshirish.

Uchish yo‘lagining rejalashtirilgan qismi (UYRQ) — UQY qo‘shimcha qo‘shilgan yo‘laklar bo‘lib, HKni avariya holatida lat yeyishdan asraydi.

Standart atmosfera bosimi — bosimning belgilangan o‘lchami 760 mm.sm.ust. (1013.2 mbar.)

Uskunalar bo‘yicha qo‘nishga kirish — HKni yerdagi va havodagi to‘siqlardan olib o‘tish uchun belgilangan sharoitda kutish maydonida yoki yo‘nalish yo‘lida belgilangan vaziyatning o‘zgarishi.

Ko‘rsatilayotgan balandlik — balandlik o‘lchash uskunasining eshelon o‘zgarish yoki qo‘nadigan aerodrom bosim o‘lchamiga o‘tish munosabati bilan dengiz sathiga nisbatan ko‘rsatmasi. Balandlik HK uchuvchilari tomonidan balandlik ko‘rsatma o‘lchovini to‘g‘riligini solishtirish maqsadida taqsimlash xizmatiga beriladi.

Parvozning joriy rejasi — keyingi dispetcherlik ruxsatlariga asosan o‘zgarishi mumkinligi hisobga olingan parvoz rejasi.

Texnik xizmat ko‘rsatish — havo kemasining uchishga yaroqliligini saqlash uchun, alohida hamda birgalikda bajarilishi mumkin bo‘lgan, kapital ta’mirlash, ta’mirlash, tekshirish, almashtirish, defektni modifikatsiyalash yoki bartaraf etish kabilar.

Ko‘chish nuqtasi — nuqta, HKning boshqaruv maydonidagi harakatida HKning orqasidagi nazorat nuqtasining HKning oldindagi nazorat nuqtasiga ko‘chishi.

Qo‘nishning to‘g‘ri bajarilishi va qo‘nish — minimum belgilangan hollarda HK uskunalaridan foydalanib yon tomonlama va qiyalik ko‘rsatmalarni aniq bilgan holda qo‘nishni mo‘ljallash va qo‘nish.

Ikkinchi doiraga ketish nuqtasi — qo‘nishga kirish sxemasidagi nuqta bo‘lib, to‘siq ustidan balandlikning minimal zaxirasini ta’minlash uchun ikkinchi doiraga ketish sxemasi bo‘yicha uchish boshlanishi lozim.

Qo‘nish yo‘nalishini ko‘rsatish belgisi — qo‘nishga bo‘lgan yo‘nalishning nazorat belgilash moslamasi.

Aviakompaniya vakili —aviakompaniya ma’muriyati nomidan HK, uchuvchilar, passajirlar, pochta, bagaj va yuklarga nisbatan belgilangan shartni bajaruvchi javobgar shaxs.

Havo harakatini boshqarish (HHB) — SXB belgilanishiga qarab.

Umumiy o‘lchov birligi — HK parvozidagi qiya tekislikda nisbat balandligini, haqiqiy balandlikni va eshelonni belgilovchi o‘lcham tushunchasi.

Ko‘rinishli uchishlar — havodagi HK ilojsiz bajaradigan harakatlari, uning tezlikka va holatiga bog‘liq o‘zgarishlar.

Uchuvchilar ekipaji a’zosi — guvohnomaga ega ekipaj a’zosi, HK parvozi paytida HK organlarini boshqarish vazifasi yuklangan shaxs.

Ekipaj a’zosi — bu ma’muriyat tomonidan HKda belgilangan vazifani bajarish uchun tayinlangan shaxs.

HK ekipaji — uchish vaqtida HKni boshqarish va xizmat ko‘rsatish bo‘yicha tegishli tartibda ma’lum bir vazifalarni bajarish yuklatilgan shaxslar.

Eksperimental aviatsiya — aviatsiya va boshqa texnika sohasida tajriba-konstruktorlik, eksperimental va ilmiy-tadqiqot ishlari hamda sinovlar uchun mo‘ljallangan aviatsiya eksperimental aviatsiya hisoblanadi.

O‘tish esheloni — absolyut o‘tish balandligidan yuqorida parvoz qilish uchun foydalanish mumkin bo‘lgan eng quyi parvoz esheloni.

Uchish esheloni — 1013,2 mbar bosim kattaligiga kiritilgan doimiy atmosfera bosimining yuza qismi bo‘lib, boshqa bunday yuza qismlardan belgilangan bosim oraliqlariga farq qiladi.

Ekspluatant — HKni ekspluatatsiya qilish bilan shug‘ullanuvchi yoki ushbu sohada o‘z xizmatlarini taklif etuvchi shaxs, tashkilot yoki korxona.

Maxsus aviatsiya ishlari bilan shug‘ullanuvchi ekspluatant — qishloq xo‘jaligi, qurilish, aerosuratga olish, kuzatuv va qo‘riqlash, shuningdek sanitariya va qutqaruv uchishlari kabi avariya operatsiyalarini bajarish uchun tijorat aviatsiyasi ekspluatatsiyasi bilan shug‘ullanuvchi shaxs, tashkilot yoki korxona.

Aerodromning ekspluatatsion minimumlari — aerodromdan foydalanishning chegaralangan vaziyatlari:

a) uchishda, UQYda uzoqlikning ko‘rinishi masofa bilan chegaralangan;

b) absolyut va nisbiy balandlikda qaror qabul qilishda balandlik o‘lchamlarida, tegishli ekspluatatsiya toifalarida ifodalanadigan qo‘nishga kirishish va qo‘nish;

v) UQYdan ko‘rish uzoqligi kattaliklarida va qaror qabul qilishning absolyut va nisbiy balandliklarida ifodalanadigan vertikal ko‘rish orqali qo‘nishga kirishish va qo‘nish;

g) noaniq qo‘nishga kirishish va qo‘nishda o‘q yo‘lakchasida gorizontal ko‘rinish o‘lchamini hisobga olgan holda minimal absolyut va nisbiy balandlik o‘lchamini ko‘zda tutish kerak;

Uchuvchisiz uchadigan apparat — uchuvchisiz parvozni amalga oshiradigan yoki to‘liq boshqa joydan masofadan turib boshqariladigan yoxud dasturlashtirilgan va parvozda to‘liq avtonom bo‘lgan havo kemasi (havo kemalari modellari va o‘yinchoq havo kemalari modellari bundan mustasno). Uchuvchisiz uchadigan apparat o‘zida odatda yaxlit tizim sifatida foydalaniladigan uchuvchisiz va masofadan boshqariladigan havo kemalarini birlashtiradi.

Fuqaro aviatsiyasi uchuvchisiz uchadigan apparat operatori — uchuvchisiz uchadigan apparatni bevosita boshqaruvchi shaxs.

ADP — Aepodpom dispetcherlik punkti

AAT — Aeronavigatsiya axborotlari to‘plami

AMSF — Aviatsiya meterologik stansiyasi (fuqaro)

AMM — Aviatsiya metropologik markazi

AYOZ — Aeronavigatsiya yoqilg‘i zaxirasi

UMA — Umumiy maqsadlardagi aviatsiya

AQG — Avariya-qutqaruv guruhi

AQS — Avariya-qutqaruv stansiyasi

ATB — Aviatsiya-texnik bazasi

AKI — Aviatsiya-kimyoviy ishlari

TOBT — To‘qnashishlardan ogohlantiruvchi bort tizimi

HHK — Harbiy havo kuchlari

BPCHB — Bulutlarning pastki chegara balandligi

UQY — Uchish-qo‘nish yo‘lagi

QQB — Qaror qabul qilish balandligi

HK — Havo kemasi

HT — Havo trassasi

FA — Fuqaro aviatsiyasi

YOMM — Yoqilg‘i-moylash materiallar

QDP — Qayrilishlarning dispetcherlik punkti

S’HB YAT — Samoviy harakatini boshqarishning yagona tizimi (MDHda)

HHFB YAT — Havo hududidan foydalanish boshqaruvining yagona tizimi (O‘zbekiston Respublikasida)

UUB — Uchish-uslubiy bo‘lim

MHY — Mahalliy havo yo‘li

METAR; ROFOR; SPESI; TAF — Xalqaro meteorologiya kodlari

MAK — “O‘zbekiston havo yo‘llari” Milliy aviakompaniyasi

NOTAM — aerodrom holati, radiotexnika vositalari, qo‘nish tizimlari va boshqalar haqida uchuvchilarga ma’lum qilish

“PAN” — Zudlik signali

VPQ — Vizual parvoz qoidalari

QDP — Qo‘nish dispetcheri punkti

KPQ — Ko‘rinishli parvoz qoidalari

UPQ — Uskunalar bo‘yicha parvoz qilish qoidalari

RVR — UQYda uzoqlik ko‘rinishi

HK HK PFQ — Havo kemalarini uchish ekspluatatsiyasi bo‘yicha qo‘llanma

RLS — Qo‘nishning radiolokatsion tizimi

RNN — Radionavigatsiya nuqtasi

RTU — Radiotexnik uskunalar

RTV — Radiotexnik vositalar

MAI — Maxsus aviatsiya ishlari

“SOS” (“MEYDEY”) — falokat signali

SSQ — Samolyot so‘zlashuv qurilmasi

TA — Transport aviatsiyasi

S’HB — Samoviy harakatlarni boshqarish

HHFB — Havo hududidan foydalanilishini boshqarish

O‘M — O‘quv markazi

O‘MM — O‘quv-mashg‘ulot markazi

MUVEK — Markaziy uchish-shifokorlik ekspert komissiyasi

MDICHX — Markaziy dispetcherlik-ishlab chiqarish xizmati

MXB — minimal xavfsizlik balandligi

ANM — Avianavigatsiya boshqaruvi markazi

RTJAE — Radiotexnik jihozlari va aloqalarini ekspluatatsiyasi

USB — Uchuv-sinov bo‘linmalari

FPL — flayt-plan

RLS — radilovakion stansiya

AUR — alohida uzatish radiostansiyasi

QQI — qidiruv-qutqaruv ishlari

HXB — havo harakati boshqarmasi

HK PFQ — havo kemasi parvozidan foydalanish qo‘llanmasi

QTU — qo‘nish tizimi uskunalari

RTUAF — radiotexnik uskunalar va aloqadan foydalanish

S’HHKO — samoviy harakatlarga xizmat ko‘rsatish organi

ANM — “O‘zaeronavigatsiya” markazi

ANX — aeronavigatsiya xizmati

TSQ — tibbiy sanitariya qismi

MAX — muhandislik aviatsiya xizmati

PQAQT — parvozlarni qidirish va avariyadan qutqarish ta’minoti

QVK — qo‘nishga vizual kirish

AXPAY — aerodrom hududida parvozni amalga oshirish yo‘riqnomasi

ANM — aeronavigatsion ma’lumot

GKN — glissadagi kirish nuqtasi

PFQ — parvozdan foydalanish qo‘llanmasi

HM — havo muhofazasi

TOBT — to‘qnashuvni oldini olish bort tizimi

SSU — samolyot so‘zlashuv uskunasi

MTT — muhandislik texnik tarkibi

UUB — uchish uslubiy bo‘limi

DPM — dengiz portlash moslamasi

RUUR — radiomarkerli uzoq uzatish radiostansiyasi

dengiz mili — d.mili

uzel — uz

DME — uzun o‘lchamli uskuna;

UUA — uchuvchisiz uchadigan apparat.

1. Qoidalar O‘zbekiston Respublikasi davlat manfaatlarini himoya qilish, parvozlar xavfsizligini ta’minlash, davlat, tijorat tashkilotlari va fuqarolarning ehtiyojlarini qondirish maqsadlarida tijorat hamda umumiy ahamiyatdagi FA faoliyatini amalga oshirish tartibini belgilaydi.

2. Qoidalar O‘zbekiston Respublikasi FA faoliyatini amalga oshirish bo‘yicha asosiy normativ hujjat hisoblanib, tijorat parvozlari va umumiy ahamiyatdagi aviatsiya parvozlarini tashkil qilish, ta’minlash va bajarish, shuningdek havodagi harakatni boshqarish qoidalarini tartibga soladi. Yuqorida zikr etilgan masalalar bo‘yicha boshqa barcha normativ hujjatlar ushbu Parvoz qilish qoidalari talablariga muvofiq ishlab chiqiladi va chop etiladi.

3. Qoidalar davlat, tijorat, jamoat tashkilotlari va jismoniy shaxslar tasarrufida bo‘lgan O‘zbekiston Respublikasi eksperimental va FA, shuningdek O‘zbekiston Respublikasi davlat aviatsiyasi va boshqa davlatlar aviatsiyasining O‘zbekiston Respublikasi hududidagi havo trassalari, mahalliy havo yo‘llari, belgilangan yo‘nalishlar va aerodromlar eksperimental aviatsiya aerodromlari va hamkorlikda foydalanish (joylashish) aerodromlari hududlaridagi parvozlarda tatbiq etiladi.

4. Qoidalar O‘zbekiston Respublikasining barcha fuqaro va eksperimental havo kemalariga ularning o‘z davlatlaridan tashqarida bo‘lgan vaqtlariga ham, basharti havo kemasi turgan davlat qoidalarida boshqa shartlar talab etilmasa, tatbiq etiladi.

5. Qoidalar fuqaro tijorat aviatsiyasi uchun va umumiy ahamiyatdagi FA uchun ham yagonadir va barcha aviatsiya xodimlari uchun uning bajarilishi majburiydir.

6. Aviatsiya xodimlari Qoidalarning o‘zlariga tegishli qismini bilishlari va bajarishlari shart.

7. Qoidalarni buzgan aviatsiya xodimlari O‘zbekiston Respublikasining qonunchiligiga muvofiq intizomiy, ma’muriy, moddiy, shuningdek jinoiy javobgarlikka tortiladilar.

8. Odamlarning hayotini saqlab qolish yoki tabiiy ofatlar bilan bog‘liq parvozlarni tashkil qilishda uchuvchilar bo‘linmasining komandirlari kechiktirib bo‘lmaydigan vaziyatlar yuzaga kelganda o‘zlarining javobgarliklari ostida ushbu Qoidalarda bayon etilgan tartib va parvoz qoidalaridan va parvoz hamda ish vaqtidan chetga chiqishga haqlidirlar.

Ko‘rilgan tadbirlar to‘g‘risida ushbu lavozimdagi shaxslar zudlik bilan o‘zlarining bevosita rahbarlariga va “O‘zaviatsiya” agentligiga xabar qilishlari shart.

9. Fuqaro havo kemalari parvozlari xavfsizligini ta’minlash, fuqaro havo kemalarining, fuqaro aerodromlarining va ulardagi asbob-uskunalarning ularni O‘zbekiston Respublikasida foydalanishga yaroqliligini aniqlaydigan normalarga muvofiqligi bo‘yicha davlat nazoratini “O‘zaviatsiya” agentligi amalga oshiradi.

10. O‘zbekiston Respublikasi FA parvozlari milliy (davlat) tanish belgisi va ro‘yxat belgisi hamda “O‘zaviatsiya” agentligi tomonidan tasdiqlangan ramzi qo‘yilgan havo kemalarida bajarilishi kerak.

11. Milliy (davlat) tanish belgisi (O‘zbekiston Respublikasi uchun — “UK”) milliy ramzlar seriyasidan tanlab olinadi, u Xalqaro elektr aloqalari birlashmasi tomonidan ro‘yxatdan o‘tkazayotgan davlat uchun ajratilgan tanitadigan shartli radiochaqiriq belgilariga kiritilgan bo‘lishi kerak. Davlat belgisi haqida Xalqaro FA tashkiloti xabardor qilinadi.

14. Fuqaro havo kemalarini O‘zbekiston Respublikasi Fuqaro havo kemalarining davlat reyestrida ro‘yxatga olish hamda ularning ro‘yxatdan o‘tganligi to‘g‘risida guvohnoma berish O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 22-fevraldagi 86-son qarori bilan tasdiqlangan Maxsus elektron tizim orqali ruxsat etish xususiyatiga ega ayrim hujjatlarni berish tartib-taomillari to‘g‘risidagi yagona nizomdagi Fuqaro havo kemasi ro‘yxatdan o‘tkazilganligi to‘g‘risidagi guvohnoma pasportiga muvofiq amalga oshiriladi.

15. Fuqaro havo kemasi to‘g‘risidagi ma’lumotlar O‘zbekiston Respublikasi Fuqaro havo kemalarining davlat reyestriga kiritilganda, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 22-fevraldagi 86-son qarori bilan tasdiqlangan Maxsus elektron tizim orqali ruxsat etish xususiyatiga ega ayrim hujjatlarni berish tartib-taomillari to‘g‘risidagi yagona nizomdagi Fuqaro havo kemasi ro‘yxatdan o‘tkazilganligi to‘g‘risidagi guvohnoma pasportiga asosan fuqaro havo kemasiga qayd etiladigan davlat tanish va ro‘yxat belgilari tayinlanadi.

17. Fuqaro havo kemasi quyidagi hollarda davlat reyestridan o‘chiriladi:

a) havo kemasi foydalanishdan chegirib tashlansa yoki chiqarilsa;

b) havo kemasi belgilangan tartibda boshqa davlatga, chet el yuridik yoki jismoniy shaxsiga sotilsa yoki berilsa;

v) havo kemasi eksperimental havo kemalari qatoriga o‘tkazilsa.

18. Fuqaro havo kemasi havo kemalarining uchishga yaroqliligi borasidagi amaldagi normalariga javob bersagina foydalanishga qo‘yiladi.

Shu munosabat bilan:

a) yangi konstruksiyadagi (yangi rusumdagi) havo kemasi zavod, sertifikatsiya sinovlaridan o‘tishi kerak, agar o‘tkazilgan sinovlar natijasida havo kemasi havo kemalarining uchishga yaroqliligi borasidagi amaldagi normalariga javob berishi aniqlansa, unga havo kemasi turining uchishga yaroqliligi to‘g‘risidagi sertifikat beriladi;

b) qabul qilingan konstruksiyadagi har bir havo kemasi belgilangan tartibda zarur sinovlardan va tekshiruvlardan o‘tkaziladi, bu sinov va tekshirishlar asosida uchishga yaroqlilik to‘g‘risidagi sertifikat beriladi;

v) havo kemasi ta’mirlansa yoki foydalaniladigan joyga qismlarga ajratilgan holda olib kelinsa, shuningdek ushbu HK nusxasi O‘zbekiston Respublikasi fuqaro havo kemalari davlat reyestrida birinchi marta ro‘yxatdan o‘tayotgan bo‘lsa, belgilangan tartibda sinovdan o‘tkazilishi kerak.

19. Har bir havo kemasining undan foydalanish jarayonida uchishga yaroqlilik normalariga javob bera oladigan holatda saqlash mas’uliyati ushbu havo kemasining egasi, undan foydalanadigan korxona, muassasa va tashkilotga yuklanadi.

20. Fuqaro havo kemasining uchishga yaroqlilik sertifikati O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 22-fevraldagi 86-son qarori bilan tasdiqlangan Maxsus elektron tizim orqali ruxsat etish xususiyatiga ega ayrim hujjatlarni berish tartib-taomillari to‘g‘risidagi yagona nizomdagi Fuqaro havo kemasining uchishga yaroqlilik sertifikati pasportiga muvofiq beriladi.

21. Davlat ro‘yxatidan o‘tmagan va uchishga yaroqlilik to‘g‘risida amaldagi guvohnomaga ega bo‘lmagan, shuningdek davlat-ro‘yxat tanish belgilari qo‘yilmagan havo kemalarining parvoz qilishiga yo‘l qo‘yilmaydi (man etiladi), zavod, ekspluatatsiya va sertifikatsiya sinovlari o‘tkaziladigan havo kemalari bundan mustasno.

22. Parvozni bajarish uchun fuqaro havo kemasida quyidagi kema hujjatlari bo‘lmog‘i lozim:

a) havo kemasining davlat ro‘yxatidan o‘tganligi to‘g‘risida guvohnoma;

b) havo kemasining parvozga yaroqlilik sertifikati;

v) kema daftari (samolyot, vertolyot kema daftari);

g) samolyotning sanitar kema daftari;

d) havo kemasiga o‘rnatilgan radio uskunalarning sertifikati;

e) havo kemasida parvoz qilish chog‘ida ishlatiladigan qo‘llanma.

j) Xalqaro fuqaro aviatsiyasi to‘g‘risidagi Konvensiyaning 83bis-moddasiga muvofiq bitimning qisqacha tavsifining rasmiy tasdiqlangan ingliz tilidagi nusxasi (elektron yoki chop etilgan shaklda).

Parvozni bajarish uchun O‘zbekiston Respublikasi FA havo kemasida bo‘lishi lozim bo‘lgan qo‘shimcha hujjatlar ro‘yxati ushbu Qoidalarning 8-ilovasida belgilab berilgan.

23. HKlari parvoz parametrlarini qayd etadigan uskunalar bilan jihozlangan bo‘lishi kerak.

24. Maksimal sertifikatlangan uchish massasiga qarab havo kemalari 1, 2, 3, 4-klasslarga bo‘linishi mumkin (mazkur Qoidalarning 11-ilovasi).

25. Xalqaro tasniflashga ko‘ra maksimal sertifikatlangan uchish massasiga qarab havo kemalari:

a) uchish massasi 5700 kg.dan yuqori bo‘lgan katta samolyotlar;

b) uchish massasi 5700 dan 750 kg.gacha bo‘lgan uncha katta bo‘lmagan samolyotlar;

v) uchish massasi 750 dan 450 kg.gacha bo‘lgan, bitta porshenli dvigateli bo‘lgan juda yengil samolyotlar;

g) uchish massasi 450 kg va undan kam bo‘lgan, o‘ta yengil samolyotlarga bo‘linadi.

26. Parvoz masofasiga qarab samolyotlar:

a) uzoq masofaga parvoz qiladigan — 6000 km va undan ko‘p;

b) o‘rta masofaga parvoz qiladigan — 2500 dan 6000 km.gacha;

v) yaqin masofaga parvoz qiladigan — 1000 dan 2500 km.gacha;

g) mahalliy havo yo‘llarida — 1000 km.gacha masofaga parvoz qiladigan samolyotlarga bo‘linadi.

27. Yo‘ldosh turbelentlik ta’sirini hisobga olib havo kemalari quyidagi toifalarga bo‘linadi:

a) maksimal uchish massasi 136 t. va undan yuqori bo‘lgan og‘ir havo kemalari;

b) maksimal uchish massasi 136 t.dan past va 7 t.dan katta bo‘lgan o‘rtacha havo kemalari;

v) maksimal uchish massasi 7 t. va undan past bo‘lgan yengil havo kemalari.

27¹. Jihozlanishiga ko‘ra, havo kemalari quyidagilarga bo‘linadi:

a) asosiy havo kemasi — uchish, qo‘nish uchun yaqinlashish va kutilgan sharoitlarda qo‘nishni amalga oshirish uchun zarur bo‘lgan minimal jihozlar to‘plamiga ega havo kemasi;

b) qayta jihozlangan havo kemasi — uchish, qo‘nish uchun yaqinlashish va muayyan sharoitlarda qo‘nishni amalga oshirish uchun zarur bo‘lgan qo‘shimcha uskunalar bilan jihozlangan havo kemasi.

28. Minimumlarni va aeroportlar sxemalarini hisoblash va e’lon qilish uchun maksimal sertifikatlangan qo‘nish massasida pasayish tezligidan 1,3-marta oshadigan tezligiga asoslangan havo kemalarining ICAO toifalari bo‘yicha tasniflanishidan foydalaniladi (mazkur Qoidalarning 12-ilovasi).

29. Fuqaro havo kemasi ekipaji kema komandiri, uchuvchilar tarkibiga kiruvchi boshqa shaxslar va ekipajning xizmat ko‘rsatuvchi xodimlaridan iborat bo‘ladi.

30. Ekipaj tarkibi havo kemasining turi, klassi va vazifa, maqsadi va undan foydalanish sharoitlari hisobga olinib belgilanadi.

31. Havo kemasining ekipaji to‘liq bo‘lmaganda uning parvoz qilishi taqiqlanadi.

32. Parvozda havo kemasini boshqarishni bitta uchuvchi ta’minlasa va kemada ekipajning boshqa a’zolari talab etilmasa, bunday havo kemasining ekipaji havo kemasining komandiridan iborat bo‘ladi.

33. Ekipajning uchuvchilar tarkibidan iborat minimal tarkibi havo kemasida parvoz qilish chog‘ida ishlatiladigan qo‘llanmada ko‘rsatiladi.

34. Ekipajning uchuvchilar tarkibiga uchuvchilar tarkibi guvohnomasiga ega bo‘lgan, shuningdek ushbu turdagi havo kemasini va undagi uskunalarni boshqarish uchun zarur bo‘lgan tayyorgarlik va tajribaga ega shaxslar: uchuvchilar, shturmanlar, maxsus ishlarni bajaradigan bortmuhandislar, bortmexaniklar, bortradistlar va bortoperatorlar kiradi.

35. Ekipajning xizmat ko‘rsatuvchi xodimlariga havo kemasidan parvozda foydalanish va uni boshqarish bilan bog‘liq bo‘lgan vazifalarni bajarmaydigan ekipaj a’zolari: bortkuzatuvchilar, yuk HK bortoperatorlari va parvoz maqsadiga qarab parvoz topshirig‘iga kiritilgan boshqa mutaxassislar kiradi.

36. Ekipaj tarkibiga uchuvchilar yoki ekipajning xizmat ko‘rsatuvchi xodimlari tarkibiga kirmaydigan shaxslarni kiritish man etiladi.

37. Ekipaj tarkibiga kiradigan shaxslar, egallagan lavozimlaridan va ish tajribalaridan qat’i nazar, maxsus tayyorgarlikdan o‘tishlari va parvozga tayyorgarliklari tekshirib ko‘rilishi shart.

38. Uchuvchilar tarkibi va ekipajning xizmat ko‘rsatuvchi xodimlarining salomatliklari belgilangan talablarga javob berishi kerak. Salomatligi bo‘yicha parvoz ishlariga yaroqlilik FA tibbiy-uchish ekspert komissiyalari tomonidan aniqlanadi.

39. Uchuvchi ixtisosligiga va ma’lum turdagi havo kemasini mustaqil boshqarish uchun zarur bo‘lgan tayyorgarlik va tajribaga ega bo‘lgan shaxsgina havo kemasining komandiri bo‘lishi mumkin.

40. Havo kemasining komandiri o‘z bo‘linmasining komandiriga va yuqori turuvchi komandirlarga (boshliqlarga) bo‘ysunadi.

41. Havo kemasining komandiri ekipajning butun faoliyatini boshqaradi, kemada qat’iy intizom va tartib saqlanishini, parvoz qoidalariga va kemadan foydalanish qoidalariga rioya etilishini ta’minlaydi, shuningdek kemadagi odamlarning xavfsizligini ta’minlash, kemaning va mol-mulkning asralishi uchun zarur choralarni ko‘radi.

42. Havo kemasi komandirining buyruqlari kema ichidagi barcha shaxslar tomonidan so‘zsiz bajarilishi kerak.

43. Uchuvchilar tarkibiga kiruvchi shaxslarning, shuningdek boshqa aviatsiya xodimlarining tayyorgarlik darajasi va ish tajribasiga qarab, ularga klass beriladi va tegishli guvohnoma (sertifikat) topshiriladi.

44. Ekipaj a’zolari xizmat vazifalarini bajarish chog‘ida belgilangan forma kiyimida bo‘lishlari, o‘zlari bilan amal qiluvchi guvohnomani olib yurishlari va uni vakolatli mansabdor shaxslar talab qilganda ko‘rsatishlari lozim.

45. Ekipajning har bir a’zosi parvoz topshirig‘ini bajarishdan oldin (bajarish vaqtida) ma’muriyat (HK komandiri) tomonidan belgilangan dam olish tartibiga rioya etish uchun shaxsan javobgar.

46. Korreksiyalovchi linzalardan foydalanadigan ekipaj a’zolari xizmat vazifalarini bajarish chog‘ida oson olinadigan joyda saqlanadigan zaxira korreksiya linzalari jamlamasiga ega bo‘lishlari kerak.

47. Ekipaj a’zolarining bagaji bagaj, yuk, pochta tashishning belgilangan qoidalariga muvofiq joylashtiriladi.

48. Havo kemasining komandiri:

a) meteorologik va aeronavigatsiya vaziyatlarini hisobga olgan holda havo kemasining parvoz qilishi uchun yoqilg‘i quyish sarfini uzil-kesil aniqlashga;

b) havo kemasining fazoga ko‘tarilishi, parvozi va qo‘nishi haqida, shuningdek parvozni tugallash va parvoz boshlangan punktga qaytish yoki ilojsiz qo‘nish haqida uzil-kesil qaror qabul qilishga.

Parvoz xavfsizligiga yaqqol xavf tug‘ilganda, shuningdek kema ichidagi yo‘lovchilar hayotini saqlab qolish niyatida parvoz rejasidan, havo transporti qatnovini ta’minlovchi idora ko‘rsatmalaridan va parvoz topshirig‘idan chetga chiqqan holda, ammo belgilangan parvoz qoidalariga iloji boricha rioya etgan holda bunday qaror qabul qilinishi mumkin. Kema komandiri ko‘rilgan tadbirlar to‘g‘risida kemaning bevosita rahbari bo‘lmish havo kemalari qatnovini ta’minlovchi organga zudlik bilan xabar qilishi shart;

v) havo kemasi ichidagi har qanday shaxsga o‘z vakolatlari doirasida so‘zsiz bajarilishi lozim bo‘lgan buyruq berishga;

g) xatti-harakatlari bilan parvoz xavfsizligiga bevosita tahdid solayotgan shaxslarga nisbatan barcha zarur choralarni ko‘rishga haqli. Havo kemasi eng yaqin aerodromga qo‘ngan zahoti kema komandiri bunday shaxslarni kemadan chiqarib yuborishi, agar jinoyat belgilari mavjud qilmish sodir etgan bo‘lsalar, ularni tegishli organlarga topshirishi mumkin;

d) parvoz xavfsizligini hamda havo kemasini qo‘ndirishni ta’minlash uchun zarur bo‘lsa, parvoz paytida yonilg‘ini to‘kib tashlash, qo‘l yuki, yuk va pochtani tashlab yuborishga haqli. Ilojsiz qo‘nish hollarida havo kemasi komandiri o‘z vakolatlarini tegishli organlarga topshirguniga qadar kema ichida bo‘lgan barcha shaxslarning xatti-harakatlariga rahbarlik qiladi;

e) ob-havo belgilangan minimumdan past bo‘lganda, boshqa aerodromgacha parvozlarni davom ettirishga imkon bermaydigan (yonilg‘i yetishmovchiligida, aviatsiya texnikasining holati tufayli va b.) havo kemasini qo‘ndirishga;

j) havo kemasi ichidagi barcha shaxslardan parvoz xavfsizligini ta’minlash bilan bog‘liq qoidalarni so‘zsiz bajarilishini talab etishga;

z) zaruriyat bo‘lganda uchish, oraliq va manzil aeroportlarida HK yuklanmasining nazorat o‘lchovini amalga oshirishga;

i) parvoz vaqtida zarurat bo‘lganda yo‘lovchilarning qo‘l yuki va bagajini tekshirishga, mustasno tariqasida esa O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligida belgilangan tartibda yo‘lovchilarni shaxsan tekshirishga;

k) ekipaj a’zolariga tavsifnoma berishga haqli.

Havo kemasi komandiriga shunday qaror qabul qilishga olib kelgan sharoitlar va (yoki) vaziyatdan kelib chiqqan holda qo‘nish uchun ikkinchi marta aylanib uchish bo‘yicha daxlsiz huquq berilgan. Ikkinchi marta aylanib qo‘nish bo‘yicha manevr qoidasiga ko‘ra, havo kemasida parvoz qilish chog‘ida ishlatiladigan qo‘llanmada aniqlangan minimal yo‘l qo‘yiladigan balandlikdan, xavfsizlikka tahdid tug‘ilganda — minimal balandlikdan qat’i nazar, boshlanishi kerak.

49. Havo kemasi komandiri:

a) parvozning xavfsiz bajarilishini ta’minlash darajasida uchishi va samolyotni boshqarish texnikasini bilishga;

b) ekipaj a’zolarining kasbiy tayyorgarlik darajasini bilishi, ularning malakasini oshirish uchun choralar ko‘rishga;

v) belgilangan talablarga muvofiq parvozdan oldingi dam olish tartibiga va parvoz topshirig‘ini bajarish vaqtida ish tartibiga rioya etishga;

g) yerda va parvoz vaqtida ekipaj a’zolarining ishini tashkil etishga;

d) uchish uchun va parvoz vaqtida qaror qabul qilish uchun meteorologik va aeronavigatsion vaziyatni to‘g‘ri baholay olishga;

e) parvoz topshirig‘ini o‘zi va ekipaj a’zolari bajara olmaydi, deb hisoblasa yoki uni bajarish xavfsizligi uchun ishonchi komil bo‘lmasa uni bajarishdan bosh tortishga;

j) samolyot parvoz uchun yaroqliligiga, u tegishli tarzda ro‘yxatdan o‘tkazilganligiga va havo kemasida buni tasdiqlovchi fuqaro HK davlat ro‘yxatidan o‘tkazilganligi to‘g‘risidagi amaldagi guvohnoma va uchishga yaroqlilik sertifikati mavjudligiga ishonch hosil qilishga;

z) parvozlarni bajarish vaqtida HK bortida ushbu Parvoz qilish qoidalariga (O‘zbekiston Respublikasi AQ-91) ega bo‘lishga;

i) havo kemasida parvoz qilish chog‘ida ishlatiladigan qo‘llanmaga va ekipaj ish texnologiyasiga muvofiq havo kemasining holati va parvozga shayligini, uning to‘g‘ri yuklanganligini, yukning to‘g‘ri taqsimlanganligini va ishonchli mahkamlanganligini nazorat qilishga;

k) ehtiyotkorlik qoidalarini, radioaloqa frazeologiyasi va radioaloqa olib borish qoidalarini bilish va rioya etishga;

l) havo kemasida parvoz qilish chog‘ida ishlatiladigan qo‘llanmaga muvofiq havo kemasini qo‘ngandan keyin va to‘xtab turish joyiga olib borib qo‘ygandan so‘ng ko‘rikdan o‘tkazishga;

m) ekipajda parvozni (parvozlarni) tahlil qilishga majbur.

50. Agar parvozdagi havo kemasiga xavf tahdid solsa yoki kema halokatga uchrayotgan yoxud uchragan bo‘lsa, kema komandiri odamlarning hayotini va sog‘lig‘ini saqlab qolish uchun barcha choralarni ko‘rishi shart. Ekipajning barcha a’zolari odamlarni qutqarishda ishtirok etishlari shart.

51. Halokatga uchragan havo kemasini saqlab qolishni ta’minlash maqsadida kema komandiri havo kemasining ekspluatant nomidan kema, bagaj, yuk, pochtani transportirovka qilish to‘g‘risida bitim tuzishi va vaziyatdan kelib chiqqan holda boshqa choralarni ko‘rishi mumkin.

52. Boshqa havo kemasi yoki dengiz kemasidan falokat signali olgan, yoki halokatga uchrayotgan yoxud uchragan havo kemasini, yoxud xavf ostida qolgan odamlarni uchratgan havo kemasi komandiri o‘ziga ishonib topshirilgan havo kemasi, yo‘lovchilari va ekipajiga zarar yetkazmaydigan darajada ularga yordam ko‘rsatishi, kartada falokat joyini belgilashi va havo transporti qatnovini boshqarish organiga falokat to‘g‘risida xabar bermog‘i shart.

53. Havo kemasi komandiri:

a) O‘zbekiston Respublikasining Havo kodeksi, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2012-yil 18-apreldagi 114-son qarori bilan tasdiqlangan O‘zbekiston Respublikasi samoviy hududidan foydalanish to‘g‘risidagi nizom, ushbu Qoidalar, havo kemasida parvoz qilish chog‘ida ishlatiladigan qo‘llanma va boshqa normativ hujjatlarning o‘ziga tegishli qismlari bo‘yicha talablarning bajarilishi uchun;

b) havo kemasi bortidagi yo‘lovchilar sonining tashish hujjatlarida ko‘rsatilgan songa mosligi uchun (bortkuzatuvchining dokladiga ko‘ra);

v) har bir parvozning xavfsiz tugashi va havo kemasini o‘zi shaxsan boshqarishi yoki ikkinchi uchuvchiga boshqaruvni berganligidan qat’i nazar, parvoz topshirig‘ining bajarilishi uchun;

g) belgilangan parvoz tartibi va samolyotni boshqarish aniqligiga rioya etilishi uchun;

d) qabul qiladigan qarorlarining asosliligi uchun;

e) parvoz paytida va yerda havo kemasida aniqlangan nosozliklar, havo kemasining yoki uning tizimlari ishidagi chetga chiqishlar to‘g‘risidagi izohlarni bort daftariga o‘z vaqtida kiritilishi, bort daftarida ko‘rsatilgan yonilg‘i qoldig‘i miqdorining havo kemasini topshirish vaqtida undagi amalda mavjud bo‘lgan yonilg‘i miqdoriga mosligi uchun;

j) ekipaj a’zolariga berilgan tavsifnomalarning xolisonaligi uchun javobgardir.

54. Ikkinchi uchuvchi havo kemasi komandiriga va yuqori turuvchi komandirlarga (boshliqlarga) bo‘ysunadi.

55. Ikkinchi uchuvchi:

a) havo kemasi komandiri sog‘lig‘i holati yoki boshqa sabablarga ko‘ra parvoz vaqtida o‘z majburiyatlarini bajara olmagan holatlarda parvozni xavfsiz bajarilishini ta’minlash darajasida uchishi va samolyotni boshqarish texnikasini bilishga;

b) parvozdan oldingi dam olish tartibiga rioya etishga;

v) parvozga tayyorgarlik ko‘rish va parvoz vaqtida qaror qabul qilish uchun meteorologik va aeronavigatsion vaziyatni to‘g‘ri baholay olishga;

g) o‘zini parvoz topshirig‘ini bajara olmaydi deb hisoblasa yoki uni bajarish xavfsizligi uchun ishonchi komil bo‘lmasa uni bajarishdan bosh tortishga;

d) havo kemasida parvoz qilish chog‘ida ishlatiladigan qo‘llanmaga va ekipaj ish texnologiyasiga muvofiq havo kemasining holati va parvozga shayligini, uning to‘g‘ri yuklanganligini, yukning to‘g‘ri taqsimlanganligini va ishonchli mahkamlanganligini nazorat qilishga;

e) havo kemasida parvoz qilish chog‘ida ishlatiladigan qo‘llanmaga muvofiq ikkinchi uchuvchiga yuklatilgan bo‘lsa, fazoga ko‘tarilishdan oldin avariya va yuk lyuklarini, yonilg‘i quyish baklarini bekitishi, havo kemasi fyuzelyajining eshiklarini yopishga;

j) ehtiyotkorlik qoidalarini, radioaloqa frazeologiyasi va radioaloqa olib borish qoidalarini bilish va rioya etishga;

z) parvoz vaqtida havo kemasi komandiriga havo kemasi aviatsiya texnikasi va asbob-uskunalaridagi barcha chetga chiqishlar va nosozliklar to‘g‘risida o‘z vaqtida bildirishga va ularni bartaraf etish yuzasidan takliflarini berishga;

i) havo kemasida parvoz qilish chog‘ida ishlatiladigan qo‘llanmaga muvofiq qaror qabul qilish balandligidan qo‘nish uchun ikkinchi marta aylanib uchib kelishni bajarishga, basharti bunga qadar havo kemasi komandiri tomonidan qo‘nish haqida yoki ikkinchi marta aylanib kelib qo‘nish haqida qaror qabul qilinmagan, ekipajga xabar qilinmagan bo‘lsa;

k) havo kemasida parvoz qilish chog‘ida ishlatiladigan qo‘llanmaga muvofiq havo kemasini qo‘ngandan keyin va to‘xtab turish joyiga olib borib qo‘ygandan so‘ng ko‘rikdan o‘tkazishga va HK komandiriga o‘z mulohazalarini bildirishga majbur.

56. Havo kemasida parvoz qilish chog‘ida ishlatiladigan qo‘llanmaga muvofiq ekipajida shturman nazarda tutilmagan HK larida parvoz kartalari, ma’lumot materiallari, shturman hujjatlari va aeronavigatsiya axborotlari hujjatlari mavjud bo‘lishi uchun javobgarlik ikkinchi uchuvchiga yuklatiladi (FIRST OFFICER).

57. Ikkinchi uchuvchi:

a) tegishli tayyorgarlikdan o‘tgandan so‘ng HK komandirining ruxsati bilan parvozning barcha bosqichlarida havo kemasini boshqarishga;

b) havo kemasi komandiri sog‘ligi holati yoki boshqa sabablarga ko‘ra parvoz vaqtida o‘z majburiyatlarini bajara olmaganda va bu majburiyatlarni bajarishni ikkinchi uchuvchi o‘z zimmasiga olgan holatlarda, havo kemasi komandiri huquqlarini parvozda qo‘llashga haqli.

58. Ikkinchi uchuvchi:

a) Mazkur Qoidalar, havo kemasida parvoz qilish chog‘ida ishlatiladigan qo‘llanma va boshqa normativ hujjatlarning o‘ziga tegishli qismlari bo‘yicha talablarning bajarilishi;

b) yukni havo kemasining belgilangan markaziga va parvoz massasiga rioya etgan holda joylashtirish va mahkamlash (havo kemasida parvoz qilish chog‘ida ishlatiladigan qo‘llanma va ekipaj ish texnologiyasiga muvofiq aniqlanadigan majburiyatlariga muvofiq);

v) rulni boshqarish va parvoz vaqtida ehtiyotkor bo‘lishi;

g) havo kemasi komandiri tomonidan qo‘nish haqida yoki ikkinchi marta aylanib kelib qo‘nish haqida qaror qabul qilinmagan, ekipajga xabar qilinmagan bo‘lsa qaror qabul qilish balandligida o‘z vaqtida va to‘g‘ri harakat qilishi;

d) havo kemasi komandiri tomonidan berilgan parvoz parametrlarini tutib turish;

e) komandirning ruxsati bilan, yoki havo kemasining komandiri sog‘lig‘i tufayli yoki boshqa sabablarga ko‘ra parvoz vaqtida o‘z vazifalarini bajara olmagan taqdirda havo kemasini boshqarganda parvozning xavfsiz tugashi;

j) parvoz topshirig‘ini bajarish vaqtida o‘z xizmat majburiyatlarini, HK komandirining buyruqlari va ko‘rsatmalarini o‘z vaqtida, to‘liq va to‘g‘ri bajarishi uchun javobgardir.

59. Shturman havo kemasi komandiriga va yuqori turuvchi komandirlarga (boshliqlarga) bo‘ysunadi.

60. HK shturmani:

a) havo kemasi uskunalari va navigatsiya asbob-uskunalarini, navigatsiya vositalaridan foydalanish usullarini bilishga va belgilangan yo‘nalishlar va parvoz sxemalari bo‘yicha samolyot boshqarilishini ta’minlashga;

b) parvozdan oldingi dam olish tartibiga rioya etishga;

v) parvozga tayyorgarlik ko‘rish va parvoz vaqtida qaror qabul qilish uchun meteorologik va aeronavigatsion vaziyatni to‘g‘ri baholay olishga;

g) o‘zini parvoz topshirig‘ini bajara olmaydi deb hisoblasa yoki uni bajarish xavfsizligi uchun ishonchi komil bo‘lmasa uni bajarishdan bosh tortishga;

d) havo kemasida parvoz qilish chog‘ida ishlatiladigan qo‘llanmaga va ekipaj ish texnologiyasiga muvofiq havo kemasining uskunalari va navigatsiya asbob-uskunalarining holati va parvozga shayligini nazorat qilishga;

e) parvoz vaqtida havo kemasi komandiriga barcha chetga chiqishlar va nosozliklar to‘g‘risida o‘z vaqtida bildirishga va ularni bartaraf etish yuzasidan takliflarini berishga;

j) havo kemasida parvoz qilish chog‘ida ishlatiladigan qo‘llanmaga muvofiq havo kemasini qo‘ngandan keyin va to‘xtab turish joyiga olib borib qo‘ygandan so‘ng ko‘rikdan o‘tkazishga va HK komandiriga o‘z mulohazalarini bildirishga majburdir.

61. Shturman:

a) mutaxassislardan havo kemasi uskunalarida va navigatsiya asbob-uskunalarida aniqlangan nosozliklarni bartaraf etishni talab qilishi;

b) samolyotni boshqarish maqsadlari uchun yerdagi radionavigatsiya vositalari ishiga buyurtma berishga haqli.

62. Shturman:

a) Mazkur Qoidalar, havo kemasida parvoz qilish chog‘ida ishlatiladigan qo‘llanma va boshqa normativ hujjatlarning o‘ziga tegishli qismlari bo‘yicha talablarning bajarilishi;

b) navigatsiya asbob-uskunalarini soz holda qabul qilish va havo kemasi bortida shturmanlik jihozlari mavjudligi;

v) belgilangan parvoz tartibi va samolyotning aniq boshqarilishi;

g) havo kemasi bortida parvozni bajarish uchun zarur bo‘lgan parvoz kartalari, ma’lumot materiallari, shturman hujjatlari va aeronavigatsiya axborotlari hujjatlari mavjud bo‘lishi;

d) parvoz topshirig‘ini bajarish vaqtida o‘z xizmat majburiyatlarini, HK komandirining buyruqlari va ko‘rsatmalarini o‘z vaqtida, to‘liq va to‘g‘ri bajarilishi uchun javobgardir.

63. Bortmuhandis (bortmexanik) havo kemasi komandiriga va yuqori turuvchi komandirlarga (boshliqlarga) bo‘ysunadi.

64. Bortmuhandis (bortmexanik)ning majburiyatlari:

a) havo kemasida parvoz qilish chog‘ida ishlatiladigan qo‘llanmaga va HKni parvozda va texnik ekspluatatsiya qilish bo‘yicha boshqa yo‘riqnomalarga muvofiq havo kemasidan foydalanish qoidalarini bilishi va bajarishi;

b) parvozdan oldingi dam olish tartibiga rioya etishi;

v) o‘zini parvoz topshirig‘ini bajara olmaydi deb hisoblasa yoki uni bajarish xavfsizligi uchun ishonchi komil bo‘lmasa uni bajarishdan bosh tortishi;

g) havo kemasida parvoz qilish chog‘ida ishlatiladigan qo‘llanmaga va ekipaj ish texnologiyasiga muvofiq havo kemasini parvozga tayyorlashni amalga oshirishi;

d) havo kemasi komandiriga HK dvigatellari va tizimlaridagi barcha chetga chiqishlar va nosozliklar to‘g‘risida o‘z vaqtida bildirishi va ularni bartaraf etish yuzasidan takliflarini berishi;

e) parvoz vaqtida yuzaga kelgan va bartaraf etish mumkin bo‘lgan nosozliklarni tuzata olishi;

j) havo kemasi komandirining dvigatellarni va havo kemasi tizimlarini boshqarish bo‘yicha buyruqlarini o‘z vaqtida bajarishi;

z) havo kemasida parvoz qilish chog‘ida ishlatiladigan qo‘llanmaga muvofiq havo kemasini qo‘ngandan keyin va to‘xtab turish joyiga olib borib qo‘ygandan so‘ng ko‘rikdan o‘tkazishi va HK komandiriga o‘z mulohazalarini bildirishi;

i) texnik hujjatlarni rasmiylashtirishi, parvozdan keyin bort daftariga aviatsiya texnikasi ishi bo‘yicha va ko‘rik natijalariga ko‘ra izohlarni o‘z vaqtida kiritishi, havo kemasini belgilangan tartibda topshirishi.

65. Bortmuhandis (bortmexanik) mutaxassislardan havo kemasida aniqlangan nosozliklarni bartaraf etishni va havo kemasini shtat asbob-uskunalari, zarur ashyolar va kema hujjatlari bilan ta’minlashni talab qilish huquqiga ega.

66. Bortmuhandis (bortmexanik) quyidagilar uchun:

a) Mazkur Qoidalar, havo kemasida parvoz qilish chog‘ida ishlatiladigan qo‘llanma va boshqa normativ hujjatlarning o‘ziga tegishli qismlari bo‘yicha talablarning bajarilishi;

b) havo kemasini soz va parvoz uchun shay holda qabul qilish;

v) havo kemasidan yerda va parvozda foydalanish qoidalariga rioya;

g) havo kemasida parvoz qilish chog‘ida ishlatiladigan qo‘llanmaga va ekipaj ish texnologiyasiga muvofiq, avariya va yuk lyuklarini, yonilg‘i quyish baklarini bekitish, havo kemasi fyuzelyaji eshiklarini;

d) havo kemasi bortida belgilangan kema hujjatlari, avariyadan qutqaruv vositalari, parvoz uchun yetarli miqdorda yonilg‘i, moy, suyuqliklar va gazlar bo‘lishi;

e) havo kemasi komandiriga aviatsiya texnikasidagi nosozliklar to‘g‘risida o‘z vaqtida bildirish;

j) parvoz topshirig‘ini bajarish vaqtida o‘z xizmat majburiyatlarini, HK komandirining buyruqlari va ko‘rsatmalarini o‘z vaqtida, to‘liq va to‘g‘ri bajarishi uchun javobgardir.

67. Bortradist havo kemasi komandiriga va yuqori turuvchi komandirlarga (boshliqlarga) bo‘ysunadi..

68. Bortradist:

a) havo kemasida parvoz qilish chog‘ida ishlatiladigan qo‘llanmaga muvofiq havo kemasidagi elektr-, radio-, va yorug‘lik-texnik asbob-uskunalaridan foydalanishni bilish va ulardan foydalanishga, bort radiovositalari va ikki tomonlama radioaloqa ishini ta’minlashga;

b) parvozdan oldingi dam olish tartibiga rioya etishga;

v) o‘zini parvoz topshirig‘ini bajara olmaydi deb hisoblasa yoki uni bajarish xavfsizligi uchun ishonchi komil bo‘lmasa uni bajarishdan bosh tortishga;

g) to‘liq hajmda parvozga tayyorgarlik ko‘rishga;

d) havo kemasidagi elektr-, radio-, va yorug‘lik-texnik asbob-uskunalarining holatini va parvozga shayligini nazorat qilishga;

e) havo kemasi komandiriga HHB organlari ko‘rsatmalarini va meteorologik axborotni o‘z vaqtida yetkazishga;

j) havo kemasi komandiriga HK elektr-, radio-, va yorug‘lik-texnik asbob-uskunalaridagi barcha chetga chiqishlar va nosozliklar to‘g‘risida o‘z vaqtida bildirishga va ularni bartaraf etish yuzasidan takliflarini berishga;

z) havo kemasida parvoz qilish chog‘ida ishlatiladigan qo‘llanmaga muvofiq havo kemasini qo‘ngandan keyin va to‘xtab turish joyiga olib borib qo‘ygandan so‘ng ko‘rikdan o‘tkazishga va HK komandiriga o‘z mulohazalarini bildirishga majbur.

69. Bortradist aviatsiya muhandislari tarkibi mutaxassislardan havo kemasida aniqlangan HK elektr-, radio-, va yorug‘lik texnik asbob-uskunalaridagi nosozliklarni bartaraf etishni talab qilish huquqiga ega.

70. Bortradist quyidagilar uchun:

a) Mazkur Qoidalar, havo kemasida parvoz qilish chog‘ida ishlatiladigan qo‘llanma va boshqa normativ hujjatlarning o‘ziga tegishli qismlari bo‘yicha talablarning bajarilishi;

b) bort radiovositalarining parvoz chog‘ida ishonchli ishlashi va ikki tomonlama barqaror radioaloqaning tutib turilishi;

v) qabul qilingan dispetcherlik ko‘rsatmalari, meteorologik va boshqa ma’lumotlarning havo kemasi komandiriga o‘z vaqtida va aniq bildirilishi;

g) parvoz topshirig‘ini bajarish vaqtida o‘z xizmat majburiyatlarini, HK komandirining buyruqlari va ko‘rsatmalarini o‘z vaqtida, to‘liq va to‘g‘ri bajarilishi uchun javobgardir.

71. Bortkuzatuvchi bevosita va yuqori turuvchi boshliqlarga, parvoz topshirig‘ini bajarish vaqtida esa havo kemasi komandiriga bo‘ysunadi.

72. Bortkuzatuvchi:

a) havo kemasidagi avariyadan qutqarish va maishiy asbob-uskunalardan foydalanishni bilishga va ularning holatini nazorat qilishi, havo kemasida parvoz qilish chog‘ida ishlatiladigan qo‘llanmaga muvofiq ulardan foydalanishga;

b) parvozdan oldingi dam olish tartibiga rioya etishga;

v) yerda xizmat ko‘rsatish bo‘yicha agentdan tashuv hujjatlarini aviakompaniya qoidalariga muvofiq qabul qilib olish va yuk hamda “NOTOS” shakli bo‘yicha maxsus toifadagi bagaj mavjudligi to‘g‘risidagi ma’lumotlarni so‘rashga, HK komandiriga bortda maxsus yuk mavjudligi to‘g‘risida axborot berishga majbur. Tijorat yuklamasini HK bortiga joylashtirish va undan tushirishda bortkuzatuvchining majburiyatlari doirasi aviakompaniya qoidalari orqali aniqlanadi;

g) yuklama sxemasiga, markazlashtirish grafigiga va yig‘ma-yuklama vedomostiga yoki HK komandirining ko‘rsatmasiga muvofiq yo‘lovchilarning joylashishini nazorat qilishga;

d) yo‘lovchi salonida qo‘l yuki (bagaj)ning aviakompaniya qoidalariga muvofiq joylashtirilishini nazorat qilishga, bunda avariyada chiqish yo‘llari va unga o‘tish yo‘laklarining bekilib qolmasligiga e’tibor qaratishga;

e) havo kemasining sanitariya holatini nazorat qilishga, yo‘lovchi saloni va ish joyida tozalik va tartibni saqlashga;

j) havo kemasi komandiriga maishiy buyumlarning nosozligi to‘g‘risida o‘z vaqtida xabar berishga;

z) yo‘lovchilar tomonidan havo kemasi bortida o‘zini tutish qoidalariga rioya etilishini ta’minlashga, bu qoidalarning buzilganligi to‘g‘risidagi barcha axborotlarni havo kemasi komandiriga o‘z vaqtida bildirishga;

i) yo‘lovchilar to‘g‘risida g‘amxo‘rlik qilish, havo kemasi komandirining ko‘rsatmasiga (ruxsatiga) ko‘ra ularning xavfsizligini ta’minlash bo‘yicha choralar ko‘rishga;

k) parvoz tugagandan so‘ng HK komandiriga o‘z mulohazalarini bildirish, o‘z ishini baholash va yo‘nalishning hujjatlarini rasmiylashtirishga;

l) HK bort daftariga maishiy asbob-uskunalarning parvoz davomidagi ishi to‘g‘risida yozib qo‘yish, maishiy asbob-uskunalarni va bortdagi jihozlarni belgilangan tartibda topshirishga majbur.

73. Bortkuzatuvchi:

a) yerda joylashgan xizmat xodimlaridan havo kemasini parvozga tayyorlash vaqtida aniqlangan kamchiliklarni bartaraf etishni talab etishga;

b) havo kemasi bortidagi yo‘lovchilardan havo kemasida o‘zini tutish qoidalarini aniq bajarishni talab etishga haqli.

74. Bortkuzatuvchi:

a) mazkur Qoidalar, havo kemasida parvoz qilish chog‘ida ishlatiladigan qo‘llanma va boshqa normativ hujjatlarning o‘ziga tegishli qismlari bo‘yicha talablarning bajarilishi;

b) yo‘lovchilarning yuklama sxemasiga, markazlashtirish grafigiga va yig‘ma-yuklama vedomostiga yoki HK komandirining ko‘rsatmasiga muvofiq joylashishi;

v) yo‘lovchi salonida qo‘l yuki (bagaj)ning aviakompaniya qoidalariga muvofiq joylashtirilishi, bunda avariyada chiqish yo‘llari va unga o‘tish yo‘laklarining bekilib qolmasligiga;

g) yo‘lovchilarning havo kemasi bortida o‘zini tutish qoidalariga rioya etishlari bo‘yicha choralar ko‘rish;

d) yo‘lovchilar tomonidan havo kemasi bortida o‘zini tutish qoidalarining buzilganligi to‘g‘risida havo kemasi komandiriga o‘z vaqtida bildirish;

e) yo‘nalish hisobot hujjatlarini o‘z vaqtida va to‘g‘ri rasmiylashtirilishi;

j) parvoz topshirig‘ini bajarish vaqtida o‘z xizmat majburiyatlarini, HK komandirining buyruqlari va ko‘rsatmalarini o‘z vaqtida, to‘liq va to‘g‘ri bajarishi uchun javobgar.

75. Yuk HK bortoperatori bevosita va yuqori turuvchi boshliqlarga, parvoz topshirig‘ini bajarish vaqtida esa havo kemasi komandiriga bo‘ysunadi.

76. Bortoperator:

a) havo kemasining yuk kabinasi (yuk bo‘lmasi)dagi asbob-uskunalarni bilish va ulardan havo kemasida parvoz qilish chog‘ida ishlatiladigan qo‘llanmaga muvofiq foydalanish, yuklarni ortish, joylashtirish va mahkamlash qoidalarini, kerakli hujjatlarni rasmiylashtirish tartibini bilishga;

b) parvozdan oldingi dam olish tartibiga rioya etishga;

v) tashuv hujjatlariga va markazlashtirish grafigiga muvofiq yuklarning borligi, joylashtirilishi va mahkamlanganligini va upakovkasining sozligini nazorat qilishga;

g) havo kemasi komandiriga asbob-uskunalarning nosozligi to‘g‘risida o‘z vaqtida xabar berishga;

d) havo kemasi va uning bortida joylashgan yukning butligini ta’minlash bo‘yicha choralar ko‘rishga;

e) parvoz tugagandan so‘ng HK komandiriga o‘z mulohazalarini bildirish, o‘z ishini baholashga;

j) havo kemasidan yukni tushirib bo‘lgandan so‘ng yo‘nalishning hujjatlarini rasmiylashtirishga;

z) HK bort daftariga havo kemasining yuk kabinasidagi asbob-uskunalarning ishi to‘g‘risida yozib qo‘yish, bort asbob-uskunalarini va bortdagi jihozlarni belgilangan tartibda topshirishga majbur.

77. Bortoperator:

a) muhandislik-aviatsiya xizmati xodimlaridan havo kemasining yuk kabinasi (yuk bo‘lmasi)dagi asbob-uskunalardagi nosozliklarni bartaraf etishni talab etishga;

b) tashuvlarni tashkil qilish xizmati xodimlaridan yuklarning markazlashtirish grafigiga muvofiq joylashtirilishi va mahkamlanishini, yuklarning upakovkasi buzilgan bo‘lsa ularni tuzatishni talab etishga haqli.

78. Bortoperator:

a) mazkur Qoidalar, havo kemasida parvoz qilish chog‘ida ishlatiladigan qo‘llanma va boshqa normativ hujjatlarning o‘ziga tegishli qismlari bo‘yicha talablarning bajarilishi;

b) yuklarning tashuv hujjatlariga va markazlashtirish grafigiga muvofiq joylashtirilishi va mahkamlanganligi;

v) hisobot hujjatlarini o‘z vaqtida va to‘g‘ri rasmiylashtirilishi;

g) parvoz topshirig‘ini bajarish vaqtida o‘z xizmat majburiyatlarini, HK komandirining buyruqlari va ko‘rsatmalarini o‘z vaqtida, to‘liq va to‘g‘ri bajarilishi uchun javobgar.

79. Maxsus ishlarni bajaradigan uchuvchi-kuzatuvchilar, bortoperatorlar, shuningdek ekipaj tarkibiga kiritilgan boshqa mutaxassislar parvoz vaqtida havo kemasi komandiriga bo‘ysunadilar va lavozim yo‘riqnomasiga binoan o‘z vazifalarini bajaradilar.

80. Ekipaj tarkibiga uchuvchilar tarkibidan bittadan ortiq bo‘lmagan stajyor qo‘shilishi mumkin.

81. Stajyor havo kemasi komandiriga, yuqori turuvchi to‘g‘ridan-to‘g‘ri komandirlarga (boshliqlarga) va bevosita uning stajirovkasi bilan shug‘ullanuvchi ekipaj a’zosiga bo‘ysunadi, ular stajyorning o‘z funksional vazifalarini to‘liq va to‘g‘ri bajarilishi uchun javobgar bo‘ladilar.

82. Parvozga tayyorgarlik ko‘rish vaqtida va parvozda stajyor qaysi lavozimda stajirovka o‘tayotganligi va kimning ish o‘rnini egallaganiga qarab, o‘sha ekipaj a’zosining funksional vazifalarini bajaradi.

83. Stajyor havo kemasi komandiri bilan kelishgan holda qaysi lavozimda stajirovka o‘tayotganligiga qarab, bevosita uning stajirovkasi bilan shug‘ullanayotgan shaxs tomonidan berilgan doirada o‘sha ekipaj a’zosining huquqlaridan foydalanadi.

84. Stajyorning o‘z funksional vazifalarini o‘z vaqtida, to‘liq va to‘g‘ri bajarilishi, stajyor tomonidan qabul qilinadigan qarorlar uchun javobgarlik bevosita uning stajirovkasi bilan shug‘ullanuvchi ekipaj a’zosi zimmasida bo‘ladi.

85. Havo kemasining har bir ekipaj a’zosi:

a) parvoz vaqtida yuzaga kelgan havo kemasi tizimlarini ekspluatatsiya qilishning belgilangan normalaridan, uchish texnikasidan chetga chiqishlar yoki ularning buzilishi va ularga rioya etilmayotganligi to‘g‘risida o‘z vaqtida va eshittirib ekipajni ogohlantirishga;

b) parvoz nihoyasiga yetkazilganidan so‘ng o‘zining buyruq beruvchi rahbariyati (buyruq beruvchi uchuvchilar) tarkibiga parvozni bajarish vaqtida ekipaj tomonidan yo‘l qo‘yilgan chetga chiqishlar yoki buzilishlar to‘g‘risida xabar bildirishga majbur.

86. Havo kemasi ekipajiga yetkazilgan zararni qoplash O‘zbekiston Respublikasining Havo kodeksida belgilab qo‘yilgan tartibda amalga oshiriladi.

87. Ekipajning barcha a’zolari qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda sug‘urtalangan bo‘lishi zarur.

88. Yo‘lovchilar, bagaj, yuk va pochtani tashish maqsadida parvozni amalga oshiradigan havo kemalariga xizmat ko‘rsatish uchun, shuningdek boshqa maqsadlarda aerodromlar va aeroportlar tashkil etiladi.

89. O‘zbekiston Respublikasi FA tasarrufidagi fuqaro aerodromlari “O‘zaviatsiya” agentligi tomonidan yuritish yuklatilgan FA aerodromlari davlat reyestriga kiritilishi shart.