Oʻzbekiston Respublikasining “Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida”, “Sugʻurta faoliyati toʻgʻrisida”gi qonunlari va Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2007-yil 10-apreldagi PQ-618-sonli “Sugʻurta xizmatlari bozorini yanada isloh qilish va rivojlantirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi qaroriga (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2007-yil, 15-son, 158-modda) asosan va Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1992-yil 23-noyabrdagi 553-sonli qarori bilan tasdiqlangan Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi toʻgʻrisida”gi nizomga (Oʻzbekiston Respublikasi Hukumatining qarorlari toʻplami, 1992-yil, 12-son, 37-modda) muvofiq buyuraman:

1. Sugʻurtalovchilar moliyaviy-xoʻjalik faoliyatining buxgalteriya hisobi Schyotlar rejasi ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Ushbu buyruq Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligida davlat roʻyxatidan oʻtkazilgan kundan boshlab oʻn kun oʻtgandan keyin kuchga kiradi.

1. Sugʻurtalovchilar moliyaviy-xoʻjalik faoliyatining buxgalteriya hisobi Schyotlar rejasi (keyingi matnlarda — Schyotlar rejasi) Oʻzbekiston Respublikasining “Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida”gi, “Sugʻurta faoliyati toʻgʻrisida”gi qonunlariga muvofiq ishlab chiqilgan va sugʻurtalovchilarda buxgalteriya hisobini tashkil etish va yuritish boʻyicha yagona yondashuvning uslubiy asoslarini belgilaydi.

2. Schyotlar rejasi, moliyaviy hisobot elementlari: aktivlar, majburiyatlar, sugʻurta zaxiralari, kapital, daromadlar va xarajatlarga muvofiq guruhlashtirilgan schyotlar yigʻindisini aks ettiradi

3. Schyotlar rejasi sugʻurtalovchilar tomonidan ularning mulkchilik shaklidan qatʼi nazar, ijro etilishi majburiydir.

4. Sugʻurtalovchilar Schyotlar rejasi asosida Xoʻjalik operatsiyalari buxgalteriya hisobining ishchi schyotlar rejasini ishlab chiqadilar va u sugʻurtalovchining hisob siyosatida aks ettirilishi shart.

5. Sugʻurtalovchilarning buxgalteriya hisobi schyotlarida xoʻjalik operatsiyalarini buxgalteriya hisobini yuritish tamoyillariga muvofiq aks ettirish tartibi ushbu Schyotlar rejasiga ilova qilingan schyotlar rejasini qoʻllash toʻgʻrisidagi Yoʻriqnoma bilan belgilanadi.

1. Ushbu Yoʻriqnoma maqsadida foydalaniladigan atama va tushunchalar:

aktiv schyot (A) — bu aktivlarni aks ettirishga moʻljallangan schyot boʻlib, unda iqtisodiy resurslarning qoldigʻi va koʻpayishi schyotning debetida, kamayish esa kreditida aks ettiriladi;

balansdan tashqari schyotlar (Z) — bu sugʻurtalovchiga qarashli boʻlmagan, lekin vaqtinchalik tasarrufida boʻlgan, aktivlarning mavjudligi va harakati, shartli huquqlar va majburiyatlar haqidagi axborotni umumlashtirishga moʻljallangan schyotlar. Bu schyotlar boshqa schyotlar bilan bogʻlanmaydi va sugʻurtalovchining moliyaviy hisobotida aks ettirilmaydi;

buxgalteriya schyoti — sugʻurtalovchilar iqtisodiy resurslarining holati va harakati haqidagi buxgalteriya axborotini qayd etish va saqlash uslubi va ularga boʻlgan talablar;

deponentlangan sugʻurta mukofoti (depo mukofot) — qayta sugʻurtalanuvchining hisobida vaqtincha boʻlgan va qayta sugʻurta qilish shartnomasiga muvofiq qayta sugʻurtalovchiga toʻlanishi lozim boʻlgan sugʻurta mukofoti;

doimiy schyotlar — bu hisobot davri oxiriga qoldiqqa ega boʻlib, buxgalteriya balansida aks ettiriladigan aktivlar, majburiyatlar va kapital schyotlaridir. Doimiy schyotlar aktiv, passiv, kontr-aktiv va kontr-passiv schyotlarga boʻlinadi;

kontr-aktiv schyot (KA) — bu moliyaviy hisobotda aktivning sof qiymatini aks ettirish uchun, qoldigʻi u bilan bogʻlik boʻlgan aktiv schyotning saldosidan chegiriladigan schyotdir;

kontr-passiv schyot (KP) — bu moliyaviy hisobotda majburiyat yoki kapitalning sof qiymatini aks ettirish uchun, qoldigʻi u bilan bogʻliq boʻlgan passiv schyotning saldosidan chegaraladigan schyotdir;

passiv schyot (P) — bu majburiyat va kapitalni aks ettirishga moʻljallangan schyot boʻlib, unda majburiyatlar va kapitalning qoldigʻi va koʻpayishi schyotning krediti boʻyicha, kamayish esa debeti boʻyicha aks ettiriladi;

retrotsessiya — qayta sugʻurta qilish boʻyicha qabul qilingan sugʻurta majburiyatlarini yoki ularning bir qismini qayta sugʻurta qilish shartnomasi asosida qayta sugʻurta qilishga berish;

sugʻurta polisi — sugʻurta shartnomasi boʻyicha sugʻurtalanuvchi tomonidan sugʻurta mukofoti toʻlangandan soʻng (agar sugʻurta shartnomasida boshqacha tartib nazarda tutilmagan boʻlsa) beriladigan, sugʻurta shartnomasining tuzilganligini va sugʻurta shartnomasi boʻyicha sugʻurtalovchining majburiyatlari kuchga kirganligini tasdiqlovchi hujjat (shahodatnoma, sertifikat, kvitansiya);

tranzit schyotlar (T) — bu hisobot davrida foydalaniladigan, lekin yopiladigan va hisobot davri oxirida qoldiqqa ega boʻlmaydigan, Moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobotda aks ettiriladigan, daromadlar va xarajatlarga vaqtinchalik schyotlaridir;

qayta sugʻurta qilish boʻyicha qabul qilingan tavakkalchiliklar — sugʻurtalovchi tomonidan boshqa sugʻurtalovchilardan qayta sugʻurta qilish shartnomasiga muvofiq qabul qilingan tavakkalchiliklar;

qayta sugʻurta qilishga berilgan tavakkalchiliklar — sugʻurtalovchi tomonidan qabul qilingan va qayta sugʻurta qilish shartnomasiga muvofiq boshqa sugʻurtalovchida sugʻurtalangan tavakkalchiliklar;

qayta sugʻurtalanuvchi — oʻziga qabul qilib olgan sugʻurta majburiyatlarini qayta sugʻurta qilishga beruvchi sugʻurtalovchi yoki qayta sugʻurtalovchi;

qayta sugʻurtalovchi — qayta sugʻurta qilish faoliyatini amalga oshirish huquqini beruvchi litsenziya yoki bir vaqtda qayta sugʻurta qilish faoliyatini amalga oshirish huquqini beruvchi sugʻurta faoliyati boʻyicha litsenziyaga ega boʻlgan sugʻurtalovchi, joylashgan joyidagi davlat qonunchiligiga muvofiq qayta sugʻurta qilish faoliyatini amalga oshirish huquqiga ega boʻlgan chet el sugʻurta tashkiloti.

2. Ushbu kichik boʻlimning schyotlari quyidagilar toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish uchun moʻljallangan:

a) mulkchilik huquqi sugʻurtalovchiga tegishli boʻlgan va uzoq muddatli ijara shartnomasi boʻyicha olingan asosiy vositalarning mavjudligi, harakati va eskirishi;

b) mulkchilik huquqi sugʻurtalovchiga tegishli boʻlgan nomoddiy aktivlarning mavjudligi, harakati va eskirishi;

v) qimmatli qogʻozlarga, shuʼba va qaram xoʻjalik jamiyatlariga, chet el kapitali mavjud boʻlgan va boshqalarga qilingan uzoq muddatli investitsiyalar;

g) mahalliy va xorijdan keltirilgan oʻrnatiladigan asbob-uskunalarning mavjudligi va harakati toʻgʻrisida;

d) barcha turdagi kapital qoʻyilmalar;

e) olingan veksellar boʻyicha hisob-kitoblarning uzoq muddatli qismi, uzoq muddatli ijara boʻyicha olinadigan toʻlovlar, xodimlarning uzoq muddatli qarzlari, boshqa uzoq muddatli debitor qarzlar, vaqtinchalik farqlar boʻyicha kechiktirilgan daromad (foyda) soligʻi, boshqa uzoq muddatli kechiktirilgan xarajatlar.

3. Ushbu boʻlimda quyidagi schyotlar boʻyicha hisob yuritish tartibi yoritiladi:

0100 — Asosiy vositalarni hisobga oluvchi schyotlar;

0200 — Asosiy vositalarning eskirishini hisobga oluvchi schyotlar;

0300 — Uzoq muddatli ijara shartnomasi boʻyicha olingan asosiy vositalarni hisobga oluvchi schyotlar;

0400 — Nomoddiy aktivlarni hisobga oluvchi schyotlar;

0500 — Nomoddiy aktivlar amortizatsiyasini hisobga oluvchi schyotlar;

0600 — Uzoq muddatli investitsiyalarni hisobga oluvchi schyotlar;

0700 — Oʻrnatiladigan asbob-uskunalarni hisobga oluvchi schyotlar;

0800 — Kapital qoʻyilmalarni hisobga oluvchi schyotlar;

0900 — Uzoq muddatli debitor qarzlari va kechiktirilgan xarajatlarni hisobga oluvchi schyotlar.

4. Mulkchilik huquqi sugʻurtalovchiga tegishli boʻlgan asosiy vositalarning mavjudligi va harakati, foydalanilayotgan, konservatsiya qilingan yoki qisqa muddatli ijara shartnomasi boʻyicha berilgan asosiy vositalar toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi schyotlarda amalga oshiriladi:

0110 “Yer”;

0111 “Yerni obodonlashtirish”;

0112 “Uzoq muddatli ijara shartnomasi boʻyicha olingan asosiy vositalarni obodonlashtirish”;

0120 “Binolar, inshootlar va uzatuvchi moslamalar”;

0130 “Mashina va asbob-uskunalar”;

0140 “Mebel va ofis jihozlari”;

0150 “Kompyuter jihozlari va hisoblash texnikasi”;

0160 “Transport vositalari”;

0170 “Ishchi hayvonlar”;

0180 “Koʻp yillik oʻsimliklar”;

0190 “Boshqa asosiy vositalar”;

0199 “Konservatsiya qilingan asosiy vositalar”.

Analitik hisobning tashkil qilinishi respublika hududi va xorijdagi asosiy vositalarning mavjudligi va ularning harakati toʻgʻrisidagi axborotlarni olish imkoniyatini taʼminlashi lozim.

5. Buxgalteriyada mulkni asosiy vositalar tarkibiga kiritish tartibi Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi tomonidan 2003-yil 10-oktabrda 114-son bilan tasdiqlangan Buxgalteriya hisobining milliy standarti (5-sonli BHMS) “Asosiy vositalar” (2004-yil 20-yanvar, roʻyxat raqami 1299 — Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2004-yil, 3-son, 35-modda) va xarid qilish vaqtida olingan pasport va foydalanish boʻyicha yoʻriqnoma, hamda boshqa texnik hujjatlar asosida amalga oshiriladi.

6. Asosiy vositalar asosiy vositalarni hisobga oluvchi schyotlarda quyidagi obyektlar uchun aniqlanadigan boshlangʻich qiymatda hisobga olinadi:

a) sugʻurtalovchining ustav kapitaliga taʼsischilar tomonidan ularning ulushi hisobidan kiritilgan obyektlar — tomonlarning kelishuviga asosan;

b) sugʻurtalovchining oʻzida tayyorlangan shuningdek, toʻlov evaziga boshqa korxona va shaxslardan sotib olingan obyektlar — ushbu obyektlarni (inshoot, qurish, tiklash) barpo etishga ketgan haqiqiy xarajatlardan kelib chiqib yoki ushbu obyektlarni xarid qilishda, toʻlangan va qoplanmaydigan soliq (yigʻimlar) shuningdek, yetkazib berish, yigʻish, oʻrnatish, ishga tushirish va ushbu aktivni ishchi holatiga keltirish bilan bevosita bogʻliq boshqa xarajatlarni hisobga olgan holda;

v) boshqa korxona va shaxslardan tekinga olingan, shuningdek, hukumat idoralari tomonidan subsidiya koʻrinishida olinganlari — qabul qilish sanadagi bozor bahosi yoki qabul qilish topshirish hujjatlarida koʻrsatilgan qiymat boʻyicha.

Asosiy vositalarning boshlangʻich qiymati faqat qayta qurilganda, taʼmirlanganda va qisman tugatilganda hamda qayta baholangan hollarda oʻzgartirilishi mumkin. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2001-yil 31-dekabrdagi 490-sonli “Asosiy makroiqtisodiy koʻrsatkichlar prognozi va Oʻzbekiston Respublikasi Davlat budjetining 2002-yilgi parametrlari toʻgʻrisida”gi qaroriga muvofiq barcha xoʻjalik yurituvchi subyektlar mulkchilik shaklidan qatʼi nazar, har yili 1-yanvar holatiga asosiy vositalar qiymatini joriy bahoga keltirish uchun qayta baholashni amalga oshiradilar. Asosiy vositalar bahosini oshirish (tushirish) summasi asosiy vositalarni hisobga oluvchi schyotlarning (0100) debeti (krediti) boʻyicha 8510 “Mulkni qayta baholash boʻyicha tuzatishlar” schyoti bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi.

7. Taʼsischilar tomonidan sugʻurtalovchining ustav kapitaliga ulush hisobidan kiritilgan asosiy vositalarni kirim qilish asosiy vositalarni hisobga oluvchi schyotlarning (0100) debeti va 4610 “Ustav kapitaliga taʼsischilarning ulushlari boʻyicha qarzi” schyotining kreditida aks ettiriladi.

8. Sugʻurtalovchining oʻzi tomonidan qurilgan shuningdek, pudrat shartnomasiga asosan qurilgan asosiy vosita obyektlarini tegishli asosiy vositalarni hisobga oluvchi schyotlarning (0100) debeti, 0810 “Tugallanmagan qurilish” schyotining krediti boʻyicha kirim qilinadi.

9. Mol yetkazib beruvchilar, pudratchilar va boshqa shaxslardan sotib olingan asosiy vosita obyektlari asosiy vositalarni hisobga oluvchi schyotlarning (0100) debeti, 0820 “Asosiy vositalarni xarid qilish” schyotining krediti boʻyicha kirim qilinadi.

10. Boshqa korxona va shaxslardan tekinga olingan asosiy vositalarning kirim qilinishi asosiy vositalarni hisobga oluvchi schyotlarning (0100) debetida 8530 “Tekinga olingan mulklar” schyoti bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. Biroq, soliqqa tortish maqsadida, tekinga olingan asosiy vositalarning qiymati daromad (foyda) soligʻini hisoblashda soliqqa tortiladigan bazaga qoʻshiladi.

11. Asosiy vositalarni tugatish, sotish, tekinga berish, ustav kapitaliga ulush sifatida berish, uzoq muddatli ijaraga berish, kamomad yoki buzilishi natijasida hisobdan chiqarishda ularning boshlangʻich qiymati tegishli (0100) asosiy vositalarni hisobga oluvchi schyotlardan 9210 “Asosiy vositalarning chiqib ketishi” schyotining debeti orqali hisobdan chiqariladi.

12. 0110 “Yer” schyotida qonunchilikka muvofiq sugʻurtalovchiga mulk sifatida berilgan yer maydonlari hisobga olib boriladi. 0110 “Yer” schyotining debetida shuningdek, yer maydonlarini xarid qilishda toʻlanadigan qoʻshimcha xarajatlar, koʻchmas mulk agentlarining komission mukofoti, advokatlarning xizmat haqi, sotib olish bilan bogʻliq soliqlar, zovurlar qiymati, yerlarni tozalash va tekislash xarajatlari hisobga olinadi.

Yerlarni foydalanishga tayyorlash jumladan, suv olib kelish, oqova suvlarni chiqarish inshootlari, geodeziya ishlari boʻyicha umumiy xarajatlar 0110 “Yer” schyotida kapitalizatsiya qilinadi. Chunki ushbu xarajatlar yerdan kelgusida foydalanish va uning qiymatini oshirish uchun zarur.

Yer maydoni bino va inshootlarni rekonstruksiya qilish yoki qurish uchun sotib olinganda, mavjud konstruksiyalar va boshqa toʻsiqlarni bartaraf etish qiymati 0110 “Yer” schyotining debetida kapitalizatsiya qilinadi. Bunda konstruksiyani tugatishdan olingan materiallarni sotishdan tushgan tushum ushbu xarajatlarni kamaytiradi.

Agar yer maydoni oldindan tasarrufda boʻlsa va mavjud konstruksiyalar yangi qurilish obyektiga joy berish uchun buzib tashlansa, buzish boʻyicha xarajatlar 0110 “Yer” schyotiga kapitalizatsiya qilinmaydi, balki eski konstruksiyalarni hisobdan chiqarish bilan bogʻliq xarajat sifatida aks ettiriladi.

13. 0111 “Yerni obodonlashtirish” schyotida yer maydonlari tuzilishini oʻzgartirish, kelish yoʻllari, avtomobillar va boshqa transport vositalarining toʻxtash maydonlari, devorlar va boshqa inshootlarning holatini yaxshilash xarajatlari hisobga olinadi.

14. 0112 “Uzoq muddatli ijara shartnomasi boʻyicha olingan asosiy vositalarni obodonlashtirish” schyotida uzoq muddatli ijara shartnomasi boʻyicha ijaraga olingan mulkni obodonlashtirish bilan bogʻliq kapital xarajatlar hisobga olinadi.

Uzoq muddatli ijara shartnomasi boʻyicha olingan asosiy vositalarni obodonlashtirish boʻyicha kapital xarajatlarga, shuningdek, rekonstruksiya va modernizatsiya qilish xarajatlari ham qoʻshiladi.

15. 0120 “Binolar, inshootlar va uzatuvchi moslamalar” schyotida quyidagilar hisobga olinadi:

a) bino — ishlab chiqarish, maʼmuriy, ijtimoiy-maishiy, uy-joy (inventar obyekti boʻlib, mustaqil xoʻjalik ahamiyatiga ega boʻlgan, alohida turgan bino yoki qoʻshimcha qurilishlar hisoblanadi). Bino va qoʻshimcha qurilishlar tarkibiga bir meʼyorda foydalanish uchun sharoit yaratib beradigan barcha kommunikatsiya tizimi (isitish, yoritish, shamollatish, suv-gaz taʼminoti tizimlari, ichki telefon va kompyuter tarmoqlari, lift xoʻjaligi, yongʻindan saqlash va qoʻriqlash signalizatsiya tizimi) kiradi;

b) inshootlar — avtomobil yoʻllari, koʻpriklar, osma yoʻllar, suv ombori, neft va gaz quduqlari, shaxta quduqlari va boshqalar;

v) oʻtkazuvchi moslamalar — elektr quvvatini uzatish tizimlari, truba yoʻllari, issiqlik va gaz tarmoqlari, transmissiyalar va boshqalar.

16. 0130 “Mashina va asbob-uskunalar” schyotida quyidagilar hisobga olinadi:

a) kuchlantiruvchi mashina va uskunalar — atom reaktorlari, qozonlar, bugʻ dvigatellari, turbinalar, kuchlantiruvchi transformatorlar, ichki yonuv dvigatellari va boshqalar;

b) ishchi mashinalar va uskunalar — mehnat buyumlariga mexanik, issiqlik, kimyoviy va boshqa texnologik taʼsir koʻrsatuvchi stanoklar, apparatlar, agregatlar;

v) oʻlchov va boshqaruv moslamalari va laboratoriya uskunalari hamda jihozlari — tarozilar, manometrlar, termostatlar, dispetcher nazorati uskunalari, signalizatsiya, ilmiy-tekshirish laboratoriyasi, seysmologik stansiya uskunalari va boshqalar;

g) boshqa mashinalar va uskunalar — telefon stansiyasi uskunalari va boshqa oldingi guruhlarda hisobga olinmaydigan mashina va uskunalar.

17. 0140 “Mebel va ofis jihozlari” schyotida ishlab chiqarish va boshqaruv uchun moʻljallangan mebel va jihozlar (stollar, shkaflar, mebel yigʻimlari, kreslo, temir seyflar va boshqalar) shuningdek, ofis jihozlari (telefaks apparati, qogʻoz qirqadigan va yoʻq qiladigan mashinalar va boshqalar) hisobga olinadi.

18. 0150 “Kompyuter jihozlari va hisoblash texnikasi” schyotida kompyuterlar, printerlar, skanerlar, modem va boshqa kompyuter jihozlari, hamda hisoblash texnikalari hisobga olinadi.

19. 0160 “Transport vositalari” schyotida temir yoʻl, suv, havo, avtomobil, ishlab chiqarish va kommunal transport vositalarining harakatlanuvchi tarkibi shuningdek, magistral quvur tarmoqlari (truboprovodlar) hisobga olinadi.

20. 0170 “Ishchi va mahsuldor hayvonlar” schyotida ishchi kuchi sifatida foydalaniladigan ishchi hayvonlar — otlar, hoʻkizlar, tuyalar, xachir va eshaklar va boshqa ishchi hayvonlar (shuningdek, yuk transport vositasi sifatida foydalaniladigan hayvonlar) hisobga olinadi.

21. 0180 “Koʻp yillik oʻsimliklar” schyotida koʻkalamzorlashtirish, dekoratsiya, meva-rezavor daraxtlar va oʻsimliklar, yashil devorlar va boshqalar hisobga olinadi.

22. 0190 “Boshqa asosiy vositalar” schyotida yuqorida keltirilgan schyotlarda sanab oʻtilmagan asosiy vositalar hisobga olinadi.

23. 0199 “Konservatsiya qilingan asosiy vositalar” schyotida qonunchilikda oʻrnatilgan tartibda konservatsiya qilingan asosiy vositalar hisobga olinadi.

24. Asosiy vositalarni hisobga oluvchi schyotlar (0100)ning bogʻlanishi

25. Sugʻurtalovchining mulki hisoblangan yoki uzoq muddatli ijara shartnomasi boʻyicha olingan asosiy vositalarning eskirishi toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi schyotlarda amalga oshiriladi:

0211 “Yerni obodonlashtirishning eskirishi”;

0212 “Uzoq muddatli ijara shartnomasi boʻyicha olingan asosiy vositalarni obodonlashtirishning eskirishi”;

0220 “Bino, inshoot va uzatuvchi moslamalarning eskirishi”;

0230 “Mashina va asbob-uskunalarning eskirishi”;

0240 “Mebel va ofis jihozlarining eskirishi”;

0250 “Kompyuter jihozlari va hisoblash texnikasining eskirishi”;

0260 “Transport vositalarining eskirishi”;

0270 “Ishchi hayvonlarning eskirishi”;

0280 “Koʻp yillik oʻsimliklarning eskirishi”;

0290 “Boshqa asosiy vositalarning eskirishi”;

0299 “Uzoq muddatli ijara shartnomasi boʻyicha olingan asosiy vositalarning eskirishi”.

Analitik hisobning tashkil qilinishi Oʻzbekiston Respublikasi hududidagi va xorijdagi asosiy vositalarning mavjudligi va eskirishining harakati toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni olish imkoniyatini taʼminlashi lozim.

26. Asosiy vositalarning eskirishini hisoblash Oʻzbekiston Respublikasining Soliq kodeksi va Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi tomonidan 2003-yil 10-oktabrda 114-son bilan tasdiqlangan (5-sonli BHMS) “Asosiy vositalar” Buxgalteriya hisobining milliy standartida (2004-yil 20-yanvar, roʻyxat raqami 1299 — Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2004-yil, 3-son, 35-modda) belgilangan meʼyor va usullar asosida amalga oshiriladi.

27. Quyidagi asosiy vositalarga amortizatsiya hisoblanmaydi:

a) kutubxona fondlariga;

b) qonunchilikda belgilangan tartibda konservatsiyaga oʻtkazilgan fondlarga;

v) muzey qiymatliklariga;

g) sanʼat va arxitektura yodgorliklariga;

d) toʻliq eskirish hisoblangan asosiy vositalarga.

28. 0211—0290 schyotlarda mulkchilik huquqi sugʻurtalovchiga tegishli boʻlgan asosiy vositalarning eskirishi hisobga olinadi.

29. 0299 “Uzoq muddatli ijara shartnomasi boʻyicha olingan asosiy vositalarning eskirishi” schyotida uzoq muddatli ijaraga olingan asosiy vositalarning eskirishi xususiy asosiy vositalarga eskirish hisoblash tartibi kabi bir xil tartibda hisobga olinadi.

30. Asosiy vositalarga hisoblangan eskirish summasi tegishli asosiy vositalarning eskirishini hisobga oluvchi schyotlarning (0200) kreditida, xarajatlarni hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda olib boriladi.

31. Ijaraga beruvchi — sugʻurtalovchilar joriy ijaraga berilgan asosiy vositalar boʻyicha hisoblangan eskirish summasini tegishli asosiy vositalarning eskirishini hisobga oluvchi schyotlarning (0200) krediti va 9430 “Boshqa operatsion xarajatlar” schyotining debetida aks ettiradilar.

32. Sugʻurtalovchi mulki boʻlgan asosiy vositalarni tugatish, sotish, tekinga berish, ustav kapitaliga ulush sifatida berish, uzoq muddatli ijaraga berish, kamomad yoki buzilish natijasida hisobdan chiqarishda ularga hisoblangan eskirish summasi tegishli asosiy vositalarning eskirishini hisobga oluvchi schyotlarning (0200) debetidan 9210 “Asosiy vositalarning chiqib ketishi” schyotining krediti boʻyicha amalga oshirilgan yozuv orqali hisobdan chiqariladi.

33. Asosiy vositalar eskirishini hisobga oluvchi schyotlar (0200)ning bogʻlanishi

34. Sugʻurtalovchida uzoq muddatli ijaraga olingan asosiy vositalarning mavjudligi va harakati toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish 0310 “Uzoq muddatli ijara shartnomasi boʻyicha olingan asosiy vositalar” schyotida amalga oshiriladi. Ushbu schyot ijarachi sugʻurtalovchilarda qoʻllaniladi.

35. Sugʻurtalovchi tomonidan qisqa muddatli ijara shartnomasi boʻyicha olingan asosiy vositalar hisobi balansdan tashqari 001 “Qisqa muddatli ijaraga olingan asosiy vositalar” schyotida yuritiladi.

36. Ijara hisobi Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi tomonidan 2004-yil 12-mayda 75-son bilan tasdiqlangan (6-sonli BHMS) “Ijara hisobi” Buxgalteriya hisobining milliy standartiga (2004-yil 22-iyun, roʻyxat raqami 1374 — Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2004-yil, 25-son, 292-modda) muvofiq amalga oshiriladi.

37. Sugʻurtalovchiga uzoq muddatli ijara shartlari asosida kelib tushgan asosiy vositalar 0310 “Uzoq muddatli ijara shartnomasi boʻyicha olingan asosiy vositalar” schyotining debeti va 6950 “Uzoq muddatli majburiyatlar — joriy qismi” hamda 7910 “Toʻlanadigan uzoq muddatli ijara” schyotining kreditida aks ettiriladi.

38. Uzoq muddatga ijaraga olingan asosiy vositalardan foydalanganlik uchun ijaraga beruvchiga toʻlanadigan joriy toʻlovlar 6950 “Uzoq muddatli majburiyatlar — joriy qismi” schyotining debeti va pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlarning kreditida aks ettiriladi.

39. Uzoq muddatli ijara shartnomasi boʻyicha hisoblangan foizlar summasi quyidagicha aks ettiriladi:

a) ijarachida — 9610 “Foizlar koʻrinishidagi xarajatlar” schyotining debeti va 6920 “Hisoblangan foizlar” schyotining kreditida;

b) ijaraga beruvchida — 4830 “Olinadigan foizlar” schyotining debeti va 9550 “Uzoq muddatli ijaradan daromadlar” schyotining kreditida.

40. Uzoq muddatli ijara shartnomasining shartlariga muvofiq (yoki ijaraga beruvchi va ijarachining qoʻshimcha kelishuvi asosida) ijaraga olingan asosiy vositalar ijarachi korxonaning mulkiga oʻtishi, hisobda asosiy vositalarni hisobga oluvchi (0100) schyotlarning tegishli schyotlari debeti va 0310 “Uzoq muddatli ijara shartnomasi boʻyicha olingan asosiy vositalar” schyotining kreditida tegishli asosiy vositalar turlari boʻyicha yozuvlar amalga oshiriladi. Bir vaqtning oʻzida ushbu obyekt boʻyicha 0299 “Uzoq muddatli ijara shartnomasi boʻyicha olingan asosiy vositalarning eskirishi” schyotida hisoblab borilgan eskirish summasi tegishli asosiy vositalarning eskirishini hisobga oluvchi schyotlarga (0200) oʻtkaziladi.

Agar uzoq muddatli ijara shartnomasining tugashi bilan asosiy vosita obyektlari ijaraga beruvchiga qaytarilsa, u holda hisobda 0299 “Uzoq muddatli ijara shartnomasi boʻyicha olingan asosiy vositalarning eskirishi” schyotining debeti va 0310 “Uzoq muddatli ijara shartnomasi boʻyicha olingan asosiy vositalar” schyotining krediti boʻyicha yozuvlar amalga oshiriladi.

Agar ijaraga olingan asosiy vositalar uzoq muddatli ijara shartnomasining muddati tugashiga qadar ijaraga beruvchiga qaytarilsa, u holda hisobda 0310 “Uzoq muddatli ijara shartnomasi boʻyicha olingan asosiy vositalar” schyotining krediti va 0299 “Uzoq muddatli ijara shartnomasi boʻyicha olingan asosiy vositalarning eskirishi” (hisoblangan eskirish summasiga), 6950 “Uzoq muddatli majburiyatlar — joriy qismi”, 7910 “Toʻlanadigan uzoq muddatli ijara” (ijara toʻlovlarining qoldiq summasiga) schyotlarining debeti boʻyicha yozuvlar amalga oshiriladi.

0310 “Uzoq muddatli ijara shartnomasi boʻyicha olingan asosiy vositalar” schyoti boʻyicha analitik hisob asosiy vositalarning turlari va alohida inventar obyektlari boʻyicha yuritiladi.

41. Uzoq muddatli ijara shartnomasi boʻyicha olingan asosiy vositalarni hisobga oluvchi schyotlar (0300)ning bogʻlanishi

42. Mulkchilik huquqi sugʻurtalovchiga tegishli nomoddiy aktivlarning mavjudligi va harakati toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi schyotlarda amalga oshiriladi:

0410 “Patentlar, litsenziyalar va nou-xau”;

0420 “Savdo markalari, tovar belgilari va sanoat namunalari”;

0430 “Dasturiy taʼminot”;

0440 “Yer va tabiat resurslaridan foydalanish huquqlari”;

0450 “Tashkiliy xarajatlar”;

0460 “Franchayz”;

0470 “Mualliflik huquqlari”;

0480 “Gudvill”;

0490 “Boshqa nomoddiy aktivlar”.

43. Obyektlarni nomoddiy aktivlarga kiritish tartibi va ularning tarkibi qonunchilik asosida hamda Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi tomonidan 2005-yil 25-martda 35-son bilan tasdiqlangan (7-sonli BHMS) “Nomoddiy aktivlar” (yangi tahrir) Buxgalteriya hisobining milliy standarti (2005-yil 27-iyun, roʻyxat raqami 1485 — Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2005-yil, 25-26-son, 188-modda) asosida tartibga solinadi.

44. Nomoddiy aktivlar quyidagi obyektlar uchun aniqlanadigan boshlangʻich bahoda nomoddiy aktivlarni hisobga oluvchi schyotlarda hisobga olinadi:

a) taʼsischilar tomonidan sugʻurtalovchining ustav kapitaliga ulush hisobidan kiritilgani — tomonlarning kelishuvi boʻyicha;

b) toʻlov asosida boshqa korxona va shaxslardan xarid qilingan ushbu obyektlarni xarid qilish va tayyor holatga keltirish boʻyicha amalga oshirilgan — haqiqiy xarajatlar boʻyicha;

v) boshqa korxona va shaxslardan tekinga olingan obyektlar — kirim qilish sanasidagi bozor bahosida yoki qabul qilish-topshirish hujjatlarida koʻrsatilgan qiymat boʻyicha;

g) sugʻurtalovchining oʻzi tomonidan yaratilgan yoki sugʻurtalovchining oʻzida ilmiy-tadqiqot ishlari natijasida olingan obyektlar — haqiqiy tannarxi boʻyicha.

45. Taʼsischilar tomonidan sugʻurtalovchining ustav kapitaliga ularning ulushlari hisobiga kiritilgan nomoddiy aktivlarni kirim qilish (0400) nomoddiy aktivlarni hisobga oluvchi schyotlarning debetida va 4610 “Ustav kapitaliga taʼsischilarning ulushlari boʻyicha qarzi” schyotining kreditida aks ettiriladi.

Boshqa korxona va shaxslardan xarid qilingan nomoddiy aktivlar, nomoddiy aktivlarni hisobga oluvchi schyotlarning debeti, 0830 “Nomoddiy aktivlarni xarid qilish” schyotining kreditiga kirim qilinadi.

Boshqa korxona va shaxslardan tekinga olingan nomoddiy aktivlarning kirim qilinishi nomoddiy aktivlarni hisobga oluvchi schyotlarning debetida, 8530 “Tekinga olingan mulk” schyoti bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi.

Agar nomoddiy aktiv sugʻurtalovchining oʻzi tomonidan yaratilsa va uni yaratish xarajatlarining aniq summasini aniqlash imkoni mavjud boʻlsa, u holda nomoddiy aktiv haqiqiy tannarxi boʻyicha aks ettiriladi. Nomoddiy aktivlarning haqiqiy tannarxini aniqlash imkoniyati mavjud boʻlmagan holda ushbu xarajatlar ilmiy-tadqiqot ishlari (ITI) yoki ilmiy-tadqiqot va sinov konstruktorlik ishlari (ITSKI) xarajatlari sifatida aks ettiriladi.

46. “Gudvill (firma bahosi)”ning buxgalteriya hisobi Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi tomonidan 2005-yil 25-martda 35-son bilan tasdiqlangan (7-sonli BHMS) “Nomoddiy aktivlar” (yangi tahrir) Buxgalteriya hisobining milliy standarti (2005-yil 27-iyun, roʻyxat raqami 1485 — Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2005-yil, 25-26-son, 188-modda) muvofiq amalga oshiriladi.

47. Nomoddiy aktivlar chiqib ketganda (sotilganda, tekinga berilganda va boshqalarda) ularning boshlangʻich qiymati nomoddiy aktivlarni hisobga oluvchi tegishli schyotlarning (0400) kreditidan 9220 “Boshqa aktivlarning chiqib ketishi” schyotining debetiga hisobdan chiqariladi.

48. Nomoddiy aktivlarni hisobga oluvchi schyotlar (0400)ning bogʻlanishi

49. Mulkchilik huquqi sugʻurtalovchiga tegishli boʻlgan nomoddiy aktivlar obyektlari boʻyicha jamlangan amortizatsiya toʻgʻrisida maʼlumotlar quyidagi schyotlarda umumlashtiriladi:

0510 “Patentlar, litsenziyalar va nou-xauning amortizatsiyasi”;

0520 “Savdo markalari, tovar belgilari va sanoat namunalarining amortizatsiyasi”;

0530 “Dasturiy taʼminotning amortizatsiyasi”;

0540 “Yer va tabiat resurslaridan foydalanish huquqlarining amortizatsiyasi”;

0550 “Tashkiliy xarajatlarning amortizatsiyasi”;

0560 “Franchayzning amortizatsiyasi”;

0570 “Mualliflik huquqlarining amortizatsiyasi”;

0590 “Boshqa nomoddiy aktivlarning amortizatsiyasi”.

50. Nomoddiy aktivlar amortizatsiyasi Soliq kodeksi va Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi tomonidan 2005-yil 25-martda 35-son bilan tasdiqlangan (7-sonli BHMS) “Nomoddiy aktivlar” (yangi tahrir) Buxgalteriya hisobining milliy standarti (2005-yil 27-iyun, roʻyxat raqami 1485 — Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2005-yil, 25-26-son, 188-modda) koʻzda tutilgan usullarga muvofiq, belgilangan meʼyorlar boʻyicha sugʻurtalovchi tomonidan hisoblab chiqilib, oyma-oy tegishliligiga qarab tannarxga yoki davr xarajatlariga olib boriladi.

51. Nomoddiy aktivlarga hisoblangan amortizatsiya summasi xarajatlarni hisobga oluvchi schyotlarning debeti va (0500) nomoddiy aktivlar amortizatsiyasini hisobga oluvchi schyotlarning kreditiga olib boriladi.

52. Nomoddiy aktivlarning chiqib ketishi (sotilishi, tekinga berilishi va boshqalar)da ular boʻyicha hisoblangan eskirish summasi (0500) nomoddiy aktivlar amortizatsiyasini hisobga oluvchi schyotlarning debetidan 9220 “Boshqa aktivlarning chiqib ketishi” schyotining kreditiga hisobdan chiqariladi.

Nomoddiy aktivlar amortizatsiyasini hisobga oluvchi schyotlar (0500) boʻyicha analitik hisob nomoddiy aktivlarning turlari va alohida obyektlari boʻyicha yuritiladi.

53. Nomoddiy aktivlarning amortizatsiyasini hisobga oluvchi schyotlar (0500)ning bogʻlanishi

54. Boshqa korxonalarning qimmatli qogʻozlariga, mamlakat hududida va xorijda tuzilgan shuʼba va qaram xoʻjalik jamiyatlari va boshqa korxonalarning ustav kapitallariga qilingan uzoq muddatli investitsiyalar (qoʻyilmalar)ning mavjudligi va harakati toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi schyotlarda amalga oshiriladi:

0610 “Qimmatli qogʻozlar”;

0620 “Shuʼba xoʻjalik jamiyatlariga investitsiyalar”;

0630 “Qaram xoʻjalik jamiyatlariga investitsiyalar”;

0640 “Chet el kapitali mavjud boʻlgan korxonalarga investitsiyalar”;

0690 “Boshqa uzoq muddatli investitsiyalar”.

55. Aktivlarni investitsiyalar tarkibiga kiritish va ularning turlari Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi tomonidan 1998-yil 25-dekabrda 65-son bilan tasdiqlangan Buxgalteriya hisobining milliy standarti (12-sonli BHMS) “Moliyaviy investitsiyalar hisobi” (1999-yil 16-yanvar, roʻyxat raqami 596 — Meʼyoriy hujjatlar axborotnomasi, 1999-yil, 3 va 6-son) va Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi tomonidan 1998-yil 14-oktabrda 50-son bilan tasdiqlangan Buxgalteriya hisobining milliy standarti (8-sonli BHMS) “Konsolidatsiyalashtirilgan moliyaviy hisobotlar va shuʼba xoʻjalik jamiyatlariga investitsiyalar hisobi” (1998-yil 28-dekabr, roʻyxat raqami 580 — Meʼyoriy hujjatlar axborotnomasi, 1999-yil, 6-son) bilan tartibga solinadi.

56. 0610 “Qimmatli qogʻozlar” schyotida davlat foizli obligatsiyalari va mahalliy qarzlar, aksiyalar va boshqa qimmatli qogʻozlarga qilingan uzoq muddatli investitsiya (quyilma)larning mavjudligi va harakati hisobga olinadi.

57. 0620 “Shuʼba xoʻjalik jamiyatlariga investitsiyalar”, 0630 “Qaram xoʻjalik jamiyatlariga investitsiyalar”, 0640 “Chet el kapitali mavjud boʻlgan korxonalarga investitsiyalar” schyotlarida tegishli chet el kapitali mavjud boʻlgan shuʼba va qaram xoʻjalik jamiyatlariga qilingan uzoq muddatli investitsiyalarning mavjudligi va harakati hisobga olinadi.

58. 0690 “Boshqa uzoq muddatli investitsiyalar” schyotida kelajakda moliyaviy naf olish maqsadida davlat korxonalari yoki boshqa xayriya, ekologiya jamiyatlariga qilingan uzoq muddatli investitsiyalar hisobga olinadi.

59. Aksiyalar, obligatsiyalar va boshqa qimmatli qogʻozlar sotib olish bahosida 0610 “Qimmatli qogʻozlar” schyotining debetida ushbu qoʻyilmalar hisobiga berilgan qiymatliklar hisobga olinadigan schyotlar bilan bogʻlangan holda hisobga olinadi.

60. Agar sugʻurtalovchi tomonidan xarid qilingan obligatsiyalar va shu kabi boshqa qimmatli qogʻozlarning xarid qiymati ularning nominal qiymatidan yuqori boʻlsa, u holda xarid qilingan vaqtdan to qoplash vaqtigacha boʻlgan davrda xarid qiymati va nominal qiymat oʻrtasidagi farq qismi hisobdan chiqariladi. Bunda 9690 “Moliyaviy faoliyat boʻyicha boshqa xarajatlar” schyotining debeti va 0610 “Qimmatli qogʻozlar” schyotining krediti boʻyicha yozuvlar amalga oshiriladi.

Agar sugʻurtalovchi tomonidan xarid qilingan obligatsiyalar va shu kabi boshqa qimmatli qogʻozlarning xarid qiymati ularning nominal qiymatidan past boʻlsa, u holda xarid qilingan vaqtdan to qoplash vaqtigacha boʻlgan davrda xarid qiymati va nominal qiymati oʻrtasidagi farq qismi qoʻshimcha hisoblanadi. Bunda 0610 “Qimmatli qogʻozlar” schyotining debeti va 9590 “Moliyaviy faoliyatning boshqa daromadlari” schyotining krediti boʻyicha yozuvlar amalga oshiriladi.

Yuqorida koʻrsatilgan har ikkala holatda ham qimmatli qogʻozlarni qoplash muddati kelganda 0610 “Qimmatli qogʻozlar” schyotida hisobga olingan baho nominal qiymatga toʻgʻri kelishi lozim.

Qimmatli qogʻozlar boʻyicha foizlar (dividendlar) hisoblanganda 4830 “Olinadigan foizlar” yoki 4840 “Olinadigan dividendlar” schyotining debeti va 9530 “Foizlar koʻrinishidagi daromadlar” yoki 9520 “Dividendlar koʻrinishidagi daromadlar” schyotlarining krediti boʻyicha yozuvlar amalga oshiriladi.

Uzoq muddatli investitsiyalarni hisobga oluvchi schyotlar boʻyicha analitik hisob uzoq muddatli investitsiyalarning turlari va ushbu investitsiyalar amalga oshirilgan obyektlar (qimmatli qogʻozlarni sotuvchi-korxonalar, sugʻurtalovchi ishtirokchisi hisoblangan shuʼba va qaram xoʻjalik jamiyatlari va shu kabilar) boʻyicha yuritiladi. Bunda analitik hisobning tashkil qilinishi Oʻzbekiston Respublikasi hududi va xorijdagi obyektlarga qilingan uzoq muddatli investitsiyalar toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni olish imkoniyatini taʼminlashi lozim.

61. Uzoq muddatli investitsiyalarni hisobga oluvchi schyotlar (0600)ning bogʻlanishi

62. Qurilayotgan (taʼmirlanayotgan) kapital qoʻyilma obyektlarida oʻrnatish uchun moʻljallangan va montajni talab qiluvchi texnologik, energetik va ishlab chiqarish asbob-uskunalarning (shuningdek, laboratoriya, tajriba moslamalari va ustaxonalar uchun moʻljallangan asbob-uskunalar) mavjudligi va harakati toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi schyotlarda amalga oshiriladi:

0710 “Oʻrnatiladigan asbob-uskunalar — mahalliy”

0720 “Oʻrnatiladigan asbob-uskunalar — xorijiy”.

63. Montajni talab qiluvchi asbob-uskunalarga ularning qismlari yigʻilganidan soʻng va fundamentga yoki tayanchga, polga, qavatlar oʻrtasidagi ustunlarga va boshqa bino va inshootlarning konstruksiyalariga mustahkamlangandan soʻng ishga tushiriladigan koʻtarma asbob-uskunalar shuningdek, shu kabi asbob-uskunalarning ehtiyot qismlari kiradi. Bunday asbob-uskunalar tarkibiga shuningdek, nazorat-oʻlchov apparatlari yoki oʻrnatiladigan asbob-uskuna tarkibida yigʻish-oʻrnatish uchun moʻljallangan boshqa asboblar kiradi.

64. Oʻrnatiladigan asbob-uskunalarni hisobga oluvchi schyotlarda (0700) montajni talab qilmaydigan asbob-uskunalar: transport vositalari, mustaqil turuvchi stanoklar, qurilish mexanizmlari, qishloq xoʻjaligi mashinalari, ishlab chiqarish vositalari, inventarlar, oʻlchov asboblari va boshqalar hisobga olinmaydi. Montajni talab qilmaydigan asbob-uskunalarni xarid qilish xarajatlari ular sugʻurtalovchiga kelib tushishi bilan bevosita 0820 “Asosiy vositalarni xarid qilish” schyotida aks ettiriladi.

65. Asbob-uskunalar oʻrnatiladigan asbob-uskunalarni hisobga oluvchi schyotlar (0700)da sugʻurtalovchi omborlariga ushbu qiymatliklarni yetkazib berish va tayyorlash xarajatlari hamda xarid qilish (tayyorlash) baholari qiymatidan tashkil topadigan haqiqiy xarid qilish tannarxi boʻyicha hisobga olinadi.

Sugʻurtalovchining ustav kapitaliga taʼsischilarning ulushlari hisobiga kiritilgan asbob-uskunalarni kirim qilish 0710 “Oʻrnatiladigan asbob-uskunalar — mahalliy”, 0720 “Oʻrnatiladigan asbob-uskunalar — xorijiy” schyotlarining debeti va 4610 “Ustav kapitaliga taʼsischilarning ulushlari boʻyicha qarzi” schyotining krediti boʻyicha aks ettiriladi.

66. Quruvchi (buyurtmachi) tomonidan qurilish maydoniga keltirilgan montaj va oʻrnatishni talab qiluvchi asbob-uskunalar pudratchi tomonidan balansdan tashqari 005 “Oʻrnatish uchun qabul qilingan uskunalar” schyotiga qabul qilinadi. Ushbu montajga berilgan asbob-uskunalar yoki ularning qismlari qiymatini pudratchi balansdan tashqari 005 “Oʻrnatish uchun qabul qilingan uskunalar” schyotidan hisobdan chiqaradi. Pudratchiga berilgan, biroq doimiy foydalanish joyiga oʻrnatish va montaj qilish hali boshlanmagan asbob-uskunalar qiymati quruvchida hisobdan chiqarilmaydi.

Oʻrnatiladigan asbob-uskunalarni hisobga oluvchi schyotlar (0700) boʻyicha analitik hisob asbob-uskunalarning turlari va saqlanish joylari boʻyicha yuritiladi.

67. Oʻrnatiladigan asbob-uskunalarni hisobga oluvchi schyotlar (0700)ning bogʻlanishi

68. Sugʻurtalovchining asosiy vositalar va nomoddiy aktivlarga investitsiyalari, shuningdek, mahsuldor va ishchi hayvonlarning asosiy podasini tashkil qilish boʻyicha xarajatlar toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi schyotlarda amalga oshiriladi:

0810 “Tugallanmagan qurilish”;

0820 “Asosiy vositalarni xarid qilish”;

0830 “Nomoddiy aktivlarni xarid qilish”;

0840 “Asosiy podani tashkil qilish”;

0850 “Yerni obodonlashtirishga kapital qoʻyilmalar”;

0860 “Uzoq muddatli ijara shartnomasi boʻyicha olingan asosiy vositalarga kapital qoʻyilmalar”;

0890 “Boshqa kapital qoʻyilmalar”.

69. 0810 “Tugallanmagan qurilish” schyotida (qurilish pudrat yoki xoʻjalik usulida amalga oshirilishdan qatʼi nazar) kapital qurilish smetalari, smeta-loyiha hisob-kitoblarida va titul roʻyxatlarida keltirilgan bino va inshootlarni barpo etish, uskunalar, asboblar, inventarlar va boshqa jihozlarni sotib olish boʻyicha xarajatlar hisobga olinadi.

70. 0820 “Asosiy vositalarni xarid qilish” schyotida asosiy vositalarni xarid qilish, oʻrnatish va yigʻish bilan bogʻliq barcha xarajatlar hisobga olinadi.

71. 0830 “Nomoddiy aktivlarni xarid qilish” schyotida nomoddiy aktivlarni xarid qilish yoki sugʻurtalovchining oʻzida yaratilishi bilan bogʻliq barcha xarajatlar hisobga olinadi.

72. 0840 “Asosiy podani tashkil qilish” schyotida: asosiy podaga oʻtkaziladigan xoʻjalikdagi yosh ishchi hayvonlarni oʻstirish boʻyicha xarajatlar; asosiy poda uchun xarid qilingan katta yoshdagi ishchi hayvonlarning qiymati, shuningdek, ularni yetkazib berish bilan bogʻliq xarajatlar; boshqa korxonalardan tekinga olingan katta yoshdagi hayvonlarni xoʻjalikka yetkazib berish bilan bogʻliq xarajatlar hisobga olinadi.

Asosiy podaga oʻtkaziladigan yosh hayvonlar haqiqiy tannarx boʻyicha baholanadi. Asosiy podaga oʻtkaziladigan yosh ishchi hayvonlarning barcha turlarining qiymati yil davomida 2710 “Xizmat koʻrsatuvchi xoʻjaliklar” schyotidan 0840 “Asosiy podani tashkil qilish” schyotining debetiga yil boshida hisobda turgan balans qiymatiga, yil boshidan to hayvonlarni asosiy podaga oʻtkazish vaqtigacha boʻlgan davrda ortgan vazni yoki oʻsgan vaznining reja tannarxini qoʻshgan holda, hisobdan chiqariladi. Bir vaqtning oʻzida, yosh hayvonlarni asosiy podaga oʻtkazishda 0170 “Ishchi hayvonlar” schyoti debetlanadi va 0840 “Asosiy podani tashkil qilish” schyoti kreditlanadi. Yil oxirida hisobot kalkulyatsiyasi tuzilgandan keyin yil davomida oʻtkazilgan yosh hayvonlarning koʻrsatilgan qiymati bilan uning haqiqiy tannarxi oʻrtasidagi farq 2710 “Xizmat koʻrsatuvchi xoʻjaliklar” schyotidan 0840 “Asosiy podani tashkil qilish” schyotiga, bir vaqtning oʻzida hayvonning bahosini aniqlab, qoʻshimcha 0170 “Ishchi hayvonlar” schyotlariga hisobdan chiqariladi.

Chetdan xarid qilingan katta yoshdagi ishchi hayvonlarning qiymati 0840 “Asosiy podani tashkil qilish” schyotining debetiga uni yetkazib berish xarajatlari bilan birgalikda, xarid qilishning haqiqiy tannarxi boʻyicha kirim qilinadi.

Asosiy podani tashkil etishning tugallangan muomalalari boʻyicha xarajatlar 0840 “Asosiy podani tashkil qilish” schyotidan 0170 “Ishchi hayvonlar” schyotining debetiga hisobdan chiqariladi.

73. 0850 “Yerni obodonlashtirishga kapital qoʻyilmalar” schyotida sugʻurtalovchining yer maydonini obodonlashtirish boʻyicha xarajatlari, shuningdek, kirish yoʻllari, avtomobil va boshqa transport vositalarining toʻxtash maydonlari, devorlar va koʻkalamzorlashtirishning boshqa turlari qiymati hisobga olinadi.

Yer maydonlari, oʻrmon va suv havzalari va koʻp yillik oʻsimliklarga qilingan inventar xususiyatiga ega boʻlgan kapital qoʻyilmalar, asosiy vositalar tarkibiga, kompleks ishlar tugashidan qatʼi nazar, foydalanishga qabul qilingan maydonlarga tegishli xarajatlar summasi boʻyicha kiritiladi.

74. 0860 “Uzoq muddatli ijara shartnomasi boʻyicha olingan asosiy vositalarga kapital qoʻyilmalar” schyotida uzoq muddatli ijara shartnomasi boʻyicha ijaraga olingan mulkni obodonlashtirish hamda uning taʼmirlanishi va modernizatsiyasiga qilinadigan kapital qoʻyilmalar hisobga olinadi.

75. Kapital qoʻyilmalarni hisobga oluvchi schyotlarning debetida asosiy vositalar obyektlarining boshlangʻich qiymatiga oʻrnatilgan tartibda qoʻshiladigan quruvchining barcha haqiqiy xarajatlari, shuningdek, sugʻurtalovchining asosiy vositalarni, nomoddiy aktivlarni xarid qilish, asosiy podani tashkil etish va boshqa kapital qoʻyilmalar bilan bogʻliq xarajatlar aks ettiriladi.

Kapital qoʻyilmalarni hisobga oluvchi schyotlar boʻyicha qoldiq, sugʻurtalovchining tugallanmagan qurilishga, asosiy vositalar, nomoddiy aktivlarni xarid qilish, yerni va uzoq muddatli ijara shartnomasi boʻyicha olingan asosiy vositalarni obodonlashtirishga qilingan kapital qoʻyilmalar miqdorini, shuningdek, asosiy podani tashkil etish boʻyicha tugallanmagan xarajatlar summasini aks ettiradi.

Kapital qoʻyilmalarni hisobga oluvchi schyotlar (0800) boʻyicha analitik hisob kapital qoʻyilmalarning har bir yoʻnalishi boʻyicha yuritiladi. Bunda analitik hisobning tashkil etilishi quyidagi xarajatlar haqida maʼlumot olish imkonini berishi lozim:

a) qurilish va rekonstruksiya ishlari; burgʻulash ishlari; asbob-uskunalarni yigʻish; oʻrnatiladigan asbob-uskunalarni xarid qilish; montajni talab qilmaydigan asbob-uskunalarni xarid qilish, shuningdek, kapital qoʻyilmalarning smetalarida nazarda tutilgan asboblar va inventarlarni xarid qilish loyiha-qidiruv ishlariga oid va boshqa kapital qoʻyilmalar boʻyicha xarajatlar;

b) asosiy vositalar va nomoddiy aktivlarni xarid qilish xarajatlari — asosiy vositalar va nomoddiy aktivlarning turlari va nomlari boʻyicha;

v) yer va uzoq muddatli ijara shartnomasi boʻyicha olingan asosiy vositalarni obodonlashtirish xarajatlari — obyektlarning turi va nomi boʻyicha;

g) asosiy podani tashkil etish xarajatlari — hayvonlarning turlari (yirik shoxli hayvonlar, qoʻylar, otlar va boshqalar) boʻyicha.

76. Kapital qoʻyilmalarni hisobga oluvchi schyotlar (0800)ning bogʻlanishi

77. Quyidagi hisob-kitoblarning uzoq muddatli qismi:

a) xaridorlar va buyurtmachilar bilan olingan veksellar boʻyicha;

b) ijarachilar bilan ularning uzoq muddatli ijara shartnomasi asosida olgan asosiy vositalari boʻyicha;

v) mol yetkazib beruvchilar bilan — ularga tovar-moddiy boyliklar va boshqa aktivlarni yetkazib berish uchun berilgan boʻnaklar boʻyicha;

g) xaridorlar va buyurtmachilar bilan tovarlar, tayyor mahsulot, bajarilgan ishlar va koʻrsatilgan xizmatlar uchun olinadigan schyotlar boʻyicha;

d) ajratilgan boʻlinmalar bilan tovarlar, tayyor mahsulot, bajarilgan ishlar va koʻrsatilgan xizmatlar uchun olinadigan schyotlar boʻyicha;

e) korxonalar va tashkilotlar bilan berilgan qarzlar boʻyicha;

j) moddiy-javobgar shaxslar va sugʻurtalovchining xodimlari bilan moddiy zararni qoplash boʻyicha;

z) boshqa yuridik va jismoniy shaxslar bilan sugʻurtalovchiga yuqorida keltirilmagan turli qarzlar boʻyicha;

i) vaqtinchalik farqlar boʻyicha kechiktirilgan daromad (foyda) soligʻi boʻyicha;

k) obligatsiyalar diskontlari boʻyicha kechiktirilgan xarajatlar;

l) boshqa kechiktirilgan xarajatlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni umumlashtirish quyidagi schyotlarda amalga oshiriladi:

0910 “Olingan veksellar”;

0920 “Uzoq muddatli ijara boʻyicha olinadigan toʻlovlar”;

0930 “Xodimlarning uzoq muddatli qarzlari”;

0940 “Boshqa uzoq muddatli debitor qarzlar”;

0950 “Vaqtinchalik farqlar boʻyicha kechiktirilgan daromad (foyda) soligʻi”;

0960 “Diskont (chegirma)lar boʻyicha uzoq muddatli kechiktirilgan xarajatlar”;

0990 “Boshqa uzoq muddatli kechiktirilgan xarajatlar”.

78. 0910 “Olingan veksellar” schyotida xaridorlar va buyurtmachilardan ular sotib olgan tovar-moddiy zaxiralari va boshqa aktivlar, ular uchun bajarilgan ishlar va koʻrsatilgan xizmatlar boʻyicha xaridorlar va buyurtmachilar tomonidan toʻlov hujjati sifatida veksel taqdim qilishi natijasida, ulardan olinishi kerak boʻlgan toʻlov summasi hisobga olinadi. Bunda shunday hisob-kitoblar sodir boʻlganda, olinadigan schyotlarning uzoq muddatli qismi 0910 “Olingan veksellar” schyotining debeti va 9010 “Tayyor mahsulotlarni sotishdan daromadlar”, 9020 “Tovarlarni sotishdan daromadlar”, 9030 “Ishlar bajarish va xizmatlar koʻrsatishdan daromadlar”, 9210 “Asosiy vositalarning chiqib ketishi”, 9220 “Boshqa aktivlarning chiqib ketishi” schyotlarining kreditida aks ettiriladi.

79. 0920 “Uzoq muddatli ijara boʻyicha olinadigan toʻlovlar” schyoti ijaraga beruvchi sugʻurtalovchida mulkning uzoq muddatli ijara shartnomasi boʻyicha muomalalarni hisobga olishda foydalaniladi.

Asosiy vosita obyektlarini uzoq muddatli ijara shartnomasi boʻyicha berishda ijaraga beruvchi obyektlarning qiymatini umumiy tartibda hisobdan chiqaradi. Bunda uzoq muddatli ijaraga berilgan asosiy vosita obyektlarining qiymati ijarachi va ijaraga beruvchi bilan kelishilgan bahoda uzoq muddatli qismi 0920 “Uzoq muddatli ijara boʻyicha olinadigan toʻlovlar” schyotining debetiga, joriy qismi 4810 “Uzoq muddatli ijara boʻyicha olinadigan joriy toʻlovlar” schyotining debetiga va debitorlik qarzining jami summasi 9210 “Asosiy vositalarning chiqib ketishi” schyotining kreditiga oʻtkaziladi.

9210 “Asosiy vositalarning chiqib ketishi” schyoti boʻyicha kreditdagi saldo (ijaraga berilgan asosiy vosita obyektlarining ijarachi va ijaraga beruvchi tomonidan kelishilgan bahodagi qiymati bilan bu obyektlarning qoldiq qiymati oʻrtasidagi farq) kechiktirilgan foyda sifatida 7230 “Boshqa uzoq muddatli kechiktirilgan daromadlar” schyotiga uzoq muddatli qismi va 6230 “Boshqa kechiktirilgan daromadlar” schyotiga joriy qismi hisobdan chiqariladi.

Ijaraga berilgan asosiy vosita obyektlarining ijarachi va ijaraga beruvchi kelishgan bahodagi qiymati bilan ushbu obyektlarning qoldiq qiymati oʻrtasidagi farqning tegishli qismi ijara haqi kelib tushganda 6230 “Boshqa kechiktirilgan daromadlar” schyotidan 9550 “Uzoq muddatli ijaradan daromadlar” schyotining kreditiga hisobdan chiqariladi.

Hisobot yilining oxirida ijaraga beruvchi joriy yilda kelib tushadigan summalarni 0920 “Uzoq muddatli ijara boʻyicha olinadigan toʻlovlar” schyotining kreditidan 4810 “Uzoq muddatli ijara boʻyicha olinadigan joriy toʻlovlar” schyotining debetiga oʻtkazadi. Ijara haqining kelib tushishi pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlarning debeti va 4810 “Uzoq muddatli ijara boʻyicha olinadigan joriy toʻlovlar” schyotining kreditida aks ettiriladi.

Agar asosiy vositalar obyekti ijara muddatining tugashiga qadar ijarachining mulkiga oʻtsa, u holda sotib olish bahosi toʻlangan ijara haqini chegirib tashlagan holda yuqorida koʻrib oʻtilgan ijara haqining kelib tushishini aks ettirish tartibida sotib olish vaqtida aks ettiriladi.

0920 “Uzoq muddatli ijara boʻyicha olinadigan toʻlovlar” schyoti boʻyicha analitik hisob har bir ijara shartnomasi boʻyicha yuritiladi.

80. 0930 “Xodimlarning uzoq muddatli qarzlari” schyotida sugʻurtalovchi xodimlariga kreditga sotilgan tovarlar boʻyicha hisob-kitoblar, berilgan qarzlar boʻyicha ularning qarzdorligi, xodimlarning sugʻurtalovchiga pul mablagʻlari, tovar-moddiy qiymatliklarining kamomadi va oʻgʻirlanishi, yaroqsizligi natijasida yetkazilgan moddiy zararlarning qoplanishi shuningdek, boshqa turdagi zararlarning qoplanishi va shu kabilar hisobga olinadi.

Kreditga tovar sotib olgan shaxs ishlaydigan sugʻurtalovchi ularga berilgan kreditni savdo sugʻurtalovchilari tomonidan bank krediti hisobidan toʻliq qoplashi mumkin. Bunda bank savdo korxonalarining tegishli hisob-kitob hujjatlarini oʻzining krediti hisobidan toʻlaydi. Ushbu muomala sugʻurtalovchilarda 0930 “Xodimlarning uzoq muddatli qarzlari” schyotining debeti va 7810 “Uzoq muddatli bank kreditlari” schyotining kreditida aks ettiriladi.

Xodimlarga berilgan qarzlar summasi 0930 “Xodimlarning uzoq muddatli qarzlari” schyotining debetida pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi.

Kreditga sotilgan tovarlar, berilgan qarzlar, moddiy va boshqa zararlarning qoplanishi boʻyicha qarzlarning uzoq muddatli qismining joriy debitorlik qarzlari qismiga oʻtkazilishida 4710 “Kreditga sotilgan tovarlar boʻyicha xodimlarning qarzi”, 4720 “Berilgan qarzlar boʻyicha xodimlarning qarzi”, 4730 “Moddiy zararni qoplash boʻyicha xodimlarning qarzi”, 4790 “Xodimlarning boshqa qarzlari” schyotlarining debeti, 0930 “Xodimlarning uzoq muddatli qarzlari” schyotining krediti boʻyicha yozuv amalga oshiriladi.

0930 “Xodimlarning uzoq muddatli qarzlari” schyoti boʻyicha analitik hisob sugʻurtalovchining har bir xodimi boʻyicha yuritiladi.

81. 0940 “Boshqa uzoq muddatli debitor qarzlar” schyotida xaridorlar va buyurtmachilardan daʼvolar va boshqalar boʻyicha olinadigan schyotlarning uzoq muddatli qismi hisobga olinadi.

Yuqorida keltirilgan schyotlar boʻyicha analitik hisob xaridorlar va buyurtmachilarga berilgan har bir schyot boʻyicha yuritiladi. Analitik hisobning tashkil qilinishi veksellar, xaridorlar va buyurtmachilar bilan hisob-kitoblar boʻyicha qarzlar toʻgʻrisida maʼlumotlarni olish imkoniyatini berishi lozim.

82. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1999-yil 5-fevraldagi 54-sonli qarori (OʻzR QT, 1999-yil, 2-son, 9-modda) bilan tasdiqlangan “Mahsulot (ish, xizmat)larni ishlab chiqarish va sotish xarajatlarining tarkibi hamda moliyaviy natijalarni shakllantirish tartibi toʻgʻrisida”gi Nizomning 2-ilovasiga muvofiq joriy hisobot davrida toʻlanadigan soliqning uzoq muddatli qismi 0950 “Vaqtinchalik farqlar boʻyicha kechiktirilgan daromad (foyda) soligʻi” schyotida hisobga olinadi. Vaqtinchalik farqlarga oid xarajatlar boʻyicha soliqni hisoblash 0930 “Vaqtinchalik farqlar boʻyicha kechiktirilgan daromad (foyda) soligʻi” schyotining debeti va 6410 “Budjetga toʻlovlar boʻyicha qarzlar (turlari boʻyicha)” schyotining kreditida aks ettiriladi. Keyinchalik bu xarajatlarning jami foydali xizmat muddati davomida yoki 10 yil mobaynida, bu muddatlarning qaysi biri qisqaroq boʻlishidan kelib chiqqan holda, (vaqt oraligʻidagi farqlar) soliqning tegishli qismi uzoq muddatli qismdan joriy qismga oʻtkaziladi, bu esa 3210 “Vaqtinchalik farqlar boʻyicha kechiktirilgan daromad (foyda) soligʻi” schyotining debeti va 0950 “Vaqtinchalik farqlar boʻyicha kechiktirilgan foyda (daromad) soligʻi” schyotining kreditida aks ettiriladi. Tegishli muddatda toʻlanadigan foyda (daromad) soligʻini hisoblashda ushbu summa hisobga olinadi.

Vaqtinchalik farqlar — bu daromad va xarajatlarning ayrim moddalari soliqqa tortiladigan foydaga kiritiladigan hisobot davri bilan ushbu moddalar hisob foydasiga kiritiladigan hisobot davrining muvofiq kelmasligi natijasida yuzaga keladigan hisobot davridagi soliqqa tortiladigan va hisob foydasi oʻrtasidagi farqdir.

Xarajatlarning tegishli summasiga soliqlar kamaytirilishi yuz beradigan davrlar kelganda soliqlar summasi 6410 “Budjetga toʻlovlar boʻyicha qarz (turlari boʻyicha)” schyotining debeti va 3210 “Vaqtinchalik farqlar boʻyicha kechiktirilgan daromad (foyda) soligʻi” schyotining kreditida aks ettiriladi. Shunday qilib, 0950 “Vaqtinchalik farqlar boʻyicha kechiktirilgan daromad (foyda) soligʻi” schyotining debetidagi qoldiq kelgusi davrlarda budjetga toʻlanadigan umumiy soliq summasining kamaytirish zarur boʻlgan soliq summasining uzoq muddatli qismini koʻrsatadi.

83. 0960 “Diskont (chegirma)lar boʻyicha uzoq muddatli kechiktirilgan xarajatlar” schyotida xarajatlarga qoplash muddati davomida taqsimlanib boriladigan obligatsiya diskont (chegirma)lari boʻyicha sugʻurtalovchining uzoq muddatli kechiktirilgan xarajatlari aks ettiriladi. Ushbu schyot faqat obligatsiyalarni sotuvchi (emitent)lar tomonidan foydalaniladi. Obligatsiyalarning chegirma bilan sotilishi 0960 “Diskont (chegirma)lar boʻyicha uzoq muddatli kechiktirilgan xarajatlar” schyoti va olingan summaga pul mablagʻlarini hisobga oluvchi schyotlarning debetida va 7830 “Toʻlanadigan obligatsiyalar” schyotining kreditida aks ettiriladi. Obligatsiyalar boʻyicha foizlarning joriy qismi hisobdan chiqarilganda 0960 “Diskont (chegirma)lar boʻyicha uzoq muddatli kechiktirilgan xarajatlar” schyoti 3220 “Diskont (chegirma)lar boʻyicha kechiktirilgan xarajatlar” schyoti bilan bogʻlangan holda kreditlanadi.

84. 0990 “Boshqa uzoq muddatli kechiktirilgan xarajatlar” schyotida 0960 “Diskont (chegirma)lar boʻyicha uzoq muddatli kechiktirilgan xarajatlar” va 0950 “Vaqtinchalik farqlar boʻyicha kechiktirilgan daromad (foyda) soligʻi” schyotlarida koʻrsatilmagan boshqa kechiktirilgan xarajatlar aks ettiriladi. Ushbu xarajatlarni ishlab chiqarish, davr xarajatlari, moliyaviy faoliyat xarajatlariga hisobdan chiqariladigan muddati qonunchilik asosida tartibga solinadi. Bunda boshqa kechiktirilgan xarajatlarning uzoq muddatli qismi 0990 “Boshqa uzoq muddatli kechiktirilgan xarajatlar” schyotining debetida, joriy qismi esa 3290 “Boshqa kechiktirilgan xarajatlar” schyotining debetida aks ettiriladi.

0990 “Boshqa uzoq muddatli kechiktirilgan xarajatlar” schyoti boʻyicha analitik hisob har bir berilgan boʻnak boʻyicha mol yetkazib beruvchi yoki pudratchi boʻyicha yuritiladi.

85. Uzoq muddatli debitor qarzlari va kechiktirilgan xarajatlarni hisobga oluvchi schyotlar (0900)ning bogʻlanishi

86. Ushbu kichik boʻlimning schyotlari quyidagilarning mavjudligi va harakati toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish uchun moʻljallangan:

a) xizmatlar koʻrsatish jarayonida foydalanish uchun moʻljallangan xom ashyo zaxiralari, materiallar, sotib olingan yarim tayyor mahsulotlar va butlovchi buyumlar, yoqilgʻi, idishlar, ehtiyot qismlar, inventar va xoʻjalik jihozlari, boshqa materiallar;

b) tugallanmagan xizmatlar koʻrsatish.

87. Tovar-moddiy zaxiralari hisobini tashkil qilishda ularning tarkibi, holati, harakati, miqdori, xarid qilinishi, qayta baholash tartibi va hokazolarga eʼtibor qaratish lozim. Hisob maʼlumotlari mahsulot tannarxini pasaytirish imkoniyatlarini qidirib topish, moddiy qiymatliklardan tejamli foydalanish, xarajat meʼyorlarini kamaytirish, ularni tegishli holatda saqlash va ularning butligini taʼminlash toʻgʻrisidagi axborotlardan iborat boʻlishi lozim.

88. Ushbu boʻlimda quyidagi schyotlarning hisob tartibi yoritiladi:

1000 — Materiallarni hisobga oluvchi schyotlar;

1500 — Materiallarni tayyorlash va xarid qilishni hisobga oluvchi schyotlar;

1600 — Materiallar qiymatidagi farqlarni hisobga oluvchi schyotlar;

2000 — Sugʻurta ishini yuritish xarajatlarini hisobga oluvchi schyotlar;

2200 — Sugʻurta tovonlarini hisobga oluvchi schyotlar;

2300 — Yordamchi ishlab chiqarishni hisobga oluvchi schyotlar;

2400 — Qayta sugʻurta qilishga oid ragʻbatlantirishlar boʻyicha xarajatlarni hisobga oluvchi schyotlar;

2500 — Umumishlabchiqarish xarajatlarini hisobga oluvchi schyotlar;

2600 — Ishlab chiqarishdagi yaroqsiz mahsulotlarni hisobga oluvchi schyotlar;

2700 — Xizmat koʻrsatuvchi xoʻjaliklarni hisobga oluvchi schyotlar.

89. Qiymatliklarni tovar-moddiy zaxiralari tarkibiga kiritish va ularning hisobini yuritish tartibi Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi tomonidan 2006-yil 15-iyunda 52-son bilan tasdiqlangan (4-sonli BHMS) “Tovar-moddiy zaxiralari” Buxgalteriya hisobining milliy standarti (2006-yil 17-iyul, roʻyxat raqami 1595 — Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2006-yil, 28-29-son, 282-modda) bilan tartibga solinadi.

90. Sugʻurtalovchiga tegishli boʻlgan xom ashyo, materiallar, yoqilgʻi, ehtiyot qismlar, butlovchi buyumlar, sotib olingan yarim tayyor mahsulotlar, konstruksiyalar, detallar, idishbob materiallar, inventarlar, xoʻjalik jihozlari va sh.k. qiymatliklarning mavjudligi va harakati toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish quyidagi schyotlarda amalga oshiriladi:

1010 “Xom ashyo va materiallar”;

1020 “Butlovchi buyumlar”;

1030 “Yoqilgʻilar”;

1040 “Ehtiyot qismlar”;

1050 “Qurilish materiallari”;

1060 “Idish va idishbob materiallar”;

1070 “Chetga qayta ishlash uchun berilgan materiallar”;

1080 “Inventar va xoʻjalik jihozlari”;

1090 “Boshqa materiallar”.

91. Materiallar hisobda ikkita bahoning eng pasti boʻyicha materiallarni hisobga oluvchi schyotlarda — haqiqiy tannarxi (sotib olish bahosi yoki ishlab chiqarish tannarxi) boʻyicha yoki bozor bahosi (sotishning sof qiymati) boʻyicha hisobga olinadi.

92. Zarur hollarda (ishlatiladigan materiallarning nomenklaturasi katta boʻlganda, sugʻurtalovchi ichida materiallarning harakati intensiv boʻlganda, qishloq xoʻjaligida ishlab chiqarishida va boshqalarda) materiallar hisobi hisob bahosi boʻyicha yuritilishi mumkin. Hisob bahosi sifatida reja tannarxi, oʻrtacha sotib olish narxlari, ulgurji va boshqalar qabul qilinadi. Materiallarni hisob bahosi boʻyicha hisobga olishda, har oy, haqiqiy tannarxi koʻrsatilgan bahosining qiymatidan farqlanish summasi va foizlari hisoblab chiqiladi. Farqlar 1610 “Materiallar qiymatidagi farqlar” schyotida hisobga olinadi.

93. 1010 “Xom ashyo va materiallar” schyotida quyidagilarning mavjudligi va harakati hisobga olinadi:

a) ishlab chiqarilayotgan mahsulotning tarkibiga kiradigan, uning asosini tashkil etadigan yoki uni tayyorlashda (ishlab chiqarishda) zarur tarkibiy qismlar hisoblaniladigan xom ashyo va asosiy materiallar;

b) mahsulot ishlab chiqarishda yoki xoʻjalik ehtiyojlari uchun sarflanadigan, texnik maqsadlar va ishlab chiqarish jarayoniga yordamlashishda ishtirok etadigan yordamchi materiallar;

v) qayta ishlash uchun tayyorlangan qishloq xoʻjaligi mahsulotlari va h. k.;

g) yem-xashak va toʻshamalar. Oʻzida ishlab chiqarilgan yem-xashak va toʻshamalar yil oxirida haqiqiy tannarxiga toʻgʻrilash bilan yil davomida reja tannarxi boʻyicha aks ettiriladi.

94. 1020 “Butlovchi buyumlar” schyotida tayyor butlovchi buyumlar, qurilish detallari va konstruksiyalarning mavjudligi va harakati hisobga olinadi. Ilmiy-tadqiqot yoki konstruktorlik mavzusi boʻyicha ilmiy va sinov ishlarini amalga oshirish uchun kerak boʻlgan butlovchi buyumlar, maxsus asbob-uskunalar, asboblar, qurilmalar, moslamalar va hokazolarni chetdan xarid qiluvchi sugʻurtalovchilar, ushbu qiymatliklarni 1020 “Butlovchi buyumlar” schyotida hisobga oladilar.

95. 1030 “Yoqilgʻilar” schyotida neft mahsulotlari, yoqilgʻi-moylash materiallari (YOMM) (neft, benzin, kerosin, dizel yoqilgʻisi, yogʻ va hokazolar), qattiq yoqilgʻi (koʻmir, oʻtin va hokazolar) va gazsimon yoqilgʻi (gaz, gazolin) shuningdek, ishlab chiqarish chiqindilari va qattiq yoqilgʻi sifatida ishlatiladigan ikkilamchi material qiymatliklarning mavjudligi va harakati hisobga olinadi. Yoqilgʻi-moylash materiallari (YOMM) uchun talonlardan foydalanilganda ham ularning hisobi 1030 “Yoqilgʻilar” schyotida yuritiladi.

96. 1040 “Ehtiyot qismlar” schyotida mashina, uskuna, transport vositalari va boshqalarni taʼmirlash va eskirgan qismini almashtirish uchun moʻljallangan asosiy faoliyat uchun xarid qilingan yoki tayyorlangan, ehtiyot qismlarning mavjudligi va harakati, hamda zaxiradagi avtomobil shinalari hisobga olinadi. Shu yerda taʼmirlash zavodlarida va texnik servis punktlarida sugʻurtalovchining taʼmirlash boʻlimlarida qilingan (yaratilgan) agregatlar, dvigatellar, uskunalar, toʻliq komplektli mashinalarning almashish fondi harakati ham hisobga olinadi.

97. 1050 “Qurilish materiallari” schyotida qurilish konstruksiyalari va detallari, bino va inshootlarning qismlari, konstruksiya va detallarini qurish va pardoz qilish, qurilish detallarini tayyorlash, qurilish va montaj ishlarida ishlab chiqarish ehtiyojlari uchun ishlatiladigan, shuningdek, boshqa ehtiyojlar uchun chetdan sotib olingan va oʻzida ishlab chiqilgan qurilish materiallarining mavjudligi va harakati hisobga olinadi.

98. 1060 “Idish va idishbob materiallar” schyotida idishlarning barcha turlari (xoʻjalik inventari sifatida foydalaniladigan idishlardan tashqari) shuningdek, idishlar tayyorlash va taʼmirlash uchun moʻljallangan materiallar va detallar (yashiklarni yigʻish uchun detallar, bochka taxtasi, temir gardish va boshqalar)ning mavjudligi va harakati yuritiladi. Yuklanadigan mahsulotlarning butligi va saqlanishini taʼminlash maqsadida vagonlar, barjalar, samolyotlar, kemalarni qoʻshimcha jihozlash uchun moʻljallangan buyumlar 1010 “Xom ashyo va materiallar” schyotida hisobga olinadi.

99. 1070 “Chetga qayta ishlash uchun berilgan materiallar” schyotida chetga qayta ishlash uchun berilgan materiallarning mavjudligi va harakati hisobga olinadi. Bunda materiallarga qayta ishlov berish bilan bogʻliq chetdagi korxonalarga toʻlangan xarajatlar bevosita qayta ishlashdan olingan buyumlarni hisobga oluvchi schyotlarning debetiga olib boriladi.

100. 1080 “Inventar va xoʻjalik jihozlari” schyotida sugʻurtalovchining aylanma mablagʻlari tarkibiga kiradigan inventarlar, asboblar, xoʻjalik jihozlari va boshqa mehnat vositalarining (kam baholi va tez eskiruvchi buyumlar) mavjudligi va harakati hisobga olinadi.

Ushbu schyotda quyidagi mezonlardan biriga javob beradigan mulk hisobga olinadi:

a) xizmat qilish muddati bir yildan ortiq boʻlmagan;

b) xizmat qilish muddatidan qatʼi nazar, bir birligi (komplekti)ning qiymati (sotib olish vaqtida) Oʻzbekiston Respublikasida belgilangan eng kam ish haqi miqdorining ellik barobarigacha boʻlgan buyumlar. Rahbar hisobot yilida buyumlarning inventar va xoʻjalik jihozlari tarkibida hisobga olinishi uchun qiymatining past chegarasini belgilash huquqiga ega.

Xizmat qilish muddati va qiymatidan qatʼi nazar, inventar va xoʻjalik jihozlari tarkibiga quyidagilar kiritiladi:

a) maxsus asboblar va moslamalar (alohida buyurtmani tayyorlash uchun yoki maʼlum bir turdagi buyumlarni seriyali va ommaviy ishlab chiqarish uchun moʻljallangan maqsadli asboblar va moslamalar);

b) maxsus va sanitar buyumlar, maxsus poyabzal;

v) yotoq jihozlari;

g) kanselyariya jihozlari (kalkulyatorlar, stol jihozlari va h. k.);

d) oshxona va ovqatlanish xonasi jihozlari, shuningdek, ovqatlanish xonasi choyshablari;

e) xarajatlari, ularni qurish, qurilish-montaj ishlari tannarxiga olib boriladigan vaqtinchalik (titulsiz inshootlar) qurilma va moslamalar;

j) foydalanish muddati bir yildan kam boʻlgan almashtiriladigan uskunalar;

z) ov qurollari (koʻkan, qopqon, toʻrlar va h. k.).

Sugʻurtalovchilar mustaqil ravishda inventarlar, asboblar va xoʻjalik jihozlarni hisobga oluvchi schyotlarni ularning moliyaviy-xoʻjalik faoliyatidagi oʻrni va roliga qarab ochishlari mumkin. Ularning qiymati foydalanishga berilgan vaqtda ishlab chiqarish yoki davr xarajatlariga toʻliq qoʻshiladi. Foydalanishdagi inventar va xoʻjalik jihozlarining saqlanishini taʼminlash maqsadida keyinchalik ularning hisobi balansdan tashqari 014 “Foydalanishdagi inventar va xoʻjalik jihozlari” schyotida sex, ombor va alohida foydalanuvchilar boʻyicha yuritiladi.

Inventar va xoʻjalik jihozlari keyinchalik foydalanishga yaroqsiz holga kelgan hollarda ularni balansdan tashqari schyotdan hisobdan chiqarish belgilangan tartibda rasmiylashtirilgan hisobdan chiqarish dalolatnomasiga asosan amalga oshiriladi.

101. 1090 “Boshqa materiallar” schyotida yuqorida keltirilgan schyotlarda nazarda tutilmagan materiallarning mavjudligi va harakati hisobga olinadi. Bu yerda ishlab chiqarish chiqindilari (qirqimlar, qirindi va sh. k.); tuzatib boʻlmaydigan yaroqsiz mahsulotlar; asosiy vositalarning chiqib ketishidan olingan moddiy qiymatliklar (metallolom, yaroqsiz xom ashyo, eskirgan shinalar, kameralar, yaroqsiz rezina, ishlatilgan moy, nigrol va h .k.) hisobga olinadi.

102. Materiallarning kelib tushishi 1510 “Materiallarni tayyorlash va xarid qilish” va 1610 “Materiallar qiymatidagi farqlar” schyotlaridan foydalanilgan holda (agar bu sugʻurtalovchining hisob schyotida belgilangan boʻlsa) yoki ushbu schyotlardan foydalanilmagan holda aks ettirilishi mumkin.

103. Materiallarni ishlab chiqarishga yoki boshqa xoʻjalik maqsadlariga haqiqatda sarflanishi (1000) materiallarni hisobga oluvchi schyotlarning kreditida xarajatlarni hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi.

Materiallarni chetga sotish (1000) materiallarni hisobga oluvchi schyotlarning krediti va 9220 “Boshqa aktivlarning chiqib ketishi” schyotining debetida aks ettiriladi.

Materiallarni hisobga oluvchi schyotlar (1000)ning analitik hisobi saqlanish joylari va ularning alohida nomlari (turlari, navlari, hajmlari va boshqalar) boʻyicha yuritiladi.

104. Materiallarni hisobga oluvchi schyotlar (1000)ning bogʻlanishi

105. Aylanma mablagʻlarga taalluqli boʻlgan moddiy qiymatliklarni tayyorlash va sotib olish toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish 1510 “Materiallarni tayyorlash va xarid qilish” schyotida amalga oshiriladi.

106. 1510 “Materiallarni tayyorlash va xarid qilish” schyotining debetiga moddiy qiymatliklarning hisob bahosi olib boriladi. Bunda u yoki bu qiymatliklar qayerdan kelib tushganligi va sugʻurtalovchida materiallarni tayyorlash va olib kelish xarajatlarining xususiyatiga koʻra 6010 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga toʻlanadigan schyotlar” va shu kabi boshqa schyotlar bilan bogʻlangan holda yozuvlar amalga oshiriladi.

1510 “Materiallarni tayyorlash va xarid qilish” schyotining kreditiga xarid qilingan qiymatliklarni xarid qilish (tayyorlash)ning haqiqiy tannarxi boʻyicha hisoblangan qiymati, moddiy qiymatliklarni hisobga oluvchi schyotlar bilan bogʻlangan holda olib boriladi.

Moddiy qiymatliklarning haqiqiy tannarxi va hisob bahosi boʻyicha qiymati orasidagi farq summasi 1510 “Materiallarni tayyorlash va xarid qilish” schyotidan 1610 “Materiallar qiymatidagi farqlar” schyotiga hisobdan chiqariladi.

Oy oxirida 1510 “Materiallarni tayyorlash va xarid qilish” schyotidagi qoldiq tayyorlangan va xarid qilingan, shuningdek, yoʻldagi yoki mol yetkazib beruvchilarning omborlaridan (ushbu qiymatliklarni omborga kirim qilinmasdan) olib kelinmagan materiallarning mavjudligini koʻrsatadi.

107. Materiallarni tayyorlash va xarid qilishni hisobga oluvchi schyotlar (1500)ning bogʻlanishi

108. Moddiy qiymatliklarning haqiqiy tannarxi va hisob bahosi orasidagi farq toʻgʻrisidagi axborotlarni umumlashtirish 1610 “Materiallar qiymatidagi farqlar” schyotida amalga oshiriladi.

Moddiy qiymatliklarning haqiqiy tannarxi va hisob baholari orasidagi farq summasi 1610 “Materiallar qiymatidagi farqlar” schyotining debeti yoki kreditiga 1510 “Materiallarni tayyorlash va xarid qilish” schyotidan hisobdan chiqariladi.

1610 “Materiallar qiymatidagi farqlar” schyotida yigʻilgan moddiy qiymatliklarning haqiqiy tannarxi va hisob baholari orasidagi farq summalari ishlab chiqarish xarajatlari, davr xarajatlari va boshqa tegishli xarajatlarni hisobga oluvchi schyotlarning debetiga sarflangan materiallarning hisob bahosiga mutanosib ravishda hisobdan chiqariladi.

1610 “Materiallar qiymatidagi farqlar” schyoti boʻyicha analitik hisob moddiy qiymatliklarning guruhlari boʻyicha yuritiladi.

109. Materiallar qiymatidagi farqlarni hisobga oluvchi schyotlar (1600)ning bogʻlanishi

110. Sugʻurtalovchining asosiy faoliyati boʻyicha xarajatlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni jamlash 2010 “Sugʻurta ishini yuritish xarajatlari” schyotida amalga oshiriladi.

111. 2010 “Sugʻurta ishini yuritish xarajatlari” schyotining debeti boʻyicha xizmatlarni koʻrsatish bilan bevosita bogʻliq boʻlgan toʻgʻridan-toʻgʻri xarajatlar, shuningdek yordamchi ishlab chiqarish xarajatlari, asosiy faoliyatni boshqarish va unga xizmat koʻrsatish bilan bogʻliq boʻlgan bilvosita xarajatlar aks ettiriladi. Sugʻurtalovchilarning asosiy faoliyati boʻyicha xarajatlarga quyidagilar kiradi:

sugʻurta shartnomalarini tuzish boʻyicha hujjatlarni rasmiylashtirish bilan band boʻlgan sugʻurtalovchining xodimlari mehnat haqini toʻlash boʻyicha xarajatlar;

sugʻurta ishini tashkil qilish va texnologiyasiga muvofiq, sugʻurta xizmatlarini koʻrsatish bilan bevosita bogʻliq boʻlgan sugʻurtalovchining xarajatlari;

sugʻurta xizmatlarini koʻrsatish jarayoniga xizmat koʻrsatish boʻyicha sugʻurta tashkilotini materiallar, moslamalar, inventar, xoʻjalik jihozlari va boshqa vositalar bilan taʼminlash bilan bogʻliq xarajatlar;

sugʻurta tovonlarini toʻlash bilan bogʻliq xarajatlar;

qayta sugʻurta qilishga qabul qilingan tavakkalchiliklar boʻyicha zararlar ulushini toʻlash bilan bogʻliq xarajatlar;

sugʻurta hodisasining oqibatlarini bartaraf qilish va toʻlovlarni amalga oshirish bilan bogʻliq xarajatlar;

aktuariy, adjaster, syurveyer va assistans xizmatlari haqini toʻlash boʻyicha xarajatlar;

oldini olish chora-tadbirlariga ajratmalar;

qayta sugʻurta qilish operatsiyalari boʻyicha komission ragʻbatlantirishlar, tantyemalarni toʻlash boʻyicha xarajatlar;

sugʻurta vositachilariga komission mukofotlarni toʻlash boʻyicha xarajatlar va boshqalar.

Xizmatlar koʻrsatish bilan bevosita bogʻliq boʻlgan toʻgʻridan-toʻgʻri xarajatlar 2010 “Sugʻurta ishini yuritish xarajatlari” schyotiga materiallar, xodimlarga mehnat haqini toʻlash boʻyicha hisob kitoblarni hisobga oluvchi va boshqa schyotlarning krediti boʻyicha oʻtkaziladi.

Asosiy faoliyatni boshqarish va tashkil etish bilan bogʻliq bilvosita xarajatlar 2010 “Sugʻurta ishini yuritish xarajatlari” schyotiga 2510 “Umumishlabchiqarish xarajatlari” schyotidan oʻtkaziladi.

2010 “Sugʻurta ishini yuritish xarajatlari” schyotining krediti boʻyicha koʻrsatilgan xizmatlarning haqiqiy tannarxi aks ettiriladi. Ushbu summalar 2010 “Sugʻurta ishini yuritish xarajatlari” schyotidan 9130 “Koʻrsatilgan xizmatlarning tannarxi” schyotining debetiga oʻtkaziladi.

Analitik hisob xarajatlar turlari va xizmatlar turlari boʻyicha yuritiladi. Xarajatlarning yuzaga kelish joylari va boshqa belgilari boʻyicha guruhlanishi, shuningdek, kalkulyatsion hisob alohida schyotlar tizimida amalga oshiriladi. Ushbu schyotlarning tarkibi va foydalanish uslubiyatini har bir sugʻurtalovchi oʻzining ishlab chiqarish faoliyati, tuzilishi, boshqarishni tashkil etish xususiyatlariga qarab belgilaydi. Agar xarajatlarning vujudga kelish joyi va boshqa belgilari boʻyicha guruhlanishi hamda kalkulyatsion hisob alohida schyotlar tizimida hisobga olinmasa, 2010 “Sugʻurta ishini yuritish xarajatlari” schyotining analitik hisobi ham sugʻurtalovchining alohida boʻlinmalari boʻyicha yuritiladi.

112. Asosiy ishlab chiqarishni hisobga oluvchi schyotlar (2000)ning bogʻlanishi

113. Toʻgʻridan-toʻgʻri sugʻurta va qayta sugʻurta qilish shartnomasi boʻyicha hisoblangan sugʻurta tovonlari toʻgʻrisidagi axborotni jamlash quyidagi schyotlarda amalga oshiriladi:

2210 “Hisobot davrida toʻgʻridan-toʻgʻri sugʻurta boʻyicha sodir boʻlgan sugʻurta hodisalari boʻyicha sugʻurta tovonlari”;

2220 “Muddatidan oldin tugatilgan shartnomalar boʻyicha sugʻurta tovonlari”;

2230 “Qayta sugʻurta qilishga qabul qilingan tavakkalchiliklar boʻyicha sugʻurta tovonlari”

114. 2210 “Hisobot davrida toʻgʻridan-toʻgʻri sugʻurta boʻyicha sodir boʻlgan sugʻurta boʻyicha hodisalari boʻyicha sugʻurta tovonlari” schyotida hisobot davrida sodir boʻlgan hodisalar boʻyicha toʻgʻridan-toʻgʻri sugʻurta shartnomalari boʻyicha hisoblangan sugʻurta tovonlari hisobga olinadi.

115. 2220 “Muddatidan oldin tugatilgan shartnomalar boʻyicha sugʻurta tovonlari” schyotida muddatidan oldin tugatilgan toʻgʻridan-toʻgʻri sugʻurta shartnomalari boʻyicha hisoblangan sugʻurta tovonlari hisobga olinadi.

116. 2230 “Qayta sugʻurta qilishga qabul qilingan tavakkalchiliklar boʻyicha sugʻurta tovonlari” schyotida 6050 “Qayta sugʻurta qilish boʻyicha olingan tavakkalchiliklar boʻyicha toʻlanadigan schyotlar” schyoti debeti bilan bogʻlangan holda qayta sugʻurtalanuvchiga toʻlangan sugʻurta tovonlari summalari aks ettiriladi.

117. Sugʻurta tovonini hisoblashda 2210—2220 schyotlari 6030 “Sugʻurtalanuvchilarga toʻlanadigan schyotlar” schyoti bilan bogʻlangan holda debetlanadi.

118. Hisobot davrining oxirida 2210—2230 schyotlarning debet tomonidagi qoldigʻi 2010 “Sugʻurta ishini yuritish xarajatlari” schyotining debetiga oʻtkaziladi.

119. Sugʻurta tovonlari hisobga oluvchi schyotlar (2200)ning bogʻlanishi