O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi qaror qiladi:

O‘zbekiston Respublikasining 1994-yil 23-sentabrda qabul qilingan “Yer osti boyliklari to‘g‘risida”gi Qonuniga (O‘zbekiston Respublikasi Oliy Kengashining Axborotnomasi, 1994-yil, № 10, 252-modda; O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 1997-yil, № 2, 56-modda; 1998-yil, № 5-6, 102-modda, № 9, 181-modda; 2000-yil, № 7-8, 217-modda) o‘zgartishlar va qo‘shimchalar kiritilib, uning yangi tahriri tasdiqlansin (ilova qilinmoqda).

Ushbu Qonunning maqsadi yer osti boyliklariga egalik qilish, ulardan foydalanish va ularni tasarruf etishda yuzaga keladigan munosabatlarni (konchilik munosabatlarini) tartibga solishdan iborat.

Ushbu Qonunning asosiy vazifalari mineral xom ashyoga bo‘lgan talablarni hamda boshqa ehtiyojlarni qondirish uchun yer qa’ridan oqilona, kompleks foydalanilishini, yer qa’ri, atrof muhit muhofaza qilinishini, yer qa’ridan foydalanilayotganda ishlarning bexatar olib borilishini ta’minlashdan, shuningdek yer qa’ridan foydalanuvchilarning huquqlarini muhofaza qilishdan, shaxs, jamiyat va davlatning manfaatlarini himoya qilishdan iborat.

Ushbu Qonunda quyidagi asosiy tushunchalar qo‘llaniladi:

muhofaza etiladigan geologik obyektlar — ilmiy va o‘quv poligonlari, geologik qo‘riqxonalar, geologik buyurtma qo‘riqxonalari, tabiat yodgorliklari, g‘orlar hamda tarixiy, ilmiy, badiiy qimmatga yoki o‘zga madaniy qimmatga ega bo‘lgan boshqa yer osti bo‘shliqlari;

yer qa’ri — yer qobig‘ining tuproq qatlamidan quyida joylashgan, tuproq qatlami bo‘lmaganda esa yer yuzasidan yoki suv obyektlari tubidan quyida joylashgan, geologik jihatdan o‘rganish va o‘zlashtirish mumkin bo‘lgan chuqurlikkacha yastangan qismi;

yer qa’rini geologik jihatdan o‘rganish — O‘zbekiston Respublikasi hududini mintaqaviy geologik jihatdan o‘rganishni, foydali qazilma konlarini aniqlash, chamalash va qidirishni, ulardagi zaxiralarning miqdori va sifatini, ularning texnologik xossalarini va iqtisodiy ahamiyatini, shuningdek yer qa’rining boshqa xossalarini belgilashni o‘z ichiga oladigan, yer qobig‘i geologik tuzilishining o‘ziga xos xususiyatlarini aniqlashga doir maxsus tadqiqot ishlari majmui;

keng tarqalgan foydali qazilmalar — tabiiy holicha yoki bir oz ishlov berib va tozalab ishlatiladigan foydali qazilmalar;

konditsiyalar — yer qa’ridagi foydali qazilmalar (neft, gaz va gaz kondensatidan tashqari) zaxiralarini hisoblashga doir, foydali qazilmalarning texnologik xossalari, konni ishlatishning konchilik-geologik va boshqa sharoitlari, mineral xom ashyo va uni qayta ishlash mahsulotlarining bozor konyunkturasi, energiya resurslarining narxlari hisobga olingan texnik-iqtisodiy hisob-kitoblar bilan asoslantirilgan talablarning majmui;

mineral xom ashyo — qazib chiqarilgan va birlamchi ishlov berishdan o‘tkazilgan foydali qazilmalar;

sanoat ahamiyatiga molik yer osti suvlari — tarkibida erigan holatdagi foydali qazilmalar bo‘lgan yer osti suvlari va yer osti tuz eritmalari;

tajriba-sanoat yo‘sinida kavlab olish — yer qa’rini geologik jihatdan o‘rganish jarayonida foydali qazilmalarni boyitish va qayta ishlash texnologiyalarini ishlab chiqish yoki takomillashtirish, foydali qazilma konlarini sanoat yo‘sinida ishlatishning, shuningdek texnogen mineral hosilalardan foydalanishning oqilona usullari va uslublarini tanlash maqsadida foydali qazilmalarni kavlab olish;

texnogen mineral hosilalar — konchilik va qayta ishlash sohasidagi ishlab chiqarishlarning foydalanish uchun yaroqli foydali komponentlar bo‘lgan chiqindilari;

foydali komponent — foydali qazilmaning sanoat yo‘sinida ishlatish maqsadida qazib olish texnologik jihatdan mumkin va iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq bo‘lgan tarkibiy qismi;

foydali qazilma koni — yer qa’rining miqdori va sifati jihatidan ishga solish obyekti bo‘lishi mumkin bo‘lgan foydali qazilmalari bor uchastkasi;

foydali qazilmalar — yer qa’ridagi kelib chiqishi noorganik va organik bo‘lgan qattiq, suyuq yoki gaz holidagi tabiiy mineral hosilalar, shu jumladan sanoat ahamiyatiga molik yer osti suvlari, sho‘r ko‘llarning tuz eritmalari va rapalari;

foydali qazilmalarni kavlab olish — foydali qazilmalarni yer qa’ridan yuzaga chiqarib olish bilan bog‘liq ishlar majmui;

oltin izlovchilar usulida kavlab olish — yer qa’ri uchastkalaridan, shu jumladan sochma oltin konlaridan tadbirkorlik tavakkalchiligi asosida qimmatbaho metallarni nosanoat usulda kavlab olish.

Yer osti boyliklari to‘g‘risidagi qonunchilik ushbu Qonun va boshqa qonunchilik hujjatlaridan iborat.

Qoraqalpog‘iston Respublikasida yer osti boyliklaridan foydalanish bilan bog‘liq munosabatlar Qoraqalpog‘iston Respublikasi qonunchiligi bilan ham tartibga solinadi.

Yer qa’ridan foydalanilayotganda yuzaga keladigan, yerdan, suvdan (sanoat ahamiyatiga molik yer osti suvlari bundan mustasno), o‘simlik va hayvonot dunyosidan, atmosfera havosidan foydalanish va ularni muhofaza qilish bilan bog‘liq munosabatlar tegishli qonunchilik bilan tartibga solinadi.

Agar O‘zbekiston Respublikasining xalqaro shartnomasida O‘zbekiston Respublikasining yer osti boyliklari to‘g‘risidagi qonunchiligida nazarda tutilganidan boshqacha qoidalar belgilangan bo‘lsa, xalqaro shartnoma qoidalari qo‘llaniladi.

Yer osti boyliklari O‘zbekiston Respublikasining mulki bo‘lib, ulardan oqilona foydalanish zarur va ular davlat muhofazasidadir.

Yer qa’rining foydalanilayotgan va foydalanilmayotgan uchastkalari, shuningdek texnogen mineral hosilalar yer osti boyliklari davlat fondini tashkil etadi.

Qonunchilikda belgilangan tartibda kavlab olingan foydali qazilmalar davlat mulki, yuridik va jismoniy shaxslarning mulki bo‘lishi mumkin.

Foydali qazilmalarni kavlab olish va mineral xom ashyoni qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan texnogen mineral hosilalarga bo‘lgan mulk huquqi yer qa’ridan foydalanuvchida yer qa’ri uchastkasidan foydalanish muddatiga saqlanib qoladi.

Konchilik munosabatlari sohasidagi davlat boshqaruvi O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi, mahalliy davlat hokimiyati organlari, shuningdek maxsus vakolatli davlat organlari tomonidan amalga oshiriladi.

O‘zbekiston Respublikasi Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish davlat qo‘mitasi, O‘zbekiston Respublikasi Davlat geologiya va mineral resurslar qo‘mitasi, O‘zbekiston Respublikasi Sanoat xavfsizligi davlat qo‘mitasi konchilik munosabatlari sohasidagi maxsus vakolatli davlat organlari hisoblanadi.

O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining vakolatlari jumlasiga quyidagilar kiradi:

mineral xom ashyo bazasini rivojlantirish va takror hosil qilish, yer qa’rini muhofaza etish bo‘yicha uzoq muddatli va o‘rta muddatli davlat dasturlarini tasdiqlash hamda ularning amalga oshirilishi ustidan nazorat qilish;

O‘zbekiston Respublikasi Davlat geologiya va mineral resurslar qo‘mitasi huzuridagi Foydali qazilmalar zaxiralari bo‘yicha davlat komissiyasi to‘g‘risidagi nizomni tasdiqlash;

yer qa’ri uchastkalarini foydalanishga berish, yer qa’ri monitoringini amalga oshirish tartibini belgilash, shuningdek foydalanishga berilgan yer qa’ri uchastkalarining davlat hisobini tashkil etish;

foydali qazilmalar zaxiralarini tasdiqlash hamda foydali qazilmalar zaxiralarining davlat balansini, foydali qazilma konlari, foydali qazilma belgilari va texnogen mineral hosilalar davlat kadastrini yuritish tartibini belgilash;

yer qa’rini geologik jihatdan o‘rganish, undan foydalanish va uni muhofaza qilish ustidan davlat nazoratini amalga oshirish tartibini belgilash;

qimmatbaho metallarni oltin izlovchilar usulida kavlab olishni amalga oshirish tartibini tasdiqlash.

O‘zbekiston Respublikasi Davlat geologiya va mineral resurslar qo‘mitasining vakolatlari jumlasiga quyidagilar kiradi:

konchilik munosabatlari sohasida yagona davlat siyosatini amalga oshirish;

yer osti boyliklari davlat fondini tasarruf etish;

mineral xom ashyo bazasini rivojlantirish va takror hosil qilish yillik davlat dasturlarini tasdiqlash hamda amalga oshirish;

keng tarqalgan foydali qazilmalarning ro‘yxatini tasdiqlash;

keng tarqalgan foydali qazilmalarni o‘z ichiga olgan yer qa’ri uchastkalaridan foydalanish tartibini belgilash;

yer qa’rini geologik jihatdan o‘rganish, undan foydalanish va uni muhofaza qilish ustidan davlat nazoratini tashkil etish.

Mahalliy davlat hokimiyati organlarining vakolatlariga quyidagilar kiradi:

tegishli hududda mineral xom ashyo bazasini rivojlantirish va takror hosil qilish, yer qa’rini muhofaza qilish davlat dasturlari ishlab chiqilishi va amalga oshirilishida ishtirok etish hamda ularning bajarilishi ustidan nazoratni amalga oshirish;

keng tarqalgan foydali qazilmalar kavlab olinayotganda yer qa’ridan foydalanish shartlarini kelishib olish;

yer qa’ridan foydalanish va uni muhofaza qilish ustidan davlat nazoratini amalga oshirish;

qonunchilikka muvofiq boshqa vakolatlarni amalga oshirish.

Agar aholi punktlari, shahar atrofi mintaqalari, sanoat, transport va aloqa obyektlari hududlarida yer qa’ridan foydalanish aholi hayoti va sog‘lig‘iga xavf tug‘dirish, atrof muhitga zarar yetkazishi ehtimoli bo‘lsa, bunday foydalanish cheklanishi mumkin.

Muhofaza etiladigan tabiiy hududlarda yer qa’ridan foydalanish qonunchilikka muvofiq amalga oshiriladi.

Geologik jihatdan o‘rganish, foydali qazilmalarni kavlab olish, qimmatbaho metallarni oltin izlovchilar usulida kavlab olish uchun, foydali qazilmalarni kavlab olish bilan bog‘liq bo‘lmagan yer osti inshootlarini qurish va ulardan foydalanish, muhofaza etiladigan geologik obyektlarni barpo etish uchun, shuningdek nodir tosh xomashyosi namunalarini, paleontologik qoldiqlarni va boshqa geologik kolleksiyabop materiallarni to‘plash uchun foydalanishga berilgan yer qa’ri uchastkalarining davlat hisobi yuritilishi lozim.

Yer qa’ri uchastkalaridan foydalanish huquqini davlat hisobiga qo‘yilmasdan turib amalga oshirishga yo‘l qo‘yilmaydi, bundan davlat geologiya fondi bilan kelishilgan holda amalga oshiriladigan yer osti boyliklarini geologik jihatdan o‘rganishga oid ishlar mustasno.

Yer qa’rini geologik jihatdan o‘rganish ishlarining davlat hisobi yuritilishi lozim.

Yer qa’rini geologik jihatdan o‘rganish ishlarining davlat hisobini yuritish O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilangan tartibda O‘zbekiston Respublikasi Davlat geologiya va mineral resurslar qo‘mitasi tomonidan amalga oshiriladi.

Foydali qazilma konlarining va foydali qazilma konlari aniqlanishi ehtimoli bo‘lgan istiqbolli yer qa’ri uchastkalarining davlat reyestri (bundan buyon matnda davlat reyestri deb yuritiladi) O‘zbekiston Respublikasining mineral xom ashyo bazasini o‘zlashtirish va yanada rivojlantirish istiqbollarini aniqlash maqsadida yuritiladi.

Davlat reyestri sanoat yo‘sinida o‘zlashtirishga tayyorlangan har bir kon bo‘yicha konni geologik-iqtisodiy baholash natijalari va uni ishlatish sharoitlari haqidagi, chiqarib olinayotgan mineral xom ashyo miqdori va sifati hamda uning bozor konyunkturasi hisobga olingan holdagi qiymati haqidagi ma’lumotlarni o‘z ichiga olgan bo‘lishi zarur.

Davlat reyestri foydali qazilma koni aniqlanishi ehtimoli bo‘lgan istiqbolli har bir yer qa’ri uchastkasi bo‘yicha foydali qazilmalarning chamalanayotgan resurslari (zaxiralari), ularning taxminiy sifati, potensial konni ishlatishning ehtimol tutilgan usullari haqidagi ma’lumotlarni, shuningdek yer qa’ri uchastkasini kelgusida geologik jihatdan o‘rganishga doir tavsiyalarni o‘z ichiga olgan bo‘lishi kerak.

Davlat reyestridagi ma’lumotlar ochiq kim oshdi savdolari shartlarini tayyorlashda, shuningdek yer qa’ri uchastkalaridan foydalanish huquqini to‘g‘ridan-to‘g‘ri muzokaralar asosida berishda hisobga olinishi lozim.

Davlat reyestrini yuritish tartibi va uni yurituvchi vakolatli davlat organi O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadi.

Foydali qazilma konlari, foydali qazilma belgilari va texnogen mineral hosilalar davlat kadastri har bir kon bo‘yicha asosiy foydali qazilma va u bilan birga joylashgan foydali qazilmalar hamda qo‘shilib chiqadigan foydali komponentlar zaxiralarining miqdor va sifatini, konni ishga solishning konchilik-geologik, konchilik-texnik, texnologik, gidrogeologik va boshqa shartlarini hamda konning geologik-iqtisodiy baholanishini tavsiflovchi ma’lumotlarni, shuningdek har bir foydali qazilma belgisiga oid ma’lumotlarni o‘z ichiga olgan bo‘lishi lozim.

Foydali qazilma konlari, foydali qazilma belgilari va texnogen mineral hosilalar davlat kadastri texnogen mineral hosilalar bo‘yicha har bir to‘plab qo‘yilayotgan obyektdagi texnogen mineral hosilalarning tipi yoki turini, miqdor va sifat ko‘rsatkichini hamda ularni saqlashning konchilik-texnik shartlarini tavsiflovchi ma’lumotlarni o‘z ichiga olgan bo‘lishi lozim.

Foydali qazilma konlari, foydali qazilma belgilari va texnogen mineral hosilalar davlat kadastri O‘zbekiston Respublikasi Davlat geologiya va mineral resurslar qo‘mitasi tomonidan yuritiladi.

Foydali qazilmalar zaxiralari davlat balansi sanoat ahamiyatiga molik konlar bo‘yicha har bir turdagi foydali qazilma zaxiralarining miqdori, sifati va o‘rganib chiqilganlik darajasi to‘g‘risidagi, ularning qanday joylashganligi, sanoat yo‘sinida qay darajada o‘zlashtirilganligi, qancha qazib olinayotganligi, qancha nobud bo‘layotganligi haqidagi hamda sanoatning qidirib topilgan foydali qazilmalar zaxiralari bilan nechog‘li ta’minlanganligi to‘g‘risidagi ma’lumotlarni o‘z ichiga olgan bo‘lishi shart.

Foydali qazilmalar zaxiralari davlat balansi O‘zbekiston Respublikasi Davlat geologiya va mineral resurslar qo‘mitasi tomonidan yuritiladi.

Foydali qazilma konlarining zaxiralari qonunchilikda belgilangan tartibda tasdiqlanganidan keyingina konlar sanoat yo‘sinida o‘zlashtirishga topshirilishi mumkin.

Foydali qazilmalar zaxiralarini tasdiqlash foydali qazilma konining sanoat ahamiyatini belgilovchi qidiruv konditsiyalari asosida konni geologik jihatdan o‘rganishning barcha bosqichida amalga oshirilishi mumkin.

Geologik materiallarning davlat ekspertizasi ushbu Qonun 29-moddasining birinchi qismida nazarda tutilgan hollarda, shuningdek foydali qazilmalarni kavlab olish bilan bog‘liq bo‘lmagan yer osti inshootlarini qurish va (yoki) ulardan foydalanish uchun hamda chiqindilarni saqlash, ko‘mib tashlash uchun foydalanishga beriladigan yer qa’ri uchastkalari bo‘yicha o‘tkaziladi.

Foydali qazilmalarning qidiruv konditsiyalarini, zaxiralarini tasdiqlash va geologik materiallarning davlat ekspertizasini o‘tkazish O‘zbekiston Respublikasi Davlat geologiya va mineral resurslar qo‘mitasi huzuridagi Foydali qazilmalar zaxiralari bo‘yicha davlat komissiyasi tomonidan amalga oshiriladi.

Kavlab olingan foydali qazilmalar, shuningdek sanoat uchun ahamiyatini yo‘qotgan foydali qazilmalar zaxiralari, kavlab olish jarayonida yo‘qotilgan, keyinchalik o‘tkazilgan geologiya-qidiruv ishlarida yoki konni ishga solishda mavjudligi tasdiqlanmagan foydali qazilmalar zaxiralarini foydali qazilmalar zaxiralari davlat balansiga tegishli o‘zgartishlar kiritgan holda yer qa’ridan foydalanuvchining balansidan chiqarish kerak.

Sanoat uchun ahamiyatini yo‘qotgan yoki keyinchalik o‘tkazilgan geologiya-qidiruv ishlarida yoxud konni ishga solishda mavjudligi tasdiqlanmagan foydali qazilmalar zaxiralarini yer qa’ridan foydalanuvchining balansidan chiqarish O‘zbekiston Respublikasi Davlat geologiya va mineral resurslar qo‘mitasi huzuridagi Foydali qazilmalar zaxiralari bo‘yicha davlat komissiyasi tomonidan amalga oshiriladi.

Kavlab olingan va kavlab olish jarayonida yo‘qotilgan foydali qazilmalarni yer qa’ridan foydalanuvchining balansidan chiqarish yer qa’ridan foydalanuvchi tomonidan O‘zbekiston Respublikasi Davlat geologiya va mineral resurslar qo‘mitasi huzuridagi Kon-geologiya faoliyatini nazorat qilish inspeksiyasining roziligi bilan amalga oshiriladi.

Yer qa’ri monitoringi yer qa’ri holatini undagi o‘zgarishlarni o‘z vaqtida aniqlash, ularni baholash, salbiy jarayonlarning oldini olish va oqibatlarini bartaraf etish uchun o‘tkaziladigan kuzatuvlar tizimidan iborat.

Yer qa’ri monitoringini amalga oshirish tartibi O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadi.

Yer qa’ridan foydalanish turlari quyidagilardan iborat:

yer qa’rini geologik jihatdan o‘rganish;

foydali qazilmalarni kavlab olish;

oltin izlovchilar usulida kavlab olish;

texnogen mineral hosilalardan foydalanish;

foydali qazilmalarni kavlab olish bilan bog‘liq bo‘lmagan yer osti inshootlarini, shu jumladan neft, gaz, gaz kondensati (bundan buyon matnda uglevodorodlar deb yuritiladi), boshqa moddalar va materiallarni yer ostida saqlash, chiqindilarni saqlash va ko‘mib tashlash uchun yer osti inshootlarini qurish hamda ulardan foydalanish;

muhofaza etiladigan geologik obyektlarni barpo qilish;

nodir tosh xom ashyosi namunalarini, paleontologik qoldiqlarni va boshqa geologik kolleksiyabop materiallarni to‘plash.

Yuridik va jismoniy shaxslar yer qa’ridan foydalanuvchi bo‘lishi mumkin.

Yer qa’ridan foydalanish pullikdir, qonunchilikda nazarda tutilgan hollar bundan mustasno.

Foydali qazilmalarni qidirish, razvedka qilish va qazib olish uchun yer qa’ri uchastkalaridan foydalanish huquqi uchun ruxsatnoma olgan yer qa’ridan foydalanuvchilar imzoli bonus va tijoratbop topilma bonusini to‘laydi. Bonus yer qa’ridan foydalanuvchi tomonidan amalga oshiriladigan bir martalik to‘lovdir.

Davlat boshqaruvi organlari bonuslar to‘lamaydi.

Imzoli bonus yer qa’ridan foydalanuvchining tegishli ruxsatnoma asosida foydali qazilmalarni aniqlash va razvedka qilish bo‘yicha faoliyatni amalga oshirish huquqi uchun bir martalik qat’iy belgilangan to‘lovidir.

Imzoli bonusning eng kam miqdori foydali qazilmaning turiga qarab quyidagi miqdorlarda belgilanadi:

uglevodorodlar konlarini qidirish va razvedka qilish huquqi — bazaviy hisoblash miqdorining besh ming baravari;

oltin qidirish va razvedka qilish huquqi — bazaviy hisoblash miqdorining bir ming baravari;

qimmatbaho (oltindan tashqari), noyob va asl metallar konlarini qidirish va razvedka qilish huquqi — bazaviy hisoblash miqdorining besh yuz baravari;

rudali foydali qazilmalar konlarini qidirish va razvedka qilish huquqi (bundan oltin, qimmatbaho, noyob va asl metallar konlarini qidirish va razvedka qilish huquqi mustasno) — bazaviy hisoblash miqdorining ikki yuz ellik baravari;

noruda foydali qazilmalar konlarini qidirish va razvedka qilish huquqi — bazaviy hisoblash miqdorining ellik baravari.

Imzoli bonus ruxsatnoma olingan kundan e’tiboran yer qa’ridan foydalanuvchi tomonidan o‘ttiz kundan kechiktirmay soliqni hisobga olish joyidagi soliq organlariga to‘lanadi.

Tijoratbop topilma bonusi tegishli ruxsatnomada ko‘rsatilgan yer qa’ri uchastkasida foydali qazilma konlarining har bir tijoratbop topilmasi uchun, shu jumladan dastlabki belgilangan ajratib olinayotgan zaxiralarni ko‘paytirishga olib keluvchi konlarda qo‘shimcha qidirish o‘tkazish chog‘ida foydali qazilmalar topilmasi uchun to‘lanadigan to‘lovdir. Tijoratbop topilma bonusi, agar avval mazkur kon bo‘yicha tijoratbop topilma bonusi to‘lanmagan bo‘lsa, foydali qazilmalarni kavlab olish huquqini olishda yer qa’ridan foydalanuvchilar tomonidan ham to‘lanadi.

Foydali qazilma konlarini keyinchalik ularni kavlab olishni nazarda tutmaydigan qidirish o‘tkazishda tijoratbop topilma bonusi to‘lanmaydi.

Vakolatli davlat organi tomonidan tasdiqlangan konda foydali qazilmalarning qazib olinadigan zaxiralari hajmi tijoratbop topilma bonusini hisoblab chiqarish obyektidir.

Foydali qazilmalar zaxiralarining qazib olinadigan hajmining qiymati tijoratbop topilma bonusini hisoblab chiqarish bazasidir. Foydali qazilmalar zaxiralarining qazib olinadigan hajmining qiymati quyidagicha hisoblab chiqiladi:

Tovar bozorlarida ustun mavqeni egallab turgan xo‘jalik yurituvchi subyektlarning davlat reyestriga kiritilgan yer qa’ridan foydalanuvchilar uchun — foydali qazilmaning mazkur turi uchun tasdiqlangan deklaratsiya qilingan narxi bo‘yicha;

boshqa yer qa’ridan foydalanuvchilar uchun – qonunchilikda belgilangan tartibda xalqaro birjada belgilangan birja narxi bo‘yicha, jahon bozorida narx mavjud bo‘lmagan taqdirda esa foydali qazilmalar zaxiralarining qazib olinadigan hajmining qiymati — belgilangan tartibda kelishilgan tegishli konni sanoat yo‘sinida o‘zlashtirish bo‘yicha texnik-iqtisodiy asoslarda nazarda tutilgan kavlab olishning ishlab chiqarish tannarxidan kelib chiqib, uni 20 foiz oshirgan holda.

Tijoratbop topilma bonusi uglevodorodlar, qimmatbaho va noyob metallar, rudali va noruda foydali qazilmalarni qazib olish huquqi uchun ruxsatnomani berishda qazib olinayotgan foydali qazilmalar hajmining bahosiga nisbatan 0,1 foiz miqdorida belgilanadi.

Foydali qazilmalar zaxiralarining qazib olinadigan hajmining qiymatini aniqlash va tijoratbop topilma bonusini to‘lash tartibi qonunchilikda belgilanadi.

Tijoratbop topilma bonusining hisob-kitobi soliq bo‘yicha hisobga olish joyidagi soliq organlariga foydali qazilmalarni kavlab olish uchun yer qa’ri uchastkalaridan foydalanish huquqini beradigan ruxsatnoma olingan kundan e’tiboran yigirma besh kundan kechiktirmay yer qa’ridan foydalanuvchilar tomonidan taqdim etiladi.

Tijoratbop topilma bonusini to‘lash foydali qazilmalarni kavlab olish uchun yer qa’ri uchastkalaridan foydalanish huquqini beradigan ruxsatnoma olingan kundan e’tiboran to‘qson kundan kechiktirmay amalga oshiriladi.

Agar tijoratbop topilma bonusining summasi yer qa’ridan foydalanganlik uchun soliqning yillik summasidan oshsa, O‘zbekiston Respublikasi Davlat soliq qo‘mitasi tomonidan tijoratbop topilma bonusini uch yilgacha muddatda bo‘lib-bo‘lib to‘lash imkoni beriladi.

O‘zbekiston Respublikasi Davlat geologiya va mineral resurslar qo‘mitasi har chorakda O‘zbekiston Respublikasi Davlat soliq qo‘mitasiga yer qa’ri uchastkalaridan foydalanish huquqi uchun ruxsatnoma berilgan yer qa’ridan foydalanuvchilar to‘g‘risidagi axborotni taqdim etib boradi.

Imzoli bonus va tijoratbop topilma bonusi summasi O‘zbekiston Respublikasining respublika budjetiga o‘tkaziladi.

Yer qa’ri muddatli (muvaqqat) va muddatsiz foydalanishga berilishi mumkin.

Yer qa’ridan foydalanish muddatlari yer qa’ri uchastkalaridan foydalanish huquqi berilgan kundan e’tiboran hisoblanadi.

Yer qa’ri uchastkalari muddatli foydalanishga:

geologik jihatdan o‘rganish uchun — besh yilgacha muddatga;

foydali qazilmalarni kavlab olish va texnogen mineral hosilalardan foydalanish uchun — foydali qazilma konini yoki texnogen mineral hosilalarni ishga solishning texnik-iqtisodiy asoslarda belgilangan muddatiga;

oltin izlovchilar usulida kavlab olish uchun — uch yil muddatga;

nodir tosh xom ashyosi namunalarini, paleontologik qoldiqlarni va boshqa geologik kolleksiyabop materiallarni to‘plash uchun — ikki yilgacha muddatga beriladi.

Yer qa’ridan foydalanuvchi ruxsatnomada belgilangan shartlarni bajargan taqdirda hamda yer qa’rini geologik jihatdan o‘rganish, shuningdek foydali qazilma konini ishlatish, texnogen mineral hosilalardan foydalanish yoxud foydali qazilmalarni kavlab oluvchi korxonalarni va foydali qazilmalarni kavlab olish bilan bog‘liq bo‘lmagan yer osti inshootlarini tugatish yoki konservatsiya qilish ishlarini amalga oshirish zarurati bo‘lgan taqdirda, yer qa’ridan foydalanish muddati yer qa’ridan foydalanuvchining yer qa’ri uchastkasidan foydalanish huquqini beruvchi ruxsatnomani (bundan buyon matnda ruxsatnoma deb yuritiladi) bergan organga yer qa’ridan foydalanish muddati tugashidan kamida olti oy oldin yuborgan arizasiga binoan uzaytirilishi mumkin.

Yer qa’ridan foydalanish muddatini uzaytirish yoki uning muddatini uzaytirishni rad etish to‘g‘risidagi qaror ruxsatnoma bergan organ tomonidan yer qa’ridan foydalanuvchining arizasi kelib tushgan kundan e’tiboran o‘ttiz kun ichida qabul qilinadi.

Yer qa’ri uchastkalari muddatsiz foydalanishga foydali qazilmalarni kavlab olish bilan bog‘liq bo‘lmagan yer osti inshootlarini qurish va ulardan foydalanish uchun, shuningdek muhofaza etiladigan geologik obyektlarni barpo qilish uchun berilishi mumkin.

Yer qa’rini geologik jihatdan o‘rganishning belgilangan tartibda tasdiqlangan loyiha-smeta hujjatlari Davlat budjeti mablag‘lari hamda mineral xom ashyo bazasini rivojlantirish va takror hosil qilish davlat dasturlari doirasida tashkilotlarning o‘z mablag‘lari hisobidan geologik jihatdan o‘rganish uchun yer qa’ri uchastkalaridan foydalanish huquqi yuzaga kelishining asosidir.

Mineral xom ashyo bazasini rivojlantirish va takror hosil qilish davlat dasturlarida nazarda tutilgan geologiya qidiruv ishlarini olib borish uchun loyiha-smeta hujjatlari ekspertizasi O‘zbekiston Respublikasi Davlat geologiya va mineral resurslar qo‘mitasi tomonidan amalga oshiriladi.

Davlat budjeti mablag‘lari hamda mineral xom ashyo bazasini rivojlantirish va takror hosil qilish davlat dasturlari doirasida tashkilotlarning o‘z mablag‘lari hisobidan yer qa’rini geologik jihatdan o‘rganish ishlarini boshlash uchun:

yer qa’rini geologik jihatdan o‘rganish ishlarining davlat hisobi yuritilishi;

davlat ekologik ekspertizasining ijobiy xulosasi;

mahalliy davlat hokimiyati organlarining yer uchastkasi berish to‘g‘risidagi qarori yoki yer uchastkasidan muddatli foydalanish shartnomasi asos bo‘ladi.

Yer qa’rini geologik jihatdan o‘rganishga doir, davlat ekologik ekspertizasi o‘tkazilishini talab qilmaydigan ishlarning ro‘yxati O‘zbekiston Respublikasi Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish davlat qo‘mitasi tomonidan tasdiqlanadi.

Tadbirkorlik tavakkalchiligi shartlari asosida geologik jihatdan o‘rganish uchun, foydali qazilmalarni kavlab olish, texnogen mineral hosilalardan foydalanish va foydali qazilmalarni kavlab olish bilan bog‘liq bo‘lmagan boshqa maqsadlar uchun yer qa’ri uchastkalaridan foydalanish huquqi yuzaga kelishining asosi ruxsatnoma hisoblanadi.

Ruxsatnoma o‘z egasining muayyan chegaradagi yer qa’ri uchastkasidan belgilangan muddat mobaynida foydalanish huquqini tasdiqlaydi hamda yer qa’ri uchastkalaridan foydalanish shartlarini belgilaydi.

Yer qa’ridan foydalanishning bir yo‘la bir necha turiga ruxsatnomalar berilishiga yo‘l qo‘yiladi.

Ruxsatnoma:

ruxsatnoma egasi haqidagi ma’lumotlarni;

yer qa’ri uchastkasining nomini;

yer qa’ridan foydalanish bilan bog‘liq ishlardan mo‘ljallangan maqsadni;

foydalanishga berilayotgan yer qa’ri uchastkasining dastlabki ko‘rsatkichlarini;

yer qa’ridan foydalanish muddatlarini;

yer qa’ri uchastkasidan foydalanish shartlarini o‘z ichiga olishi kerak.

Yer qa’rini geologik jihatdan o‘rganish ishlarini moliyalashtirgan yuridik va jismoniy shaxslar o‘zi qidirib topgan kondan foydali qazilmalarni kavlab olishga ruxsatnoma olish uchun foydali qazilmalarning aniqlangan kon bo‘yicha zaxiralari belgilangan tartibda tasdiqlangan sanadan boshlab bir yil davomida mutlaq huquqqa ega bo‘ladi. Mutlaq huquq berish muddati o‘tganidan so‘ng ularda o‘zlari qidirib topgan kondan foydali qazilmalarni kavlab olish uchun ruxsatnomani ochiq kim oshdi savdolarida olishga bo‘lgan ustun huquq saqlanib qoladi.

Ushbu Qonunning 31-moddasida nazarda tutilgan hollarda, shuningdek foydali qazilmalarni kavlab olish bilan bog‘liq bo‘lmagan holda daryolarning o‘zanlarini, kanallar va kollektorlarni tozalashda ruxsatnoma olish talab qilinmaydi.

Ruxsatnoma yuridik yoki jismoniy shaxsga ruxsatnoma berishga vakolatli organ tomonidan beriladi.

ruxsatnomalarni berish ochiq kim oshdi savdolari yoki yuridik va jismoniy shaxslarning ruxsatnoma berishga vakolatli organlar bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri muzokaralari natijalari asosida o‘ttiz kun ichida amalga oshiriladi.

Agar yer qa’ri uchastkasidan foydalanish huquqi yuridik shaxslarning yuridik shaxs maqomiga ega bo‘lmagan birlashmasiga beriladigan bo‘lsa, ruxsatnoma bunday birlashmaning ishtirokchilaridan biriga berilib, unda mazkur ishtirokchi shu birlashma nomidan ish yuritayotganligi, shuningdek birlashmaning boshqa barcha ishtirokchilari ko‘rsatiladi.

Geologik jihatdan o‘rganish, foydali qazilmalarni kavlab olish, oltin izlovchilar usulida kavlab olish, texnogen mineral hosilalardan foydalanish, foydali qazilmalarni kavlab olish bilan bog‘liq bo‘lmagan yer osti inshootlarini qurish va ulardan foydalanish, muhofaza etiladigan geologik obyektlarni barpo etish hamda nodir tosh xomashyosi namunalarini, paleontologik qoldiqlarni va boshqa geologik kolleksiyabop materiallarni to‘plash uchun ruxsatnomalar O‘zbekiston Respublikasi Davlat geologiya va mineral resurslar qo‘mitasi tomonidan beriladi, bundan ushbu moddaning beshinchi qismida ko‘rsatilgan ruxsatnomalar mustasno.

Chiqindilarni saqlash va ko‘mib tashlash maqsadida yer osti inshootlarini qurish va ulardan foydalanish uchun ruxsatnomalar O‘zbekiston Respublikasi Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish davlat qo‘mitasi tomonidan to‘g‘ridan-to‘g‘ri muzokaralar natijalari asosida beriladi.

Ruxsatnomaga muvofiq yer qa’ri foydali qazilmalarni kavlab olish, texnogen mineral hosilalardan foydalanish, foydali qazilmalarni kavlab olish bilan bog‘liq bo‘lmagan yer osti inshootlari qurish va ulardan foydalanish, muhofaza etiladigan geologik obyektlar barpo etish uchun maydoni va chuqurligi cheklangan uchastkalar ko‘rinishida (bundan buyon matnda kon ajratmasi deb yuritiladi) foydalanishga beriladi.

Kon ajratmasi chegaralarida xo‘jalik faoliyati va boshqa faoliyat yer qa’ri kimga berilgan bo‘lsa, faqat o‘sha foydalanuvchining roziligi bilan amalga oshirilishi mumkin.

Foydali qazilmalar konlarini ishlatish uchun kon ajratmalari sanoat xavfsizligini ta’minlashga doir qismida O‘zbekiston Respublikasi Sanoat xavfsizligi davlat qo‘mitasi bilan kelishiladi hamda O‘zbekiston Respublikasi Davlat geologiya va mineral resurslar qo‘mitasi huzuridagi Kon-geologiya faoliyatini nazorat qilish inspeksiyasi tomonidan beriladi.

Foydali qazilmalarni tajriba-sanoat yo‘sinida kavlab olish uchun ruxsatnomaga muvofiq beriladigan yer qa’ri uchastkalaridan foydalanishda kon ajratmasi talab qilinmaydi, uglevodorodlarni tajriba-sanoat yo‘sinida kavlab olish bundan mustasno.

Foydali qazilmalar konlari joylashgan joylarda yer uchastkalarining ajratmasi kon ajratmasiga muvofiq ajratiladi.

Kon ajratmalarini berish tartibi O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadi.

Ishlatilayotgan konda foydali qazilmalarning yoki qo‘shilib chiqadigan foydali komponentlarning yangi turlari mavjudligi to‘g‘risida, shuningdek foydali qazilmalarning yangi xossalari yoki xususiyatlari haqidagi, ruxsatnomani berish paytda noma’lum bo‘lgan ma’lumotlar aniqlangan taqdirda, yer qa’ridan foydalanuvchilar O‘zbekiston Respublikasi Davlat geologiya va mineral resurslar qo‘mitasi huzuridagi Foydali qazilmalar zaxiralari bo‘yicha davlat komissiyasiga foydali qazilmalarning zaxiralarini qaytadan tasdiqlash uchun geologik materiallar yuborishi shart.

Ruxsatnomani bergan organ yer qa’ri uchastkasidan foydalanish shartlariga O‘zbekiston Respublikasi Davlat geologiya va mineral resurslar qo‘mitasi huzuridagi Foydali qazilmalar zaxiralari bo‘yicha davlat komissiyasining qarori asosida o‘zgartishlar kiritishi mumkin”;

Foydali qazilmalarni kavlab olish, texnogen mineral hosilalardan foydalanish uchun ruxsatnomaning egasi ruxsatnomani bergan organ bilan kelishuvga binoan yer qa’ri uchastkasidan foydalanish huquqidan (to‘la yoki qisman) qonunchilikda belgilangan tartibda boshqa shaxs foydasiga, agar bu shaxs ruxsatnomada belgilangan shartlarni bajarish majburiyatini o‘z zimmasiga oladigan bo‘lsa, voz kechishi mumkin.

Yer egalari va yerdan foydalanuvchilar o‘zlariga berilgan yer uchastkalari doirasida o‘z xo‘jalik va ro‘zg‘or ehtiyojlari uchun portlatish ishlarini qo‘llamagan holda qonunchilikda belgilangan tartibda zaxiralari foydali qazilmalar zaxiralari davlat balansi hisobiga olinmagan keng tarqalgan foydali qazilmalarni kavlab olishni hamda yer osti inshootlarini qurishni ruxsatnoma olmasdan amalga oshirish huquqiga ega.

Yer egalari va yerdan foydalanuvchilar tomonidan qonunchilik buzilgan taqdirda keng tarqalgan foydali qazilmalarni kavlab olish va yer osti inshootlarini qurish belgilangan tartibda taqiqlanishi mumkin.

Yer qa’ridan foydalanuvchilar quyidagi huquqlarga ega:

o‘z faoliyati natijalaridan, shu jumladan yer qa’ri to‘g‘risida olingan geologik va boshqa axborotdan, shuningdek kavlab olingan foydali qazilmalar yoki ularning ruxsatnoma shartlariga ko‘ra tasarruflarida bo‘ladigan ulushidan foydalanish;

agar ruxsatnomada boshqacha qoida belgilangan bo‘lmasa, foydali qazilmalarni kavlab olish hamda mineral xom ashyoni qayta ishlash jarayonida olingan texnogen mineral hosilalardan foydalanish;

yer qa’ri uchastkalaridan foydalanish bilan bog‘liq ishlarni olib borish texnologiyasi yuzasidan qaror qabul qilish;

texnik loyihalar va konchilik ishlarini rivojlantirish rejalariga, shuningdek uglevodorod konlarini ishlatish va obodonlashtirish loyihalariga belgilangan tartibda o‘zgartish kiritish;

foydali qazilma konlarini ishlatish jarayonida foydalanuv konditsiyalarini qo‘llash;

ruxsatnomaga muvofiq berilgan kon ajratmasi doirasida qo‘shimcha ruxsatnomasiz yer qa’ri geologik jihatdan o‘rganilishini amalga oshirish;

kon ajratmasi va belgilangan tartibda ajratilgan yer uchastkalari doirasida ishlarni amalga oshirish uchun zarur bo‘lgan ishlab chiqarish va ijtimoiy soha obyektlarini barpo etish, shuningdek umum foydalanishdagi obyektlar va kommunikatsiyalardan shartnoma asosida foydalanish;

yer qa’ri uchastkasidan foydalanish bilan bog‘liq ishlarning ayrim turlarini yoki majmuini bajaruvchilarni shartnoma asosida jalb etish;

mineral xom ashyoga va uni qayta ishlash mahsulotlariga bo‘lgan konyunktura o‘zgarganligi munosabati bilan foydali qazilmalarni kavlab olish iqtisodiy jihatdan maqsadga nomuvofiq bo‘lganda, shuningdek ruxsatnoma berilgandan ancha farq qiluvchi holatlar yuzaga kelganda yer qa’ri uchastkasidan foydalanish shartlarini qayta ko‘rib chiqish to‘g‘risida iltimosnoma bilan murojaat etish.

Yer qa’ridan foydalanuvchilar qonunchilikka muvofiq boshqa huquqlarga ham ega bo‘lishlari mumkin.

Yer qa’ridan foydalanuvchilar:

yer qa’ri uchastkasi qaysi maqsadda berilgan bo‘lsa, undan shu maqsadda foydalanishi;

yer qa’ridan foydalanish va mineral xom ashyoni qayta ishlash bilan bog‘liq ishlarni olib borish texnologiyasi normalari va qoidalariga rioya etishi;

konchilik ishlarini rivojlantirishning texnik loyihalari va rejalaridagi, shuningdek foydali qazilma konlarini ishlatish va obodonlashtirish loyihalaridagi talablarga rioya etishi;

foydali qazilma konlarini ishlatish, yer qa’ridan foydali qazilmalarni kavlab olish bilan bog‘liq bo‘lmagan boshqa maqsadlarda foydalanish jarayonida geologik, marksheyderlik va boshqa hujjatlarni yuritishi hamda ularning saqlanishini ta’minlashi;

chiqarib olinadigan va yer qa’rida qoldiriladigan asosiy foydali qazilma va u bilan birga joylashgan foydali qazilmalar hamda qo‘shilib chiqadigan komponentlar zaxiralari, shuningdek mineral xom ashyoni va texnogen mineral hosilalarni qayta ishlash mahsulotlari miqdori va sifati hisobini yuritishi;

kavlab olinayotganda qo‘shilib chiqadigan, lekin vaqtincha foydalanilmayotgan foydali qazilmalar va foydali komponentlarni saqlashi;

foydali qazilmalarni kavlab olish va mineral xom ashyoni qayta ishlash chog‘ida nobudgarchilik normativlariga rioya etilishini ta’minlashi;

konlarning foydali qazilmalarga boy uchastkalari tanlab ishlatilishiga yo‘l qo‘ymasligi;

asosiy foydali qazilma va u bilan birga joylashgan foydali qazilmalar hamda qo‘shilib chiqadigan foydali komponentlar zaxiralarining holati va o‘zgarishi to‘g‘risidagi ma’lumotlarni, shuningdek foydali qazilma konlari, foydali qazilmalar belgilari va texnogen mineral hosilalar davlat kadastrini yuritish uchun ma’lumotlarni O‘zbekiston Respublikasi Davlat geologiya va mineral resurslar qo‘mitasiga taqdim etishi;

kavlab olingan foydali qazilmalar hajmlari to‘g‘risidagi ma’lumotlarni qonunchilikda belgilangan tartibda taqdim etishi;

yer qa’ri uchastkalaridan foydalanish bilan bog‘liq ishlar ta’siri doirasidagi ishlovchilar (xodimlar) va aholining xavfsizligini ta’minlashi;

yer qa’ridan foydalanish bilan bog‘liq ishlar bexatar olib borilishini, favqulodda vaziyatlarning oldini olish choralari ko‘rilishini, falokatlarni bartaraf etish rejalari ishlab chiqilishini ta’minlashi;

foydali qazilmalarni kavlab oluvchi korxonalarni va foydali qazilmalarni kavlab olish bilan bog‘liq bo‘lmagan yer osti inshootlarini tugatish va konservatsiya qilishning belgilangan tartibiga rioya etishi;

to‘kindi uyumlarining yonbag‘irlarini va ochiq konlarning yon chekkalarini rejalash yoki pog‘onalash ishlari, shuningdek eroziyaga qarshi tadbirlar o‘tkazilishini ta’minlashi;

atrof muhitni muhofaza qilishga, shuningdek yer qa’ridan foydalanishda ishdan chiqqan yer uchastkalarini va boshqa tabiiy obyektlarni keyinchalik foydalanish uchun yaroqli holatga keltirishga qaratilgan tadbirlarni amalga oshirishi shart.

Qonunchilikka muvofiq yer qa’ridan foydalanuvchilar zimmasida boshqa majburiyatlar ham bo‘lishi mumkin.

Yer qa’ri uchastkalaridan foydalanish huquqi quyidagi hollarda cheklanishi, to‘xtatib turilishi yoki muddatidan ilgari tugatilishi mumkin:

yer qa’ri uchastkalaridan foydalanish bilan bog‘liq ishlar ta’siri doirasidagi aholi hayotiga yoki sog‘lig‘iga, atrof muhitga tahdid yuzaga kelganda;

agar yer qa’ridan foydalanuvchi bir yil mobaynida yer qa’ri uchastkasidan foydalanishga kirishmagan bo‘lsa;

yer qa’ridan foydalanganlik uchun to‘lovlar muntazam ravishda to‘lanmagan taqdirda;

yer qa’ridan foydalanuvchi ruxsatnomaning asosiy shartlarini buzgan taqdirda;

ushbu Qonunning 36, 37, 39, 40 va 40¹-moddalarida nazarda tutilgan qoidalar bajarilmagan taqdirda.

Yer qa’ri uchastkalaridan foydalanish huquqi quyidagi hollarda tugatiladi:

yer qa’ri uchastkasidan foydalanishning belgilangan muddati tugaganda;

yer qa’ridan foydalanuvchi yer qa’ri uchastkasidan foydalanish huquqidan voz kechganda;

foydalanishiga yer qa’ri uchastkasi berilgan yuridik shaxs tugatilgan yoki yakka tadbirkorning faoliyati tugatilgan taqdirda.

Yer qa’ri uchastkalaridan foydalanish huquqini cheklash, to‘xtatib turish va tugatish tartibi O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadi.

Yer qa’ridan oqilona foydalanish va uni muhofaza qilishning asosiy talablari quyidagilardan iborat:

yer qa’rini geologik jihatdan o‘rganish to‘la-to‘kis bo‘lishini va undan kompleks foydalanilishini ta’minlash;

foydali qazilmalarning o‘zboshimchalik bilan kavlab olinishiga va ular joylashgan maydonlarda imorat qurilishiga yo‘l qo‘ymaslik;

foydali qazilmalar zaxiralarining davlat hisobi yuritilishini amalga oshirish;

foydali qazilmalar zaxiralarini tasdiqlash va geologik materiallarning davlat ekspertizasini o‘tkazish;

yer qa’ridan asosiy foydali qazilma va u bilan birga joylashgan foydali qazilmalar hamda qo‘shilib chiqadigan foydali komponentlarning iqtisodiy jihatdan rentabelli zaxiralari mumkin qadar to‘liq chiqarib olinishini ta’minlash;

foydali qazilma konlarini suv bosishdan, suv chiqib ketib to‘lib qolishdan, yong‘indan hamda foydali qazilmalar sifatini va konlarning sanoat ko‘lamidagi ahamiyatini pasaytiruvchi yoki ularni ishga solishni murakkablashtiruvchi boshqa omillardan muhofaza qilish;

yer qa’rida konservatsiya qilib qo‘yiladigan foydali qazilmalar zaxiralarining, yer qa’ridan foydalanish bilan bog‘liq ishlarni olib borishda kon qazishmalari, quduqlar va yer osti inshootlarining saqlanishini ta’minlash;

uglevodorodlar va ularni qayta ishlash asosida hosil qilingan mahsulotlarni, boshqa moddalar va materiallarni yer ostida saqlashda, chiqindilarni saqlash va ko‘mishda, oqova suvlarni chiqarib tashlashda yer qa’ri ifloslanishining oldini olish;

foydali qazilmalarni kavlab oluvchi korxonalarni va foydali qazilmalarni kavlab olish bilan bog‘liq bo‘lmagan yer osti inshootlarini tugatish va konservatsiya qilishni belgilangan tartibda o‘tkazish.

Yer qa’rini geologik jihatdan o‘rganishga doir asosiy talablar quyidagilardan iborat:

yer qa’rini geologik jihatdan o‘rganishning, qidirib topilayotgan foydali qazilma konlarini, foydali qazilmalarni kavlab olish bilan bog‘liq bo‘lmagan yer osti inshootlarini qurish va ulardan foydalanish uchun, shu jumladan chiqindilarni saqlash va ko‘mish uchun foydalanishga beriladigan yer qa’ri uchastkalarini ishga solishdagi konchilik-texnik, gidrogeologik, geologik-iqtisodiy va boshqa sharoitlarning to‘la-to‘kis bo‘lishi;

asosiy foydali qazilma va u bilan birga joylashgan foydali qazilmalar hamda qo‘shilib chiqadigan komponentlar zaxiralarining miqdori va sifatini aniqlash;

kon ustida yotgan hamda sig‘diruvchi jinslardan ishlab chiqarishda va yerlarni qayta tiklashda foydalanish uchun ana shu jinslarning xossalarini tadqiq etish, shuningdek foydali qazilmalarni radiatsiya-gigiyena jihatidan baholash;

yer qa’rini geologik jihatdan o‘rganish ishlarini foydali qazilmalar asossiz nobud bo‘lishini va sifati pasayishini istisno etuvchi usul va uslublarda olib borish;

yer qa’ridan chiqarib olinayotgan tog‘ jinslari va foydali qazilmalarni ularning atrof muhitga zararli ta’sirini istisno etadigan tarzda joylashtirish uchun uchastkalarni tanlash;

foydali qazilma konlarini ishga solishida va boshqa maqsadlarda foydalanish mumkin bo‘lgan, qidiruv ishlari olib borilgan kon qazishmalarining va burg‘ilangan quduqlarning saqlanishini ta’minlash, shuningdek foydalanilmaydigan kon qazishmalarini va quduqlarni belgilangan tartibda yo‘q qilish;

yer qa’rini kelgusida o‘rganishda, foydali qazilma konlarini ishga solishda, shuningdek yer qa’ridan foydali qazilmalar kavlab olishi bilan bog‘liq bo‘lmagan maqsadlarda foydalanishda qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan geologik, marksheyderlik va boshqa hujjatlar, tog‘ jinslari va rudalarning namunalari, kern, foydali qazilma namuna nusxalari saqlanishini ta’minlash.

Foydali qazilma konlarini ishlatish va mineral xom ashyoni qayta ishlash belgilangan tartibda tasdiqlangan konchilik ishlarini rivojlantirish texnik loyihalari va rejalariga, uglevodorod konlarini ishga solish va obodonlashtirish loyihalariga, yer qa’ridan texnikaviy foydalanish va uni muhofaza qilish qoidalariga muvofiq amalga oshiriladi.

Foydali qazilma konlarini ishlatish jarayonida qidiruv konditsiyalari qo‘llaniladi. Konlarni ishlatishning konchilik-geologik va boshqa sharoitlari, mineral xom ashyo va uni qayta ishlash mahsulotlarining bozor konyunkturasi hamda energiya resurslarining narxlari o‘zgarganda O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadigan tartibda tasdiqlanadigan foydalanuv konditsiyalari qo‘llaniladi.

Foydali qazilma konlarini ishlatishda quyidagilar ta’minlanishi kerak:

foydali qazilmalarni kavlab olishning oqilona, ekologik xavfsiz texnologiyalari qo‘llanilishi;

ishga solinayotgan foydali qazilma konlari va ularga tutashgan foydali qazilma konlari hamda yer qa’ri boshqa uchastkalarining konchilik ishlari olib borish natijasida buzilishiga yo‘l qo‘yilmasligi, yer qa’rida konservatsiya qilib qo‘yiladigan foydali qazilma zaxiralarining saqlanishi;

konlarning pog‘onalari va yon chekkalari mustahkamligi, tog‘ jinslarining siljish jarayonlari, yer yuzasi, binolar, inshootlarning cho‘kishi (og‘ishi) maxsus asboblar bilan kuzatib turilishi.

Mineral xom ashyoni qayta ishlashda quyidagilar ta’minlanishi kerak:

foydali komponentlar oqilona, kompleks chiqarib olinishini ta’minlaydigan qayta ishlash texnologik sxemalariga rioya etilishi;

qayta ishlashning turli bosqichlarida foydali komponentlar taqsimoti va ularni mineral xom ashyodan ajratib olish darajasi hisobga olinishi va nazorat qilib borilishi;

mineral xom ashyoning texnologik xossalari va tarkibi o‘rganilishi, uni qayta ishlash texnologiyasini takomillashtirish maqsadida tajriba-texnologiya sinovlari o‘tkazilishi;

qayta ishlash asosida hosil qilingan mahsulotlar va chiqindilardan, shuningdek oqova suvlardan mumkin qadar to‘liq foydalanilishi;

vaqtincha foydalanilmayotgan mahsulotlar va tarkibida foydali komponentlari bo‘lgan ishlab chiqarish chiqindilari joylashtirilishi, hisobga olinishi va saqlanishi.

Qimmatbaho metallarning mayda tub konlarini qidirishni ularni yer osti usulida ishlatish bilan qo‘shib olib borishga O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilangan tartibda yo‘l qo‘yiladi.

Tadbirkorlik tavakkalchiligi asosida qimmatbaho metallarni oltin izlovchilar usulida kavlab olishni amalga oshirish maqsadida yer qa’ri uchastkalari yuridik va jismoniy shaxslarga beriladi.

Qimmatbaho metallarni oltin izlovchilar usulida kavlab olish bo‘yicha faoliyatni amalga oshirish uchun yer qa’ri uchastkalari, shu jumladan o‘lchamlari 5 gektardan ortiq bo‘lmagan sochma oltin konlari yer osti kon qazishmalari yo‘laklarisiz va portlovchi moddalardan foydalanmagan holda xavfsiz (yo‘l qo‘yiladigan) chuqurlikkacha beriladi.

Yer qa’ridan foydalanuvchilar ishlarni olib borayotganda qimmatbaho metallarni ajratib olishning rudani faqat maydalashni va gravitatsiya usulini qo‘llash huquqiga ega.

Kimyoviy reagentlar qo‘llanilgan holda qimmatbaho metallarni ajratib olish texnologiyasidan foydalanish taqiqlanadi.

Foydali qazilmalarni kavlab olish bilan bog‘liq bo‘lmagan yer osti inshootlarini qurish va ulardan foydalanish uchun yer qa’ridan foydalanish belgilangan tartibda tasdiqlangan texnik loyihalarga muvofiq amalga oshiriladi.

Foydali qazilmalarni kavlab olish bilan bog‘liq bo‘lmagan yer osti inshootlaridan foydalanishda chiqindilar va oqova suvlar zararsizlantirilishi yoki belgilangan chegara doirasidan chetga chiqmasligi ta’minlanishi, shuningdek ularning kon qazishmalariga, yer yuzasiga, atmosfera havosiga va suv obyektlariga kirib borishining oldini olishga qaratilgan chora-tadbirlar ko‘rilishi kerak.

Yer qa’ridan foydalanish bilan bog‘liq ishlar bexatar olib borilishini ta’minlashning asosiy talablari quyidagilardan iborat:

ishlarni bajarishni maxsus tayyorgarligi va malakasi bo‘lgan shaxslarga, konchilik ishlariga rahbarlik qilishni esa — tegishli maxsus ma’lumoti bo‘lgan shaxslarga ijozat etish;

konchilik, burg‘ilash ishlarida va boshqa ishlarda band bo‘lgan shaxslarni maxsus kiyim-bosh, shaxsiy va umumiy himoya vositalari bilan ta’minlash;

xavfsizlik qoidalari talablariga, sanitariya normalari va qoidalariga hamda ekologik normativlarga mos keladigan mashinalar, asbob-uskuna va materiallarni qo‘llash;

portlovchi moddalar va portlatish vositalaridan foydalanish, shuningdek ularning hisobini yuritish, ularni saqlash va sarflash qoidalariga rioya etish;

ishlarning bir maromdagi texnologik tizimini ta’minlash va xavfli vaziyatlarni prognoz qilish uchun zarur bo‘lgan geologik, marksheyderlik ishlari, boshqa ishlar hamda kuzatishlar majmuini o‘tkazish, avariyalarni bartaraf etishning texnikaviy hujjatlari va rejalarini ishlarni bexatar olib borish zonalari chegaralarini aniqlashtiruvchi ma’lumotlar bilan o‘z vaqtida to‘ldirib borish;

kon havosining holatini, uning tarkibidagi kislorod, zararli va portlash xavfi bo‘lgan gazlar hamda changlar miqdorini muntazam nazorat qilib borish.

Agar yer qa’ridan foydalanish bilan bog‘liq ishlarning holati odamlarning hayoti va sog‘lig‘iga xavf soladigan bo‘lsa, bunday ishlarni olib borish taqiqlanadi.

Yer qa’ridan foydalanish bilan bog‘liq ishlarni bexatar olib borish uchun sharoitlarni ta’minlash mas’uliyati shu ishlarni bevosita amalga oshiruvchi tashkilotlarning rahbarlari zimmasida bo‘ladi.

Keng tarqalgan foydali qazilmalarni qazib olishda mahalliy davlat hokimiyati organlari bilan kelishilgan yer osti boyliklaridan foydalanish shartlari ta’minlanishi, shuningdek davlatga, atrof-muhitga zarar keltirilishining hamda odamlarning hayoti va sog‘lig‘i uchun xavf yuzaga kelishining oldini olish chora-tadbirlari ko‘rilishi kerak.

Keng tarqalgan foydali qazilmalarni o‘z ichiga olgan yer qa’ri uchastkalaridan foydalanish O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilangan tartibga muvofiq amalga oshiriladi.

Yer osti konchilik ishlarini olib borayotgan yer qa’ridan foydalanuvchilarga konchilikdagi qutqaruv qismlari, uglevodorod konlarini aniqlash, qidirish va ishlatishda burg‘ilash ishlarini olib borayotgan yer qa’ridan foydalanuvchilarga esa — ochiq, neft va gaz favvoralarining oldini olish hamda ularni bartaraf etish xizmatlari tomonidan xizmat ko‘rsatilishi kerak.

Konchilikdagi qutqaruv qismlari to‘g‘risidagi, shuningdek ochiq neft va gaz favvoralarining oldini olish hamda ularni bartaraf etish xizmatlari to‘g‘risidagi nizomlar O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan tasdiqlanadi.

Aholi punktlari, sanoat obyektlari va boshqa obyektlarni joylashtirish uchun uchastkalar tanlashda bo‘lg‘usi imorat quriladigan uchastkaning yer qa’rida foydali qazilmalar yo‘qligi to‘g‘risida O‘zbekiston Respublikasi Davlat geologiya va mineral resurslar qo‘mitasining xulosasi kerak.

Alohida hollarda sanoat ko‘lamida o‘zlashtirishga topshirilmagan foydali qazilma konlari (keng tarqalgan foydali qazilmalarning konlari bundan mustasno) joylashgan maydonlarda imorat qurishga, shuningdek bunday konlar joylashgan yerlarda foydali qazilmalarni kavlab olish bilan bog‘liq bo‘lmagan yer osti inshootlarini joylashtirishga, konchilik munosabatlari sohasidagi maxsus vakolatli davlat organlari bilan kelishuvga muvofiq, yer qa’ridan foydali qazilmalarni chiqarib olish imkoniyatlari ta’minlanishi hisobga olingan holda, yo‘l qo‘yiladi.

Tarixiy, ilmiy, badiiy yoki o‘zga madaniy qimmatga ega bo‘lgan noyob tabiiy yoki sun’iy geologik jinslar, mineralogik hosilalar, paleontologik obyektlar hamda yer qa’ri uchastkalari qonunchilikda belgilangan tartibda muhofaza etiladigan geologik obyektlar deb e’lon qilinishi mumkin.

Yer qa’ridan foydalanilayotganda ushbu moddaning birinchi qismida ko‘rsatilgan obyektlar topilib qolsa, yer qa’ridan foydalanuvchilar yer qa’rining tegishli uchastkasidagi ishlarni to‘xtatib turishi hamda bu haqda ruxsatnoma bergan organni va mahalliy davlat hokimiyati organlarini xabardor qilishi shart.

Foydali qazilmalarni kavlab oluvchi korxonalar hamda foydali qazilmalarni kavlab olish bilan bog‘liq bo‘lmagan yer osti inshootlari quyidagi hollarda tugatilishi yoki konservatsiya qilinishi lozim:

yer qa’ridan foydalanish muddati tugaganda;

yer qa’ri uchastkalaridan foydalanish huquqi tugatilganda;

foydali qazilmalarning iqtisodiy jihatdan rentabelli zaxiralari to‘liq ishlatib bo‘linganda;

kon qazishmalarini, foydali qazilmalarni kavlab olish bilan bog‘liq bo‘lmagan yer osti inshootlarini suv bosishi yoki ularning vayron bo‘lishi xavfi paydo bo‘lib, buning oldini olishning texnikaviy jihatdan iloji bo‘lmaganda yoki bunday qilish iqtisodiy jihatdan o‘zini oqlamaganda;

foydali qazilmalarni kavlab olish bilan bog‘liq bo‘lmagan yer osti inshootlaridan foydalanishga ehtiyoj qolmaganda.

Foydali qazilmalarni kavlab oluvchi korxonalarni hamda foydali qazilmalarni kavlab olish bilan bog‘liq bo‘lmagan yer osti inshootlarini tugatish yoki konservatsiya qilish belgilangan tartibda tasdiqlangan texnik (texnologik) loyihaga muvofiq amalga oshiriladi.

Foydali qazilmalarni kavlab oluvchi korxonani yoki uning bir qismini, shuningdek foydali qazilmalarni kavlab olish bilan bog‘liq bo‘lmagan yer osti inshootlarini tugatishda va konservatsiya qilishda kon qazishmalari va quduqlar aholining hayoti va sog‘lig‘i, atrof muhit xavfsizligini ta’minlovchi holatga keltirilishi kerak. Foydali qazilmalarni kavlab oluvchi korxona yoki uning bir qismi konservatsiya qilingan taqdirda esa, butun konservatsiya vaqtida konning, kon qazishmalarining va quduqlarning saqlanishi ham ta’minlanmog‘i lozim.

Foydali qazilmalarni kavlab oluvchi korxonalar hamda foydali qazilmalarni kavlab olish bilan bog‘liq bo‘lmagan yer osti inshootlari tugatilgan yoki konservatsiya qilingan taqdirda, yer qa’ridan foydalanuvchilar geologik, marksheyderlik hujjatlari va boshqa hujjatlarni ishlar yakunlangan paytdagi holatga ko‘ra to‘ldirishlari hamda ularni saqlash uchun belgilangan tartibda topshirishlari shart.

Foydali qazilmalarni kavlab oluvchi korxonalarni hamda foydali qazilmalarni kavlab olish bilan bog‘liq bo‘lmagan yer osti inshootlarini tugatish yoki konservatsiya qilish jarayoni oxiriga yetkazilguniga qadar yer qa’ridan foydalanish bo‘yicha majburiyat va javobgarlik qonunchilikka muvofiq yer qa’ridan foydalanuvchining zimmasida bo‘ladi.

Yer qa’ridan foydalanuvchilarning o‘z mablag‘lari hisobiga olingan yer qa’ri to‘g‘risidagi geologik va boshqa axborot yer qa’ridan foydalanuvchilarning mulki hisoblanadi. Yer qa’ri to‘g‘risidagi geologik va boshqa axborot mulkdori undan foydalanish tartibi va shartlarini belgilaydi. Yer qa’ri to‘g‘risidagi geologik va boshqa axborotga bo‘lgan mulk huquqi yangi aniqlangan konda foydali qazilmalar zaxiralari tasdiqlangan sanadan e’tiboran bir yil davomida muhofaza qilinadi.

Davlat budjeti mablag‘lari, shuningdek yer qa’ridan foydalanuvchilarning o‘z mablag‘lari hisobiga olingan yer qa’ri to‘g‘risidagi geologik va boshqa axborot O‘zbekiston Respublikasi Davlat geologiya va mineral resurslar qo‘mitasiga hisobga olish, saqlash hamda bir tizimga solish uchun belgilangan shaklda majburiy tartibda va bepul topshiriladi. O‘zbekiston Respublikasi Davlat geologiya va mineral resurslar qo‘mitasi tushayotgan axborotning maxfiyligini ta’minlashi shart.

Davlat budjeti mablag‘lari hisobiga olingan yer qa’ri to‘g‘risidagi geologik va boshqa axborotni realizatsiya qilish tartibi va shartlari O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadi.

Ilgari ma’lum bo‘lmagan, sanoat ahamiyatiga ega bo‘lgan foydali qazilma konini topgan, qidirib aniqlagan, shuningdek ilgari ma’lum bo‘lgan konda uning sanoat ahamiyatini ancha oshiradigan foydali qazilmalarning qo‘shimcha zaxiralari yoki yangi foydali qazilmalar va qo‘shilib chiqadigan foydali komponentlar borligini aniqlagan shaxslar O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilangan tartibda pul mukofoti bilan taqdirlanish huquqiga ega.

Yer qa’ridan foydalanuvchilarning faoliyatiga davlat organlari aralashuviga yo‘l qo‘yilmaydi.

Yer qa’ridan foydalanuvchilarning buzilgan huquqlari qonunchilikda nazarda tutilgan tartibda tiklanishi kerak. Yer qa’ri uchastkalaridan foydalanish huquqi asossiz cheklanishi, to‘xtatib turilishi yoki tugatilishi oqibatida yer qa’ridan foydalanuvchilar ko‘rgan zarar, shu jumladan boy berilgan foyda qonunchilikda belgilangan tartibda qoplanishi kerak.

Yer qa’ridan foydalanuvchiga boshqa shaxslar tomonidan yetkazilgan zarar qonunchilikka muvofiq qoplanishi kerak.

Konlarning foydali qazilmalarga boy uchastkalari tanlab ishlatilganligida, shuningdek kon ishdan chiqishiga yoki yer qa’ri uchastkasidan kelgusida foydalanish imkoniyatini qisman yoki to‘la istisno etadigan sharoit yaratilishiga olib kelgan boshqa harakatlarda (harakatsizlikda) aybdor yer qa’ridan foydalanuvchining faoliyati natijasida davlatga yetkazilgan zarar qonunchilikka muvofiq yer qa’ridan foydalanuvchining mablag‘lari hisobidan qoplanishi kerak.

Keng tarqalgan foydali qazilmalarni qazib olishning belgilangan tartibini buzgan holda yer qa’ridan foydalanganlik natijasida davlatga, shuningdek atrof-muhitga, odamlarning hayoti va sog‘lig‘iga yetkazilgan zararning o‘rni qonunchilikka muvofiq qoplanadi.

Yer qa’rini geologik jihatdan o‘rganish, undan foydalanish va uni muhofaza qilish ustidan davlat nazorati mahalliy davlat hokimiyati organlari, shuningdek konchilik munosabatlari sohasidagi maxsus vakolatli davlat organlari tomonidan qonunchilikda nazarda tutilgan tartibda amalga oshiriladi.

Yer qa’ridan foydalanish va uni muhofaza qilish ustidan ishlab chiqarish nazorati yer qa’ridan foydalanuvchilarning geologik, marksheyderlik yoki texnik xizmatlari tomonidan, bu kabi xizmatlar mavjud bo‘lmagan taqdirda esa tegishli mutaxassislar jalb etilgan holda amalga oshiriladi.

Geologik va marksheyderlik xizmatlari to‘g‘risidagi namunaviy nizomlar O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan tasdiqlanadi.

Konchilik munosabatlari sohasidagi nizolar qonunchilikda belgilangan tartibda hal etiladi.

Yer osti boyliklari to‘g‘risidagi qonunchilikni buzganlikda aybdor shaxslar belgilangan tartibda javobgar bo‘ladilar.