Oʻzbekiston Respublikasining “Baholash faoliyati toʻgʻrisida”gi Qonuni, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 28-fevraldagi PF-27-son “2022 — 2026-yillarga moʻljallangan Yangi Oʻzbekistonning taraqqiyot strategiyasini “Insonga eʼtibor va sifatli taʼlim yili”da amalga oshirishga oid davlat dasturi toʻgʻrisida”gi Farmoni va 2023-yil 24-martdagi PQ-101-son “Davlat aktivlarini boshqarish agentligi faoliyatini samarali tashkil etish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi qaroriga muvofiq buyuraman:

1. Oʻzbekiston Respublikasining Yagona milliy baholash standarti ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Quyidagilar oʻz kuchini yoʻqotgan deb topilsin:

Oʻzbekiston Respublikasi Davlat aktivlarini boshqarish agentligi direktorining 2020-yil 1-maydagi 01/11-15/62-son “Oʻzbekiston Respublikasining Yagona milliy baholash standartini tasdiqlash haqida”gi buyrugʻi (roʻyxat raqami 3239, 2020-yil 4-iyun) (Qonun hujjatlari maʼlumotlari milliy bazasi, 04.06.2020-y., 10/20/3239/0721-son);

Oʻzbekiston Respublikasi Davlat aktivlarini boshqarish agentligi direktorining 2022-yil 4-martdagi 01/11-14/16-son “Oʻzbekiston Respublikasining Yagona milliy baholash standartiga oʻzgartirishlar kiritish toʻgʻrisida”gi buyrugʻi (roʻyxat raqami 3239-1, 2022-yil 14-mart) (Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 14.03.2022-y., 10/22/3239-1/0216-son).

3. Mazkur buyruq Baholovchi tashkilotlar assotsiatsiyasi, Oʻzbekiston baholovchilar jamiyati hamda Oʻzbekiston baholovchilar, ekspertlar va maslahatchilar jamiyati bilan kelishilgan.

4. Mazkur buyruq 2024-yil 1-yanvardan eʼtiboran kuchga kiradi.

Mazkur Oʻzbekiston Respublikasining Yagona milliy baholash standarti (bundan buyon matnda YAMBS deb yuritiladi) baholash faoliyatini normativ jihatdan tartibga solinishini hamda baholash tartibi va baholash ekspertizasiga qoʻyiladigan talablarni belgilaydi.

1. Mazkur YAMBS umumiy baholash standartlari, maxsus baholash standartlari hamda muayyan baholash obyektlarining qiymatini baholash uchun zarur boʻlgan minimal usullarni belgilaydigan metodikalarni oʻz ichiga oladi.

2. Umumiy baholash standartlari barcha turdagi baholash obyektlarini baholash va baholash hisobotlarini ekspertizadan oʻtkazish tartibiga qoʻyiladigan umumiy talablarni belgilaydi.

3. Umumiy baholash standartlari quyidagi Milliy baholash standartlaridan (bundan buyon matnda MBS deb yuritiladi) iborat:

1-son MBS “Baholash faoliyatining tushunchalari, taʼriflari va prinsiplari”;

2-son MBS “Baholashga oid vazifa”;

3-son MBS “Baholash jarayonida oʻtkaziladigan oʻrganishlar va tahlillar”;

4-son MBS “Baholash toʻgʻrisidagi hisobot va uni tuzish tartibi”;

5-son MBS “Qiymat turlari”;

6-son MBS “Baholash yondashuvlari va usullari”;

7-son MBS “Baholovchilar ishining sifatini nazorat qilishning ichki qoidalariga qoʻyiladigan umumiy talablar”;

8-son MBS “Baholash toʻgʻrisidagi hisobotning ishonchliligi ekspertizasi”.

4. Maxsus baholash standartlari, baholash obyektlarining ayrim turlarini (biznes, koʻchmas mulk, nomoddiy aktivlar, tovar-moddiy boyliklar va boshqalar) baholashga qoʻyiladigan qoʻshimcha talablarni belgilaydi.

5. Maxsus baholash standartlari quyidagi MBSlardan iborat:

9-son MBS “Biznesni va biznesda ishtirok etish huquqi qiymatini baholash”;

10-son MBS “Koʻchmas mulk qiymatini baholash”;

11-son MBS “Nomoddiy aktivlar va intellektual mulk obyektlari qiymatini baholash”;

12-son MBS “Tovar-moddiy zaxiralar qiymatini baholash”;

13-son MBS “Mashina va uskunalar qiymatini baholash”;

14-son MBS “Xususiylashtirish maqsadida davlat uy-joy fondi qiymatini baholash”;

6. Quyidagilar YAMBSning asosiy prinsiplari hisoblanadi:

standart talablariga rioya qilish prinsipi — mazkur YAMBS baholovchilar, baholovchi tashkilotlari va boshqa foydalanuvchilar uchun moʻljallangan boʻlib, aktivlar va majburiyatlar qiymatini baholash boʻyicha xizmatlar koʻrsatilganda, baholash toʻgʻrisidagi hisobotni tuzish hamda ekspertlar tomonidan baholash obyektini baholash toʻgʻrisidagi hisobotning ishonchliligi (haqqoniyligi) tekshirilganda, qoʻllash majburiy hisoblanadi. Agar baholash ushbu YAMBSga muvofiq oʻtkazilgan yoki oʻtkaziladi deb koʻrsatilgan boʻlsa, baholash qiymati mazkur YAMBSning barcha tegishli milliy baholash standartlari (MBS) talablariga rioya etgan holda tayyorlanganligi yoxud tayyorlanishini anglatadi;

aktivlar va/yoki majburiyatlarni baholashda standartni qoʻllash prinsipi — mazkur YAMBS aktivlar, majburiyatlar yoki aktivlar va majburiyatlar guruhlarining qiymatini baholashda qoʻllanilishi majburiyligini anglatadi;

xolislik (obyektivlik) prinsipi — baholash jarayoni baholovchidan dastlabki maʼlumotlar, taxminlar va baholash natijalarini ishonchliligi toʻgʻrisida xolis (obyektiv) mulohazalarni shakllantirishni talab qiladi. Baholash natijasining ishonchliligini taʼminlash uchun ushbu mulohazalar shaffof hamda har qanday subyektiv omillarning baholash jarayoniga taʼsirini minimallashtirish mumkinligini inobatga olgan holda ishlab chiqilgan boʻlishi shart;

malakalilik prinsipi — baholash obyektining qiymatini baholash baholovchining tegishli malaka sertifikatiga ega boʻlgan va baholash obyekti, uning aylanma bozori va baholash maqsadlari toʻgʻrisida zarur koʻnikma, tajriba, bilimga ega boʻlgan baholovchi tomonidan amalga oshirilishi kerak;

cheklanishlar prinsipi — baholash jarayonida yuzaga keladigan majburiy chora boʻlib, unga muvofiq baholovchi ushbu YAMBSning ayrim talablaridan farq qiladigan qonunchilik talablariga rioya etishi zarur boʻladi. Bunda, baholash mazkur YAMBSga muvofiq oʻtkazilgan deb hisoblanadi. Mazkur YAMBS talablaridan boshqa cheklanishlarga yoʻl qoʻyilmaydi;

mustaqillik prinsipi — baholovchi tashkilot oʻz faoliyatida mustaqildir. Buyurtmachi yoki boshqa manfaatdor shaxslarning baholovchi tashkilot faoliyatiga aralashishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

7. “Baholash faoliyatining tushunchalari, taʼriflari va prinsiplari” Milliy baholash standarti (bundan buyon matnda 1-son MBS deb yuritiladi) YAMBSning ajralmas qismi boʻlib, baholash faoliyatida foydalaniladigan asosiy prinsiplar, tushunchalar va taʼriflarni belgilaydi.

8. 1-son MBS barcha mulkchilik shakllaridagi mulk qiymatini baholash, baholash obyektining qiymat turlarini aniqlash, baholash obyektini identifikatsiya qilish, baholash yondashuvlari va usullarini belgilash, baholash toʻgʻrisida hisobotni tuzishda qoʻllanilishi kerak.

9. Mazkur YAMBSda quyidagi tushuncha va taʼriflar qoʻllaniladi:

aylanma kapital (working capital) — xoʻjalik yurituvchi subyekt kapitalining aylanma aktivlarga qoʻyilgan qismi, yaʼni yil yoki undan ortiq (ishlab chiqarish texnologiyasining oʻziga xos xususiyatlaridan kelib chiqqan holda) operatsion sikl davomida ishlab chiqarish jarayonida sotilishi yoki isteʼmol qilinishiga taxmin qilish uchun asosga ega boʻlgan aktivlar;

aktiv yoki majburiyat — baholashga oid vazifada (baholash vazifasida) koʻrsatilgan baholash obyektlari. Mazkur YAMBSda “aktiv yoki majburiyat” tushunchasining boshqacha maʼnosi koʻrsatilmagan boʻlsa, uning qoʻllanilishi “aktiv yoki aktivlar guruhi”, “majburiyat yoki majburiyat guruhi” hamda “aktivlar va majburiyatlar guruhi” maʼnosida ishlatilishini ham nazarda tutadi;

almashtirish qiymati — zamonaviy materiallar va texnologiyalardan foydalangan holda baholash obyektining foydaliligi bilan bir xil boʻlgan yangi obyektni yaratish uchun sarflanadigan xarajatlar yigʻindisi (baholash sanasida amalda boʻlgan bozor narxlarida);

analog — asosiy iqtisodiy, fizik, texnik va boshqa tavsiflarga koʻra baholash obyektiga oʻxshash, uning raqobat bozorida tuzilgan bitim yoki taklifning narxi haqida maʼlumot mavjud boʻlgan boshqa obyekt;

analog-obyekt — baholash jarayonida maʼlumotlardan foydalaniladigan aynan bir xil obyekt yoki analog;

baholanayotgan obyektning ekspozitsiyasi davri — baholanayotgan obyekt ochiq bozorga (ommaviy oferta) taqdim etilgan kundan boshlab u bilan bitim tuzilgan sanagacha boʻlgan vaqt davri;

baholashga oid vazifa — baholash buyurtmachisi va baholovchi tashkilot oʻrtasida yozma shaklda tuzilgan, baholash obyektini baholash boʻyicha koʻrsatiladigan xizmatlar shartlari hamda buyurtmachi tomonidan baholash uchun baholovchi tashkilotga taqdim etilishi kerak boʻlgan dastlabki maʼlumotlarni oʻz ichiga olgan hujjat;

baholash yondashuvi — bir yoki bir nechta baholash usullaridan foydalangan holda baholash obyektining qiymatini aniqlash;

baholash maqsadi — baholash vazifasida koʻrsatilgan va baholash obyektining qiymatini (bozor yoki bozornikidan farqlanuvchi) aniqlash zarurati paydo boʻlgan sabablarni aks ettiruvchi baholash natijasidan foydalanish maqsadi;

baholash obyekti — Oʻzbekiston Respublikasining “Baholash faoliyati toʻgʻrisida”gi Qonunida baholash obyektlari jumlasiga kiritilgan qonunchilikda fuqarolik muomalasida boʻlishi mumkinligi belgilangan fuqarolik huquqlari obyektlari;

baholash obyektining yakuniy qiymati — baholovchi tomonidan baholashning turli yondashuvlari va usullaridan foydalangan holda baholash obyekti qiymatini hisoblash natijalarini umumlashtirish natijasida olingan eng ehtimolli qiymat;

baholash usuli — baholovchi tomonidan baholanayotgan obyektning qiymatini aniqlash uchun qoʻllaniladigan jarayon;

baholash sanasi — baholash obyektining qiymati aniqlangan sana;

baholash toʻgʻrisidagi hisobotning ishonchliligini ekspertizadan oʻtkazish (baholash ekspertizasi) — baholash faoliyati toʻgʻrisidagi qonunchilik hujjatlariga muvofiq va ekspertiza buyurtmachisi bilan tuzilgan shartnoma asosida, baholovchi tashkilot tomonidan baholash obyektini takroriy baholashdan oʻtkazmasdan, baholash toʻgʻrisidagi hisobotning ishonchliligini (haqqoniyligini) tekshiruvdan oʻtkazish;

baholash toʻgʻrisidagi hisobot — baholovchi tomonidan YAMBS talablariga muvofiq tuzilgan va baholashga oid vazifaga muvofiq toʻplangan maʼlumotlar, oʻtkazilgan tahlil va hisob-kitoblar asosida shakllantirilgan, baholash obyektining yakuniy qiymati toʻgʻrisida baholovchining professional fikrini oʻz ichiga olgan hujjat;

baholovchi — baholash faoliyati toʻgʻrisidagi qonunchilik hujjatlariga muvofiq vakolatli organ tomonidan berilgan baholovchining malaka sertifikatiga ega boʻlgan jismoniy shaxs;

baholovchi tashkilot — baholash faoliyatini amalga oshiruvchi yuridik shaxs;

baholovchi tashkilotlarning professional jamoat birlashmalari — kamida ellikta baholovchi tashkilotning aʼzoligiga asoslangan, baholovchilarning professional darajasini oshirishga va saqlab turishga koʻmaklashish, ularning professional manfaatlarini himoya qilish, shu jumladan sudlarda himoya qilish maqsadida faoliyat yurituvchi nodavlat notijorat tashkilot;

buyurtmachi — baholashni oʻtkazish uchun baholovchi tashkilot bilan shartnoma tuzgan shaxs;

vazn koeffitsiyenti — baholash obyektining yakuniy qiymati haqida xulosani shakllantirish jarayonida muayyan baholash qiymati koʻrsatkichiga ishonch darajasi;

gudvill — korxonadan alohida identifikatsiya qilinishi va baholanishi mumkin boʻlmagan omillar (korxona nomi va ishlab chiqarilayotgan mahsulotning mashhurligi, muayyan obroʻ va ishga doir aloqalar mavjudligi, joylashgan joyi va boshqa shunga oʻxshash omillar) taʼsirida vujudga keladigan nomoddiy aktiv;

dala sharoitida oʻtkaziladigan ekspertiza — baholash ekspertizasini oʻtkazishda baholash obyektiga chiqib baholangan mol-mulkni tekshirishni va baholash toʻgʻrisidagi hisobotda taqdim etilgan maʼlumotlarni tasdiqlash uchun mol-mulkning qiyoslangan obyektlarini tekshirishni oʻz ichiga oladigan ekspertiza;

development jarayonidagi koʻchmas mulk — qurilish, rekonstruksiya yoki taʼmirlash yoki kelgusida shunday ishlar uchun moʻljallangan yer uchastkalari va/yoki binolar;

diskontlash stavkasi — kelgusidagi pul oqimlarini joriy qiymatning yagona qiymatiga aylantirish uchun ishlatiladigan foiz stavkasi;

joriy qiymat — tegishli diskontlash stavkasidan foydalanib, muayyan sanaga keltirilgan kelgusi daromadlar qiymati;

intellektual mulk obyekti (intellektual mulk) — jismoniy yoki yuridik shaxsning intellektual faoliyatning natijalari hamda fuqarolik muomalasi ishtirokchilarining tovarlar, ishlar va xizmatlarning xususiy alomatlarini aks ettiruvchi vositalarga boʻlgan mutlaq huquqi;

ishtirokchi (ishtirokchilar) — baholashga oid vazifada belgilangan qiymat turiga muvofiq tegishli ishtirokchi yoki ishtirokchilar;

kapitallashtirish stavkasi — muayyan davr uchun daromad miqdorini qiymatga aylantirish uchun foydalaniladigan, qoida tariqasida, foiz hisobida ifodalanadigan boʻluvchi;

kerak (tavsiya) — baholovchi uchun maʼqul deb hisoblanadigan harakatlarni anglatadi. Har qanday holatda baholovchi talablarni bajarish imkoniyati va maqsadga muvofiqligini koʻrib chiqadi va agar asoslar boʻlsa, uni bajarishni rad etish huquqiga ega;

baholash obyektining qiymati (qiymat) — bozor ishtirokchilari yoki aniq shaxslar uchun baholash obyekti bahosining pul shaklida ifodalangan, maʼlum bir sanaga aniqlangan, bitimning haqiqiy narxini koʻrsatmaydigan oʻlchov;

majbur — baholovchining muayyan talabni soʻzsiz bajarishga qaratilgan majburiyatini anglatadi. Agar YAMBSda bunday koʻrsatma berilgan boʻlsa, baholovchi ushbu talabni bajarishga majbur;

multiplikator — baholash obyektining narxi va uning faoliyatini tavsiflovchi moliyaviy, ishlab chiqarish yoki moddiy koʻrsatkich oʻrtasidagi nisbatni aks ettiruvchi koeffitsiyent;

mumkin (ixtiyoriy) — baholovchi tomonidan oʻz vakolati doirasida koʻrib chiqishi mumkin boʻlgan harakatlar va jarayonlarni anglatadi. Bunda, baholovchi muayyan holatda oʻzining professional mulohazasi asosida maʼlum bir vazifalarni amalga oshirish yoki amalga oshirmaslik huquqiga ega boʻladi;

narx — aktiv uchun soʻralgan, taklif qilingan yoki toʻlangan, uning qiymatidan farq qilishi mumkin boʻlgan pul yoki boshqa toʻlov;

pul oqimi — muayyan davr mobaynida aktiv, aktivlar guruhi yoki korxona tomonidan yaratiladigan pul mablagʻlari oqimi;

retrospektiv baholash — baholovchi tomonidan oʻtgan davrning tegishli sanasiga amalga oshirilgan baholash. Baholovchi baholash hisobotini tayyorlash jarayonida havola qilgan analoglar boʻyicha oʻtkazilgan hisob-kitoblar va maʼlumotlar baholash sanasiga toʻgʻri kelishi kerak. Zaruratga koʻra, analoglarning joriy narxlari normativ maʼlumotlarni (valyuta kursi, indeksatsiya, inflyatsiya) inobatga olgan holda baholash sanasiga keltiriladi;

royalti — franshiza sotib oluvchisi tomonidan kompaniyaga uning brendi, tajribasi, ishchanlik obroʻsi va texnologiyasidan foydalanganlik uchun muntazam ravishda toʻlaydigan toʻlov;

salmoqli/ahamiyatli/jiddiy (yoki muhim) — baholashga oid vazifa nuqtai nazaridan baholash jihatlarining (shu jumladan, dastlabki maʼlumotlar, taxminlar, shuningdek qoʻllaniladigan usullar va yondashuvlar) ahamiyatliligi va qoʻllanilishi, ularning baholashga hamda baholash foydalanuvchilarining iqtisodiy yoki boshqa qarorlariga taʼsiri;

sof aktivlar — jamlangan aktivlar va jamlangan majburiyatlar oʻrtasidagi farq;

tavakkalsiz stavka — investitsiya qilingan mablagʻlarning qaytarilmasligi xavfi yoʻqligi yoki minimal boʻlishi bilan tavsiflangan, eng likvid aktivlarga sarmoya kiritishda investor oʻz kapitali boʻyicha olishi mumkin boʻlgan foiz stavkasi;

tannarx — tovar, ishlar yoki xizmatlarni xarid qilish, yaratish, ishlab chiqarish va sotishga doir xarajatlar yigʻindisi;

tahliliy ekspertiza — qiymat turining baholash maqsadlariga muvofiqligini, baholashda foydalanilgan maʼlumotlarning asoslanganligini, metodologiyaning maqbulligini, hisob-kitoblarning aniqligini va baholash faoliyati toʻgʻrisidagi qonunchilik talablariga rioya qilinishini tekshirish uchun oʻtkaziladigan baholash toʻgʻrisidagi hisobotda taqdim etilgan maʼlumotlar tahlili asosida amalga oshiriladigan ekspertiza;

terminal qiymati (terminal value) — aktivning qiymatini daromad yondashuvidan foydalangan holda hisoblashda aktivning prognoz davridan keyingi yildagi qiymati;

tiklash qiymati — bir xil materiallar va texnologiyalardan foydalangan holda baholash obyekti bilan oʻxshash boʻlgan yangi obyektni yaratish uchun sarflanadigan xarajatlar yigʻindisi (baholash sanasida amalda boʻlgan bozor narxlarida);

xalqaro baholash standartlari — Yevropa baholash standartlari (European Valuation Standards — EVS), Xalqaro baholash standartlari (International Valuation Standards — IVS), Professional baholash amaliyotining yagona standartlari (Uniform Standards of Professional Appraisal Practice — USPAP), Qirollik diplomiga ega baholovchilar instituti standartlari (Royal Institution of Chartered Surveyors — RICS);

xarajatlar — tovar, ishlar yoki xizmatlarni yaratish yoki ishlab chiqarish uchun talab qilinadigan resurslar miqdorining puldagi ifodasi;

xususiy kapital — tashkilotga tegishli boʻlgan mulk, shu jumladan ustav, qoʻshimcha va zaxira kapitallari hamda taqsimlanmagan foyda;

cheklovchi shartlar — buyurtmachi yoki baholovchi tomonidan yoxud qonunchilikda baholashga qoʻyilgan cheklovlar;

ekspert xulosasi — baholash toʻgʻrisidagi hisobotning mazmuniga, oʻtkazilgan baholash ishlari sifatiga va baholash toʻgʻrisidagi hisobotning haqqoniyligiga nisbatan sharhlar bilan birgalikda ekspertiza natijalarini aks ettiradigan hujjat;

eng samarali foydalanish — baholash obyektidan eng ehtimoliy, oqilona va ruxsat etilgan foydalanish hisoblanadi;

yaxshilashlar — yer uchastkasini undan keyinchalik foydalanish uchun oʻzgartirish borasidagi faoliyat natijasida yaratilgan va u bilan uzviy bogʻliq boʻlgan yer uchastkasidagi oʻzgarishlar. Yaxshilashlar binolar va inshootlar (kapital qurilish obyektlari), muhandislik sistemalari va tarmoqlari, koʻp yillik oʻsimliklarni va ular bilan jamuljam holda konstruktiv yoki funksional yaxlitlikni tashkil etadigan boshqa obyektlarni oʻz ichiga oladi.

10. Baholash turli omillarning baholash obyektining qiymati miqdoriga taʼsirini aniqlash imkonini beradigan iqtisodiy prinsiplar yigʻindisi asosida amalga oshiriladi.

Baholash obyekti qiymatiga taʼsir etuvchi iqtisodiy prinsiplar yigʻindisini quyidagicha tasniflash mumkin:

bozor muhitiga bogʻliq baholash prinsiplari;

mulkdorning baholash obyekti haqidagi tasavvuri bilan bogʻliq baholash prinsiplari;

baholash obyektini foydalanish xususiyati bilan bogʻliq baholash prinsiplari;

baholovchining baholash faoliyatini amalga oshirish bilan bogʻliq asosiy prinsiplar.

11. Bozor muhitiga bogʻliq baholash prinsiplariga quyidagilar kiradi:

a) talab va taklif prinsipi — baholash obyektining qiymati bozordagi talab va taklif muvozanati hamda raqobat natijasida shakllanadi;

b) raqobat prinsipi — bozor ishtirokchilari oʻrtasida raqobatni taʼminlash uchun teng sharoitlar yaratilishini koʻzda tutuvchi baholash prinsipi;

v) oʻzgarish prinsipi — baholash obyektining qiymati vaqtga bogʻlik holda oʻzgaradi va baholash sanasiga belgilanadi. Baholash obyektining oʻzi hamda tashqi shart-sharoitlar ham oʻzgarishi mumkin;

g) muvofiqlik prinsipi — baholash obyektining eng yuqori qiymati baholash obyektlaridan foydalanish darajasi hamda xarakteri, bozor talablari va kutishlariga mos boʻlgan holatda yuzaga kelishini anglatadi;

d) bogʻliqlik (tashqi taʼsir) prinsipi — baholash obyektining qiymati unga nisbatan ichki va tashqi omillarning taʼsiri bilan bogʻliq boʻlgan baholash prinsipi hisoblanadi.

12. Mulkdorning baholash obyekti haqidagi tasavvuri bilan bogʻliq baholash prinsiplariga quyidagilar kiradi:

a) foydalilik prinsipi — muayyan baholash obyektining foydali boʻlishi va mulkdorning maʼlum bir joyda hamda maʼlum vaqt ichida ehtiyojlari qondirilishini ifodalovchi baholash prinsipi;

b) almashtirish prinsipi — baholash obyektining eng yuqori narxi unga ekvivalent foydalilikka ega boʻlgan boshqa analog-obyekt xarid qilinishi yoki unga almashtirilishi mumkin boʻladigan eng minimal summa bilan belgilanadigan baholash prinsipi;

v) oldindan koʻra bilish prinsipi — daromad keltiruvchi baholash obyektining qiymati kelgusida unga egalik qilishdan olinishi mumkin boʻlgan daromadlarning joriy qiymati bilan belgilanishini ifodalaydigan baholash prinsipi.

13. Baholash obyektining foydalanish xususiyati bilan bogʻliq prinsiplariga quyidagilar kiradi:

a) eng samarali foydalanish prinsipi — baholash obyektidan eng ehtimoliy va oqilona foydalanish prinsipi boʻlib, bu baholash obyektidan qonunchilikka zid boʻlmagan, jismoniy jihatdan amalga oshirilishi mumkin boʻlgan, moliyaviy jihatdan maqsadga muvofiq boʻlgan hamda baholash obyektini eng yuqori qiymatga olib keladigan foydalanishni ifodalaydi. Eng samarali foydalanish prinsipi baholash obyektining bozor qiymatini hisoblashning asosiy va ajralmas qismi hisoblanadi;

b) hissa qoʻshish prinsipi — har qanday qoʻshimcha elementlar va yaxshilashlarni sotib olish va amalga oshirish xarajatlari baholash obyektiga qoʻshimcha elementlar va yaxshilashlar kiritilishidan hosil boʻlgan oʻsish qiymatiga nisbatan oshib ketmagan taqdirda, oʻzini oqlashini anglatadigan baholash prinsipi;

v) muvozanatlashganlik prinsipi — agar baholash obyekti ikki va undan ortiq tarkibiy elementlardan iborat boʻlsa, bunday tarkibiy elementlar oʻzaro funksional bogʻliqlikda boʻlishlari va obyektning eng yuqori qiymati ularni optimal muvozanatlashganligiga rioya qilish orqali erishish mumkin boʻlishini ifodalaydigan baholash prinsipi;

g) oshib boruvchi va kamayuvchi samara prinsipi — ishlab chiqarish omillariga (mehnat, kapital va boshqalar) qilingan xarajatlarining koʻpayishi, baholash obyektining qiymati ushbu xarajatlarga teng ravishda oʻsishga olib kelmasligini koʻrsatadigan baholash prinsipi;

d) maqbul taqsimlash prinsipi — baholash obyektining elementlari va ularga boʻlgan mulkiy huquqlarni obyektning maksimal qiymatiga erishish uchun ajratish va birlashtirishni ifodalaydigan baholash prinsipi.

14. Baholovchi baholash faoliyatini amalga oshirishda quyidagi asosiy prinsiplarga rioya qilishi shart:

etika — baholovchilar jamoatchilik ishonchini mustahkamlash va qoʻllab-quvvatlash uchun halollik, xolislik, begʻarazlik, maxfiylik, vakolatlilik va professionallik kabi axloqiy tamoyillarga amal qilishlari kerak;

vakolatlilik — baholovchilar baholashga oid vazifani toʻgʻri bajarish uchun zarur bilim va koʻnikmalarga ega boʻlishi kerak;

muvofiqlik — baholovchilar baholashga oid vazifani bajarish uchun foydalanilgan baholash standartlarini oshkor qilishlari yoki maʼlumot berishlari va ushbu standartlarga rioya qilishlari kerak;

qiymat turi — baholovchilar baholashga oid vazifaga mos keladigan qiymat turini tanlashlari va barcha belgilangan talablarga rioya qilishlari kerak. Qiymat turi baholashga oid vazifada koʻrsatilgan boʻlishi lozim;

qiymatni aniqlash sanasi (baholash sanasi) — baholovchilar oʻzlarining tahlillari, fikrlari yoki xulosalari uchun asos boʻlgan baholash sanasini oshkor qilishlari yoki koʻrsatishlari kerak. Baholovchilar baholash toʻgʻrisidagi hisobot tuzilgan sanani ham koʻrsatishlari lozim;

farazlar va qoʻshimcha shartlar — baholovchilar baholashga oid vazifaning natijalariga taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan muhim farazlar va shartlarni baholash toʻgʻrisidagi hisobotda oshkor qilishlari kerak;

maqsadli foydalanish — baholovchilar baholashga oid vazifadan kelib chiqib baholash toʻgʻrisidagi hisobotda baholash natijalaridan foydalanishning aniq tavsifini koʻrsatishlari kerak;

baholashdan taxminiy foydalanuvchi(lar) — baholovchilar baholashga oid vazifadan kelib chiqib baholash toʻgʻrisidagi hisobotda baholash natijalaridan foydalanuvchi(lar)ning aniq tavsifini koʻrsatishlari kerak (agar maʼlumotlar mavjud boʻlsa);

ish hajmi — baholovchilar baholashga oid vazifadan kelib chiqib ishonchli baholashga olib keladigan ish hajmini belgilashi, bajarishi va zaruratga koʻra yoritib berishi kerak;

baholash obyektini identifikatsiyalash — baholovchilar baholash obyektini baholashga oid vazifada aniq belgilab olishlari kerak;

maʼlumotlar — baholovchilar baholash obyektini haqqoniy baholash uchun birlamchi va boshqa maʼlumotlardan foydalanishlari kerak;

baholash metodikasi — baholovchilar baholash obyektining haqqoniy bahosini aniqlash uchun tegishli baholash usul(lar)idan toʻgʻri foydalanishlari kerak;

baholash toʻgʻrisida maʼlumot berish — baholovchilar baholash toʻgʻrisidagi hisobotda baholash tahlillari, fikrlari va xulosalarini foydalanuvchi(lar) uchun aniq yoritib berishlari kerak;

hisobot yuritish va saqlash — baholovchilar baholash toʻgʻrisidagi hisobotni (qogʻoz yoki elektron shaklda) u tuzilgan sanadan boshlab 3 yil muddat davomida saqlashni taʼminlashlari va ularning reyestrini yuritishlari shart.

15. “Baholashga oid vazifa” Milliy baholash standarti (bundan buyon matnda 2-son MBS deb yuritiladi) baholashga oid vazifaga qoʻyiladigan umumiy talablarni belgilaydi.

16. 2-son MBSdan buyurtmachi bilan baholashga oid vazifani tayyorlash va kelishishda, shuningdek unga oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritishda foydalanish kerak.

17. Baholashga oid vazifani tayyorlash baholovchi tomonidan buyurtmachi bilan birgalikda amalga oshiriladi va baholash shartnomasining ajralmas qismi sifatida ilova qilinadi.

18. Baholashga oid vazifa quyidagi asosiy maʼlumotlarni oʻz ichiga olishi kerak:

baholanayotgan obyektning nomi va tavsifi;

baholash obyektiga boʻlgan huquqlar;

baholash obyektining joylashgan joyi;

buyurtmachining nomi va uning rekvizitlari;

baholovchi tashkilotning nomi va uning rekvizitlari;

baholash maqsadi;

baholash sanasi;

aniqlanayotgan qiymat turi;

baholashda qoʻllaniladigan valyuta;

muhim va/yoki maxsus farazlar;

cheklovchi shartlar;

buyurtmachi tomonidan baholash ishlarini amalga oshirish uchun taqdim etiladigan birlamchi maʼlumotlar roʻyxati;

baholash ishlarini bajarish muddatlari;

baholash toʻgʻrisidagi hisobotni tuzish formati (elektron yoki qogʻoz koʻrinishda);

taxminiy foydalanuvchilar (agar mavjud boʻlsa).

Baholash maqsadi va baholash obyektining xususiyatlaridan kelib chiqib, baholashga oid vazifa baholovchi tomonidan buyurtmachi bilan kelishilgan qoʻshimcha shartlarni oʻz ichiga olishi mumkin.

19. Baholovchi buyurtmachi bilan baholashga oid vazifani tuzishda quyidagi maʼlumotlarni muhokama qilishi zarur:

a) baholovchi tashkilot toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni. Agar baholovchi tashkilot buyurtmachi, baholash obyekti yoki baholashga oid vazifaning boshqa jihatlari bilan bogʻliq boʻlsa yoxud obyektiv baholash uchun baholovchi tashkilotning imkoniyatlari cheklangan boʻlsa, baholashga oid vazifani olgan paytdan eʼtiboran bu haqida maʼlum qilishga majbur.

Agar baholovchi tashkilot baholashga oid vazifaning biron bir qismini bajarish uchun boshqa shaxslarga sezilarli yordam soʻrab murojaat qilishi lozim boʻlsa, ushbu yordam xususiyati va ishonchlilik darajasini buyurtmachiga maʼlum qilishi lozim;

b) buyurtmachi(lar) haqidagi maʼlumotlar. Buyurtmachi(lar) haqidagi maʼlumotlar, baholashga oid vazifaning shakli va mazmunini aniqlashda muhim ahamiyat kasb etib, baholash toʻgʻrisida hisobotdagi maʼlumotlar ularning ehtiyojlariga mosligini kafolatlaydi;

v) tahminiy foydalanuvchilar (agar mavjud boʻlsa) haqidagi maʼlumotlar. Baholash haqidagi hisobotning har qanday tahminiy foydalanuvchilari mavjudligini tasdiqlash baholash toʻgʻrisidagi hisobotning mazmuni va shakli ularning ehtiyojlariga javob berishini kafolatlash uchun muhimdir;

g) baholash obyekti. Baholashga oid vazifada baholanayotgan obyekt(lar)ga aniq taʼrif berilishi shart;

d) baholashning maqsadi. Baholashga oid vazifada uning mazmuniga yoki koʻrsatilgan maqsadlarga mos kelmaydigan baholashni amalga oshirishga yoʻl qoʻymaslik uchun baholash maqsadini aniq belgilash kerak. Baholash maqsadi baholash qiymati tur(lar)i yoki ularni aniqlashga ham taʼsir koʻrsatadi;

e) aniqlanadigan qiymat turi. Qiymat turi baholash maqsadlariga muvofiq boʻlishi lozim. Agar baholovchi YAMBSda koʻrsatilmagan va mijoz tomonidan belgilangan qiymat turini ishlatsa, baholovchi ushbu qiymat turini koʻrsatishi hamda unga taʼrif berishi kerak;

j) baholashda qoʻllaniladigan valyuta. Baholashni oʻtkazishda qoʻllaniladigan va baholash haqidagi hisobotda aks ettiriladigan valyutani belgilash zarur;

z) baholash sanasi. Baholash sanasi koʻrsatilgan boʻlishi shart. Agar baholash sanasi baholash haqidagi hisobotni tuzish sanasidan farq qilsa, bunday sanalarni aniq chegaralab qoʻyish lozim;

i) baholovchi ishining xususiyati va hajmi hamda bu bilan bogʻliq har qanday cheklovlar. Koʻzdan kechirishlar, axborot soʻrovlar va tahlillar bilan bogʻliq barcha cheklovchi shartlar belgilanishi kerak. Agar maʼlumotlarni olish imkoni boʻlmasa, barcha bunday cheklovlar va har qanday muhim va/yoki maxsus farazlar koʻrsatilishi kerak;

k) baholovchi asoslanadigan axborotning xususiyati va manbalari. Baholash uchun asos qilib olinadigan har qanday muhim axborotning xususiyati va manbasi, shuningdek baholashni bajarish jarayonida axborotlarni tekshirish hajmi belgilab qoʻyilishi zarur;

l) muhim va/yoki maxsus farazlar. Baholashni bajarish va baholash toʻgʻrisidagi hisobotni tuzishda hisobga olinishi shart boʻlgan barcha muhim va/yoki maxsus farazlar belgilanishi lozim;

m) baholash toʻgʻrisidagi hisobotni tuzish formati. Baholash toʻgʻrisidagi hisobotning formati, yaʼni baholash toʻgʻrisidagi hisobot qogʻoz shaklda va/yoki elektron raqamli imzosi bilan tasdiqlangan hamda elektron hujjatning uni identifikatsiya qilish imkonini beradigan boshqa rekvizitlariga ega boʻlgan elektron hujjat shaklida taqdim etilishi koʻrsatilgan boʻlishi lozim;

n) baholash toʻgʻrisidagi hisobotdan foydalanish, tarqatish va chop qilishga cheklovlar. Baholash toʻgʻrisidagi hisobotdan foydalanish va undan foydalanish imkoni berilgan shaxslar doirasini cheklab qoʻyish zarur hamda tegishli cheklovlar baholashga oid vazifada koʻrsatilishi maqsadga muvofiq;

o) baholashni majburiy tarzda YAMBSga muvofiq oʻtkazish va undan cheklanishlar. Baholovchi baholashni YAMBS talablariga muvofiq oʻtkazishi lozim hamda agar YAMBSdan cheklanishlar mavjud boʻlsa, mazkur cheklanishlar asoslantirilgan boʻlishi shart.

20. Baholashga oid vazifa baholash jarayoni boshlanishidan oldin baholovchi tashkilot va buyurtmachining vakolatli shaxslari tomonidan imzolanadi.

Agar baholash boʻyicha ishlarning hajmini aniqlashning imkoni boʻlmasa, baholovchi tashkilot buyurtmachi bilan baholashga oid vazifada amalga oshiriladigan ishlarning taxminiy hajmini koʻrsatadi, keyinchalik ish hajmi aniq belgilangandan soʻng buyurtmachi bilan baholashga oid vazifaga oʻzgartirish va qoʻshimchalar rasmiylashtiriladi.

21. Baholovchi tashkilot va davlat buyurtmachisi oʻrtasidagi baholash faoliyatiga oid shartnomaviy munosabatlar davlat xaridlari hamda xoʻjalik yurituvchi subyektlar faoliyatining shartnomaviy-huquqiy bazasi toʻgʻrisidagi qonunchilik hujjatlari bilan tartibga solinadi va 2-son MBS talablariga javob berishi kerak.

22. YAMBSning 19-bandidagi ayrim masalalarni baholashga oid vazifada belgilangan baholash jarayoni boshlanmasidan oldin hal qilib boʻlmagan, baholashga oid vazifaga oʻzgartirish yoki qoʻshimchalar kiritish zaruratini yuzaga keltiruvchi axborot paydo boʻlgan yoxud oʻrganishni talab qiladigan boshqa holatlar yuzaga kelganda, baholashga oid vazifaga baholashni oʻtkazish mobaynida tegishli oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritilishi mumkin. Bunda, baholashga oid vazifaga oʻzgartirish va qoʻshimchalar baholovchi tashkilot va buyurtmachining vakolatli shaxslari tomonidan imzolanishi kerak.

23. Baholash ishi boshlangandan keyin yuzaga kelgan har qanday oʻzgarishlar (ishlar hajmining oʻzgarishi, YAMBSning 19-bandida koʻrsatilgan masalalar bilan bogʻliq oʻzgarishlar va boshqalar) toʻgʻrisida baholovchi baholashga oid vazifada koʻrsatilgan ishni bajargunga va baholash toʻgʻrisidagi hisobotni tuzgunga qadar buyurtmachiga xabar berishi shart.

24. “Baholash jarayonida oʻtkaziladigan oʻrganishlar va tahlillar” Milliy baholash standarti (bundan buyon matnda 3-son MBS deb yuritiladi) baholashga oid vazifani bajarishda axborotni toʻplash, oʻrganish, tahlil qilish va ulardan foydalanish tartibini belgilaydi.

25. 3-son MBS baholash obyektlarini baholash boʻyicha vazifalarni bajarishda va baholash hisobotlarining ishonchliligini ekspertizadan oʻtkazishda qoʻllanilishi kerak.

26. Baholash obyektini baholashning asosliligi va ishonchliligini taʼminlash, shuningdek zarur maʼlumotlar va axborotlarni toʻplash jarayonini taʼminlash uchun oʻtkazilgan oʻrganish va tahlillar mazkur YAMBS talablariga, baholashga oid vazifa maqsadlariga va qiymat tur(lar)iga muvofiq boʻlishi lozim.

27. Asoslangan baholash toʻgʻrisidagi hisobotni tayyorlash uchun baholovchi baholash obyektni identifikatsiya qilish (koʻzdan kechirish), soʻrovlar tuzish, tahlil oʻtkazish va hisob-kitoblar kabi vositalar yordamida yetarli miqdorda maʼlumotlar toʻplashi kerak.

28. Axborotni yigʻish va uni tahlil qilish jarayoni baholovchi tomonidan baholash toʻgʻrisidagi hisobotda aks ettiriladigan baholash obyektini identifikatsiya qilish bilan birga olib boriladi.

29. Hisob-kitoblarning hajmi va ularning batafsil tavsifi toʻplangan maʼlumotlar va baholash uchun zarur boʻlgan hujjatlarga bogʻliq boʻladi.

Baholash obyekti toʻgʻrisidagi axborotni yigʻish quyidagilarni:

zarur maʼlumotlar tarkibini aniqlash;

zarur axborotni yigʻish;

maʼlumotlarni tizimlashtirish, ularni qayta ishlash va tahlil qilish;

baholash obyektining miqdor va sifat koʻrsatkichlarini oʻrganish;

baholash toʻgʻrisidagi hisobotda axborotni bayon etishni oʻz ichiga oladi.

30. Axborot yigʻishda baholovchi tomonidan baholash obyekti mansub boʻlgan bozorning tahlili oʻtkaziladi hamda uning yakunlari boʻyicha baholash obyektining xususiyatlariga muvofiq aynan bir xil obyektlar va analoglarning sotilishi hamda takliflari toʻgʻrisida maʼlumotlar toʻplanadi. Baholash obyektining asosiy parametr va tavsiflari analog-obyektlarning xuddi shunday parametr hamda tavsiflari bilan solishtiriladi.

Axborot yigʻishda aynan bir xil analog-obyektlar toʻgʻrisidagi axborot ustuvor hisoblanadi.

31. Axborot va taqdim etilgan hujjatlarni tahlil qilishda baholash obyektini koʻzdan kechirish natijalari hisobga olinadi. Agar axborot va taqdim etilgan hujjatlarning ishonchliligida nomuvofiqlik, qarama-qarshilik yoki shubhalar yuzaga kelsa, baholovchi dastlabki maʼlumotlarga aniqlik kiritish, ularni keyingi hisob-kitoblarda qoʻllash yoki baholash uchun boshqa asoslangan maʼlumotlardan foydalanishga haqli.

32. Agar baholashga oid vazifa buyurtmachidan boshqa shaxsdan olinadigan maʼlumotdan foydalanishni nazarda tutsa, ushbu maʼlumot ishonchli ekanligi hamda unga baholash haqidagi hisobotning ishonchliligiga salbiy taʼsir koʻrsatmaydigan tarzda tayanish mumkinligi tahlil qilinishi kerak.

33. Baholovchiga taqdim etilgan maʼlumotlar tasdiqlangan (imzolangan) boʻlishi lozim.

Taqdim etilgan maʼlumotning toʻgʻriligi yoki ishonchliligini tasdiqlashning imkoni boʻlmagan taqdirda, bunday axborotdan foydalanish masalasi koʻrib chiqilishi kerak.

34. Taqdim etiladigan maʼlumotning toʻgʻriligi va ishonchliligi masalasi yuzasidan qaror qabul qilishda baholovchi quyidagilarni hisobga olishi lozim:

baholashning maqsadi;

yakuniy qiymatni chiqarishda maʼlumotlarning ahamiyatliligi;

manbaning ishonchliligi;

maʼlumot manbasining buyurtmachiga yoki buyurtmachining affillangan shaxsiga, baholash obyektiga bogʻliq yoki bogʻliq emasligi.

35. Yigʻilgan axborot, agar undan foydalanish baholash obyekti qiymatining jiddiy oʻzgarishiga olib kelmasa, ishonchli hisoblanadi.

Agarda axborotning yetarli emasligi baholash obyekti qiymatining yakuniy natijasiga taʼsir qilgan taqdirda, bu holat baholash toʻgʻrisidagi hisobotda aks ettirilishi lozim.

36. Baholovchi yigʻilgan (buyurtmachi yoki uning vakillaridan olingan) birlamchi hujjatlarga ega boʻlgan holda buyurtmachi yoki baholash obyekti balansda saqlovchisining vakili bilan birgalikda baholash obyektini koʻzdan kechirish, uning amaldagi holatini oʻrganish, uni tavsiflash, oʻlchash, fotosuratga olish va baholash obyektini indentifikatsiya qilish uchun zarur boʻlgan boshqa harakatlarni amalga oshiradi.

37. Baholash obyektini koʻzdan kechirishdan maqsad uni identifikatsiya qilish, holatini aniqlash, taqdim etilgan boshlangʻich hujjatlarga muvofiqligini aniqlash hisoblanadi.

38. Baholash obyektini identifikatsiya qilish (koʻzdan kechirish) quyidagi bosqichlarni oʻz ichiga oladi:

baholash obyektini vizual koʻzdan kechirish;

baholash obyektining fotosuratini olish;

baholash obyektini identifikatsiya qilish;

koʻzdan kechirganlik dalolatnomasini tuzish.

39. Baholash obyektini identifikatsiya qilishda baholash obyektining amaldagi holatidan kelib chiqib uning sifat va miqdor koʻrsatkichlarining buyurtmachi va (yoki) uning vakili taqdim etgan hujjatlarda koʻrsatilgan maʼlumotlarga muvofiqligi aniqlanadi.

Baholash obyektiga boʻlgan mulkiy huquqlarning mulkka boʻlgan huquqni tasdiqlovchi hujjatlarga muvofiqligi oʻrganiladi. Zaruratga koʻra, baholovchining soʻroviga binoan hujjatlarni taqdim qilgan shaxs tomonidan tegishli hujjatlarga aniqliklar (izohlar) qoʻshimcha maʼlumotnomalar koʻrinishida rasmiylashtiriladi. Baholash obyektini identifikatsiya qilish bilan bogʻliq barcha bajarilgan ishlar baholovchi tomonidan baholash toʻgʻrisidagi hisobotda aks ettiriladi.

40. Baholovchi baholash obyektining quyidagi xususiyatlarini identifikatsiya qilishi va tavsiflashi lozim:

nomi, funksional maqsadi va joriy foydalanilishi;

baholash obyektining joylashgan joyi (zonani koʻrsatgan holda), uning fizik va huquqiy tavsifi;

baholash obyektining umumiy maydoni;

baholash obyektiga boʻlgan cheklovlar.

41. Baholash buyurtmachisi yoki uning vakili baholovchiga belgilangan tartibda baholash obyektiga kirishni taʼminlashi shart.

42. Baholash obyekti identifikatsiya qilinmagan (koʻzdan kechirishdan oʻtkazilmagan) taqdirda, baholovchi baholash toʻgʻrisidagi hisobotda identifikatsiya qilmaganlik (koʻzdan kechirilmaganlik) sabablari hamda u bilan bogʻliq farazlarni koʻrsatib oʻtishi shart.

43. Agar baholash obyektini identifikatsiya qilishda baholashga oid vazifaga kiritilgan va bajarilayotgan oʻrganishlar natijalari ishonchli baholashni taʼminlamasa yoki taqdim etilgan axborot notoʻgʻri boʻlsa yoxud axborotni olishning imkoni boʻlmasa, baholovchi baholashni davom ettirishni rad etishi lozim.

44. Baholovchi baholash jarayonida olingan, qiymat toʻgʻrisida yakuniy xulosa chiqarishga yordam bergan barcha materiallarni, baholash toʻgʻrisidagi hisobot nusxasini (qogʻoz yoki elektron shaklda) qonunchilikda belgilangan muddat davomida saqlashi lozim. Bu materiallar boshlangʻich axborotlarni, hisob-kitoblarni, oʻrganish va tahlillarni, shuningdek baholash hisobotida foydalanilgan har qanday hujjatlarni oʻz ichiga olishi lozim.

45. Baholashni oʻtkazishda baholovchi barcha mavjud maʼlumot va axborotlardan qonunchilik hujjatlari talablaridan kelib chiqib, maxfiylik shartlariga rioya qilgan holda foydalanishi shart.

46. Agar baholash jarayonida YAMBSning ayrim talablaridan farq qiladigan qonunchilik talablariga rioya etilishi zarur boʻlsa, baholovchi YAMBS prinsiplariga muvofiq mazkur qonunchilik talablariga rioya etishi lozim.

Baholash toʻgʻrisidagi hisobotda YAMBS talablaridan cheklanishlar majburiy chora sifatida asoslangan boʻlsa, bunday baholash YAMBSga muvofiq oʻtkazilgan deb hisoblanadi.

47. Baholovchi tashkilotlar oʻzining ichki hujjatlarida belgilangan baholash boʻyicha oʻrganishlar oʻtkazish, tahlillar qilish va axborot toʻplash tartib-taomillariga, agar ular YAMBSga hamda baholash faoliyati toʻgʻrisidagi qonunchilik hujjatlariga zid boʻlmasa, rioya etishlari mumkin.

48. “Baholash toʻgʻrisidagi hisobot va uni tuzish tartibi” Milliy baholash standarti (bundan buyon matnda 4-son MBS deb yuritiladi) baholash hisobotini tuzish va shakllantirish tartibini belgilaydi.

49. 4-son MBS baholash obyektini baholash toʻgʻrisidagi hisobotlarni tayyorlashda qoʻllanilishi kerak.

Oʻzbekiston Respublikasining “Baholash faoliyati toʻgʻrisida”gi Qonuniga muvofiq, baholovchi tashkilotlar tomonidan qoʻshimcha professional xizmatlar koʻrsatish boʻyicha ish natijalari baholash toʻgʻrisidagi hisobot hisoblanmaydi.

50. Baholash natijalari baholash faoliyati toʻgʻrisidagi qonunchilik hujjatlariga muvofiq tuzilgan hamda baholovchi tashkilotning toʻplangan axborot va hisob-kitoblari asosida tasdiqlangan baholash obyekti qiymatini aks ettiruvchi baholash toʻgʻrisidagi hisobot bilan rasmiylashtiriladi.

Baholash obyektining baholash toʻgʻrisidagi hisobotda koʻrsatilgan qiymati tavsiya xususiyatiga ega.

51. Baholash toʻgʻrisidagi hisobotda baholashni yoki baholash toʻgʻrisidagi hisobot ekspertizasini oʻtkazishni toʻgʻri tushunish uchun zarur maʼlumotlar boʻlishi lozim. Baholash toʻgʻrisidagi hisobotda noaniq talqin va tushunmovchiliklarga yoʻl qoʻyilmaydi.

Mashina va uskunalar, tovar-moddiy zaxiralar, shuningdek boshqa aktiv va majburiyatlar qiymatini baholashda, baholash toʻgʻrisidagi hisobotda koʻrsatilgan yakuniy qiymatidan, agar baholash toʻgʻrisidagi hisobot tuzilgan sanadan olti oydan ortiq vaqt oʻtmagan boʻlsa, foydalanilishi mumkin.

Nomoddiy aktivlar va intellektual mulk obyektlari, biznes va biznesda ishtirok etish huquqi va koʻchmas mulk qiymatini baholashda, baholash toʻgʻrisidagi hisobotda koʻrsatilgan yakuniy qiymatidan, agar baholash toʻgʻrisidagi hisobot tuzilgan sanadan oʻn ikki oydan ortiq vaqt oʻtmagan boʻlsa, foydalanilishi mumkin.

Retrospektiv baholash oʻtkazilgan taqdirda, baholash obyektining qiymati haqidagi xulosa faqat baholashni amalga oshirilgan sanaga haqiqiy boʻladi.

52. Baholash toʻgʻrisidagi hisobotda baholashga oid vazifaning hajmi va mazmuni, uning foydalanish maqsadi (shu jumladan, foydalanishga oid har qanday cheklovlarni), har qanday muhim, noaniq yoki cheklovchi shartlarni oʻz ichiga olgan, baholashga toʻgʻridan-toʻgʻri taʼsir qiladigan maʼlumotlar aniq bayon qilinishi lozim.

Baholash toʻgʻrisidagi hisobotda uning YAMBSga muvofiqligi koʻrsatilishi va mazkur YAMBSdan har qanday cheklanishlar mavjudligi yoritilishi kerak.

53. Baholash toʻgʻrisidagi hisobotni tuzish shakli (elektron yoki qogʻoz koʻrinishda) baholashga oid vazifaga muvofiq buyurtmachi va baholovchi oʻrtasida kelishilgan boʻlishi kerak.

54. Baholash toʻgʻrisidagi hisobotda baholashga oid vazifaning talablari, bajarilgan ishlar va olingan natijalar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar boʻlishi kerak.

55. Baholash toʻgʻrisidagi hisobotga baholash jarayonida foydalanilmagan maʼlumotlar kiritilmasligi lozim, agar ularni kiritilishi YAMBS talablariga muvofiq majburiy boʻlmasa.

56. Baholash toʻgʻrisidagi hisobotda quyidagilar koʻrsatilgan boʻlishi shart:

baholash toʻgʻrisidagi hisobot tuzilgan sana va uning tartib (roʻyxatdan oʻtkazilganlik) raqami;

baholash obyektini baholashdan oʻtkazish uchun asos;

baholash obyektini baholashning maqsadi;

baholash obyektining aniqlanadigan qiymat turi;

baholovchi tashkilotning nomi, uning joylashgan joyi (pochta manzili);

baholash obyektini baholashni amalga oshirgan baholovchi(lar)ning malaka sertifikati toʻgʻrisidagi maʼlumotlar;

baholash obyektining qiymatini aniqlash sanasiga uni identifikatsiya qilish imkonini beradigan tavsifi, shuningdek baholash obyekti mulkdorining maʼlumotlari;

baholash standartlari, ulardan foydalanish uchun asos, baholash obyektini baholashdan oʻtkazishda foydalanilgan maʼlumotlarning mazkur maʼlumotlar olingan manbalar koʻrsatilgan holdagi roʻyxati;

baholash obyektini baholashdan oʻtkazish izchilligi, shuningdek olingan natijani qoʻllanish chegaralari;

baholash sanasi;

baholovchi tashkilot tomonidan foydalaniladigan hamda baholash obyektining miqdor va sifat xususiyatlarini belgilaydigan hujjatlar roʻyxati.

Agar baholash obyektini baholash bir nechta baholovchi tomonidan oʻtkazilgan boʻlsa, baholash toʻgʻrisidagi hisobotni tayyorlash jarayonida ular tomonidan bajarilgan ish baholash toʻgʻrisidagi hisobotda koʻrsatiladi.

Agar baholash obyektini baholashdan oʻtkazishda bozor qiymatidan farqlanuvchi qiymat aniqlanayotgan boʻlsa, baholash toʻgʻrisidagi hisobotda uni aniqlash mezonlari va baholash obyektining bozor qiymatini aniqlash imkoniyatidan cheklanish sabablari koʻrsatilgan boʻlishi kerak.

Baholash toʻgʻrisidagi hisobot baholash obyekti qiymatini asoslash uchun zarur boʻlgan boshqa maʼlumotlarni ham oʻz ichiga olishi mumkin.

57. Baholash jarayonida foydalanilgan maʼlumotlar oshkor qilinishi kerak, bundan maxfiy maʼlumotlar mustasno.

Baholovchi maxfiy maʼlumotlarni faqat buyurtmachi va (yoki) bunday maʼlumotlarni taqdim etgan shaxslar bilan kelishilgan holda yoki sud qaroriga muvofiq oshkor qilishi mumkin.

Amaldagi maʼlumotlarning maxfiylik darajasi buyurtmachi va (yoki) bunday maʼlumotlarni taqdim etgan shaxslar yoki ushbu maʼlumotlarga bevosita aloqador shaxslar tomonidan belgilanadi.

58. Agar baholash toʻgʻrisidagi hisobot qogʻoz shaklda tayyorlangan boʻlsa, uning har bir varagʻi raqamlangan va baholovchi(lar) tomonidan imzolangan, hisobot esa tikilgan va baholovchi tashkilot rahbari tomonidan imzolangan hamda tasdiqlangan boʻlishi shart.

Agar baholash toʻgʻrisidagi hisobot elektron hujjat shaklida tayyorlangan boʻlsa, mazkur hisobot baholovchi(lar) va baholovchi tashkilot rahbarining elektron raqamli imzosi bilan tasdiqlangan hamda elektron hujjatning uni identifikatsiya qilish imkonini beradigan boshqa rekvizitlariga ega boʻlishi lozim

59. Baholash toʻgʻrisidagi hisobotga quyidagilar ilova qilinishi majbur:

baholovchi tashkilotlarining professional jamoat birlashmalaridan biriga aʼzoligi toʻgʻrisidagi guvohnomaning nusxasi;

baholovchilarning malaka sertifikatlari nusxalari;

baholovchi tashkilotning fuqarolik javobgarligini sugʻurta qilish shartnomasi boʻyicha sugʻurtalovchining majburiyatlari kuchga kirganligini tasdiqlovchi sugʻurta polisining nusxasi;

baholash toʻgʻrisidagi hisobotni tayyorlash va baholash obyekti qiymatini aniqlashda foydalanilgan hujjatlar nusxalari.

60. Baholash toʻgʻrisidagi hisobot quyidagi asosiy boʻlimlarni oʻz ichiga oladi:

titul varagʻi;

boʻlimlar mundarijasi;

baholash toʻgʻrisidagi hisobotga aloqa xati;

baholashga oid vazifa, baholash obyekti boʻyicha asosiy faktlar va xulosalar;

mamlakat va mintaqadagi baholash obyekti bilan bogʻliq umumiy iqtisodiy vaziyatning tavsifi;

baholash obyekti tegishli boʻlgan tarmoq va bozorning tavsifi;

baholash obyektining tavsifi;

baholash obyektining moliyaviy hisobotlari tahlili, agar mavjud boʻlsa;

baholash yondashuvlari va usullarini tanlash va qoʻllash tavsifi;

baholash obyektining yakuniy qiymati va uni aniqlash;

ilovalar.

61. Baholash toʻgʻrisidagi hisobotning titul varagʻida quyidagilar koʻrsatiladi:

baholash toʻgʻrisidagi hisobotning roʻyxat raqami;

baholash obyektining nomi va manzili;

baholash obyektining aniqlanishi kerak boʻlgan qiymati turi;

baholash sanasi;

baholash toʻgʻrisidagi hisobot tuzilgan sana;

buyurtmachi va baholovchi tashkilot nomi (baholovchi);

baholovchi tashkilotlarning professional jamoat birlashmasiga aʼzoligi.

Baholash toʻgʻrisidagi hisobotning yakuniy tuzilishi baholovchi tomonidan baholash obyektining xususiyatiga, baholash maqsadlariga va baholash hisobotining maqsadli foydalanuvchisidan kelib chiqqan holda oʻzgarishi mumkin.

62. “Qiymat turlari” Milliy baholash standarti (bundan buyon matnda 5-son MBS deb yuritiladi) qiymat turlarini, ularning taʼriflari va talqinini belgilaydi hamda baholash obyektining aniqlanishi lozim boʻlgan qiymat turini belgilashda qoʻllanilishi kerak.

63. Baholash obyektining baholash maqsadlaridan kelib chiqib bozor yoki bozor qiymatidan farqlanuvchi qiymati belgilanadi.

64. Qiymat turi baholash toʻgʻrisidagi hisobotda koʻrsatilgan qiymat uchun asos boʻlgan asosiy prinsiplarni belgilaydi.

Qiymat turi boshlangʻich maʼlumotlar va farazlarni tanlashga yoki belgilab berishga, shuningdek qiymat haqidagi yakuniy natijaga taʼsir koʻrsatishi mumkin.

65. Baholashni oʻtkazishda qoʻllaniladigan qiymat turlariga quyidagi umumiy elementlar xos:

baholash obyekti boʻyicha tuzilishi moʻljallanayotgan bitim (bundan buyon matnda moʻljallanayotgan bitim deb yuritiladi);

moʻljallanayotgan bitimning sanasi;

moʻljallanayotgan bitimning taraflari.

66. Qiymat turidan kelib chiqib moʻljallanayotgan bitim quyidagi shakllarga boʻlinadi:

gipotetik bitim;

haqiqiy bitim;

xarid qilish (investitsiyalash) boʻyicha bitim;

sotuv (investitsiya obyektidan chiqish) boʻyicha bitim;

muayyan yoki gipotetik bozorda oldindan belgilangan tavsiflar boʻyicha amalga oshiriladigan bitim.

67. Moʻljallanayotgan bitimning sanasi baholovchi tomonidan baholashni amalga oshirishda qanday axborot va maʼlumotlarni eʼtiborga olishga taʼsir koʻrsatadi.

Aksariyat qiymat turlari ishtirokchilarga ochiq boʻlmagan axborotni yoki bozordagi vaziyatni baholash sanasi yoxud qiymatni aniqlash sanasi holatiga qoʻshimcha oʻrganishlarsiz hisobga olish imkonini bermaydi.

68. Qiymat turi asosiy farazlar, shu jumladan gipotetik bitim xususiyati, bitim taraflarining xohishlari va ular oʻrtasidagi munosabatlar, shuningdek baholash obyektining bozordagi ekspozitsiya davri davomiyligini aks ettiradi.

69. Baholovchi baholashga oid vazifa shartlari va maqsadlariga mos keladigan qiymat turini tanlashi hamda ushbu qiymat turi bilan bogʻliq barcha talablarga amal qilishi zarur.

Baholash yondashuvi va usullari, dastlabki maʼlumotlar va cheklanishlarni tanlash qiymat turiga bogʻliq boʻladi.

70. Baholovchi baholashga oid vazifada koʻrsatilgan baholash maqsadlariga mos kelmaydigan qiymat turidan foydalanmasligi kerak.

71. Baholashga oid boshlangʻich maʼlumotlarning xususiyati va manbalari qiymat turiga muvofiq boʻlishi kerak.

72. YAMBSga muvofiq qiymat turlari quyidagi guruhlarga ajratiladi:

a) bozor qiymatiga oid:

bozor qiymati;

bozor ijara haqi;

garov obyektining qiymati;

b) bozor qiymatidan farqlanuvchi qiymatlarga oid:

adolatli qiymat;

investitsiya qiymati;

sinergetik qiymat;

tugatish qiymati;

yoʻq qilish qiymati;

qoldiq balans qiymati;

almashtirishning qoldiq qiymati;

takror ishlab chiqarish qoldiq qiymati;

maxsus qiymat;

sugʻurtaga oid qiymat;

soliqqa oid qiymat.

73. Bozor qiymatidan farqlanuvchi baholash qiymati asosida bajarilgan barcha baholash natijalari har xil farazlarni talab qiladi, ular baholovchi tomonidan aniq identifikatsiya qilinishi va baholash toʻgʻrisidagi hisobotga kiritilishi lozim.

Bozor qiymatidan farqlanuvchi tegishli baholash qiymatini aniqlash imkoni boʻlmagan taqdirda, baholovchi baholashga oid vazifaga buyurtmachi bilan kelishilgan xolda, tegishli oʻzgartirishlar kiritishi lozim.

74. Qiymat turi bitim natijasida sotuvchining sotish xarajatlarini yoki xaridorning sotib olish xarajatlarini, shuningdek tomonlar tomonidan toʻlanishi kerak boʻlgan soliqlarni hisobga olmagan holda, baholash obyektining hisoblangan qiymatini anglatadi.

75. Baholovchi qiymat turlarini oʻzi tomonidan toʻgʻri talqin etilishi va qoʻllanilishi uchun javobgardir.

76. Baholash obyektining bozor qiymati deganda eng ehtimol tutilgan narxi tushunilib, unga koʻra mazkur baholash obyektining ochiq bozorda raqobat sharoitida, bitimning taraflari barcha zarur axborotga ega boʻlgan holda oʻz manfaatlari yoʻlida oqilona va ixtiyoriy ravishda harakat qiladi, bitim narxining baland-pastligida esa biron-bir favqulodda holatlar, shu jumladan taraflardan birining ushbu bitimga qoʻshilish majburiyati aks etmaydi.

Agar biron-bir baholash obyektini baholashda majburiy oʻtkazish talabi mavjud boʻlgan normativ hujjatda yoki baholash obyektini baholash toʻgʻrisidagi shartnomada qiymatning aniq turi koʻrsatilmagan boʻlsa, mazkur obyektning bozor qiymati belgilanishi lozim. Mazkur qoida normativ hujjatda baholash obyekti qiymatining turini aniqlovchi Oʻzbekiston Respublikasining “Baholash faoliyati toʻgʻrisida”gi Qonunida yoki YAMBSda nazarda tutilmagan atamalardan foydalanilgan taqdirda ham qoʻllanilishi kerak.

77. Bozor qiymati quyidagi konseptual doiralarda talqin qilinishi lozim:

a) “eng ehtimol tutilgan narx...” — pulda ifodalangan, bozorda tijorat bitimi tuzilganda aktiv uchun toʻlanishi mumkin boʻlgan narx.

Bozor qiymati uning taʼrifida koʻrsatilgan shartlarga rioya etilganda baholash sanasida bozorda oqilona qabul qilinishi ehtimoli eng yuqori boʻlgan narxdir. Bu narx oqilona oʻylagan sotuvchi uchun erishilishi mumkin boʻladigan eng yaxshi, oqilona oʻylagan xaridor uchun esa erishilishi mumkin boʻladigan eng foydalisidir. Bu narxni aniqlashda, xususan bitimning alohida shartlari yoki holatlariga, masalan moliyalashtirishning noodatiy shakli, mulkni sotib keyin ijaraga qayta olish, bitimga jalb etilgan taraflardan biri tomonidan taqdim etilgan maxsus kompensatsiyalar yoki chegirmalar kabilarga bogʻliq holda oshirib yoki tushirib yuborilgan narxlar hisobga olinmaydi, shuningdek faqat muayyan aniq mulkdor yoki xaridor uchun hamyonbop boʻlgan qiymatning birorta elementi ham hisobga olinmaydi;

b) “...ochiq bozorda raqobat sharoitida…” — baholash obyektining qiymati oldindan belgilab qoʻyilgan yoki kelishilgan sotuv narxi emas (raqobatsiz shartlar), balki raqobat sharoitida taxmin qilinib, hisoblab chiqilgan miqdordir. Bu narx baholash sanasidagi bitimning shunday narxiki, bitimni amalga oshirganda bozor qiymati taʼrifida koʻrsatilgan barcha boshqa shartlar bajarilgan boʻladi;

v) “...bitim...” — tomonlar mustaqil ravishda harakat qilishlarini va ular oʻrtasida bitim narxini bozorga xos boʻlmagan holga keltiradigan maxsus munosabatlar yoʻqligini anglatadi;

g) “...oʻz manfaatlari yoʻlida oqilona harakat qiladi…” — manfaatdor xaridor ham, manfaatdor sotuvchi ham sotilayotgan aktivning xususiyati va xossalari, uning haqiqiy va potensial foydalanilishi, shuningdek baholash sanasida bozordagi holat haqida yetarli darajada xabardor qilingan deb taxmin qilinishini anglatadi. Ushbu maʼlumotlarga ega boʻlgan holda ularning har biri oʻz pozitsiyasi nuqtai nazaridan bitimdagi eng maqbul narxni qoʻlga kiritishga intilgan holda harakat qiladi.

d) “...ixtiyoriy ravishda harakat qiladi...” — taraflarning har birida bitim tuzishga oʻz asoslari borligi, ammo ularning birortasi ham bitim tuzishga majbur emasligi yoki haddan tashqari moyilligi yoʻqligini anglatadi.

78. Bozor qiymati xaridorlar va sotuvchilardan tashkil topgan ochiq bozorda narxlarni belgilashni oʻz ichiga oladi.

79. Aktivning bozor qiymati undan eng samarali foydalanilishini aks ettiradi. Bunday foydalanish jismonan mumkin, qonuniy ruxsat etilgan va moliyaviy jihatdan amalga oshirilishi kerak.

80. Bozor qiymati asosidagi baholashlar taqqoslanuvchi obyektlarga tegishli axborotga asoslanishi lozim.

Baholash jarayoni baholovchidan zarur va kerakli tekshiruvlarni oʻtkazishni, toʻgʻri tahlil olib borishni hamda axborot va dalillar bilan asoslangan farazlarni shakllantirishni talab qiladi. Bu jarayonda baholovchilar bozorda kuzatiladigan va ishga daxldor barcha faktlarni, tendensiyalarni, taqqoslanuvchi bitimlarni va boshqa axborotni baholash vazifasiga bogʻlik tarzda koʻrib chiqishga majbur.

Bozor maʼlumotlari cheklangan boʻlsa yoki umuman mavjud boʻlmasa, baholovchi baholash hisobotida lozim darajada vaziyatni ochib berishi hamda maʼlumotlarning yetarli emasligi bois hisob-kitoblar qanday tarzda cheklanganligini (agar cheklangan boʻlsa) koʻrsatishi lozim.

Barcha baholashlarda baholovchining shaxsiy mulohazasi talab etiladi.

81. Agar baholovchi baholanayotgan baholash obyekti bozoriga aloqador boʻlgan ochiq maʼlumotlar va holatlarni tahlil qilish imkoniyatiga ega boʻlsa, baholash jarayonida qoʻllaniladigan har bir yondashuv yoki usul bilan baholash obyektining bozor qiymatini aniqlashni taʼminlashi lozim.

82. Bozor ijara haqi deganda baholash sanasiga eng ehtimol tutilgan narx tushunilib, unga koʻra mazkur baholash obyektining ochiq bozorda raqobat sharoitida ijaraga berilishi mumkin boʻlgan, ijara bitimining taraflari (manfaatdor ijaraga beruvchi va ijarachi) barcha zarur axborotga ega boʻlgan holda (marketing), oʻz manfaatlari yoʻlida oqilona va ixtiyoriy ravishda harakat qiladi, ijara haqining miqdorida esa biron-bir favqulodda holatlar, shu jumladan taraflardan birining ushbu bitimga qoʻshilish majburiyati aks etmaydi.

83. Shartnomaviy ijara haqi deganda tuzilgan ijara shartnomasi shartlariga asosan toʻlanadigan ijara haqi tushuniladi. Ijara haqi ijara muddatiga qatʼiy belgilab qoʻyilgan yoki oʻzgaruvchan boʻlishi mumkin. Ijara haqining oʻzgarishlari ijara shartnomasida aks ettirilgan boʻlib, ijaraga beruvchi oladigan naflarning umumiy miqdorini va ijaraga oluvchining majburiyatlarini belgilash uchun aniq va tushunarli boʻlishi kerak.

84. Bozor ijara haqidan ijara shartnomasini yoki ijara huquqini baholashda baholash qiymati turi sifatida foydalanilishi mumkin. Bunday hollarda shartnomaviy ijara haqi va bozor ijara haqi (agar shartnomaviy ijara haqidan farq qilsa) eʼtiborga olinishi kerak.

85. Baʼzi hollarda bozor ijara haqi tuzilgan ijara shartnomasi shartlari asosida qabul qilinishi/hisoblanishi mumkin.

86. Garov obyektining qiymati deganda garov narsasi boʻlgan yoki garov taʼminoti sifatida oʻtkazilishi rejalashtirilayotgan baholash obyektining bozor qiymati tushuniladi.

Har qanday mol-mulk, shu jumladan ashyolar va mulkiy huquqlar (talablar) garov narsasi boʻlishi mumkin, muomaladan chiqarilgan mol-mulk, kreditorning shaxsi bilan uzviy bogʻliq boʻlgan talablar, xususan hayoti yoki sogʻligʻiga yetkazilgan zararni qoplash toʻgʻrisidagi talablar, alimentlar toʻgʻrisidagi talablar hamda boshqa shaxsga berilishi qonun bilan man etilgan boshqa talablar bundan mustasno.

87. Baholashga oid vazifada baholovchi baholash obyektini baholash garov maqsadlari uchun amalga oshirilganligini koʻrsatishi kerak.

88. Adolatli qiymat deganda baholash obyekti aniq belgilangan va barcha zarur axborotga ega, manfaatdor boʻlgan taraflar oʻrtasida erkin bitim asosida sotilganda (mulk sotilganda yoki qarzdorlik hisobdan chiqarilganda), ushbu taraflarning manfaatlarini aks ettiradigan, hisoblab chiqiladigan-baholanadigan narx tushuniladi.

89. Adolatli qiymatni aniqlash qatʼiy belgilangan taraflar oʻrtasida ushbu taraflarning har biri bitimdan koʻradigan afzalliklari yoki salbiy tomonlarini hisobga olganda, adolatli boʻladigan xuddi shunday narxni baholashni talab qiladi.

Bunda, qiymatni aniqlashda qoida tariqasida, bozor ishtirokchilariga xos boʻlmaydigan yoki ular foydalana olmaydigan barcha afzalliklar yoki salbiy holatlar hisobga olinmaydi.

90. Investitsiya qiymati deganda baholash obyektining egasi yoki potensial investor uchun ularning investitsiyaviy yoki operatsion (xoʻjalik) maqsadlari hisobga olinadigan qiymat tushuniladi.

91. Investitsiya qiymati subyektiv oʻziga xos qiymat turi boʻlib, aktiv qiymati uning egasi uchun uni boshqa tarafga sotganda, olish mumkin boʻlgan miqdorga teng boʻlsada, ushbu qiymat turida iqtisodiy subyekt aktivga egalik qilishdan va tegishlicha aktiv bilan hech qanday almashuv moʻljallanmasdan olishi mumkin boʻlgan foydalar aks ettiriladi.

92. Investitsiya qiymatida iqtisodiy subyektning moliyaviy ahvoli va baholashni bajarishdan moliyaviy maqsadlari aks ettiriladi. Bu qiymatdan koʻpincha investitsiyalar samaradorligini aniqlash uchun foydalaniladi.

93. Sinergetik qiymat — ikki va undan ortiq aktivlar yoki ishtirokchilikdagi ulushlarning birlashtirilishi natijasida qiymatning umumiy yigʻindisi summasi ularning alohida olingan qiymatlari summasidan ortiq boʻlib chiqqanda (ijobiy sinergiya) yoki aksincha xollarda (salbiy sinergiya) hosil boʻladigan qiymat.

94. Agar faqat aniq bir xaridor sinergetik samarani qoʻlga kiritsa, sinergetik qiymat bozor qiymatidan farqlanadi, chunki sinergetik qiymatda aktivning faqat aniq xaridor uchun qiymatga ega boʻlgan aniq tavsiflari aks etadi.

95. Sinergetik qiymatni aniqlash zarurati obyektlar bir-birini funksional ravishda toʻldiradigan (ijobiy sinergiya) yoki har qanday funksiyalarni kerakli darajada bajarishga xalaqit beradigan (salbiy sinergiya) koʻchmas mulk obyektlarining mulkiy va investitsiya komplekslarini baholashda paydo boʻladi.

96. Tugatish qiymati deganda aktiv yoki aktivlar guruhini qismlarga boʻlib sotib yuborganda olinishi mumkin boʻlgan summa tushuniladi. Tugatish qiymatida aktivlarni sotishga tayyorlash hamda sotish bilan bogʻliq xarajatlarini hisobga olish kerak.

97. Tugatish qiymatini baholashni oʻtkazishning quyidagi dastlabki shart-sharoitlaridan foydalanib aniqlash mumkin:

marketing davrida tartibga solingan bitim;

marketing davri qisqartirilgan majburiy bitim.

Baholovchi baholash toʻgʻrisidagi hisobotda tugatish qiymatini aniqlash jarayonida foydalangan dastlabki shart-sharoitni koʻrsatishi shart.

98. Yoʻq qilish qiymati deganda baholash obyektining uni tashkil etgan materiallarning bozor qiymatiga teng qiymati tushuniladi.

Bu qiymat yalpi yoki sof qiymat (sotish xarajatlarini chegirgan holda) tarzida ifodalanishi mumkin.

Yoʻq qilish qiymatining alohida holati skrap qiymati (Scrap value) deb atalib, unda obyektning eng samarali qiymati uni metall parchalari sifatida sotish deb tan olingan qiymat hisoblanadi.

99. Qoldiq balans qiymati deganda asosiy vositalarning boshlangʻich (tiklanish) qiymatidan jami eskirish summasi chegirib tashlangan qiymat tushuniladi.

100. Almashtirishning qoldiq qiymati baholash obyektiga oʻxshash obyektni baholash oʻtkazish sanasidagi bozor narxlarida baholash obyektining eskirishini hisobga olgan xolda yaratish uchun zarur boʻlgan xarajatlar miqdorini anglatadi.

101. Takror ishlab chiqarish qoldiq qiymati deganda baholash obyekti bilan bir xil obyektni bir xil materiallar va bir xil texnologiyalardan foydalangan holda yaratishga sarflanadigan, baholashni oʻtkazish sanasida mavjud bozordagi narxlarda oʻlchanadigan, baholash obyektining eskirishini hisobga oluvchi xarajatlar summasi tushuniladi.

102. Maxsus qiymat — bozor qiymatidan yuqori summa boʻlib, faqat maxsus xaridor (alohida manfaatga ega boʻlgan) uchun qiymatga ega boʻlgan aktivlarning muayyan tavsiflarini aks ettiradigan qiymat tushuniladi.

103. Sugʻurtaga oid qiymat deganda sugʻurta shartnomasi yoki polisida nazarda tutiladigan qiymat tushuniladi. Bunda, sugʻurta maqsadlari uchun mulkning haqiqiy qiymati sugʻurta shartnomasi yoki polisi imzolangan kuniga aniqlanadi.

104. Soliqqa oid qiymat deganda amaldagi soliq qonunchiligi asosida hisoblab chiqiladigan qiymat tushuniladi.

105. Baholashga oid vazifada va baholash toʻgʻrisidagi hisobotda ushbu qiymat soliqning qaysi turi uchun aniqlanayotganligi koʻrsatilishi kerak.

106. Baholash uchun zarur shart-sharoitlarda (taxminiy foydalanishda) aktiv yoki majburiyatdan foydalanish shartlari (holatlari) aks ettiriladi. Bu baholash obyektiga tegishli boʻlishi mumkin boʻlgan bitim holatlarining eng ehtimoliy toʻplamiga oid taxminning bir turi hisoblanadi. Turli baholash qiymatlari uchun alohida baholash shart-sharoitlari talab etilishi yoki ular bir nechta baholash shart-sharoitlarida koʻrib chiqilishi mumkin. Quyidagilar umumiy baholash shart-sharoitlari hisoblanadi:

eng samarali foydalanish;

joriy/mavjud foydalanish;

tartibga solingan tugatish (sotish);

majburiy sotish.

107. Eng samarali foydalanish deganda aktivdan foydalanishning shunday shakli tushuniladiki, bunda ishtirokchi nuqtai nazaridan aktiv uchun eng yuqori qiymat taʼminlanadi.

Eng samarali foydalanish amalga oshirish imkoni borligi (agar oʻrinli boʻlsa), moliyaviy asoslanganligi, qonunchilik nuqtai nazardan ruxsat etilgan boʻlishi va bu eng yuqori qiymatga olib kelishi shart.

Agar bunday foydalanish turi joriy foydalanishdan farq qilsa, aktivni undan samaraliroq foydalaniladigan shakliga oʻtkazish xarajatlari uning qiymatiga taʼsir qiladi.

“Eng samarali foydalanish” deganda dastlabki shart-sharoit nuqtai nazaridan aktiv sifatida koʻchmas mulk obyekti tushuniladi.

108. Eng samarali foydalanish turini aniqlash quyidagilarni nazarda tutadi:

aktivdan u yoki bu tarzda foydalanishni amalga oshirish imkonini aniqlash, bunda ishtirokchilar oqilona deb tan oladigan foydalanishlar hisobga olinadi;

“qonunchilik nuqtai nazardan ruxsat etilgan boʻlishi” talabini hisobga olish uchun aktivdan foydalanishdagi har qanday huquqiy cheklovlarni eʼtiborga olish kerak. Masalan, shaharsozlik talablari yoki hududlar boʻyicha cheklovlar, shuningdek bu cheklovlar kelgusida oʻzgarishi mumkinligi;

foydalanilishning “moliyaviy asoslangan”ligi haqidagi talab amalga oshirish imkoni bor va qonunchilik nuqtai nazardan ruxsat etilganligi aktivdan muqobil foydalanishda odatdagi ishtirokchiga joriy foydalanishdagi samaradan, aktivni muqobil foydalanishga oʻtkazish xarajatlarini inobatga olgan holda, yetarli samara berishini hisobga oladi.

109. Joriy/mavjud foydalanish deganda aktiv yoki majburiyatdan hozirgi paytdagi foydalanish shakli tushuniladi. Joriy foydalanish aktivdan eng samarali foydalanish shakliga mos kelishi mumkin.

110. Tartibga solingan tugatishda (sotishda) xaridor(lar)ni izlash uchun oqilona muddatlarni nazarda tutadi, tugatish jarayonida sotilishi kerak boʻlgan aktivlarning qiymati koʻrsatiladi, bunda sotuvchi aktivni “mavjud holatda” va “joylashgan joyida” sotishga majbur boʻladi.

Xaridor(lar)ni izlashga ajratilgan oqilona muddat aktiv turiga va bozor sharoitlariga qarab, farq qilishi mumkin.

111. “Majburiy sotish” tushunchasi sotuvchi sotuvni amalga oshirishga majbur boʻlganda va buning natijasida ekspozitsiya davri uchun (sotish uchun obyekt bozorda boʻlishi kerak boʻlgan vaqt) muddat yetarli boʻlmagan hamda xaridorlar yetarli tekshiruvni oʻtkaza olmaydigan hollarda ishlatiladi.

Bunda, olinishi mumkin boʻlgan narx sotuvchiga boʻlgan bosim xususiyatiga va nima uchun aktiv boʻyicha zarur darajada ekspozitsiya/marketing qila olmasligiga bogʻliq boʻladi. Ushbu narx yetarli vaqt ichida sotishni amalga oshira olmaslik sababli sotuvchi uchun oqibatlarni aks ettirishi mumkin.

Agar sotuvchiga bosim xususiyatlari va sabablari maʼlum boʻlmasa, unda majburiy sotishdan olinishi mumkin boʻlgan narxni toʻgʻri aniqlash mumkin boʻlmaydi.

Majburiy sotishda sotuvchi rozi boʻladigan narx bozor qiymatining taʼrifi boʻyicha gipotetik manfaatdor sotuvchini emas, balki uning oʻziga xos sharoitlarini aks ettiruvchi narx boʻladi.

Majburiy sotish — bu ayirboshlash sodir boʻlgan vaziyatning tavsifi boʻlib, aniq belgilangan qiymat turini ifodalamaydi.

112. Agar majburiy sotishdagi narxni aniqlash talab etilsa, sotuvchiga taʼsir qiladigan cheklovlarning aniq sabablari koʻrsatilishi kerak.

Belgilangan muddatda sotishni amalga oshira olmaslik oqibati tegishli farazlar bilan koʻrsatilishi kerak.

Agar baholash sanasida bunday sabablar mavjud boʻlmasa, ular maxsus farazlar sifatida aniq belgilanishi kerak.

113. Majburiy sotishdagi zarur shart-sharoit quyida keltirilgan barcha shartlar bajarilgan taqdirda, aniq mulk uchun olish mumkin boʻlgan eng ehtimoliy narxni aks ettiradi:

sotishni qisqa muddatda tugatish;

aktiv baholash sanasida yoki bitim yakunlanishi kerak boʻlgan maʼlum vaqt ichida amal qiladigan bozor sharoitlari taʼsiri doirasiga tushadi;

xaridor va sotuvchi ehtiyotkorlik hamda xabardorlik bilan harakat qiladi;

sotuvchi sotishni amalga oshirishga majbur;

xaridor bitim tuzishda xohishga ega;

har ikkala taraf oʻzlari uchun manfaatdor tarzda harakat qiladi;

ekspozitsiyaga ajratilgan muddatning qisqaligi sababli, marketing oʻtkazishning odatiy choralarini qoʻllab boʻlmaydi;

toʻlov pul mablagʻlari bilan amalga oshiriladi.

114. Faoliyatsiz yoki pasayib borayotgan bozorda sotish avtomatik ravishda “majburiy sotish”ning dalili hisoblanmaydi, chunki sotuvchi vaziyat yaxshilangan taqdirda yaxshiroq narxga umid qilishi mumkin.

Agar sotuvchi aktivni zarur darajada marketing oʻtkaza olmaslik imkonini bermaydigan muddat ichida sotishga majbur boʻlmasa, bu sotuvchi bozor qiymatining taʼrifida keltirilgan manfaatdor sotuvchi hisoblanadi.

115. Amalga oshirilgan “majburiy sotish” bitimlari qiymat turi bozor qiymati boʻlgan baholashda hisobga olinmaydi.

116. Baholash obyektining bozor qiymatini aniqlashda dastlabki maʼlumotlardan bozor qiymatidan farqlanuvchi qiymatlar boʻyicha baholangan obyektlar haqidagi maʼlumotlar chiqarib tashlanadi hamda ular faqat maʼlum bir xaridor yoki sotuvchiga xos boʻlib, boshqa ishtirokchilarga nisbatan qoʻllanilmaydi.

117. Ishtirokchilarga maʼlum boʻlmasligi mumkin boʻlgan va alohida iqtisodiy subyektlar uchun xos boʻlgan oʻziga xos omillarga quyidagilar misol boʻladi:

analog aktivlar portfelini yaratish natijasida yuzaga kelgan qoʻshimcha qiymat yoki qiymatning pasayishi;

aktivning iqtisodiy subyektga tegishli boshqa aktivlar bilan oʻzaro noyob taʼsiri (sinergiya);

faqat koʻrib chiqilayotgan iqtisodiy subyektga nisbatan qoʻllaniladigan yuridik huquqlar yoki cheklovlar;

koʻrib chiqilayotgan iqtisodiy subyektga qoʻllaniladigan soliq imtiyozlari yoki soliq solish majburiyatlari;

koʻrib chiqilayotgan iqtisodiy subyekt uchun eksklyuziv boʻlgan aktivdan foydalanish imkoniyati.

Agar baholashning maqsadi maʼlum bir mulkdor uchun qiymatni (masalan, investitsiya qiymatini) aniqlash boʻlsa, iqtisodiy subyekt uchun oʻziga xos boʻlgan omillar aktivni baholashda aks ettiriladi.

118. Qiymat turini belgilashda gipotetik bitimda aktivning holatini yoki aktiv almashinuvi moʻljallanayotgan holatlarni aniqlashtirish uchun bitta yoki bir nechta farazlarni koʻrsatish zarur boʻladi. Bunday farazlar qiymatga sezilarli taʼsir koʻrsatishi mumkin.

119. Farazlar turlari quyidagi ikki toifaga ajratiladi:

qabul qilingan faktlar baholash sanasiga mavjud faktlardan farqlanmaydi yoki ushbu faktlarga muvofiq kelishi mumkin (farazlar);

qabul qilingan faktlar baholash sanasida haqiqatda mavjud boʻlgan faktlardan farq qiladigan faktlar (maxsus farazlar).

120. Baholash sanasida mavjud faktlarga mos faktlar yoki mos kelishi mumkin boʻlgan faktlar bilan bogʻliq farazlar baholovchi tomonidan amalga oshirilgan oʻrganishlar yoki soʻrovlar hajmining cheklanganligi oqibati boʻlishi mumkin.

Ushbu farazlarga quyidagilar misol boʻlishi mumkin:

biznesning toʻlaqonli faoliyat yuritayotgan xoʻjalik yurituvchi subyekt sifatida berilayotganligi haqidagi faraz;

biznesga jalb qilingan aktivlar biznessiz (yakka tartibda yoki guruh sifatida) berib yuborilayotganligi haqidagi faraz;

alohida baholanayotgan aktiv boshqa bir-birini toʻldiruvchi aktivlar bilan birga oʻtkazilishi haqidagi faraz;

aksiyadorlik ulushi aksiyalar paketi yoki alohida oʻtkazilishi haqidagi faraz.

121. Agar baholash sanasida qabul qilingan faktlar haqiqiy mavjud faktlardan farq qilsa, ular maxsus farazlar deb ataladi.

Maxsus farazlar mumkin boʻlgan oʻzgarishlarning aktiv qiymatiga taʼsirini koʻrsatish uchun ishlatiladi.

Maxsus farazlar baholash foydalanuvchisiga baholash toʻgʻrisidagi hisobot hozirgi sharoitlarning oʻzgarishiga bogʻliqligini yoki baholash sanasidagi fikrni aks ettirishini koʻrsatadi hamda ishtirokchilar unga rozi boʻlmaganligi uchun uni “maxsus” deb belgilashadi.

Maxsus farazlarga quyidagilar misol boʻlishi mumkin:

koʻchmas mulk ijara majburiyatlari yuklatilmagan toʻliq mulk huquqida ekanligi toʻgʻrisidagi faraz;

baholash sanasiga taklif etilayotgan bino qurilishi haqiqatda tugallanganligi haqida faraz;

shartnoma tuzilmagan boʻlsada, baholash sanasida uni mavjud deb hisoblash haqidagi faraz;

moliyaviy instrument ishtirokchi foydalanishi mumkin boʻlgan daromadlilik egri chizigʻidan farqli daromadlilik egri chizigʻi yordamida baholanayotganligi haqidagi faraz.

122. Barcha farazlar va maxsus farazlar belgilangan sharoitga muvofiq asoslangan, tegishli dalillar bilan mustahkamlangan hamda baholash maqsadidan kelib chiqib dolzarb boʻlishi majbur.

123. “Baholashning yondashuvlari va usullari” Milliy baholash standarti (bundan buyon matnda 6-son MBS deb yuritiladi) baholashning yondashuvlari va usullari, ularning taʼriflari, talqini va qoʻllanilishini belgilaydi.

124. Baholovchilar mazkur 6-son MBSni talqin qilish va qoʻllash hamda baholashning har bir turi (majburiy yoki tashabbuskor/ixtiyoriy) uchun tegishli yondashuvlar va usullarni tanlash uchun javobgardir.

125. Baholashda eng maqbul yondashuvni tanlashga eʼtiborni qaratish lozim. Barcha yondashuvlar narx muvozanati, foyda yoki almashtirishning iqtisodiy tamoyillariga asoslanadi.

Baholashning asosiy yondashuvlari quyidagilardan iborat:

qiyosiy yondashuv;

daromad yondashuvi;

xarajat yondashuvi.

Baholash yondashuvlarining har biri turli xil qoʻllash usullarini oʻz ichiga oladi.

126. Baholash obyektini baholashda baholash yondashuvini tanlashdan asosiy maqsad aniq mavjud holatlarda foydalanish uchun eng mos keladigan usulni tanlashdan iborat. Baholash usullaridan birortasi ham barcha vaziyatlarda qoʻllash uchun mos kelmaydi. Ularni tanlashda kamida quyidagilarni hisobga olish kerak:

baholashga oid vazifada koʻrsatilgan shartlar va maqsadlarga muvofiq aniqlanadigan baholash qiymat(lar)i va zarur shart-sharoitni (dastlabki shart-sharoitlarni);

baholashda qoʻllash mumkin boʻlgan yondashuvlar va usullarning kuchli va zaif tomonlarini;

baholash obyektining tavsifidan kelib chiqib, har bir yondashuv va usullarni qoʻllashning maqsadga muvofiqligi;

baholash maqsadi va vazifalari;

zarur boʻlgan ishonchli maʼlumotlarning mavjudligi, toʻliqligi va ishonchliligi;

oʻtkaziladigan baholashdagi farazlar va cheklovlar;

baholash natijalaridan foydalanish taxmini.

127. Baholash obyektini baholashni amalga oshirishda baholovchi qiyosiy, daromad va xarajat yondashuvlarini qoʻllashi lozim. Baholash jarayonida baholash yondashuvlari va usullarini qoʻllash yoki qoʻllashni rad etish baholovchi tomonidan asoslab berilishi lozim.

Baholovchi har bir baholash yondashuvi doirasida aniq baholash usullarini oʻzi mustaqil belgilash huquqiga ega. Baholash usullarini tanlashda u yoki bu usulni qoʻllash uchun axborotning yetarliligi va ishonchliligi hisobga olinadi.

128. Agar baholovchi baholashga oid vazifa shartlaridan kelib chiqib yagona baholash usulining aniqliligi va toʻgʻriligiga ishonch hosil qilgan boʻlsa, qiymatni baholashning bittadan koʻp usulidan foydalanishiga zarurat boʻlmaydi. Yagona usulni qoʻllashda yetarli maʼlumotlar mavjud boʻlmasa, baholovchilar qiymatni aniqlash uchun bir nechta baholash yondashuvlari va usullaridan foydalanishni koʻrib chiqishlari kerak.

Agar bir nechta baholash yondashuvlari va usullari yoki bir yondashuv doirasida bir nechta usullar qoʻllanilsa, bunday yondashuvlar va/yoki usullar yordamida olingan baholash natijalari muvofiqlashtirilishi lozim. Bunda, baholash natijalari oʻrtacha qiymatni hisoblamasdan baholash toʻgʻrisidagi hisobotda aks ettirilishi kerak.

129. Agar baholashda turli yondashuvlar va/yoki baholash usullaridan foydalangan holda, qiymat koʻrsatkichlarida jiddiy farqlanishlar olinsa, baholovchi qiymat koʻrsatkichlari nima uchun bunday farqlanayotganini tushunish uchun tahlil olib borishi kerak. Bunda, ikki yoki undan ortiq farqlanayotgan qiymat koʻrsatkichini oddiygina (arifmetik) oʻlchash (kelishishi) maqsadga muvofiq boʻlmaydi.

Bunda, baholovchi qoʻllanilgan yondashuvlar/usullardan birortasi qiymatning ishonchliroq koʻrsatkichini olishni qanchalik taʼminlay olishi masalasini hal qilish uchun YAMBSning 128-bandi talablarini hisobga olishi kerak.

130. Qiyosiy yondashuv — bu baholash obyektini narxi maʼlum boʻlgan bir xil yoki taqqoslanuvchi (oʻxshash) obyektlar bilan qiyoslash orqali qiymat koʻrsatkichi olinadigan usullar toʻplami. Qiyosiy yondashuv almashtirish prinsipidan kelib chiqadi.

131. Qiyosiy yondashuv usullari obyektning haqiqatan ham bozor qiymati haqida tasavvur beradigan taqqoslanuvchi baholash obyektlarining faol bozori mavjud boʻlganda samarali hisoblanadi.

132. Quyidagi holatlarda qiyosiy yondashuvni qoʻllash va unga katta salmoq berish kerak boʻladi:

baholashda qoʻllanilayotgan qiymat turi nuqtai nazaridan qaralayotgan obyekt eʼtiborga olish mumkin boʻlgan yaqinda tuzilgan bitimda sotilganda;

qaralayotgan obyekt yoki mohiyatiga koʻra unga oʻxshash obyektlar bozorda faol ravishda aylanganda (sotilganda);

“mohiyatan oʻxshash” obyektlar bilan tez-tez va/yoki yaqinda sodir etilgan bitimlar mavjud boʻlganda.

Agar ushbu holatlar mavjud boʻlmasa, quyidagi holatlarda ham qiyosiy yondashuvni qoʻllash va unga katta salmoq berish mumkin:

bozorda koʻrib chiqilayotgan obyekt bilan yoki “mohiyatan oʻxshash” obyektlar bilan tuzilgan bitimlar bozorning beqarorligi va zaif faoliyati tufayli yetarli darajada ahamiyatli boʻlmaganda;

obyekt yoki deyarli oʻxshash obyektlar bozorda u qadar faol ravishda aylanmaganda (sotilmaganda);

bozorda sodir boʻlgan bitimlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar mavjud boʻlganda, ammo taqqoslanuvchi obyektlar qaralayotgan obyektdan sezilarli darajada farq qilgan xolda, bu esa subyektiv tuzatishlar kiritishni talab qilishi mumkin boʻlganda;

yaqinda amalga oshirilgan bitimlar haqidagi maʼlumotlar ishonchsiz boʻlganda (batafsil maʼlumot mavjud emasligi, bozor shartlaridan tashqari bitim, muammoli sotish va boshqalar);

aktivning qiymatiga taʼsir qiluvchi eng muhim omil — takror ishlab chiqarish xarajatlari yoki uning daromad olish imkoniyati emas, balki bozorda unga beriladigan narx.

Agar ushbu koʻrsatilgan mezonlar bajarilmasa, baholovchi qiyosiy yondashuv orqali olingan qiymat miqdorini asoslash uchun boshqa har qanday yondashuvlarni qoʻllashni koʻrib chiqishi kerak.

133. Qiyosiy yondashuv qoʻllanilmagan taqdirda, boshqa yondashuvlarni qoʻllashda dastlabki bozor maʼlumotlaridan maksimal darajada foydalanish kerak (samarali daromad va foyda meʼyori kabi bozorni baholash koʻrsatkichlari).

134. Agar taqqoslanuvchi bozor maʼlumotlari aynan bir xil yoki mohiyatiga koʻra aynan oʻxshash obyektlarga taalluqli boʻlmasa, baholovchi baholangan va taqqoslanuvchi obyektlar oʻrtasidagi sifat va miqdoriy oʻxshashlik va farqlarning qiyosiy tahlilini oʻtkazishi kerak.

Koʻpincha qiyosiy tahlil natijalarining yakunlariga koʻra tuzatishlar kiritish zarur boʻladi.

Tuzatishlar kiritish asosli amalga oshirilishi kerak va baholovchi tuzatishlar sabablarini baholash toʻgʻrisidagi hisobotda hujjatlashtirib qoʻyishi hamda miqdoriy bahoni qanday berganligini tushuntirib berishi kerak.

135. Qiyosiy yondashuvni qoʻllashda asosiy talab taqqoslash obyektini (analogni) toʻgʻri tanlash hisoblanadi.

Taqqoslash obyekti baholanayotgan obyekt bilan funksional va tasniflanishi jihatidan oʻxshash boʻlishi, jumladan baholanayotgan obyekt hamda taqqoslash obyekti funksiyasi va narxni shakllantirish parametrlari miqdori boʻyicha bitta guruhga mansub boʻlishi zarur.

136. Qiyosiy yondashuvda koʻpincha taqqoslanuvchi obyektlar tanlanmasidan olinadigan bozor multiplikatorlaridan foydalaniladi, ularning har biri oʻziga xos multiplikator koʻrsatkichi bilan tavsiflanadi.

Mavjud koʻrsatkichlar oraligʻidan mos multiplikatorni tanlash, sifat va miqdoriy omillarni hisobga oladigan asoslashni talab qiladi.

137. Baholash obyekti qiymatini qiyosiy yondashuv orqali baholashda quyidagi asosiy usullardan foydalaniladi:

taqqoslanuvchi bitimlar usuli (indikativ/oldingi bitimlar usuli);

kapital bozori usuli (analog-ommaviy kompaniyalarni taqqoslash usuli);

sotuvlarni toʻgʻridan-toʻgʻri qiyoslash usuli va boshqalar.

138. Qiymat koʻrsatkichini olish uchun taqqoslanuvchi bitimlar usuli qoʻllanilganda, baholanayotgan oʻxshash yoki bir xil obyektlar bilan bitimlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlardan foydalaniladi.

Agar baholash obyekti taqqoslanuvchi bitimda ishtirok etsa, bu usul “oldingi bitimlar usuli” deb ataladi.

139. Agar baholash obyekti bilan kam miqdorda bitimlar sodir etilgan boʻlsa, baholovchi bir xil yoki oʻxshash obyektlar uchun taklif narxlarini hisobga olishi mumkin. Bunda, mazkur holat aniq belgilangan, sinchiklab tahlil qilingan va hujjatlashtirilgan boʻlishi lozim.

Baholash obyektining qiymatini aniqlashda unga berilgan taklif narxlari maʼlumotlarning yagona manbasi sifatida qoʻllanilmasligi kerak, biroq boshqa usullar qoʻllanilganda ular maqbul deb hisoblanishi mumkin.

Baholash obyektini sotib olish yoki sotish boʻyicha taklif narxlari tahlil qilinganda, ushbu narxlarga salmoq miqdori belgilanadi. Bunda, ushbu taklif narxi bilan bogʻliq majburiyatlar hamda uning bozorda boʻlgan davri hisobga olinishi lozim.

Masalan, baholash obyektini eʼlon qilingan narxda sotish yoki sotib olish boʻyicha majburiyatini ifodalovchi taklifga bunday qatʼiy majburiyatni nazarda tutmasdan eʼlon qilingan narx taklifiga qaraganda kattaroq salmoq berish kerak.

140. Taqqoslanuvchi bitimlar usulidan foydalanishda baholash obyekti parametrlarini qiyosiy tahlil qilishning turli natijalaridan foydalanish mumkin. Bu parametrlar “taqqoslash birliklari” deb ham ataladi va taqqoslash uchun asos boʻlib xizmat qiladi. Taqqoslash birliklari asosan quyidagilardan iborat:

a) koʻchmas mulkka boʻlgan huquqlarni baholashda:

bir kvadrat metr uchun narx;

bir kvadrat metr uchun ijara haqi;

kapitallashtirish stavkasi.

b) biznesni baholashda:

moddiy va nomoddiy aktivlarning foizlar, soliqlar va amortizatsiyadan oldingi foyda multiplikatorlari (EBITDA — Earnings before interest, taxes, depreciation and amortization);

narx/foyda multiplikatori;

narx/tushum multiplikatori;

narx/balans qiymati multiplikatori.

v) moliyaviy instrumentlarni baholashda:

daromadlilik;

foiz stavkalari spredlari (foiz stavkasidan yuqori marja).

Foydalaniladigan taqqoslash birliklari aktivga tegishli boʻlgan guruh, tarmoq va mintaqaga bogʻliq holda bir-biridan farq qilishi mumkin.

141. Taqqoslanuvchi bitimlar usulini qoʻllashda quyidagi muhim bosqichlar mavjud:

tegishli bozorda ishtirokchilar foydalanadigan taqqoslash birliklarini aniqlash;

oʻrinli taqqoslanuvchi bitimlarni aniqlash va baholashning asosiy salmoq koʻrsatkichlarini, shu jumladan ushbu bitimlar boʻyicha multiplikatorlarni hisoblash;

taqqoslanuvchi obyektlar va baholanayotgan obyekt oʻrtasidagi sifat hamda miqdoriy oʻxshashlik va farqlarni izchil taqqoslash tahlilini oʻtkazish;

zaruratga koʻra baholanayotgan obyekt bilan taqqoslanayotgan obyektlar oʻrtasida farqlarni aks ettirish maqsadida baholash koʻrsatkichlariga kerakli tuzatishlar kiritish;

baholanayotgan obyektga tuzatilgan baholash koʻrsatkichlarini qoʻllash;

agar bir nechta baholash koʻrsatkichlaridan foydalanilgan boʻlsa, olingan qiymat koʻrsatkichlarini muvofiqlashtirish.

142. Baholovchi taqqoslanuvchi bitimlarni tanlashda quyidagilarni hisobga olishi kerak:

bir nechta bitimlar boʻyicha dalillar qoida tariqasida, bir martalik bitimga qaraganda samarali hisoblanadi;

bir xil oʻxshash obyektlar bilan tuzilgan bitimlar, ushbu bitimda haqiqiy sotish narxiga sezilarli tuzatishlarni talab qiladigan obyektlarga nisbatan yaxshiroq qiymat koʻrsatkichini taʼminlaydi;

baholash sanasiga yaqinroq amalga oshirilgan bitimlar hamda qatʼiy tijorat asosida bir-biriga bogʻliq boʻlmagan tomonlar ishtirokida amalga oshirilgan bitimlar ustuvor ahamiyatga ega;

baholovchi taqqoslanuvchi obyektning tavsifini chuqurroq tahlil qilish imkoniyatiga ega boʻlishi uchun bitim boʻyicha maqbul maʼlumotlarga ega boʻlishi kerak;

taqqoslanuvchi bitimlar toʻgʻrisidagi maʼlumot ishonchli va eʼtiborga molik manbadan olinishi kerak;

amalga oshirilgan bitimlar rejalashtirilayotgan bitimlarga (taklif narxiga) qaraganda ishonchli hisoblanadi.

143. Baholovchi taqqoslanuvchi bitimlar va baholash obyekti oʻrtasidagi har qanday muhim farqlarni tahlil qilishi hamda tuzatish kiritishi kerak. Tuzatishni talab qiladigan eng keng tarqalgan farqlar quyidagilardan iborat:

muhim tavsiflar (yoshi, oʻlchami, xususiyatlari va boshqalar);

koʻrib chiqilayotgan obyektga yoki taqqoslanuvchi obyektlarga qoʻyilgan tegishli cheklovlar;

geografik joylashuvi (obyektning joylashgan joyi va/yoki obyekt bilan bitim amalga oshirilishi mumkin boʻlgan yoki undan foydalanadigan joy) hamda tegishli iqtisodiy va normativ-huquqiy muhit;

aktivlarning rentabelligi yoki foydaliligi;

retrospektiv va kutilayotgan oʻsish;

daromadlilik darajasi/foiz stavkalari;

taʼminot turlari;

taqqoslanuvchi bitimlarni amalga oshirishdagi noodatiy shartlar;

taqqoslanuvchi obyekt va baholanayotgan obyektga nisbatan likvidlilik va nazorat darajasi bilan bogʻliq farqlar;

mulkchilik tavsiflari (egalik qilishning huquqiy shakli, egalik qilishning foiz ifodasidagi ulushi);

taqqoslanuvchi obyektlar taklif narxlari va sodir etilgan bitimlar narxlari.

144. Kapital bozori usuli taqqoslash uchun aktiv sifatida baholanayotgan aktivga oʻxshash va ommaviy sotiladigan taqqoslanuvchi aktivlar toʻgʻrisidagi axborotdan foydalanishni nazarda tutadi.

Kapital bozori usuli taqqoslanuvchi bitimlar usuliga oʻxshash hisoblanadi, kapital bozori usuli ochiq bozorda savdo qilinadigan taqqoslanuvchi aktivlarga bogʻliq boʻladi. Quyidagilar kapital bozori usulining taqqoslanayotgan aktivlarning ochiq bozorda sotilishi bilan bogʻliq farqli jihatlari hisoblanadi:

baholash qiymati koʻrsatkichlarini/taqqoslanuvchi dalillarni baholash sanasiga olish imkoniyati;

taqqoslanuvchi aktivlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlarning foydalanish uchun ochiqligi;

taqqoslanuvchi aktivlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlarning buxgalteriya hisobi standartlariga muvofiq tayyorlanganligi.

145. Kapital bozori usulidan baholash obyekti ochiq bozorda sotiladigan analog-obyektga oʻxshash boʻlganda foydalanilishi mumkin. Bu esa obyektlarning toʻgʻri taqqoslanishini taʼminlaydi.

146. Kapital bozori usulini qoʻllashning asosiy bosqichlari quyidagilardan iborat:

tegishli bozorda ishtirokchilar qoʻllaydigan baholashning solishtirma koʻrsatkichlarini/taqqoslanuvchan dalillarni belgilash;

ommaviy bozorda sotiladigan analog-obyektlarni tanlash hamda ular bilan bitimlarda belgilangan asosiy baholash koʻrsatkichlarini (multiplikatorlarni) hisoblash;

bozorda sotiladigan analog-obyektlar bilan baholanadigan aktiv oʻrtasidagi sifat va miqdoriy oʻxshashliklarni hamda farqlarni izchil qiyosiy tahlil qilish;

zaruratga koʻra, baholanayotgan obyekt bilan ochiq bozorda sotiladigan analog-obyektlar oʻrtasidagi farqlarni hisobga olish maqsadida hisoblab chiqilgan baholash koʻrsatkichlariga tuzatishlar kiritish;

tuzatish kiritilgan baholash koʻrsatkichlarini baholanayotgan aktivga qoʻllash;

agar bir nechta baholash koʻrsatkichlaridan foydalanilgan boʻlsa, har bir holatda olingan qiymat koʻrsatkichlarini (baholash natijalarini) kelishish (salmogʻini chiqarish).

147. Baholovchi ommaviy bozorda sotiladigan analog-obyektlarni tanlashda quyidagilarni hisobga olishi kerak:

ommaviy bozorda sotiladigan bir nechta analog-obyektlardan foydalanish bitta analog-obyektdan foydalanishga qaraganda afzalroq hisoblanadi;

ommaviy savdoda sotiladigan analog-obyektlar asosida olingan dalillar (oʻxshash bozor segmenti, hudud, tushumlar va/yoki aktivlar hajmi, oʻsish surʼatlari, rentabellik koeffitsiyentlari, qarz kapitalidan foydalanish, likvidlilik va diversifikatsiya) jiddiy tuzatishlarga muhtoj taqqoslanuvchi analoglarga qaraganda yaxshiroq baholash koʻrsatkichini olish imkonini beradi;

faol oldi-sotdidagi qimmatli qogʻozlar sust aylanayotgan qimmatli qogʻozlarga qaraganda muhimroq maʼlumotlarni beradi.

148. Baholovchi foydalanilgan ochiq bozorda sotiladigan analog-obyektlar bilan baholanayotgan aktiv oʻrtasidagi har qanday jiddiy farqlarni tahlil qilishi va tegishli tuzatishlar kiritishi lozim.

Tuzatishni talab qiladigan keng tarqalgan farqlarga quyidagilar misol boʻlishi mumkin:

muhim tavsiflar (yoshi, oʻlchami, tuzilishi va shunga oʻxshash boshqa xususiyatlari);

tegishli chegirmalar va ustamalar;

baholanayotgan yoki taqqoslanayotgan obyektlarga nisbatan tegishli cheklovlar;

tahlil qilinayotgan kompaniyaning geografik joylashuvi, u joylashgan joydagi iqtisodiy va huquqiy muhit;

aktivlarning rentabelligi yoki daromadliligi;

retrospektiv va kutilayotgan oʻsish;

taqqoslanayotgan va baholanayotgan aktivning likvidliligi hamda nazorat tavsiflari bilan bogʻliq farqlar;

mulkchilik shakli.

149. Qiyosiy yondashuvda baholanayotgan aktiv, bitimlar yoki oldi-sotdi boʻlayotgan qimmatli qogʻozlar oʻrtasidagi farqlarni hisobga olish uchun tuzatishlar kiritish muhim hisoblanadi. Tuzatishlar deganda chegirmalar va ustamalar tushuniladi.

150. Cheklangan likvidlilik uchun chegirma (DLOM — Discount for Lack of Marketability) taqqoslanuvchi analoglar baholanayotgan aktivga nisbatan yuqori bozor likvidliligiga ega boʻlganda qoʻllaniladi.

Cheklangan likvidlilik uchun chegirma (DLOM) bir xil aktivlar taqqoslanganda, oson sotiladigan aktiv sotilishi qiyinroq yoki sotishga cheklovlari koʻproq boʻlgan aktivga qaraganda koʻproq qiymatga egaligi haqidagi tasavvurni aks ettiradi.

151. Nazorat borligi uchun ustamalar (mukofotlar) (sotib olish uchun bozor ishtirokchilarining mukofotlari — Control Premiums yoki Market Participant Acquisition Premiums (MPAPs) va nazorat yoʻqligi uchun chegirmalar (paketning nazoratsiz tabiati uchun chegirmalar — Discount for Lack of Control (DLOC) taqqoslanuvchi analog bilan baholanayotgan aktiv oʻrtasidagi mazkur chegirmalarning qarorlar qabul qilishga taʼsiri borasidagi farqini aks ettirish hamda obyekt yoki kompaniya faoliyatiga oʻzgartirishlar kiritish uchun qoʻllaniladi.

Ishtirokchilar, qoida tariqasida, baholanayotgan aktivni nazorat qilmaslikdan koʻra uni nazorat qilishni afzal koʻradilar.

Ishtirokchilarning nazorat borligi uchun haq toʻlashga yoki nazoratning yoʻqligi uchun chegirma qilishga tayyorligi ushbu aktiv egasi uchun iqtisodiy foydani haqiqatan ham oshirish koʻrsatkichi boʻlib xizmat qiladi.

Nazorat borligi uchun ustamalar yoki nazorat yoʻqligi uchun chegirmalar quyidagilar:

pul oqimlari oshishining aniq natijalarini tahlil qilish;

nazorat qilish bilan bogʻliq tavakkalni kamaytirish;

bozorda muomalada boʻlgan qimmatli qogʻozlarning nazorat paketi uchun toʻlangan haqiqiy narxlarni bunday bitimni tuzishga qadar bozor bahosi bilan solishtirish orqali hisob-kitob qilinadi.

152. Bloklovchi chegirmalardan (blockage discounts) baholanayotgan aktiv bozorda aylanadigan aksiyalar paketi uning egasi ushbu paketni ochiq bozorda belgilangan narxga salbiy taʼsir koʻrsatmagan holda tez sotib yubora olmaydigan darajada katta boʻlganda foydalaniladi.

Bloklovchi chegirmalarga har qanday oqilona usuldan foydalangan holda miqdoriy baho berish mumkin, biroq qoida tariqasida, ishtirokchi sotilishi moʻljallangan aksiyalarni bozorda berilayotgan narxga salbiy taʼsir koʻrsatmasdan sotib yuborishi (qimmatli qogʻozlarning bir kunlik odatiy savdolar hajmini tashkil qiladigan qismiga nisbatan kamroq qismini sotish) mumkin boʻlgan muddatni hisobga oladigan modeldan foydalaniladi.

Tegishli qiymat turlari, jumladan moliyaviy hisobot uchun adolatli qiymatdan foydalanilganda, bloklovchi chegirmalarning qoʻllanilishi taqiqlanadi.

153. Daromad yondashuvi — bu baholash obyektidan kelajakda foydalanishdan kutilayotgan daromadni aniqlash asosida baholash obyekti qiymatini baholash usullari toʻplami.

Daromad yondashuvini qoʻllashda aktivning qiymati aktivdan keladigan daromadlar, pul oqimlari yoki tejaladigan xarajatlarning joriy (keltirilgan) qiymati bilan belgilanadi.

154. Daromad yondashuvi quyidagi holatlarda qoʻllanilishi va unga katta salmoq berilishi kerak:

aktivning daromad keltirish imkoniyati mavjud boʻlganda;

baholanayotgan aktivdan kelgusida muayyan vaqt davomida daromad olish hamda uning muddatlarini ishonchli prognoz qilish mumkin boʻlsa va ayni vaqtda bozorda oʻxshash analog-obyektlar (agar mavjud boʻlsa) soni koʻp boʻlmasa.

Ushbu mezonlar bajarilmagan taqdirda, baholovchi boshqa har qanday yondashuvlarni qoʻllashni ham koʻrib chiqishi kerak.

Quyidagi holatlarda ham daromad yondashuvini qoʻllash mumkin:

baholanayotgan aktivdan daromad olish imkoniyati mazkur aktivning qiymatiga taʼsir qiluvchi omillardan biri boʻlganda;

baholanayotgan aktiv bilan bogʻliq kelajakdagi daromadlarning summasi va muddatlari boʻyicha sezilarli noaniqlik mavjud boʻlganda;

baholanayotgan aktiv haqidagi toʻliq maʼlumotlarni olish imkoni mavjud boʻlmaganda (minoritar aksiya egasi moliyaviy hisobotlarga ega boʻlishi mumkin, lekin prognozlar/budjetlarga emas);

baholanayotgan aktiv hali daromad keltira boshlamagan, ammo prognozlarga koʻra, kelgusida daromad keltiradi.

155. Investorlarning oʻz investitsiyalari boʻyicha aniqlangan tavakkalchilik darajasini hisobga olgan holda daromad/samara olish kutilmasi daromad yondashuvining asosiy jihati hisoblanadi.

156. Baholash obyekti qiymatini daromad yondashuvi bilan baholash uchun baholovchi baholash obyektidan kutilayotgan daromadni baholash sanasidagi yagona qiymat birligiga aylantirishga asoslangan quyidagi usullarning biridan foydalanadi:

pul oqimlarini diskontlash usuli (bundan buyon matnda POD usuli deb yuritiladi) — baholash obyekti qiymatini baholash sanasiga prognoz va prognozdan keyingi davrlardagi (davrning oxiridagi) pul oqimlarining joriy qiymatlarini qoʻshish yoʻli bilan aniqlashga asoslanadi;

daromadni kapitallashtirish usuli — baholash obyekti qiymati belgilangan davrdagi daromad miqdorini ushbu daromadga mos keladigan kapitallashtirish stavkasiga boʻlish orqali aniqlanadi.

157. POD usuli pul oqimlari beqaror boʻlgan aktivlarni baholash uchun qoʻllaniladi.

158. POD usuliga muvofiq prognozlashtirilayotgan kelgusidagi pul oqimlari baholash sanasidan orqaga diskontlanadi, bu esa natijada aktivning joriy (hozirgi) qiymatini aniqlashga imkon beradi.

159. Quyidagilar POD usulini qoʻllashning asosiy bosqichlari hisoblanadi:

baholanayotgan obyektning va uni baholashning xususiyatlarini hisobga olgan holda pul oqimining eng munosib turini tanlash (soliqlar toʻlangunga qadar yoki soliqlar toʻlangandan keyingi pul oqimlari, yalpi pul oqimlari yoki xususiy va/yoki investitsiyalangan kapital uchun pul oqimlari, real yoki nominal pul oqimlari va h.k.);

pul oqimini prognozlashning eng maqbul davrini aniqlash (prognoz davri);

pul oqimi prognoz davri mobaynidagi pul oqimlari prognozini tayyorlash;

baholanayotgan aktivning xususiyatlarini inobatga olgan holda belgilangan prognoz davri tugagandan soʻng, baholanayotgan aktiv uchun prognozdan keyingi qiymatni (bundan buyon matnda terminal qiymat deb yuritiladi) aniqlash;

tegishli diskontlash stavkasini aniqlash;

diskontlash stavkasini, zaruratga koʻra terminal qiymatini ham hisobga olgan holda prognozlashtirilayotgan pul oqimiga qoʻllash.

160. Aktiv yoki uning baholash xususiyatini hisobga olgan holda tegishli pul oqimi turini tanlashda baholovchi quyidagi omillarni eʼtiborga olishi lozim:

yaxlit aktiv yoki bir qismi sifatida uning ulushiga toʻgʻri keluvchi pul oqimi. Qoida tariqasida, yaxlit aktiv (investitsiyalangan kapital)ga toʻgʻri keluvchi pul oqimidan foydalaniladi. Baʼzi hollarda boshqa shakldagi daromadlar jumladan, aksiyadorlik (xususiy) kapitali (asosiy qarzdorlik boʻyicha summa va foizlar toʻlovidan keyin) yoki dividendlar (aksiyadorlar oʻrtasida taqsimlanuvchi pul oqimi)dan foydalaniladi;

pul oqimlari soliq toʻlagunga qadar yoki soliq toʻlangandan keyin aniqlanishi mumkin. Bunda qoʻllaniladigan soliq stavkasining baholash qiymatiga muvofiqligini taʼminlash lozim;

real yoki nominal pul oqimi. Real pul oqimida inflyatsiya hisobga olinmaydi, nominal pul oqimida esa inflyatsiya hisobga olinadi. Agar kutilayotgan pul oqimi inflyatsiya darajasi boʻyicha taxminlarni oʻz ichiga olsa, diskontlash stavkasi inflyatsiyani hisobga olgan tuzatishni ham oʻz ichiga olishi kerak;

valyuta. Baholashda qoʻllaniladigan valyutani tanlash inflyatsiya va tavakkalchilik bilan bogʻliq farazlarga taʼsir koʻrsatishi mumkin. Ushbu holat rivojlanayotgan bozorlar yoki yuqori darajadagi inflyatsiyadagi valyuta uchun oʻta muhim hisoblanadi. Prognozni tuzishda foydalaniladigan valyuta va u bilan bogʻliq tavakkalchiliklar aktiv joylashgan yoki faoliyat yuritayotgan mamlakat(lar) bilan bogʻliq tavakkalchiliklardan ajratilishi kerak;

prognozdagi pul oqimining turi (ehtimollik ssenariysini inobatga oluvchi kutiladigan pul oqimi, eng ehtimoliy pul oqimlari, shartnomaviy pul oqimlari va boshqalar);

diskontlash stavkasi va boshqa dastlabki koʻrsatkichlar tanlangan pul oqimi turiga mos kelishi kerak.

161. Prognoz davrini tanlash mezonlari baholash maqsadiga, aktivning oʻziga xos xususiyatiga, mavjud maʼlumotlarga va talab etiladigan qiymatlar turiga bogʻliq boʻladi. Foydalanish muddati kam boʻlgan aktivlar boʻyicha pul oqimlarini ulardan foydalanishning butun muddati mobaynida prognozlash mumkin.

162. Prognoz davrini tanlashda baholovchilar quyidagi omillarni hisobga olishlari kerak:

aktivdan foydalanish muddati;

prognoz uchun asos boʻladigan ishonchli maʼlumot mavjud boʻlgan muddat;

aktivning va undan koʻriladigan foydaning barqaror oʻsishiga erishish uchun yetarli boʻlgan, undan keyin terminal qiymatni qoʻllash mumkin boʻlgan eng kam prognoz davri;

siklik (davriy) aktivlarni baholashda belgilanadigan prognoz davri, qoida tariqasida, imkon boricha butun siklni (davrni) oʻz ichiga olishi lozim;

unumli foydalanish muddati cheklangan aktivlar uchun pul oqimi, qoida tariqasida, ushbu aktivdan toʻliq unumli foydalanish muddati davomida prognoz qilinadi.

163. Prognoz qilinadigan pul oqimida baholanayotgan aktivga bogʻliq barcha kelgusidagi tushumlar va pul mablagʻlari sarflarining hajmi va muddatlari tegishli baholash qiymatidan kelib chiqqan holda hisobga olinishi kerak.

164. Prognoz qilinadigan pul oqimi quyidagilarni aks ettiradi:

shartnomada kelishilgan yoki belgilangan pul oqimi;

yuqori ehtimolli pul oqimlari;

ehtimollik bilan oʻlchanib, kutilayotgan pul oqimi;

kelgusidagi pul oqimlarining bir nechta ehtimoliy variantlari.

165. Turli xil pul oqimlari aksariyat hollarda turli xil tavakkalchilik darajalarini aks ettiradi va ular uchun turli diskontlash stavkalari talab etilishi mumkin.

166. Baholovchi pul oqimi prognozlarida baholanayotgan obyektning mavsumiyligi va davriyligini toʻgʻri hisobga olinishini taʼminlashi kerak.

167. Agar aktiv maʼlum bir prognoz davri oxirida faoliyat koʻrsatishi kutilsa, baholovchilar ushbu davr tugaganidan keyin aktivning qiymatini (terminal qiymat) baholashlari kerak.

Hisoblangan terminal qiymat oxirgi prognoz davrida pul oqimiga qoʻllanilgan bir xil diskontlash stavkasidan foydalangan holda baholash sanasiga diskontlanadi.

168. Terminal qiymatda quyidagilar inobatga olinishi zarur:

aktivning foydalanish muddati cheklangan yoki cheksiz foydalanish muddatiga egaligi, chunki bu omillar terminal qiymatini hisoblashdagi usulga taʼsir koʻrsatadi;

belgilangan prognoz davridan keyin aktivning oʻsish salohiyati (potensiali) mavjudligi;

maʼlum bir prognoz davri oxirida olinishi kutilayotgan oldindan belgilangan pul miqdori kutilayotganligi;

terminal qiymati aniqlangan vaqtda aktivga nisbatan kutilayotgan xavf darajasi;

prognoz davri yakunlangandan keyin mazkur aktivga qoʻllaniladigan soliqlar (agar mavjud boʻlsa), ushbu soliqlarning cheksiz davr mobaynida davom etishi;

terminal qiymat, pul oqimlarining har qanday “maksimal” yoki “minimal” darajasi cheksiz ravishda saqlanib qolishidan qatʼi nazar, aktivning siklik xususiyatini hisobga olishi kerak.

169. Baholovchilar terminal qiymatni hisoblashning har qanday oqilona usulini qoʻllashi mumkin. Terminal qiymatni hisoblashning turli xil usullari mavjud boʻlib, quyidagilar eng koʻp qoʻllaniladigan usullar hisoblanadi:

gordon modeli/doimiy oʻsish modeli;

qiyosiy yondashuvi/chiqish qiymati;

skrap qiymati/utilizatsiya qilish xarajatlari.

170. Gordon modeli aktivning qiymati kelgusida cheksiz vaqt davomida doimiy surʼatda koʻtarilishi (yoki pasayishi)ni taxmin qiladi.

171. Qiyosiy yondashuv/chiqish qiymati usulida terminal qiymatni hisoblashda bozor maʼlumotlari yoki bozor multiplikatori asosida kapitallashtirish koeffitsiyenti qoʻllaniladi.

Qiyosiy yondashuv/chiqish qiymati usulidan foydalanganda baholovchilar ushbu YAMBSning qiyosiy yondashuv va qiyosiy yondashuv usullari boʻlimida koʻrsatilgan talablarga rioya qilishlari kerak.

172. Ayrim aktivlarning terminal qiymati oldingi pul oqimlariga hech qanday aloqasi boʻlmasligi mumkin. Mazkur aktivlarga shaxtalar yoki neft quduqlari kabi tugayotgan aktivlar misol boʻla oladi.

Bunda, terminal qiymat skrap qiymati sifatida aktivni sotish xarajatlari chegirilgan holda hisoblab chiqiladi. Agar aktivni sotish xarajatlari skrap qiymatidan yuqori boʻlsa, u holda terminal qiymati manfiy koʻrsatkichli boʻlib, “utilizatsiya xarajatlari” yoki “aktivni hisobdan chiqarish majburiyatlari” sifatida aniqlanadi.

173. Prognoz qilinayotgan pul oqimining diskontlash stavkasi nafaqat pulning vaqt bilan bogʻliq qiymatini, balki koʻrib chiqilayotgan pul oqimi turi va aktivdan kelajakda foydalanish bilan bogʻliq xavflarni ham hisobga olishi kerak.

174. Baholovchilar diskontlash stavkasini hisoblash uchun har qanday oqilona usuldan foydalanishlari mumkin.

Diskontlash stavkasini aniqlash yoki maqbul diskontlash stavkasini qoʻllashni belgilashning koʻplab usullari mavjud boʻlsada, umumeʼtirof etilgan usullarning toʻliq boʻlmagan roʻyxati quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

kapital aktivlarni hisoblash modeli (CAPM — Capital Asset Pricing Model);

kapitalning oʻrtacha hisoblangan qiymati (WACC — Weighted Average Cost of Capital);

kuzatilgan yoki taxmin qilingan stavkalar/daromadlar;

kumulyativ tuzish usuli.

Baholovchi diskontlash stavkasini qoʻllashning maqsadga muvofiqligini baholashda muqobil tahlil usullarini koʻrib chiqishi kerak. Qoʻllaniladigan tahlil usullarining qisman roʻyxatiga quyidagilar kiradi:

ichki daromadlilik darajasi (IRR — Internal Rate of Return);

oʻrtacha hisoblangan daromadlilik darajasi (WARA — Weighted Average Rate of Return).

175. Qoʻllaniladigan diskontlash stavkasining toʻgʻriligini tekshirishda baxolovchilar tasdiqlovchi tahlillarni hisobga olishlari kerak. Bunda, ichki daromadlilik darajasi (IRR) yoki aktivlarning oʻrtacha hisoblangan daromadlilik darajasini (WARA) topish hamda tahlil qilinishi kerak.

176. Diskontlash stavkasini hisoblashda baholovchi quyidagilarni inobatga olishi zarur:

baholanayotgan aktiv turini (masalan, qarzni baholashda qoʻllaniladigan diskontlash stavkalari koʻchmas mulk yoki biznesni baholashda qoʻllaniladigan diskontlash stavkalaridan farq qiladi);

taqqoslanayotgan bozor bitimlarida qoʻllaniladigan stavkalar;

aktivning geografik joylashuvi va/yoki ular sotiladigan bozorlarning joylashgan joyi;

aktivdan unumli foydalanish muddati/davri yoki aktivning xizmat koʻrsatish muddati, baholash obyektiga sarmoya kiritish uchun xavf omili sifatida (masalan, stavka aktivning ishlatish shartlariga bogʻliq va pul oqimi davriga moslashtiriladi);

boshlangʻich maʼlumotlarning asosliligi;

foydalaniladigan qiymat turlari;

pul oqimini shakllantirish uchun foydalaniladigan valyuta.

177. Baholovchi diskontlash stavkasini hisoblashda quyidagilarni hisobga olishi lozim:

diskontlash stavkasini aniqlashda foydalaniladigan usulni tavsiflash va usulni tanlashni yozma ravishda asoslantirish;

diskontlash stavkasining kelib chiqishini isbotlovchi dalillarni, shu jumladan muhim boshlangʻich maʼlumotlar va ularni kelib chiqishi hamda manbalarning qoʻllanilishini asoslash.

178. Daromadni kapitallashtirish usulidan pul oqimlari oʻzgarmas deb bashorat qilinganda foydalaniladi. Bunda, baholovchi:

retrospektiv va joriy moliyaviy hisobotlarni tahlil qilishi va zarur boʻlsa, ularni bir meʼyorga olib kelishi;

kapitallashtiriladigan daromad turi va summasini tanlashi;

kapitallashtirish stavkasini hisoblab chiqishi;

baholash obyektining joriy qiymatini aniqlashi;

yakuniy tuzatishlar kiritishi shart.

179. Kapitallashtirish stavkasi tanlangan daromad turiga mos kelishi lozim va quyidagi usullarning biri orqali hisoblab chiqiladi:

oʻxshash obyektlar haqidagi bitimlar va takliflar xususida maʼlumotlar boʻlsa, bozor ekstraksiyasi usuli;

diskontlash stavkasida daromad oʻzgarishining doimiy surʼatini hisobga olish usuli.

Boshqa holatlarda baholovchi kapitallashtirish stavkasini hisoblashda har qanday asoslantirilgan usulni qoʻllash huquqiga egadir.

180. Baholash obyekti qiymati tanlangan daromad summasini kapitallashtirish stavkasiga boʻlish orqali hisoblanadi.

181. Xarajat yondashuvi — bu baholash obyekti qiymatini baholashning eskirishlar yigʻindisini hisobga olgan holda baholash obyektini sotib olish, tiklash yoki almashtirish uchun zarur boʻlgan barcha xarajatlarni aniqlashga asoslangan usullari toʻplami.

Tiklash xarajatlari bir xil materiallar va texnologiyalardan foydalangan holda baholash obyekti bilan oʻxshash boʻlgan yangi obyektni yaratish uchun sarflanadigan xarajatlar yigʻindisi (baholash sanasida amalda boʻlgan bozor narxlarida) hisoblanadi.

Baholash obyektini almashtirish xarajatlari zamonaviy materiallar va texnologiyalardan foydalangan holda, baholash obyektining foydaliligi bilan bir xil boʻlgan yangi obyektni yaratish uchun sarflanadigan xarajatlar yigʻindisi (baholash sanasida amalda boʻlgan bozor narxlarida) hisoblanadi.

182. Xarajat yondashuvini quyidagi holatlarda qoʻllash va unga katta salmoq berish kerak:

ishtirokchilar baholanayotgan aktiv bilan deyarli oʻxshash boʻlgan aktivni hech qanday cheklovlarsiz qayta yaratishga qodir va bu aktiv juda tez yaratilishi oqibatida ishtirokchida baholanayotgan aktivdan darhol foydalanish imkoniyati uchun katta ustama toʻlashning zarurati boʻlmaganda;

baholanayotgan aktiv bevosita daromad olib kelmaydigan, shuningdek aktivning oʻziga xos xususiyati daromad yondashuvi va/yoki qiyosiy yondashuvdan foydalanish imkonini bermaganda;

qoʻllaniladigan qiymat turi tiklash qiymati va almashtirish xarajatlariga asoslanganda.

183. Baholovchi xarajat yondashuvida olingan xarajat koʻrsatkichlarini tasdiqlash uchun boshqa yondashuvlarni qoʻllash va natijalarni ular bilan kelishish/salmogʻini chiqarish imkoniyatini hisobga olishi kerak.

Quyidagi holatlarda ham xarajat yondashuvi qoʻllanilishi va unga yuqori salmoq berilishi mumkin:

ishtirokchilar oʻxshash foydali xususiyatga ega aktivni qayta yaratishni koʻrib chiqishlari mumkin, lekin normativ-huquqiy xarakterga ega yoki aktivni yaratish uchun vaqt bilan bogʻliq muhim toʻsiqlar mavjud boʻlganda;

xarajat yondashuvi boshqa yondashuvlarning toʻgʻriligini tekshirish uchun qoʻllanilganda (masalan, xarajat yondashuvini amaldagi korxona sifatida baholanayotgan biznesni, tugatish qiymati bazasida koʻproq qiymatga ega boʻlishi mumkinligini tekshirish uchun qoʻllaniladi);

agar aktiv yaqinda yaratilgan boʻlsa, xarajat yondashuvida qoʻllaniladigan farazlar yuqori darajadagi ishonchga ega boʻlganda.

184. Qisman tugallangan aktivning qiymati aktivni yaratish jarayonida qilingan xarajatlarni, shuningdek ishtirokchilarning aktiv toʻliq yaratilganida mulk qiymatiga nisbatan kutishlarini aks ettiradi hamda aktivni tugallash uchun zarur xarajatlar, vaqt, foyda va riskka tegishli tuzatishlar ham hisobga olinadi.

185. Xarajat yondashuvi quyidagi usullar yordamida hisoblanadi:

almashtirish xarajatlari usuli — qiymatni hisoblash xuddi shunday teng qiymatda (ekvivalent) va foydalilikdagi analog-aktivga qilingan xarajatlarni hisoblash yoʻli bilan aniqlanadi;

tiklash xarajatlari usuli — qiymatni hisoblash aktivning aniq nusxasini qayta yaratishga (tiklashga) ketgan xarajatlarni hisoblash yoʻli bilan aniqlanadi;

komponent usuli — aktivning qiymati uning tarkibiy qismlarining qiymatlarini qoʻshish orqali hisoblanadi.

186. Almashtirish xarajatlari usulidan foydalanishning asosiy bosqichlari quyidagilardan iborat:

teng qiymatli foydalilikni taʼminlaydigan aktivni yaratish yoki sotib olish istagida boʻlgan ishtirokchi amalga oshiradigan barcha xarajatlarni hisoblash;

baholanayotgan aktivning jismoniy, funksional va tashqi eskirishi munosabati bilan qanchalik qadrsizlanishi mavjudligini aniqlash;

baholanayotgan aktiv qiymatini olish uchun umumiy xarajatlar summasidan jami eskirish-qadrsizlanishni chegirish.

187. Almashtirish xarajatlari baholanayotgan aktiv bilan bir xil funksiyalarni bajaradigan hamda teng qiymatli foydalilikni taʼminlaydigan, iqtisodiy samarador materiallar va texnologiyalardan foydalangan holda qurilgan yoki ishlab chiqarilgan zamonaviy ekvivalent aktivga tegishli boʻladi.

188. Tiklash xarajatlari usuli quyidagi hollarda qoʻllaniladi:

zamonaviy ekvivalent aktivga qilingan xarajatlar baholanayotgan aktivning aniq nusxasini qayta yaratish xarajatlaridan yuqori boʻlganda;

baholanayotgan aktiv beradigan foydalilikni zamonaviy ekvivalent aktiv emas, balki uning aniq nusxasi taʼminlashi mumkin boʻlganda.

189. Tiklash xarajatlari usulini qoʻllashning asosiy bosqichlari quyidagilardan iborat:

baholanayotgan aktivning aniq nusxasini yaratish maqsadida ishtirokchining barcha sarf-xarajatlarini hisoblash;

baholanayotgan aktivning jismoniy, funksional va tashqi eskirishi munosabati bilan qanchalik qadrsizlanishi mavjudligini aniqlash;

baholanayotgan aktiv qiymatini olish uchun umumiy xarajatlar summasidan jami eskirish-qadrsizlanishni chegirish.

190. Komponent usuli, qoida tariqasida, investitsiya kompaniyalariga yoki qiymati birinchi navbatda ularning qoʻyilmalari va/yoki mulki bilan belgilanadigan korxonalarga yoki aktivlarga nisbatan qoʻllaniladi.

191. Komponent usuli quyidagi bosqichlar orqali amalga oshiriladi:

tegishli yondashuvlar va baholash usullarini qoʻllagan holda, baholanayotgan aktiv tarkibiga kiradigan har bir tarkibiy aktivni (komponentni) baholash;

baholanayotgan aktiv qiymatini olish uchun barcha tarkibiy aktivlar qiymatini qoʻshish.

192. Xarajat yondashuvida ishtirokchining barcha kelgusidagi xarajatlari hisobga olinishi kerak.

Hisobga olinadigan xarajatlar elementlari esa aktiv turiga qarab ajralib turishi mumkin va baholash kuniga aktivni almashtirish/takror qayta ishlab chiqarish jarayonida yuzaga kelishi mumkin boʻlgan toʻgʻridan-toʻgʻri va bilvosita xarajatlarni oʻz ichiga olishi kerak. Quyidagi umumiy xarajatlar elementlari eʼtiborga olinishi kerak:

toʻgʻridan-toʻgʻri xarajatlar — materiallar va mehnatga haq toʻlash xarajatlari kiradi;

bilvosita xarajatlar — transport xarajatlari, montaj ishlariga xarajatlar, mutaxassislarga mehnat haqi toʻlash (dizayn, ruxsat berish, arxitektura, huquq va boshqalar), boshqa toʻlovlar (komission va boshqalar), yuklama xarajatlar, soliqlar, moliyalashtirish xarajatlari (masalan, qarzni moliyalashtirish boʻyicha foizlar), aktivlarni yaratayotgan shaxsning foyda normasi/tadbirkorlik foydasi).