Oʻzbekiston Respublikasining Havo kodeksi hamda Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2025-yil 27-oktabrdagi PF-193-son “Fuqaro aviatsiyasi sohasida davlat siyosati yuritishni tartibga solish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi Farmoniga muvofiq buyuraman:

1. Fuqaro aviatsiyasida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish va tibbiy xulosa berish tartibi toʻgʻrisidagi Oʻzbekiston Respublikasining aviatsiya qoidalari ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Mazkur buyruq Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi, Sogʻliqni saqlash vazirligi, Kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirligi, Ichki ishlar vazirligi va Oʻzbekiston Kasaba uyushmalari Federatsiyasi bilan kelishilgan.

3. Mazkur buyruq rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi.

Mazkur Aviatsiya qoidalari fuqaro aviatsiyasida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish va tibbiy xulosa berish tartibini belgilaydi.

1. Ushbu Aviatsiya qoidalarida quyidagi asosiy tushunchalardan foydalaniladi:

nomzod — tibbiy xulosa olishga ariza beruvchi shaxs;

fuqaro aviatsiyasi tashkiloti — havo kemasining ekspluatanti (aviakompaniya), sertifikatlangan taʼlim muassasasi, havo kemalariga texnik xizmat koʻrsatish, havodagi harakatga xizmat koʻrsatish yoki Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasida parvozlarni amalga oshirish va taʼminlash bilan shugʻullanadigan har qanday boshqa tashkilot;

fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokori — oliy tibbiy maʼlumotga ega, davolash ishi yoki terapiya yoʻnalishi boʻyicha tegishli mutaxassislik diplomiga ega boʻlgan, kamida 2 yil amaliy ish stajiga, shuningdek aviatsiya tibbiyoti boʻyicha sertifikatga ega boʻlgan shifokor;

vakolatli organ — Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi Fuqaro aviatsiyasi agentligi;

malaka belgisi — aviatsiya xodimining huquq va majburiyatlari, cheklovlari koʻrsatilgan fuqaro aviatsiyasining aviatsiya xodimi guvohnomasidagi (bundan buyon matnda guvohnoma deb yuritiladi) tegishli yozuvlar;

rasmiy tibbiy xulosa — parvozlarni amalga oshirishga doir masalalarda mutaxassislarni yoki boshqa soha ekspertlarini jalb etgan holda bir yoki bir nechta tibbiy ekspertlar tomonidan muayyan holat boʻyicha chiqarilgan va vakolatli organ tomonidan qabul qilingan yakuniy tibbiy xulosa;

tibbiy-uchish komissiyasi (bundan buyon matnda TUK deb yuritiladi) — fuqaro aviatsiyasida tibbiy koʻrikdan oʻtkazish va tibbiy xulosa berish faoliyatini amalga oshiruvchi vakolatli organ tomonidan tayinlangan tibbiy-uchish komissiyasi;

tibbiy-uchish komissiya aʼzosi (bundan buyon matnda TUK aʼzosi deb yuritiladi) — “davolash ishi” boʻyicha oliy tibbiy maʼlumotga ega boʻlgan, aviatsiya tibbiyoti sohasi boʻyicha tayyorgarlikdan oʻtgan, ushbu sohada amaliy koʻnikmaga va kamida 2 yil ish tajribasiga ega boʻlgan vakolatli organ tomonidan tayinlanadigan shaxs;

tibbiy xulosa — vakolatli organ tomonidan guvohnoma egasining sogʻligʻiga koʻra yaroqliligiga qoʻyilgan talablarga muvofiqligini tasdiqlovchi hujjat;

tibbiy ekspert — faoliyati parvozlar xavfsizligini nazorat qilish va taʼminlash bilan bogʻliq boʻlgan oliy tibbiy maʼlumotga ega, aviatsiya tibbiyoti sohasi boʻyicha tayyorgarlikdan oʻtgan, ushbu sohada amaliy koʻnikmaga, fuqaro aviatsiyasi tizimida kamida 5 yil ish stajiga hamda parvozlar xavfsizligiga taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan tibbiy omillarni aniqlash, tahlil qilish va baholash boʻyicha malakaga ega boʻlgan shaxs;

havodagi harakatni boshqarish dispetcheri (bundan buyon matnda HHB dispetcheri deb yuritiladi) — guvohnoma va malaka belgisiga ega boʻlgan, havodagi harakatni boshqarishni taʼminlovchi aviatsiya xodimi.

2. Tibbiy xulosa olish uchun nomzodning sogʻligʻi holatiga koʻra yaroqliligiga qoʻyiladigan talablar ushbu Aviatsiya qoidalarining 1 — 3-ilovalariga muvofiq belgilanadi.

3. Nomzodlarga ularning tegishli toifalariga koʻra 1-klass, 2-klass yoki 3-klass tibbiy xulosa beriladi.

4. Tibbiy xulosalar quyidagi klasslar boʻyicha beriladi:

a) 1-klass tibbiy xulosasi — tijorat aviatsiyasi uchuvchisi (samolyot, vertolyot, dirijabl va koʻtarish kuchini oshirish tizimiga ega boshqa havo kemalari), koʻp aʼzoli ekipaj (samolyot) uchuvchisi, fuqaro aviatsiyasi tashkilotining yoʻnalishdagi uchuvchisi (samolyot, vertolyot, koʻtarish kuchini oshirish tizimiga ega havo kemasi), sinovchi-uchuvchi, fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlarining mazkur mutaxassisliklar boʻyicha uchuvchi-kursantlari hamda oʻqishga qabul qilinayotganlar;

b) 2-klass tibbiy xulosasi — shturman, bortmuhandis, havaskor uchuvchi (samolyot, vertolyot, dirijabl va koʻtarish kuchini oshirish tizimiga ega havo kemalari), uchuvchi, uchuvchi-planerist, erkin aerostat uchuvchisi, kabina ekipaji aʼzosi, bortoperator, kichik aviatsiya uchuvchilari, fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlarining mazkur mutaxassisliklar boʻyicha oʻquvchilari va oʻqishga qabul qilinayotganlar;

v) 3-klass tibbiy xulosasi — HHB dispetcheri, tashqi uchuvchi va fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlarining mazkur mutaxassisliklar boʻyicha dispetcher-kursantlari va oʻqishga qabul qilinayotganlar.

5. Uchta klass boʻyicha tibbiy xulosani berish uchun nomzodda parvozlar xavfsizligiga salbiy taʼsir etishi mumkin boʻlgan yoki xizmat vazifalarini xavfsiz bajarishga monelik qiladigan funksional layoqatsizlikka olib keluvchi tugʻma yoki orttirilgan nuqsonlar, faol yoki latent, oʻtkir yoki surunkali kasalliklar, shikastlanishlar, tan jarohatlari, jarrohlik amaliyotlari oqibatlari, shuningdek shifokor tomonidan buyurilgan yoki retseptsiz qoʻllaniladigan davolash, diagnostika yoxud profilaktika vositalarining nojoʻya taʼsiri mavjud boʻlmasligi kerak.

6. Vakolatli organning tibbiy ekspertlari hamda TUK aʼzolari nomzodlarni ularning tegishli toifalari va tibbiy xulosa klasslariga muvofiq ushbu Aviatsiya qoidalari hamda Xalqaro fuqaro aviatsiyasi tashkilotining (bundan buyon matnda ICAO deb yuritiladi) standartlarida belgilangan talablar asosida tibbiy koʻrikdan oʻtkazadi.

7. Nomzodning aviatsiya faoliyati bilan bogʻliq xizmat vazifalarini bajarishga sogʻligʻi jihatidan yaroqliligini aniqlashda quyidagi asosiy talablar inobatga olinishi lozim:

nomzod oʻzi ega boʻlgan yoki olishga talabgor boʻlgan guvohnoma yoxud malaka belgisida nazarda tutilgan vazifalarni xavfsiz bajarish uchun zarur jismoniy va ruhiy layoqatga ega boʻlishi;

nomzodda kasbiy vazifalarini bajarish jarayonida mehnat qobiliyatini yoʻqotishga olib kelishi mumkin boʻlgan tibbiy holatlar va koʻrsatkichlar mavjud boʻlmasligi.

8. Tibbiy xulosa berishda nomzodda mavjud kasalliklar, ularning kuchayishiga yoki toʻsatdan mehnat qobiliyatining yoʻqolishiga olib kelishi mumkin boʻlgan holatlar, shuningdek parvozlar xavfsizligiga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan xavf omillari (mehnat sharoitining zararli omillari taʼsiri, ortiqcha tana vazni (semizlik), tamaki mahsulotlarini isteʼmol qilish, mehnat va dam olish rejimining buzilishi, giyohvandlik vositalari, psixotrop moddalar yoki alkogolni isteʼmol qilish va boshqalar) inobatga olinadi.

9. Nomzod tibbiy tekshiruv yoki tibbiy koʻrik oʻtishdan bosh tortganda, unga tibbiy xulosa berilmaydi va uning tibbiy hujjatlariga “tibbiy koʻrik oʻtishdan bosh tortgani sababli tibbiy xulosa berilmadi” degan yozuv kiritiladi.

10. Tabiiy ofatlar yoki texnogen xususiyatga ega avariya hamda boshqa favqulodda vaziyatlar yuzaga kelganda, tibbiy xulosaning amal qilish muddati vakolatli organning tibbiy eksperti tomonidan 45 kungacha boʻlgan muddatga uzaytirilishiga yoʻl qoʻyiladi.

11. Tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlganda, tibbiy xulosaning amal qilish muddati vakolatli organning tibbiy eksperti tomonidan faqat klinik koʻrsatmalarga asosan qisqartirilishiga, toʻxtatib turilishiga yoki bekor qilinishiga yoʻl qoʻyiladi.

12. Amaldagi tibbiy xulosa egasining sogʻligʻi kasallik, jarohat, kuchli charchoq, uyqu buzilishi, soat mintaqalarining almashinuvi, noqulay iqlim sharoitlari, mehnat va dam olish rejimining buzilishi oqibatida yomonlashganda, shuningdek unda giyohvandlik vositalari, psixotrop moddalar, alkogol yoki dori vositalarining nojoʻya taʼsiri aniqlanganda, u guvohnoma va malaka belgisi bilan berilgan huquqlarni amalga oshirishga haqli emas.

Mazkur holatlar guvohnoma egasining kasbiy majburiyatlarini xavfsiz va toʻliq bajarishiga monelik qilganda hamda parvozlar xavfsizligiga xavf tugʻdirishi mumkinligini inobatga olib, tibbiy koʻrik natijalariga koʻra TUK aʼzolari tomonidan u bilan suhbat oʻtkaziladi.

Suhbat davomida nomzodga unda aniqlangan kasalliklar, ularning ehtimoliy oqibatlari, shuningdek mazkur holatlarning kasbiy faoliyat va parvozlar xavfsizligiga salbiy taʼsiri yuzasidan profilaktik tavsiyalar hamda koʻrsatmalar beriladi.

13. Tibbiy xulosa egasiga giyohvandlik vositalari, psixotrop moddalar va ularning prekursorlarini isteʼmol qilishi qatʼiyan taqiqlanadi.

Mazkur moddalarni isteʼmol qilganligi yoki ularning organizmida mavjudligi aniqlanganda, nomzodning amaldagi tibbiy xulosasi tibbiy ekspert tomonidan bekor qilinadi.

14. Quyidagi hollarda nomzodlar va tibbiy xulosa egalari oʻqishni davom ettirishdan, uchish ishiga, HHB ishiga, kabina ekipaji aʼzosi vazifalarini bajarishga yoki parvoz faoliyatiga qaytishdan oldin tibbiy ekspert yoki TUK aʼzosi maslahatidan oʻtishi lozim:

har qanday jarrohlik amaliyoti oʻtkazilganda;

tibbiy tekshiruv natijalari belgilangan meʼyoriy koʻrsatkichlarga javob bermaganda;

har qanday dori vositalarini muntazam qabul qilish zarurati mavjud boʻlganda;

har qanday sababga koʻra hushdan ketish holati kuzatilganda;

litotripsiya usulida buyrak toshini maydalash amaliyoti oʻtkazilganda;

koronar angiografiya oʻtkazilganda;

tranzitor ishemik xuruj kuzatilganda;

xurujli yurak aritmiyalari, shu jumladan boʻlmachalar hilpillashi yoki fibrillyatsiyasi aniqlanganda.

15. Tibbiy xulosa olish uchun nomzod TUKga ushbu Aviatsiya qoidalarining 4-ilovasiga muvofiq shakldagi arizani taqdim etadi. Arizada nomzod sogʻligʻi jihatidan yaroqliligini aniqlash uchun muhim boʻlgan sogʻligʻi holati, shaxsiy, oilaviy va irsiy anamneziga doir barcha maʼlumotlarni toʻliq qayd etadi hamda ularning toʻgʻriligini imzosi bilan tasdiqlaydi.

Arizaga avval berilgan tibbiy xulosa va oʻtkazilgan tibbiy koʻrik maʼlumotlari ilova qilinadi.

Arizada koʻrsatilgan sogʻligʻining holatiga tegishli yolgʻon maʼlumotlar nomzodga tibbiy xulosa berishni rad etish uchun asos hisoblanadi.

TUK tomonidan arizada koʻrsatilgan maʼlumotlar hamda nomzodning kasallik tarixi oʻrganib chiqilgandan soʻng uni tibbiy koʻrikdan oʻtkazishga ruxsat beriladi.

Tibbiy koʻrikni oʻtkazishda nomzodning jismoniy va ruhiy holati, koʻrish, eshitish hamda ranglarni ajrata olish qobiliyati baholanadi.

16. Nomzodning parvozlar xavfsizligiga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan kasallik yoki boshqa holatlarni yashirgani yoki yolgʻon maʼlumotlar taqdim etgani aniqlanganda, TUK raisi mazkur holat yuzasidan chora koʻrish uchun tibbiy ekspertga bildirgi rasmiylashtiradi.

Tibbiy ekspertlar tomonidan mazkur holatlar oʻrganiladi va tahlil qilinadi. Natijalariga koʻra nomzodga ogohlantirish berilishi yoki tibbiy xulosa berish rad etilishi mumkin.

Mazkur qaror haqida bildirish xati nomzodga bevosita (elektron shaklda yoki pochta orqali) yuboriladi.

17. Fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlariga qabul qilinayotgan nomzodlar qabul komissiyasining yoʻllanmasi asosida, kursantlar fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkiloti tomonidan berilgan yoʻllanma asosida, aviatsiya xodimlari ish beruvchi tomonidan berilgan yoʻllanma asosida, boshqa shaxslar esa shaxsiy arizasiga muvofiq TUK tomonidan tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi.

Yoʻllanmada nomzodning egallashi nazarda tutilayotgan yoki egallab turgan mutaxassisligi, lavozimi, umumiy uchish soati, foydalanilgan va foydalanilmagan mehnat taʼtili kunlari soni koʻrsatiladi. Yoʻllanma masʼul shaxs tomonidan imzolanadi va muhr bilan tasdiqlanadi.

18. Tibbiy koʻrikdan oʻtishga sogʻligʻi holatiga koʻra harbiy xizmatga yaroqli deb topilgan shaxslarga ruxsat beriladi.

19. Nomzodning tibbiy koʻrikdan oʻtish uchun belgilangan muddatda kelishi uni tibbiy koʻrikdan oʻtish uchun yuborgan tashkilot tomonidan nazorat qilinadi.

20. Tibbiy koʻrikdan oʻtkazilayotgan tarkibga xizmat koʻrsatuvchi fuqaro aviatsiyasi tashkiloti shifokorlari, shuningdek ularning rahbariyati TUK faoliyatida ishtirok etishiga yoʻl qoʻyiladi.

21. Aviatsiya xodimlari tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan kunda, ishdan ozod qilinadi. Tibbiy koʻrikdan oʻtishdan oldin ularga dam olish uchun 1 kun berilishi lozim.

22. Tibbiy koʻrikdan oʻtish va tibbiy xulosa berish tibbiy koʻrik boshlangan paytdan eʼtiboran 1 kun davomida amalga oshiriladi.

23. Tibbiy koʻrsatmalar (kasallik darajasini yoki qoʻshni aʼzolar funksiyalarining saqlanganligini aniqlash) mavjud boʻlganda, qoʻshimcha tibbiy tekshiruvlar tibbiy koʻrsatmalar aniqlangan kundan eʼtiboran uch ish kunidan kechiktirmay oʻtkaziladi.

24. Fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlariga oʻqishga qabul qilinayotgan nomzodlar tibbiy koʻrikdan oʻtishdan avval TUK psixologi tomonidan kasbiy psixologik tekshiruvdan oʻtkaziladi.

Kasbiy psixologik tanlov natijalari asosida nomzodning tanlagan kasbiga muvofiqligi toʻgʻrisida TUK psixologining xulosasi rasmiylashtiriladi.

TUK psixologining “fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlarida oʻqishi maqsadga muvofiq” degan xulosasi berilganda nomzod tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi.

25. Fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlariga oʻqishga qabul qilinayotgan nomzodlar uchun TUK tomonidan takroriy psixologik yoki tibbiy tekshiruv faqat zaruriyat yuzaga kelganda (aniqlangan qarama-qarshi maʼlumotlar, shubhali koʻrsatkichlar yoki qoʻshimcha baholashni talab etuvchi holatlar) oʻtkaziladi.

26. Nomzodda tanlagan kasbiga yoki kasbiy faoliyatini xavfsiz bajarishga toʻsqinlik qiluvchi kasallik yoki nuqson aniqlanganda, TUK aʼzosi (tibbiy ekspert) mazkur holat boʻyicha yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa rasmiylashtiradi va nomzodni tibbiy koʻrikdan oʻtkazish toʻxtatiladi.

Aviatsiya xodimiga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa rasmiylashtirilganda ushbu Aviatsiya qoidalarining 5-ilovasiga muvofiq kasallik haqidagi guvohnoma uni yaroqsiz deb topgan TUK aʼzosi tomonidan rasmiylashtiriladi.

27. Kursantlar va aviatsiya xodimlarining navbatdan tashqari tibbiy koʻrigi quyidagi hollarda oʻtkaziladi:

kasbiy faoliyati (oʻqish) davrida yuzaga kelgan kasallik yoki jarohatlar natijasidagi vaqtinchalik mehnatga layoqatsizlikda yoki sogʻligʻi holatidagi oʻzgarishlarning parvozlar xavfsizligiga salbiy taʼsir etish ehtimoli mavjud boʻlganda;

sogʻligʻi holati bilan bogʻliq aviatsiya hodisasi yoki insidenti yuzasidan aviatsiya hodisasini tekshirish komissiyasi raisining koʻrsatmasiga muvofiq;

tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlgan hollarda (yangi aniqlangan kasalliklarning aviatsiya xodimining kasbiy faoliyatga yaroqliligiga taʼsirini baholash zarurati tugʻilganda, kasallik zoʻrayganda yoki surunkali charchoq belgilari aniqlanganda);

tibbiy xulosaning amal qilish muddati tugashi havo kemasini oʻzlashtirish boʻyicha oʻqish davriga toʻgʻri kelgan hollarda oʻqishga yuborishdan avval.

28. Kursantlar va aviatsiya xodimlarida ogʻir kasallik yoki jarohatlar aniqlanganda TUK tomonidan davolash muassasasi taqdim etgan hujjatlar asosida yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa rasmiylashtiriladi.

29. Tibbiy koʻrikdan oʻtayotgan aviatsiya xodimida kasb kasalligining dastlabki belgilari aniqlanganda TUK tomonidan dispanser kuzatuvi belgilanadi hamda uning sogʻligʻini nazorat qilish va kasallik rivojlanishining oldini olishga qaratilgan profilaktik chora-tadbirlar tavsiya etiladi.

Aviatsiya xodimida kasb kasalligining mavjudligi TUK tomonidan tasdiqlangan taqdirda u kasbiy faoliyatiga yaroqsiz deb topiladi.

30. Nomzodning kasallik tarixi oʻrganilib, tibbiy koʻrikdan oʻtkazilgandan soʻng TUK aʼzosi quyidagilardan birini amalga oshiradi:

nomzod sogʻligʻi holatiga koʻra yaroqli deb topilganda, tegishli klass boʻyicha ushbu Aviatsiya qoidalarining 6-ilovasiga muvofiq shaklda tibbiy xulosa (sertifikat) beradi;

nomzod sogʻligʻi holatiga koʻra yaroqsiz deb topilganda, tibbiy xulosa berishni rad etadi;

nomzodning sogʻligʻi holati ushbu Aviatsiya qoidalarining 1 — 3-ilovalarida belgilangan tibbiy talablarga toʻliq javob bermaganda, biroq TUK aʼzosi tomonidan parvozlar xavfsizligiga tahdid soluvchi deb baholanmaganda, tibbiy xulosa berish masalasini koʻrib chiqish vakolatli organning reviziya komissiyasiga (bundan buyon matnda RK deb yuritiladi) taqdim etiladi.

31. Nomzodning sogʻligʻi ushbu Aviatsiya qoidalarining 1 — 3-ilovalariga muvofiq belgilangan tibbiy talablarga toʻliq javob bermagan hollarda, biroq mazkur holat parvozlar xavfsizligiga xavf tugʻdirmaganda, TUK tomonidan tibbiy xulosa berish vakolati RKga beriladi.

32. RK vakolatli organning tibbiy ekspertlari hamda uchuvchi-inspektor yoki dispetcher-inspektorlardan iborat tarkibda shakllantiriladi.

RK vakolatli organ rahbarining buyrugʻi bilan kamida uch nafar aʼzodan, shu jumladan komissiya raisidan iborat tarkibda tuziladi. Tibbiy ekspertlardan biri RK raisi etib tayinlanadi.

RK faoliyatiga Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligining mutaxassislari va ekspertlari, shuningdek fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokorlari jalb etilishi mumkin.

Rasmiy tibbiy xulosa ICAOning moslashuvchanlik prinsipi asosida RK tomonidan rasmiylashtiriladi.

33. TUKning barcha aʼzolari nomzodni tibbiy koʻrikdan oʻtkazadi va tibbiy xulosalarni rasmiylashtiradi hamda RK tomonidan tibbiy xulosani xolisona va toʻliq baholashni taʼminlash maqsadida TUK RKga nomzodga oid barcha zarur tibbiy maʼlumotlarni toʻliq hajmda taqdim etadi.

34. RK tomonidan nomzodning tibbiy hujjatlari oʻrganib chiqiladi. Bunda uning jismoniy va ruhiy holati, TUK aʼzolari tomonidan berilgan tibbiy xulosalar, kasallikning rivojlanish dinamikasi va kechish xususiyatlari, funksional buzilishlar darajasi, mavjud kasalliklar hamda zararli omillarning nomzodning yoshi va kasbiy faoliyatiga taʼsiri, ish sharoitidagi zararli omillarning sogʻligʻiga salbiy taʼsiri, mehnat qobiliyatini toʻsatdan yoʻqotish ehtimoli, shuningdek kasbiy vazifalarni bajarish qobiliyati, malakasi va tajribasi (ish joyidan berilgan tavsifnoma yoki trenajyor sinovi natijalari asosida) tahlil qilinadi hamda individual tartibda baholanadi.

35. Nomzodning sogʻligʻi ushbu Aviatsiya qoidalarining 1 — 3-ilovalarida belgilangan talablarga toʻliq javob bermaganda, biroq uning sogʻligʻi parvozlar xavfsizligiga tahdid solmaydi deb topilganda, ushbu holat rasmiy tibbiy xulosada koʻrsatiladi.

36. Guvohnoma egasi xizmat vazifalarini bajarishda parvozlar xavfsizligini taʼminlash maqsadida muayyan cheklovlarga (oylik uchish soatini kamaytirish yoki faqat kunduzgi parvozlarni bajarishga ruxsat etish va boshqalar) rioya etishi zarur boʻlganda, bunday cheklovlar tibbiy xulosada qayd etiladi.

37. Rasmiy tibbiy xulosa quyidagi shakllarda rasmiylashtiriladi:

ikkinchi uchuvchi sifatida uchish ishiga yaroqli;

koʻp aʼzoli ekipaj tarkibida uchish ishiga yaroqli;

oʻzlashtirilgan havo kemasida (havo kemasining turi koʻrsatilgan holda) uchish (parvoz) ishiga yaroqli;

parvoz vaqtining belgilangan oylik normasini uzaytirishga yaroqli;

faqat yoʻlovchilarsiz uchish ishiga yaroqli;

egallamoqchi boʻlgan kasbi boʻyicha oʻqishga yoki oʻqishni davom ettirishga yaroqli;

mutaxassisligi boʻyicha ishga yoki ishni davom ettirishga yaroqli.

RK tomonidan rasmiy tibbiy xulosa chiqarishda komissiya aʼzolarining mustaqilligi va xolisligi taʼminlanishi lozim.

38. Tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlganda, nomzod tibbiyotning ixtisoslashgan sohalari boʻyicha mutaxassislarga tibbiy maslahat va qoʻshimcha tekshiruvlardan oʻtish uchun yuboriladi.

39. Nomzodning sogʻligidagi oʻzgarishlarni hamda uning sogʻligi holatini parvozlar xavfsizligiga xavf tugʻdirmaydigan barqaror jismoniy va ruhiy holatda ekanligini (maʼlum bir organning yoʻqligi yoki funksional zaifligi, koʻrish yoki eshitish qobiliyatining pasayishi kabi holatlarda), parvoz bilan bogʻliq kasbiy vazifalarni hamda ish sharoitlarida yuzaga keluvchi xavfli vaziyatlarda (masalan, noqulay ob-havo sharoitlari) yetarli darajada xavfsiz bajara olish qobiliyatini aniqlash maqsadida trenajyor sinovi oʻtkaziladi.

Trenajyor sinovi natijalari, uchuvchi-inspektorning (dispetcher-inspektor) trenajyor sinovi natijalari asosida bergan tavsiyalari bilan birga rasmiylashtiriladi.

40. Uchuvchi-inspektor (dispetcher-inspektor) tavsiyalari tibbiy ekspertlar bilan kelishilgan holda nomzodning kasbiy vazifalari va majburiyatlariga doir ekspluatatsiya cheklov kodlari ushbu Aviatsiya qoidalarining 7-ilovasiga muvofiq qoʻllaniladi.

41. Tibbiy xulosa vakolatli organning tibbiy eksperti, TUK raisi yoki TUK aʼzosi tomonidan rasmiylashtiriladi, imzolanadi, TUK muhri bilan tasdiqlanadi, tibbiy xulosalar reyestrida roʻyxatga olinadi va uning egasiga beriladi.

42. Tibbiy xulosada uning amal qilish muddati, tegishli klassi hamda tibbiy yaroqlilikka doir ushbu Aviatsiya qoidalarining 7-ilovasiga muvofiq cheklovlar (mavjud boʻlganda) koʻrsatilishi lozim.

Tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlganda tibbiy xulosada uning egasining sogʻligʻi holatiga xos alohida belgilar, shu jumladan individual qon bosimi, puls koʻrsatkichlari va boshqa zarur maʼlumotlar koʻrsatiladi.

43. Nomzod yoki guvohnoma egasi TUK tomonidan chiqarilgan tibbiy xulosadan norozi boʻlgan taqdirda u mazkur xulosa bilan tanishgan kundan eʼtiboran 10 kun ichida RKga shikoyat berish huquqiga ega.

44. Nomzod (ariza beruvchi) shikoyatni koʻrib chiqishda ishtirok etish huquqiga ega.

45. Shikoyat yozma yoki elektron shaklda beriladi va unda quyidagilar koʻrsatilishi lozim:

ariza beruvchining familiyasi, ismi, otasining ismi hamda aloqa maʼlumotlari;

nizo qilinayotgan tibbiy xulosa rekvizitlari;

norozilik asoslari va dalillar;

ilova qilinadigan hujjatlar.

46. Shikoyat RK tomonidan u kelib tushgan kundan eʼtiboran 10 kun ichida koʻrib chiqiladi.

RK shikoyatni koʻrib chiqish sanasi va joyi toʻgʻrisida nomzodni kamida 3 ish kuni oldin yozma yoki elektron shaklda xabardor qilishi lozim.

Shikoyatni koʻrib chiqish jarayonida RK:

barcha tibbiy hujjatlarni oʻrganadi;

zarur hollarda qoʻshimcha tibbiy tekshiruvlarni tayinlaydi;

mustaqil ekspertlarni jalb etadi;

nomzodni tinglaydi.

47. Shikoyatni koʻrib chiqish natijasiga koʻra RK quyidagi qarorlardan birini qabul qiladi:

tibbiy xulosani oʻz kuchida qoldirish;

tibbiy xulosani bekor qilish va yangi tibbiy xulosa chiqarish.

48. RK qarori yozma yoki elektron shaklda rasmiylashtiriladi hamda rasmiylashtirilgan kundan eʼtiboran 3 ish kuni ichida ariza beruvchiga pochta orqali yuboriladi.

49. Nomzod RK qaroridan norozi boʻlgan taqdirda u belgilangan tartibda sudga murojaat qilish huquqiga ega.

50. Tibbiy xulosaning amal qilish muddati uning berilgan sanasidan boshlab hisoblanadi. Tibbiy xulosada uning amal qilish muddatini boshlanishi va tugashi sanalari aniq koʻrsatilishi zarur.

Tibbiy xulosalarning amal qilish muddatlari quyidagicha belgilanadi:

fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlarining uchuvchi-kursanti, shturman-kursanti, bortmuhandis-kursanti, tijorat aviatsiyasi uchuvchisi (samolyot, vertolyot, dirijabl, koʻtarish kuchini oshirish tizimiga ega havo kemasi), koʻp aʼzoli ekipaj (samolyot) uchuvchisi, fuqaro aviatsiyasi tashkilotining yoʻnalishdagi uchuvchisi (samolyot, vertolyot, koʻtarish kuchini oshirish tizimiga ega havo kemasi), shturman, bortmuhandis, sinovchi-uchuvchi uchun — 12 oy;

HHB dispetcheri, tashqi uchuvchi (samolyot, dirijabl, planer, vintokril, koʻtarish kuchini oshirish tizimiga ega havo kemasi yoki erkin aerostat) va fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlarining havo harakati boshqaruvchisi dispetcher-kursanti uchun — 48 oy;

havaskor uchuvchi (samolyot, dirijabl, vertolyot, koʻtarish kuchini oshirish tizimiga ega havo kemasi), uchuvchi-planerist, erkin aerostat uchuvchisi va fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlarining havaskor uchuvchi-kursanti, uchuvchi-planerist-kursanti, erkin aerostat uchuvchi-kursanti uchun — 60 oy;

bortmexanik, bortradist, kabina ekipaji aʼzosi, yuk tashuvchi havo kemasining bortoperatori va fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlarining bortmexanik-kursanti, bortradist-kursanti, kabina ekipaji aʼzosi-oʻquvchisi uchun — 36 oy;

bir uchuvchi boshqaruvidagi samolyotlarda fuqaro aviatsiyasi tashkilotining 40 yoshdan oshgan, yoʻlovchilarni tashish boʻyicha tijorat uchishlarini bajaradigan yoʻnalishdagi (samolyot, vertolyot, koʻtarish kuchini oshirish tizimiga ega havo kemasi) uchuvchisi va tijorat aviatsiyasi (samolyot, vertolyot, dirijabl, koʻtarish kuchini oshirish tizimiga ega havo kemasi) uchuvchisi uchun — 6 oy;

fuqaro aviatsiyasi tashkilotining 60 yoshga toʻlgan, havo transportida tijorat tashuvlarini bajarishda band boʻlgan yoʻnalishdagi (samolyot, vertolyot, koʻtarish kuchini oshirish tizimiga ega havo kemasi) uchuvchisi va tijorat aviatsiyasi (samolyot, vertolyot, dirijabl, koʻtarish kuchini oshirish tizimiga ega havo kemasi) uchuvchisi hamda koʻp aʼzoli ekipaj (samolyot) uchuvchisi uchun — 6 oy;

40 yoshdan oshgan havaskor uchuvchi (samolyot, dirijabl, vertolyot, koʻtarish kuchini oshirish tizimiga ega havo kemasi), uchuvchi-planerist, erkin aerostat uchuvchisi, tashqi uchuvchi (samolyot, dirijabl, planer, vintokril, koʻtarish kuchini oshirish tizimiga ega havo kemasi yoki erkin aerostat) va HHB dispetcheri uchun — 24 oy;

50 yoshdan oshgan havaskor uchuvchi (samolyot, dirijabl, vertolyot, koʻtarish kuchini oshirish tizimiga ega havo kemasi), uchuvchi-planerist, erkin aerostat uchuvchisi, tashqi uchuvchi (samolyot, dirijabl, planer, vintokril, koʻtarish kuchini oshirish tizimiga ega havo kemasi yoki erkin aerostat) va HHB dispetcheri uchun — 12 oy;

Tibbiy xulosaning amal qilish muddati nomzodning tibbiy koʻrikdan oʻtgan kundagi yoshiga nisbatan belgilanadi.

51. Chet elda shartnoma asosida faoliyat yuritayotgan fuqaro aviatsiyasi aviatsiya xodimlariga tibbiy xulosa ICAO standartlari va tavsiya etilgan amaliyotlari talablarini hisobga olgan holda, ushbu Aviatsiya qoidalari talablariga muvofiq beriladi.

52. Nomzod tibbiy tekshiruv yoki tibbiy koʻrikdan oʻtishdan bosh tortganda, unga tibbiy xulosa berilmaydi va uning tibbiy hujjatlariga “tibbiy koʻrikdan oʻtishdan bosh tortgani sababli tibbiy xulosa berilmadi” degan yozuv kiritiladi.

53. Tibbiy xulosalar quyidagi shakllarda rasmiylashtiriladi:

HHB dispetcherligiga yoki oʻqishga (oʻqishni davom ettirishga) yaroqli (yaroqsiz);

tijorat aviatsiyasida uchuvchilikka, yoʻnalishdagi uchuvchilikka, sinovchi-uchuvchilikka, shturmanlikka, bortmuhandislikka, bortradistlikka uchish ishiga yaroqli (yaroqsiz) yoki oʻqishga (oʻqishni davom ettirishga) yaroqli (yaroqsiz);

kabina ekipaji aʼzoligiga, bortoperatorlikka ishga yoki oʻqishga (oʻqishni davom ettirishga) yaroqli (yaroqsiz);

havaskor uchuvchilikka, uchuvchi-planeristlikka, erkin aerostat uchuvchiligiga parvozga yoki oʻqishga (oʻqishni davom ettirishga) yaroqli (yaroqsiz);

aviatsiya kimyoviy ishlarida (bundan buyon matnda AKI deb yuritiladi) uchuvchilikka, shturmanlikka, bortmuhandislikka, bortradistlikka uchish ishiga yaroqli (yaroqsiz).

54. AKI ishlarini bajaruvchi uchuvchilar tarkibi sogʻligi jihatidan zaharli kimyoviy moddalar bilan ishlashga yaroqsiz deb topilganda (masalan, AKI oʻziga xos sharoitlari taʼsirida oshqozon-ichak tizimi yoki nafas olish organlari kasalliklarini zoʻrayishida, maʼlum bir kimyoviy moddaga allergiya mavjud boʻlganda), ularga “mineral oʻgʻitlar va biopreparatlar bilan ishlashga yaroqli” degan tibbiy xulosa rasmiylashtiriladi.

55. Tibbiy koʻrik davomida aviatsiya xodimi sogʻligʻida salbiy oʻzgarishlar aniqlanganda (masalan, kasallik xuruji yoki surunkali charchoq), shifoxonada, ambulator yoki sanatoriy-kurort sharoitida davolanish hamda reabilitatsiya uchun bosqichli (vaqtinchalik) tibbiy xulosa rasmiylashtiriladi.

Kasbiga qayta tiklanish ehtimoli boʻlmagan hollarda bosqichli tibbiy xulosa qoʻllanilmaydi.

56. Kasallik, jarohat yoki jarrohlik amaliyotidan keyin tiklanish ehtimoli mavjud boʻlgan hollarda aviatsiya xodimiga (kursant, oʻquvchi) vaqtincha yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa beriladi.

Tiklanish muddati 1 oydan 6 oygacha boʻlgan hollarda vaqtincha yaroqsizlik belgilanadi.

Bu davrda aviatsiya xodimi (kursant, oʻquvchi) fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokori va TUK aʼzosi tomonidan dispanser kuzatuvida boʻladi.

57. Jismoniy va ruhiy sogʻligʻi holatiga koʻra oʻz kasbiy vazifalarini bajarishga qodir boʻlgan uchuvchilar xavfsiz uchuvchi deb topiladi va ularga cheklovlarsiz tibbiy xulosa rasmiylashtiriladi. Bunday uchuvchilarga oʻzlashtirgan havo kemasi turidan tashqari boshqa turdagi havo kemalarini oʻzlashtirish uchun oʻqishga ruxsat etiladi.

58. Noqulay iqlim, mehnat va yashash sharoitlarining keskin oʻzgarishi natijasida aviatsiya xodimida mavjud kasalliklarning rivojlanishi yoki kuchayishi ehtimoli mavjud boʻlganda “iqlimi noqulay hududlar va mamlakatlarda ishlashga yaroqsiz” degan tibbiy xulosa rasmiylashtiriladi.

Mazkur cheklov qoʻllanilganda, aviatsiya xodimi ushbu hududlar yoki mamlakatlarga xizmat safariga yuborilmaydi.

59. Ushbu Aviatsiya qoidalarining 1 — 3-ilovalariga muvofiq tibbiy xulosa tibbiy ekspertlar tomonidan individual yondashuv asosida rasmiylashtiriladi.

Nomzodning sogʻligʻi holati boʻyicha tibbiy ekspertiza oʻtkazishda murakkab yoki munozarali holatlar yuzaga kelgan taqdirda quyidagi omillar hisobga olinadi:

nomzodning sogʻligʻi holatining oʻziga xos xususiyatlari;

sogʻligʻi holatining parvozlar xavfsizligiga taʼsiri;

kasbiy faoliyatni bajarish jarayonida mehnat qobiliyatini yoʻqotish ehtimoli;

kasbiy faoliyatni davom ettirishda kasallikning rivojlanishi yoki qaytalanish ehtimoli;

kasallikning kompensatsiya darajasi;

psixologik tekshiruv natijasida aniqlangan individual psixofiziologik xususiyatlar;

bajariladigan ishning xususiyatlari hamda mehnat sharoitlari;

qoʻshimcha tibbiy tekshiruvlar natijalari va malakali mutaxassislarning maslahatlari.

Mazkur omillar asosida nomzodning individual yaroqliligi toʻgʻrisida tibbiy ekspertlarning tibbiy xulosasi rasmiylashtiriladi.

60. Tibbiy hujjatlarda tibbiy xulosa rasmiylashtirilganda uning berilgan sanasi, tibbiy xulosani bergan komissiyaning nomi, nomzodning familiyasi, ismi va otasining ismi, tibbiy koʻrikdan oʻtkazish uchun asos, asosiy va yondosh tashxislar hamda ularning asoratlari, mavjud xavf omillari, shuningdek komissiya tomonidan keyingi davr uchun berilgan tavsiyalar qayd etiladi hamda vakolatli organning TUK muhri bilan tasdiqlanadi.

61. Fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlariga qabul qilinayotgan nomzodlarga ushbu Aviatsiya qoidalarining 8-ilovasiga muvofiq bir nusxada tibbiy koʻrikdan oʻtkazish varaqasi rasmiylashtiriladi.

62. Fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlari oʻquvchilari, kursantlari va aviatsiya xodimlari uchun vakolatli organ muhri bilan tasdiqlangan tibbiy kitobcha (yoki unga tenglashtirilgan tibbiy hujjat) rasmiylashtiriladi.

Tibbiy ekspertlar va TUK aʼzolari tibbiy kitobchaga tibbiy koʻrik natijalarini qayd etadi. Nomzod oʻz shikoyatlari mavjudligi yoki yoʻqligini, shuningdek oʻzi haqidagi maʼlumotlarning toʻliq va aniq ekanligini tibbiy kitobchada shaxsiy imzosi bilan tasdiqlaydi.

Tibbiy ekspertlar va TUK aʼzolari kiritilgan maʼlumotlarning ishonchliligi va toʻgʻriligini shaxsiy imzosi hamda shaxsiy muhri bilan (mavjud boʻlgan taqdirda) tasdiqlaydi, shuningdek oʻz familiyasi, ismi va otasining ismini qayd etadi.

Tibbiy hujjatlarni rasmiylashtirishda umumiy qabul qilingan qisqartmalardan tashqari boshqa qisqartirilgan soʻzlar va belgilarni qoʻllashga yoʻl qoʻyilmaydi.

63. TUK aʼzolari tomonidan oʻtkazilgan tibbiy koʻrik natijalari (shaxsiy koʻrik va tibbiy tekshiruv natijalari, mutaxassislar maslahatlari, tashxis, berilgan tavsiyalar) ushbu Aviatsiya qoidalarining 9 — 13-ilovalariga muvofiq hisobot shaklida rasmiylashtiriladi.

64. TUK aʼzolarining tibbiy xulosa berishda hamda shifokorlik faoliyatini amalga oshirishda mazkur aviatsiya qoidalariga rioya etishini, shuningdek aviatsiya tibbiyoti nuqtai nazaridan xavf omillarini baholash qobiliyatini aniqlash hamda ularning faoliyati ustidan nazoratni amalga oshirish maqsadida tibbiy ekspertlar TUK tomonidan rasmiylashtirilgan tibbiy xulosalarni Aviatsiya qoidalarining 14-ilovasiga muvofiq baholab boradi.

65. Oʻqishga yaroqli yoki yaroqsiz deb topilgan nomzodlarning tibbiy varaqalari hamda tibbiy tekshiruv maʼlumotlari (qon tahlillari, elektrokardiografiya natijalari va boshqa tibbiy hujjatlar) TUK arxivida 3 yil davomida saqlanadi.

66. Quyidagi hollarda TUK tomonidan aviatsiya xodimlariga rasmiylashtirilgan tibbiy xulosalar ekspert baholash uchun tibbiy ekspertlarga taqdim etilishi lozim:

kasallik yoki jarohatlar sababli yaroqsiz deb topilganda;

ilgari kasallik yoki jarohatlar sababli yaroqsiz deb topilgan aviatsiya xodimi kasbiy faoliyatiga tiklanganda;

fuqaro aviatsiyasi tizimiga ishga qabul qilinayotgan aviatsiya xodimlariga nisbatan;

55 yoshdan 65 yoshgacha boʻlgan uchuvchi tarkibiga nisbatan.

Bunda TUK tibbiy xulosasi rasmiylashtirilgan kundan eʼtiboran 3 ish kuni ichida aviatsiya xodimining soʻnggi 3 yildagi tibbiy hujjatlari hamda tibbiy tekshiruv maʼlumotlari tibbiy ekspertlarga taqdim etiladi.

67. Tibbiy ekspertlar tibbiy hujjatlarni qabul qilgandan soʻng 3 ish kuni ichida ularni koʻrib chiqadi va tibbiy xulosani tasdiqlaydi.

Tekshiruv natijalari boʻyicha bayonnoma yoki elektron shakldagi unga tenglashtirilgan tibbiy hujjat rasmiylashtiriladi hamda ushbu hujjatlar TUKga qaytariladi.

68. Kasallik yoki jarohatlar sababli yaroqsiz deb topilgan, shuningdek ilgari kasallik yoki jarohatlar sababli yaroqsiz deb topilgan, biroq keyinchalik oʻz kasbiy faoliyatiga tiklanayotgan aviatsiya xodimlariga ushbu Aviatsiya qoidalarining 5-ilovasiga muvofiq “Kasallik haqida guvohnoma” rasmiylashtiriladi.

69. Nomzodga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa rasmiylashtirilgan taqdirda, ushbu Aviatsiya qoidalarining 15-ilovasiga muvofiq “Tibbiy xulosa berishni rad etish haqidagi xabarnoma” ish beruvchiga yuboriladi yoxud nomzodga reyestrda qayd etilgan holda, shaxsiy imzosi olinib topshiriladi yoki elektron shaklda yuboriladi.

70. Aviatsiya xodimining vafoti yoki kasbiy faoliyatni bajarish jarayonida toʻsatdan mehnat qobiliyatini yoʻqotish holati yuzaga kelganda, bu haqdagi maʼlumotni qabul qilgan TUK aʼzosi yoki fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokori vakolatli organni bu haqda maʼlumot olingan paytdan eʼtiboran darhol, biroq ikki soatdan kechiktirmay, telefon, SMS-xabar yoki elektron aloqa vositalari orqali xabardor qilishi zarur.

Holat yuz bergan kundan eʼtiboran 5 ish kuni ichida fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokori ushbu Aviatsiya qoidalarining 16-ilovasiga muvofiq belgilangan shakldagi “Aviatsiya xodimlari orasida oʻlim yoki toʻsatdan mehnat qobiliyatini yoʻqotish holatlarini tahlil qilish uchun soʻrovnoma”ni rasmiylashtiradi va vakolatli organga taqdim etadi.

Soʻrovnoma taqdim etilgandan soʻng 5 ish kuni ichida mazkur holat yuzasidan tibbiy ekspertlar, TUK aʼzolari hamda holat yuz bergan fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokori ishtirokida tibbiy kengash oʻtkaziladi. Kengashda holatga doir maʼlumotlar tahlil qilinadi, bajarilishi lozim boʻlgan tavsiyalar ishlab chiqiladi hamda uning natijalari boʻyicha bayonnoma rasmiylashtiriladi.

71. Kalendar yili yakunlangandan soʻng 5 ish kuni ichida TUK hamda fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokorlari tibbiy koʻrik natijalari boʻyicha ushbu Aviatsiya qoidalarining 17 va 18-ilovalariga muvofiq belgilangan shakldagi hisobotlarni tibbiy ekspertlarga taqdim etadi.

Mazkur hisobotlar asosida vakolatli organ tomonidan yakunlangan yil boʻyicha “Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasida tibbiy koʻrik natijalarining tahliliy hisoboti” tayyorlanadi.

Tahlil natijalariga koʻra parvozlar xavfsizligini tibbiy taʼminlashga doir tavsiyalar ishlab chiqiladi.

72. Vakolatli organ tomonidan oʻtkaziladigan yakuniy aviatsiya tibbiyoti kengashida barcha hisobotlar muhokama qilinadi, joriy yil uchun tavsiyalar tasdiqlanadi va kengash yakunlari boʻyicha bayonnoma rasmiylashtiriladi.

Mazkur kengashda TUK aʼzolari, fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokorlari hamda fuqaro aviatsiyasi tashkilotlarining vakillari ishtirok etadi.

73. Vakolatli organning tibbiy ekspertlari, TUK aʼzolari hamda boshqa tashkilotlar oʻrtasidagi yozishmalar, tibbiy koʻrikka doir barcha hujjatlar, shuningdek nomzodlarning sogʻligʻi toʻgʻrisidagi tibbiy hujjatlar va maʼlumotlar konfidensial maʼlumotlar hisoblanadi.

74. Konfidensial maʼlumotlar (hujjatlar) himoyalangan xonalarda va qulflanadigan javonlarda, tibbiy ekspertlar va TUK rekvizitlari, shuningdek tibbiy xulosa blanklari metall seyflarda saqlanadi hamda ulardan faqat vakolatli organning tibbiy ekspertlari va TUK aʼzolari foydalanishi mumkin.

75. Tibbiy ekspertlar, TUK aʼzolari hamda fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokorlari tibbiy hujjatlar va tibbiy maʼlumotlarning saqlanishi hamda ularning maxfiyligini taʼminlash uchun javobgardir.

76. TUK aʼzolari nomzodlarga oid tibbiy maʼlumotlarning konfidensialligiga qatʼiy rioya etishi va ushbu maʼlumotlarning uchinchi shaxslarga oshkor etilmasligini taʼminlashi shart.

Konfidensial maʼlumotlar bilan ishlash huquqi berilgan tibbiy xodimlar ushbu maʼlumotlarni sir saqlash majburiyatini shaxsiy imzosi bilan tasdiqlaydi.

77. Aviatsiya hodisalari yoki parvozlar xavfsizligini taʼminlash bilan bogʻliq holatlarda konfidensial tibbiy maʼlumotlar faqat aviatsiya hodisalarini tekshiruv komissiyasi raisiga taqdim etiladi.

Bunda taqdim etiladigan tibbiy maʼlumotlarning hajmi va mazmuni komissiya tarkibiga kiritilgan tibbiy ekspert (shifokor) tomonidan belgilanadi.

78. Tibbiy koʻrik oʻtkazish uchun TUK aʼzolari (shifokor — mutaxassislar) xonalarini jihozlash uchun kerakli tibbiy texnika va tibbiy buyumlar ushbu Aviatsiya qoidalarining 19-ilovasiga muvofiq belgilanadi.

79. Belgilangan tibbiy koʻrikni oʻtkazish joyidan uzoq hududda parvozlarni amalga oshirayotgan guvohnoma egasining navbatdagi tibbiy koʻrigini guvohnomalar berish boʻyicha vakolatli organning qaroriga koʻra kechiktirishga yoʻl qoʻyilishi mumkin. Bunda tibbiy koʻrikni kechiktirish quyidagi muddatlardan oshmasligi lozim:

notijorat operatsiyalarni amalga oshirayotgan havo kemasi uchish ekipaji aʼzosi uchun — davomiyligi 6 oydan oshmagan bitta davr;

tijorat operatsiyalarini amalga oshirayotgan havo kemasi uchish ekipaji aʼzosi uchun — har biri 3 oy davom etadigan ketma-ket ikki davr (har bir holatda uchish ekipaji aʼzosi mazkur hudud uchun tayinlangan shifokorlik komissiyasi aʼzosi tomonidan oʻtkazilgan tibbiy koʻrikdan oʻtib, ijobiy tibbiy xulosa olishi zarur. Agar bunday shifokorlik komissiyasi aʼzosi mavjud boʻlmasa, mazkur hududda tibbiy amaliyot bilan shugʻullanish uchun rasmiy ruxsatga ega boʻlgan shifokor tomonidan tibbiy koʻrik oʻtkaziladi. Tibbiy koʻrik natijalari boʻyicha xulosa mazkur guvohnomani bergan vakolatli organga yuboriladi);

havaskor uchuvchi uchun davomiyligi — 24 oydan oshmagan bitta davr (nomzod vaqtincha boʻlib turgan hududda ushbu hudud uchun tayinlangan shifokorlik komissiyasi aʼzosi tomonidan oʻtkazilgan tibbiy koʻrikdan oʻtib, ijobiy tibbiy xulosa olgan boʻlishi lozim. Tibbiy koʻrik natijalari boʻyicha xulosa mazkur guvohnomani bergan vakolatli organga yuboriladi);

tashqi uchish ekipaji aʼzosi uchun — har biri 3 oy davom etadigan ketma-ket ikki davr.

80. Fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlari kursantlari, oʻquvchilari va aviatsiya xodimlarining tibbiy koʻrikdan oʻtgan kunidan boshlab navbatdagi tibbiy koʻrikdan oʻtadigan kungacha boʻlgan davr komissiyalar oraligʻi davri deb hisoblanadi. Ushbu davrda ularning tibbiy kuzatuvi fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokori tomonidan amalga oshiriladi.

81. Fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlari kursantlari, oʻquvchilari hamda aviatsiya xodimlariga nisbatan tibbiy ekspertlar va TUK tomonidan belgilangan, bajarilishi majburiy boʻlgan tavsiyalar asosida profilaktika, davolash va sogʻlomlashtirish tadbirlari, shuningdek nazorat maqsadidagi tibbiy tekshiruvlar fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokori tomonidan amalga oshiriladi.

82. Fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlari kursantlari, oʻquvchilari hamda aviatsiya xodimlari tibbiy koʻrikdan oʻtishdan avval fuqaro aviatsiyasi tashkiloti shifokorining tibbiy koʻrigidan oʻtadi.

Fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokori tibbiy koʻrik natijalari asosida tibbiy kitobchaga yoki unga tenglashtirilgan tibbiy hujjatga epikriz rasmiylashtiradi hamda tibbiy tekshiruvlar natijalarini qayd etadi. Nomzod epikriz bilan tanishib chiqadi va oʻzining sogʻligʻiga doir maʼlumotlarning toʻgʻriligini shaxsiy imzosi bilan tasdiqlaydi.

83. Epikrizda nomzodga doir quyidagi maʼlumotlar koʻrsatilishi lozim:

shikoyatlarning mavjudligi yoki yoʻqligi, oʻtkazgan kasalliklari hamda vaqtincha mehnatga layoqatsizlik bilan bogʻliq maʼlumotlar;

umumiy, yillik va tungi uchish soatlari, bajarilgan parvoz turlari, parvoz vaqtining normasi uzaytirilganligi, malaka oshirganligi, havo kemasini oʻzlashtirish boʻyicha oʻqiganligi, shuningdek aviatsiya hodisalari va insidentlari bilan bogʻliq maʼlumotlar;

mehnat taʼtilidan oʻz vaqtida foydalanganligi, sanatoriy-kurort davolanishidan oʻtganligi, mehnat va dam olish tartibiga rioya etilishi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar hamda foydalanilmagan mehnat taʼtili kunlari soni;

uchishdan yoki navbatchilikdan oldingi tibbiy koʻrik natijasida chetlatilganligi va uning sabablari;

TUK shifokorlarining dispanser kuzatuvlari, nomzodda mavjud zararli odatlar (omillar), davolash va sogʻlomlashtirish chora-tadbirlari boʻyicha berilgan tavsiyalarning bajarilishi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar;

shaxsiy koʻrik maʼlumotlari;

tashxis;

sogʻligʻi holatidagi oʻzgarishlar, mutaxassislar kuzatuvlari natijalari (sogʻligʻining yaxshilanishi, yomonlashishi yoki oʻzgarishsiz qolishi) boʻyicha fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokorining xulosasi hamda kasbiy faoliyatni davom ettirishga doir tavsiyasi.

84. Fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokori nomzodni navbatdan tashqari tibbiy koʻrikka yuborish uchun epikriz rasmiylashtirganda unda nomzodning kasallik tarixi, kasallik bilan bogʻliq sogʻligʻi holatidagi oʻzgarishlarning kasbiy faoliyatiga taʼsiri, vaqtincha mehnatga layoqatsizlik davrida kasallikning kechishi, jismoniy va ruhiy holatidagi oʻzgarishlar, maishiy sharoitlari toʻliq koʻrsatilishi lozim.

Bunda barcha tibbiy hujjatlar muhrlangan holda koʻrikdan oʻtuvchi shaxsga uning shaxsiy imzosi asosida beriladi.

85. Fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokori tomonidan komissiyalar oraligʻi davrida tibbiy koʻrik uchuvchi-kursantlar, uchuvchilar va havo harakatini boshqaruvchilarga har 6 oyda, aviatsiya xodimlarining boshqa toifalariga esa har 12 oyda bir marta oʻtkaziladi (“Sogʻlom” tashxisi qoʻyilgan shaxslar bundan mustasno).

Tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlgan taqdirda (qon bosimi yoki puls koʻrsatkichlarining oʻzgaruvchanligi kuzatilganda) qoʻshimcha tibbiy koʻriklar individual oʻtkaziladi.

86. Fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokori tibbiy koʻrikni oʻtkazadi hamda uning natijalarini tibbiy kitobchaga rasmiylashtiradi. Bunda quyidagi xulosalardan biri qayd etiladi:

oʻqishni davom ettirishga, uchish ishiga, parvozga, havo harakatini boshqarish dispetcherlik ishiga, bortoperatorlik ishiga yoki kabina ekipaji aʼzosi vazifalarini bajarishga ruxsat berildi;

navbatdan tashqari dam olish kuni berilsin yoxud navbatdagi yoki navbatdan tashqari mehnat taʼtili berilsin;

mutaxassis maslahatiga yoki davolanishga yuborilsin, bunda davolash turi koʻrsatiladi.

87. Komissiya oraliq davrida TUK aʼzosining dispanser nazorat koʻrigi oʻtkazilganda, ular koʻrik natijalarini va xulosasini tibbiy hujjatlarda rasmiylashtiradi. Bunda fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokori tibbiy hujjatda faqat ruxsat berish haqidagi xulosani qayd etadi.

88. Fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokori navbatdagi tibbiy koʻrikni oʻtkazishdan oldin, 30 kun ichida ushbu Aviatsiya qoidalarining 20-ilovasiga muvofiq hamda TUK tavsiyalarini inobatga olgan holda zarur hajmdagi tibbiy tekshiruvlar oʻtkazilishini tashkil etadi.

89. Sogʻliq holati bilan bogʻliq aviatsiya hodisasi sodir boʻlganidan soʻng fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokori tomonidan tibbiy koʻrik oʻtkaziladi.

90. Fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokori oʻziga biriktirilgan tarkibdagi aviatsiya xodimlarining sogʻligʻi holatini nazorat qilish maqsadida uchishdan, parvozdan, navbatchilikdan yoki ishdan oldingi yoxud keyingi tibbiy koʻriklarni tanlov asosida davriy ravishda oʻtkazadi.

91. Tibbiy ekspertlar va TUK aʼzolari guvohnoma va malaka belgisi egalarining kasbiy vazifalarini bajarish bilan bogʻliq shart-sharoitlarni bilishi shart.

Tibbiy ekspertlar va TUK aʼzolari:

tijorat aviaqatnovlarini amalga oshiruvchi havo kemasi ekipaji faoliyati boʻyicha — havo kemasi kabinasida yoki trenajyorda;

HHB dispetcherlari faoliyati boʻyicha — dispetcherlik ish joyida amaliy ish tajribasiga ega boʻlishi lozim.

92. Tibbiy ekspertlar va TUK aʼzolari uchun aviatsiya tibbiyoti boʻyicha oʻquvni oʻtash majburiy hisoblanadi.

93. TUK aʼzolari tibbiy koʻrik oʻtkazishda tibbiy tekshiruvlarning toʻliq va sifatli oʻtkazilganligiga, berilgan tibbiy xulosalarning asoslantirilganligiga, toʻgʻriligiga va xolisligiga, tibbiy hujjatlarning oʻz vaqtida toʻliq, toʻgʻri va sifatli rasmiylashtirilganligiga javobgardirlar.

94. TUK aʼzolarining aviatsiya tibbiyoti boʻyicha kasbiy malakalarining tekshirish tibbiy ekspertlar tomonidan amalga oshiriladi va tekshiruv natijalari bayonnomada rasmiylashtiriladi.

95. Uchishdan oldingi tibbiy koʻrik parvozlar xavfsizligini tibbiy taʼminlash maqsadida sogʻligʻi holatiga koʻra kasbiy vazifalari va majburiyatlarini bajarishga layoqatsiz boʻlgan aviatsiya xodimlarini oʻz vaqtida aniqlash hamda ularni parvozdan chetlatish uchun oʻtkaziladi.

96. Tibbiy koʻrik aeroport yoki aviatsiya tashkilotlarining navbatchi tibbiyot xodimlari, (shifokor yoki feldsher) tomonidan oʻtkaziladi.

97. Tibbiyot xodimi aviatsiya xodimining tibbiy xulosasi amal qilish muddatining amaldaligini tekshiradi. Tibbiy koʻrikdan faqat amaldagi tibbiy xulosaga ega boʻlgan aviatsiya xodimlari oʻtkaziladi.

98. Tibbiy koʻrik individual oʻtkaziladi. Tibbiy koʻrik oʻtkazilayotgan xonada boshqa aviatsiya xodimlari va begona shaxslarning boʻlishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

99. Uchish ekipaji va kabina ekipaji aʼzolari belgilangan uchish vaqtidan kamida 2 soat oldin tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi.

100. Oʻta muhim parvozlarni bajaruvchi bortmuhandislar, bortmexaniklar hamda kabina ekipaji aʼzolariga uchishdan 3 yarim soat oldin tibbiy koʻrikdan oʻtishga ruxsat etiladi.

101. Uchish vaqti 6 soatdan ortiq muddatga kechiktirilgan taqdirda, tibbiy koʻrik qayta oʻtkaziladi.

102. Bir ish kuni davomida bir nechta parvozlarni amalga oshiruvchi uchish ekipaji aʼzolariga tibbiy koʻrik uchishdan oldin bir marta oʻtkaziladi.

103. Zaxiradagi ekipaj aʼzolari zaxiraga kirishdan oldin bir marta tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi. Tibbiy koʻrikdan oʻtilgan vaqtdan boshlab 6 soat oʻtgan taqdirda, uchishdan oldin qayta tibbiy koʻrik oʻtkaziladi.

104. Uchishdan oldingi tibbiy koʻrik quyidagi tartibda oʻtkaziladi:

har bir aviatsiya xodimi bilan alohida holda, 1,5 — 2 daqiqadan oshmagan vaqt davomida erkin va aniq soʻrov hamda tibbiy tekshiruv oʻtkaziladi. Bunda aviatsiya xodimining sogʻligʻi boʻyicha shikoyatlari, uchishdan oldingi dam olish va ovqatlanish tartibiga rioya etganligi, dam olish sharoitlari, uyquning sifati va davomiyligi aniqlanadi. Shuningdek uning nutqi, mimikasi va ruhiy holati (xotirjamligi, sustkashligi, asabiyligi va boshqa holatlar) diqqat bilan kuzatilib baholanadi;

tibbiyot xodimi aviatsiya xodimining feʼl-atvori normada ekanligini, tashqi koʻrinishini, ishchi formasining mavsumga va uchish sharoitlariga muvofiqligini, uchishga ruhan tayyorligini, shuningdek koʻz qorachigʻining yorugʻlikka reaksiyasini, teri qoplamining rangi va koʻrinishini, bodomsimon bezlarini, halqumning orqa devorini, yumshoq va qattiq tanglay shilliq qavatini hamda tilini tekshiradi;

bilak arteriyasi palpatsiyasi oʻtkaziladi va pulsning maromi, keskinligi, toʻlaqonliligi, kattaligi, shakli hamda chastotasi oʻttiz soniya davomida aniqlanib, bir daqiqaga nisbatan hisoblanadi. Puls chastotasi bir daqiqada 55 tadan 96 tagacha boʻlganda va arterial bosim koʻrsatkichlari 100/60 dan 140/90 millimetr simob ustunigacha boʻlganda uchishga ruxsat beriladi.

Aviatsiya xodimining kasbiy faoliyatini bajarishi uchun arterial bosimning eng yuqori ruxsat etilgan darajasi 160/95 millimetr simob ustuni deb hisoblanadi.

Feʼl-atvordagi odatdagidan tashqari gʻayritabiiy holatlar, tomir urishi maromining buzilishi, yuz terisi va shilliq qavatlarning qizarishi, oqarishi, koʻkarishi, akrotsianoz, qovoqlar va yuzning shishishi, teri qoplami va koʻz oq pardasining sariqlashishi, shuningdek aniqlangan boshqa patologik holatlar batafsil tekshiruv oʻtkazish uchun asos boʻladi.

Aviatsiya xodimining arterial bosimi va tana harorati tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlgan taqdirda oʻlchanadi. Oʻta muhim parvozlarni bajaruvchi ekipaj aʼzolarida qoʻshimcha ravishda tana harorati hamda arterial bosim oʻlchanadi.

105. Ekipaj aʼzolarining uchishdan oldingi tibbiy koʻrik natijalari ushbu Aviatsiya qoidalarining 21-ilovasiga muvofiq tegishincha “Fuqaro havo kemasi ekipaji aʼzolarining uchishdan oldingi (keyingi) tibbiy koʻrikdan oʻtkazish jurnali”ga quyidagi tartibda rasmiylashtiriladi:

tibbiyot xodimi jurnalning tegishli ustunlarini toʻldiradi, aviatsiya xodimining sogʻligʻi holati yuzasidan shikoyati yoʻqligi hamda mehnat va dam olish tartibiga rioya qilganligini tasdiqlash uchun tegishli ustunga imzo qoʻyadi;

aviatsiya xodimining sogʻligʻi yuzasidan shikoyatlari, kasallikning obyektiv belgilari va charchoq alomatlari mavjud boʻlmaganda, shuningdek mehnat va dam olish tartibi buzilishi aniqlanmaganda, tibbiyot xodimi uchishga ruxsat berilganligi haqida jurnalga “ruxsat” deb yozadi va imzo qoʻyadi;

ekipajning barcha aʼzolari tibbiy koʻrikdan oʻtgandan soʻng tibbiyot xodimi parvoz topshirigʻiga aeroport yoki aviatsiya tashkilotining tibbiy boʻlinmasi nomi koʻrsatilgan shtampni bosadi, sanani, muvofiqlashtirilgan universal vaqt (UTC) boʻyicha soat va daqiqalarni, uchishga ruxsat berilgan ekipaj aʼzolarining umumiy sonini qayd etadi va imzo qoʻyadi;

Tibbiyot xodimi parvoz topshirigʻiga tuzatishlar yoki qoʻshimcha yozuvlar kiritishga haqli emas.

106. Aviatsiya xodimida parvozlar xavfsizligiga tahdid soluvchi holatlar aniqlanganda, (sogʻligʻi yuzasidan shikoyatlar mavjud boʻlganda, charchoq yoki kasallik belgilari kuzatilganda, mehnat va dam olish tartibi buzilganda, shuningdek alkogol, giyohvandlik vositalari yoki psixotrop moddalarni isteʼmol qilganda) u uchishdan chetlatiladi.

Bunda tibbiyot xodimi ushbu Aviatsiya qoidalarining 22-ilovasiga muvofiq “Fuqaro havo kemasi ekipaji aʼzosini (havo harakatini boshqaruvchi dispetcherni) parvozlardan chetlatish jurnali”ga “chetlatildi” degan yozuvni kiritadi va imzo qoʻyadi.

Aviatsiya xodimini u biriktirilgan fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokoriga taqdim etish uchun ushbu Aviatsiya qoidalarining 23-ilovasiga muvofiq uchish ishidan chetlatilgani haqidagi maʼlumotnoma beriladi.

107. Ushbu Aviatsiya qoidalarining 24-ilovasiga muvofiq yakunlangan yil uchun uchishdan oldingi tibbiy koʻrik natijalari haqidagi maʼlumotlar vakolatli organga keyingi yilning 5-sanasiga qadar taqdim etiladi.

108. Jarrohlik ekspertizasida boʻgʻimlar harakatchanligi ushbu Aviatsiya qoidalarining 25-ilovasiga muvofiq baholanishi, oʻqishga kiruvchilarda tana rivojlanishi mutanosib boʻlishi kerak.

109. Mazkur Aviatsiya qoidalari talablari buzilishida aybdor boʻlgan shaxslar qonunchilikda belgilangan tartibda javobgar boʻladilar.

1. Nevrologik tibbiy koʻrikni oʻtkazishda quyidagi holatlarni aniqlashi lozim:

nomzodda nevrologik kasallikning mavjudligi yoki mavjud emasligi;

mavjud nevrologik kasallikning statik holatda funksional jihatdan parvozlar xavfsizligiga tahdid solish ehtimoli;

nevrologik kasallikning monitoring oʻtkazish imkonini beruvchi vaqtinchalik progressivlashuvchi koʻrinishga egaligi;

nomzodning ahamiyatga ega boʻlmagan qoldiq funksional nevrologik buzilishlarsiz kasallikdan toʻliq sogʻayganligi;

aviatsiya xodimining ruhiy holati buzilishlari natijasida ish qobiliyatining toʻsatdan yoki yashirin tarzda yoʻqolishiga olib kelishi mumkin boʻlgan holatlarning mavjudligi yoki ehtimoli.

Aviatsiya xodimlari va kursantlarning ruhiy holatining nazorat kuzatuvi nevrolog, psixolog va fuqaro aviatsiyasi tashkilotining shifokorlari tomonidan amalga oshiriladi.

2. Uchuvchi tarkibi va kursantlarda ruhiy holat buzilishlari aniqlanganda yoki gumon qilinganda yoxud boshqa tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlganda, ular oʻqishdan yoxud oʻz kasbiy funksional majburiyatlarini bajarishdan chetlatiladi hamda psixiatriya muassasasiga yuboriladi.

Mazkur uchuvchi tarkibi yoki kursantning ruhiy sogʻligʻi va ijtimoiy moslashuv holati yuzasidan psixiatrlarning xulosasi olingandan keyin tibbiy koʻrikni davom ettirish masalasi tibbiy-uchish komissiyasi (bundan buyon matnda TUK deb yuritiladi) tomonidan koʻrib chiqiladi.

Psixiatr koʻrigi va tekshiruvlari uchuvchi tarkibi yoki kursantning roziligi bilan amalga oshiriladi.

Uchuvchi tarkibi yoki kursantning psixiatr koʻrigi, tekshiruvi yoki zarur boʻlganda davolanishdan bosh tortishi uning tibbiy hujjatlarida qayd etiladi hamda tibbiy xulosa bermaslikka yoki amaldagi tibbiy xulosani bekor qilishga asos boʻladi.

3. Kognitiv funksiyalarning amaldagi har qanday susayishi aviatsiyada jiddiy oqibatlar yuzaga keltirishi mumkinligi sababli, funksional buzilishlarga olib keluvchi ruhiy holat buzilishlarining qaytalanish xavfi hisobga olingan holda, tibbiy xulosa chiqariladi.

4. Uchuvchining ruhiy va jismoniy holatini tibbiy koʻrikdan oʻtkazishda havo kemasini boshqarish boʻyicha uning kasbiy yaroqliligini belgilovchi quyidagi talablar hisobga olinishi lozim:

uchish jarayonida havodagi vaziyatni va oʻzining fazoviy holatini toʻgʻri aniqlashi uchun rivojlangan sezgi organlariga (koʻrish, eshitish, muvozanat, propriosepsiya, kinesteziya) ega ekanligi;

uchish sharoitlarini toʻgʻri baholashi, maʼlumotni oʻz vaqtida va toʻgʻri qabul qilishi, uni qayta ishlashi va havo kemasini belgilangan manzilga xavfsiz yetib borishi hamda qoʻnishini taʼminlovchi qarorlar qabul qilish qobiliyatiga egaligi;

uchish jarayonida belgilangan harakatlar va boshqaruv amallarini bajarish uchun jismoniy va ruhiy jihatdan yetarlicha tayyorligi.

5. Nomzodning ruhiy holati buzilishini tekshirishda quyidagilar aniqlanishi kerak:

tabiiy omillar, tarbiya va hayotiy tajribaning mujassamligida uning ruhiy holatining buzilishiga boʻlgan moyilligi;

ruhiy holatning buzilishlari, shuningdek inson temperamenti muhim genetik komponentga egaligi;

ruhiy holat buzilishiga genetik moyilligi boʻlgan nomzodning tarbiya va hayotdagi vaziyatlar bilan bogʻliq stress-faktorlarga psixiatrik simptomlarsiz bardosh berishga qodirligi;

bolalikdagi hodisalar, jamiyatga zid axloq, oʻqishni oʻzlashtirishning pastligi, doimiy ish oʻrnini izlashdagi qiyinchiliklar, giyohvandlik vositalari, psixotrop moddalarni isteʼmol qilish, kayfiyatning toʻsatdan oʻzgarishi va yaqin munosabatlarni oʻrnata olmaslik kabi ruhiy holatning buzilganligi alomatlarining mavjudligi.

6. Nomzodlarda pirsing, implantlar va teridagi tatuirovkalar boʻlishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

Yoʻqotilgan yoki funksiyasi yoʻqolgan aʼzolarning faoliyatini tiklash maqsadida oʻrnatilgan implantlarda (masalan, tish yoki baʼzi bir onkologik kasalliklar sababli) tegishli shifokor mutaxassis maslahatini olib nomzodning yaroqliligi aniqlanadi.

7. Shizofreniya, paranoik buzilishlar, affektiv psixozlar (maniakal-depressiv psixoz, siklotimiya) mavjud boʻlgan nomzodlarga nisbatan tibbiy xulosa faqat psixiatriya muassasada oʻtkazilgan tekshiruv natijalari asosida rasmiylashtiriladi.

Mazkur kasalliklar aviatsiya xodimlarida aniqlangan hollarda, ular oʻz kasbiy funksional vazifalarini bajarishga yaroqsiz deb topiladi va kasbiy faoliyatga qayta tiklanmaydi.

Organik ruhiy holatning buzilishi aniqlangan nomzodlar barcha klasslar boʻyicha kasbiy faoliyatni amalga oshirishga yaroqsiz deb topiladi hamda kasbiy faoliyatga qayta tiklanmaydi.

8. Nomzodlarga tibbiy xulosani rasmiylashtirishda quyidagi holatlar inobatga olinadi:

ruhiy-hissiyot sohasidagi reaktiv holatlarning oʻtkir yoki surunkali ruhiy jarohatlar taʼsiri ostida yuzaga kelishi;

jarohatlovchi omilning psixiatrik simptomlar va klinik belgilar shakllanishiga bevosita sabab boʻlishi;

ruhiy holatning buzilishlarini keltirib chiqaruvchi omil bartaraf etilganda, reaktiv holatning qisqa muddat ichida barqarorlashishi yoki tugashi.

9. Aviatsiya hodisasi yoki insidenti sodir boʻlganidan soʻng uchuvchi ekipaj aʼzolarida kuzatilishi mumkin boʻlgan qisqa muddatli ruhiy holat buzilishini baholashda quyidagi omillar inobatga olinadi:

hodisaning kelib chiqishi, uning sababi va rivojlanish holati;

koʻrikdan oʻtayotgan nomzodning birlamchi emotsional taʼsiri;

komandirlik rahbariyati, dispetcher xizmati va kasbdoshlar tomonidan koʻrsatilgan psixologik qoʻllab-quvvatlash darajasi;

mehnat va dam olish tartibiga rioya etilishi;

hodisaga oid omillar bilan bogʻliq boshqa psixologik, fiziologik va tashkiliy jihatlar.

10. Aviatsiya hodisasidan keyingi ruhiy tushkunlik yoki depressiya holatlari uchuvchining parvoz xavfsizligi talablarini bajarishiga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkinligi inobatga olinishi lozim.

Psixologik koʻrik faqat tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlganda, tibbiy ekspertlari hamda aviatsiya hodisasini tekshiruv komissiyasi raisining ruxsati bilan oʻtkazilishi kerak.

Tekshiruv jarayonida uchuvchining kasbiy majburiyatlarini bajarishiga salbiy taʼsir koʻrsatgan omillar, shaxsiy omillar va inson omili, shu jumladan havo kemasini boshqarishdagi xato harakatlar, tashkiliy omillar, uchuvchining kasbiy faoliyatini davom ettirishga boʻlgan munosabati, sogʻligʻi holatida buzilishlarni keltirib chiqaruvchi nizoli vaziyatlar, kasbdoshining ogʻir ahvolga tushishi yoki vafoti kabi holatlar hamda ushbu voqealarga nisbatan subyektiv taʼsirlanishining sabablari aniqlanishi lozim.

11. Uchuvchining yengil darajada ifodalangan ruhiy holatning oʻzgarishlari mavjud boʻlganda, profilaktik tibbiy chora-tadbirlar va maxsus tavsiyalar talab etilmasa, uning ruhiy va jismoniy sogʻligʻi holati barqaror deb topilganda hamda parvozlar xavfsizligini taʼminlashga toʻsqinlik qiluvchi omillar aniqlanmaganda, nevrolog koʻrigi oʻtkazilgandan soʻng uchuvchilik ishiga ruxsat berilishiga yoʻl qoʻyiladi.

Uchuvchi tarkibida yoki kursantlarda aviatsiya hodisalaridan keyingi ruhiy holatning buzilishlari va nevrotik holatlar kuzatilganda, ularning davomiyligi, uchuvchi tarkibida yoki kursantlarning kasbini davom ettirishga boʻlgan munosabati, komandir-instruktorlarning fikri, shuningdek psixofiziologik, fiziologik, jismoniy va kasbiy omillar inobatga olingan holda tibbiy yaroqlilik masalasi hal etiladi.

Kechikib rivojlanadigan nevrozlar, qoʻrquv sindromlari yoki uchuvchilik faoliyatini davom ettirishga toʻsqinlik qiluvchi boshqa psixologik taʼsirlar mavjud boʻlganda, ularga uchish ishiga yoki oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa rasmiylashtiriladi. Oʻtkazilgan reabilitatsiya chora-tadbirlarining ijobiy natijalari kuzatilganda aviatsiya xodimi kasbiy faoliyatiga qayta tiklanishiga yoʻl qoʻyiladi.

Psixopatiyalar ularning shakli va klinik belgilari qanday boʻlishidan qatʼi nazar, shuningdek nomzodning psixik boʻlmagan buzilishlar (paranoid, affektiv, shizoid, qoʻzgʻaluvchan va boshqa turlari) mavjud boʻlganda, nomzodlar uchish ishiga yoki oʻqishga yaroqsiz deb topiladi.

12. Quyida keltirilgan tashxislar boʻyicha uchuvchi tarkibi va kursantlar toʻliq sogʻayganidan, ruhiy-asab faoliyati toʻliq kompensatsiyalanganidan hamda qoʻshimcha psixotrop terapiyaga ehtiyoj yoʻqligi tasdiqlanganidan soʻng 4 oydan 6 oygacha muddat oʻtgach, psixiatriya yoki narkologiya muassasalarida psixolog va psixiatr koʻrigidan oʻtkazilgandan soʻng tibbiy koʻrikka qoʻyilishiga yoʻl qoʻyiladi:

a) stress va somatoform buzilishlarga oid tashxislar (XKT-10):

ogʻir stressga javob reaksiyalari va adaptatsiya buzilishlari (F 43);

b) fiziologik va fizik omillar bilan bogʻliq feʼl-atvor sindromlari (XKT-10):

uyqu va bedorlik tartibining buzilishi (organik etiologiyasiz) (F51.2);

bosinqirashlar (F51.5);

organik etiologiya bilan bogʻliq boʻlmagan jinsiy disfunksiyalar (F52);

tugʻishdan keyingi davrga oid psixik va xulq-atvor buzilishlari (F53);

boshqa kasalliklar bilan bogʻliq psixologik va xulq-atvor omillari (F54);

aniqlanmagan fiziologik buzilishlar va fizik omillar bilan bogʻliq feʼl-atvor sindromlari (F59).

Mazkur holatlarda tibbiy xulosa rasmiylashtirilayotganda nomzodning asab-ruhiy faoliyatining kompensatsiya darajasi, psixoz yoki nevroz kechgan davrdagi ruhiy holati buzilishlarining xususiyatlari, chuqurligi, kechish dinamikasi, uning qaytalanish xavfi, psixotrop dori vositalarini doimiy qabul qilish zarurati mavjudligi yoki mavjud emasligi, prognozning ijobiyligi inobatga olinadi.

Nomzodning ruhiy holati buzilishi xususiyatiga koʻra psixotrop dori vositalarini muntazam qabul qilish zarurati mavjud boʻlganda, u aviatsiya faoliyatini amalga oshirishga yoki oʻqishga yaroqsiz deb topiladi hamda uchish ishiga qayta tiklanmaydi.

13. Suitsidal urinishlar mavjud boʻlgan nomzodlarda uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizligi haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

Bunda uchuvchi tarkibi (kursant) muammoga adekvat yechim topa olmaydi va ushbu holat ruhiy krizis sifatida tavsiflanadi. Mazkur krizis holatlari quyidagi kasalliklarda uchraydi:

bipolyar affektiv buzilishning depressiv fazasi;

ajitatsiya bilan kechuvchi involyustiya depressiya;

alkogol bilan bogʻliq depressiv holatlar;

shizofreniya;

epilepsiya va boshqa organik ruhiy holatning buzilishlari.

Ushbu holatlarni oʻrganish jarayonida psixiatr hodisa boʻyicha guvohlarning koʻrsatmalarini, suitsidal urinishga sabab boʻluvchi omillarni, shaxsiy va oilaviy anamnezni, autoagressiv harakatlarning mazmuni, shakli va motivlarini aniqlashi lozim.

Mazkur holatlarda psixiatrik tekshiruv oʻtkazilishi hamda psixiatr tomonidan tibbiy xulosa rasmiylashtirilishi zarur.

Anamnezida suitsidal urinishlar aniqlangan nomzodlar barcha klasslar boʻyicha yaroqsiz deb topiladi va uchish ishiga (oʻqishga) qayta tiklanmaydi.

14. Vaziyatga bogʻliq astenik holatlar yoki nevrastenik sindrom kuzatilgan uchuvchi tarkibi (kursantlar), ushbu holatni yuzaga keltirgan sabablar bartaraf etilganda, klinik simptomlar toʻliq yoʻqolganda, psixologik testlar, klinik tekshiruvlar va nevrolog tomonidan olib borilgan dispanser kuzatuvi natijalari ijobiy boʻlganda, 4 — 6 oydan soʻng qayta tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi.

Jismoniy (somatogen) kasalliklar sababli qisqa muddatli ruhiy holat buzilishlarini boshdan kechirgan uchuvchi tarkibi (kursantlar), asosiy kasallikdan toʻliq sogʻaygandan soʻng doimiy quvvatlovchi (psixotrop) terapiyaga ehtiyoj mavjud boʻlmaganda va asab-ruhiy faoliyati toʻliq kompensatsiya qilinganda ular uchish ishiga (oʻqishga) yaroqli deb topiladilar.

15. Shaxs buzilishlarining mavjudligini aniqlash va ekspert baholash jarayonida TUK aʼzosi quyidagilarni amalga oshirishi lozim:

shaxsni davomli kuzatuvdan oʻtkazish;

ekipaj aʼzolari bilan suhbatlar oʻtkazish;

oilaviy va shaxsiy anamnezni oʻrganish;

psixologik testlar va sinovlar oʻtkazish;

jamoa ichidagi psixologik muhitni baholash.

Tekshiruv jarayonida yomon moslashuvchanlik, konfliktlilik va ijtimoiy dezadaptatsiyaga olib keluvchi shaxs buzilishlarini oddiy individual xulq-atvor xususiyatlaridan farqlash lozim.

Psixiatriya muassasasida oʻtkazilgan tekshiruv natijalari va psixiatrning xulosasi asosida yakuniy tibbiy xulosa chiqariladi.

Tibbiy kuzatuv maʼlumotlari salbiy boʻlganda, turgʻun va aniq ifodalangan shaxs buzilishlari mavjud nomzodlar uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsiz deb topiladi.

Shaxsning ahamiyatsiz buzilishlarida kasbiy fazilatlarni (ish staji, tajribasi, mahorati, bajarilayotgan vazifaning sifati va boshqalarni hisobga olgan holda, yaroqliligi toʻgʻrisidagi xulosa chiqariladi.

16. Uchuvchi tarkibi va kursantlarda kam darajada ifodalangan infantilizm belgilari mavjud boʻlganda, asab-ruhiy faoliyatining ijtimoiy va kasbiy jihatdan yetarli kompensatsiyalanganligi aniqlansa, nomzodga aksentuatsiyasi yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarish uchun asos boʻlmaydi.

17. Uchuvchi tarkibining (kursantlar) xulq-atvorida ilgari kuzatilmagan noadekvat taʼsirlar paydo boʻlganda, ushbu holat psixolog va psixiatr tekshiruvini oʻtkazish uchun asos hisoblanadi.

Psixiatrik tashxis tasdiqlanmaganda, nomzod uchish ishiga (oʻqishga) yaroqli deb topiladi.

Psixolog tomonidan uchuvchi tarkibining (kursantlar) individual-psixologik xususiyatlarida buzilishlar aniqlanganda, nevrologik klinikada qoʻshimcha tekshiruvlar oʻtkaziladi hamda koʻrsatma mavjud boʻlganda, psixiatr maslahati tashkil etiladi.

Nomzodda turgʻun va salbiy belgilari bilan yaqqol ifodalangan shaxsiyat buzilishlari mavjud boʻlganda, yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Bunda buzilishlar kam ifodalangan hollarda esa uning kasbiy sifatlari, jumladan mehnat staji, ish tajribasi, bajarilayotgan ish sifatini hisobga olgan holda, unga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqliligi toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

18. Alohida vaziyatga bogʻliq omillar natijasida yuzaga kelgan insomniya, dissoniya yoki sirkad ritmlarining buzilishi aniqlanganda, aviatsiya xodimi oʻz kasbiy vazifalarini bajarishdan chetlatiladi hamda davolanish uchun psixologga yuboriladi.

Davolash jarayonida gipnoz usullaridan, shuningdek aviatsiya faoliyatida qoʻllanishiga yoʻl qoʻyilmaydigan sedativ dori vositalaridan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.

Giyohvandlik vositalari, psixotrop moddalar yoki alkogol isteʼmoli bilan bogʻliq turgʻun insomniya yoki dissoniya mavjud boʻlganda, barcha klasslar boʻyicha nomzodlar yaroqsiz deb topiladi hamda kasbiy faoliyatga qayta tiklanmaydi.

Mazkur hollarda uchish ishiga (oʻqishga) yaroqli deb topilgan nomzodlar komissiya oraligʻi davrida nevrolog tomonidan har 6 oyda bir marotaba dispanser kuzatuvidan, psixolog tomonidan esa yiliga bir marotaba psixologik tekshiruvdan oʻtkaziladi.

Tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlgan hollarda, psixiatr maslahati oʻtkaziladi hamda psixokorreksiya muolajalari amalga oshiriladi.

Tashxisni bekor qilish muddati (barqaror remissiyani tasdiqlash) nevrolog tomonidan aniqlanadi.

Maʼlum bir somatik kasallik bilan bogʻliq boʻlgan qisqa muddatli ruhiy holatning buzilishini oʻtkazgan nomzodlar asosiy kasallikdan sogʻaygandan soʻng doimiy ravishdagi yordamchi davolash usullarini qoʻllash talab qilmaydigan asab-ruhiy faoliyatining toʻliq kompensatsiyasida uchish ishiga (oʻqishga) yaroqli deb topilishlariga yoʻl qoʻyiladi.

19. Alkogol, giyohvandlik vositalari va psixotrop moddalarni isteʼmol qilish natijasida yuzaga keladigan ruhiy hamda xulq-atvor buzilishlari, shuningdek surunkali alkogolizm, 1 yil va undan ortiq davom etgan muntazam alkogol, giyohvandlik vositalari yoki psixotrop moddalar isteʼmoli holatlarida barcha nomzodlar uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsiz deb topiladi va kasbiy faoliyatga qayta tiklanmaydi.

Alkogol yoki psixotrop moddalarni isteʼmol qilish oqibatida yuzaga kelgan jismoniy, psixologik va xulq-atvor buzilishlari inobatga olingan holda nomzodga tegishli tashxis qoʻyiladi.

Oʻtkir (oʻtkirosti) alkogolli psixoz alkogolli deliriy, paranoid holatlar, gallyutsinoz, rashk vasvasasi va shu turdagi boshqa holatlarda yoki alkogolizmga gumon boʻlgan hollarda narkolog koʻrigi oʻtkaziladi.

Ruhiy holatni oʻzgartirish maqsadida sedativ preparatlar, trankvilizatorlar, giyohvandlik vositalari, psixotrop moddalar yoki ularning prekursorlarini notibbiy maqsadda qabul qilish dori vositasiga qaramlik yoki uni isteʼmol qilish sifatida baholanadi.

20. Alkogolli qaramlik (alkogolizm) shakllanmagan hollarda alkogolning zararli isteʼmoli yoki bir martalik alkogol bilan oʻtkir zaharlanish aniqlanganda, aviatsiya xodimi darhol xizmat vazifalaridan chetlatiladi va chuqurlashtirilgan tibbiy hamda psixologik tekshiruvlardan, narkolog maslahati va sogʻlomlashtirish-davolash tadbirlaridan oʻtkaziladi.

Nevrolog tomonidan belgilangan muddat davomida tibbiy kuzatuv olib borilib, 2 — 4 oydan soʻng tibbiy tekshiruvlar natijalari ijobiy boʻlganda, narkolog xulosasida ijobiy prognoz qayd etilganda hamda aviatsiya xodimining xizmat tavsifnomasi qoniqarli boʻlganda, u qayta tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi.

Qayta tibbiy koʻrik natijasida yaroqlilik aniqlanganda, aviatsiya xodimining oʻz kasbiy faoliyatiga tiklanishi mumkin.

21. Giyohvandlik vositalari va psixotrop moddalarni isteʼmol qilganlikni aniqlash boʻyicha tekshiruv quyidagi asoslarda amalga oshiriladi:

nomzodning oʻz arizasiga asosan;

siydik, qon yoki boshqa biologik materiallarning obyektiv laboratoriya tahlillari asosida;

klinik belgilar va simptomlar mavjudligi yoki mazkur masalada xabardor boʻlgan uchinchi shaxslarning maʼlumotlari asosida.

Tekshiruv natijalari ishonchliligini taʼminlash maqsadida maʼlumotlar bir nechta mustaqil manbalardan olinishi lozim.

Giyohvandlik vositalari va psixotrop moddalarni aniqlashga qaratilgan identifikatsiyalovchi laboratoriya tahlillari nomzod tomonidan mazkur moddalarni hozirgi vaqtda, yaqinda yoki oʻtmishda isteʼmol qilganligini tasdiqlovchi asosiy obyektiv dalil sifatida qabul qilinadi.

22. Uchuvchi tarkibi (kursantlar) alkogol, giyohvandlik vositalari yoki psixotrop moddalarni isteʼmol qilganligi haqida gumon paydo boʻlganda yoki ushbu mazmunda maʼlumot olinganda aviatsiya tibbiy xodimi uning jismoniy va ruhiy holati, isteʼmol qilish ehtimolini koʻrsatadigan dalillar va sharoitlarni bayon etgan holda dalolatnoma rasmiylashtiradi.

Mazkur holatda uchuvchi tarkibi (kursantlar) aviatsiya tibbiy xodimi kuzatuvida, mavjud tibbiy hujjatlar, klinik belgilari va ashyoviy dalillar (shprits, dori vositalari qoldiqlari va boshqalar) bilan birgalikda narkologik muassasaga yuboriladi.

Uchuvchi tarkibining (kursant) alkogol, giyohvandlik vositalari yoki psixotrop moddalarni isteʼmol qilganligini aniqlashga qaratilgan tibbiy tekshiruvlardan bosh tortishi, unga tibbiy xulosa bermaslikka yoki ilgari berilgan tibbiy xulosaning haqiqiy emas deb topilishiga asos boʻladi.

Anamnezida toksikomaniya, narkomaniya yoki surunkali alkogolizm holatlari mavjudligi aniqlangan uchuvchi tarkibi (kursantlar), uchish faoliyatidan chetlatilgan davri va oʻtgan muddatidan qatʼi nazar barcha klasslar boʻyicha kasbiy faoliyatni davom ettirishga yaroqsiz deb topiladi va kasbiy faoliyatiga qayta tiklanmaydi.

Uchuvchi tarkibida (kursant) epilepsiya tashxisi aniqlanganda, u barcha klasslar boʻyicha kasbiy faoliyatga yaroqsiz deb topiladi va uchish ishiga (oʻqishga) qayta tiklanmaydi.

23. Epilepsiya mavjudligiga gumon qilingan uchuvchi tarkibi va kursantlar ixtisoslashtirilgan tibbiy muassasaga chuqurlashtirilgan tibbiy koʻrikdan oʻtish uchun yuboriladi.

Yuborishdan avval tutqanoq holati toʻgʻrisidagi maʼlumotlar bayon etilgan, guvohlar imzolari bilan tasdiqlangan hamda aviatsiya tibbiyot xodimi tomonidan rasmiylashtirilgan dalolatnoma tuziladi.

Tashxis quyidagi majburiy tekshiruvlar asosida qoʻyiladi:

kasallik tarixi (anamnez)ni batafsil oʻrganish;

toʻliq nevrologik koʻrik;

elektroensefalografiya (bundan buyon matnda EEG deb yuritiladi);

kompyuter tomografiyasi (bundan buyon matnda KT deb yuritiladi) yoki magnit-rezonans tomografiya (bundan buyon matnda MRT deb yuritiladi);

psixiatr va epileptolog xulosalari.

24. Birinchi marta EEGda paroksizmal faollik aniqlangan uchuvchi tarkibi (kursant) nevrologiya muassasasida chuqurlashtirilgan tekshiruvdan oʻtkazilishi lozim.

EEGda ilk bor epileptiform faollik (“choʻqqi-sust toʻlqin” turidagi oʻzgarishlar) aniqlanganda va epilepsiya uchun xos klinik belgilar hamda markaziy asab tizimining organik shikastlanishlari mavjud boʻlmaganda, uchuvchi tarkibi (kursant) nevrologiya muassasasida tekshiruvdan oʻtkaziladi.

EEGdagi paroksizmal, epileptoid faollik va ahamiyatga ega kuchli ifodalangan oʻzgarishlar aniqlanganda, 3 — 6 oy davomida takroriy nevrologiya muassasasi tekshiruvlari natijasida tasdiqlanganda, uchuvchi tarkibiga (kursant) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

Ongning paroksizmal buzilishlarini (qisqa muddatli paroksizm, hushning oʻzgarishi, epizodik yoʻqotilishi) oʻtkazgan uchuvchi tarkibiga (kursant) tibbiy ekspertlar tomonidan tibbiy xulosa chiqariladi.

25. Turli etiologiyali bosh va orqa miya patologiyalari, bosh va orqa miyaning birlamchi kasalliklari (vaskulitlar, rivojlanish anomaliyalari, anevrizmalar, ateroskleroz, somatogen, vertebrogen va boshqa etiologiyali tomirlarning ikkilamchi shikastlanishlari) mavjud boʻlgan nomzodlarda kasbiy faoliyatni bajarish jarayonida ish qobiliyatini toʻsatdan yoʻqotish xavfini keltirib chiqarishi mumkin boʻlgan omillar birlamchi insult (kriz) rivojlanishi, kasallikning qaytalanishi, tranzitor ishemik epizodlar yoki miya qon aylanishining oʻtkir buzilishlari aniqlanishi hamda tibbiy xulosa chiqarilishi lozim. Tibbiy xulosada quyidagilar inobatga olinadi:

kasallikning etiologiyasi va kechishi;

nevrologik, psixik va funksional buzilishlarning darajasi;

yuklama sinovlarini bajarish qobiliyati;

psixologik tekshiruv natijalari;

bajariladigan kasbiy funksiyalarni xavfsiz bajarishga taʼsir etuvchi boshqa omillar;

yondosh kardiologik kasalliklar (arterial gipertenziya, yurak ritmi buzilishlari), qandli diabet, dislipidemiya, chekish va prognozni yomonlashtiruvchi boshqa xavf omillari.

26. Gemorragik yoki ishemik genezdagi miya qon aylanishining oʻtkir buzilishi, tranzitor ishemik ataka (bundan buyon matnda TIA deb yuritiladi) subaraxnoidal qon quyilishini yoki tomir krizi hamda miya qon aylanishining surunkali buzilishlari mavjud boʻlganda, nomzodlarga barcha klasslar boʻyicha yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi. Biroq quyidagi klinik va instrumental tekshiruvlar natijasida:

markaziy asab tizimining nevrologik va ruhiy funksiyalari saqlanganligi;

kasallikning yengil darajada boʻlishi;

aterosklerotik oʻzgarishlar minimal va barqaror xususiyatga ega ekanligi tasdiqlanganda, uchuvchi tarkibiga uchish ishiga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa berilishiga yoʻl qoʻyiladi.

Bunda yaroqlilik toʻgʻrisidagi tibbiy xulosa barcha klinik, instrumental, psixologik koʻrsatkichlar asosida chiqariladi.

27. Bosh miya tomirlari kasalliklari mavjud boʻlgan aviatsiya xodimlariga tibbiy xulosalar quyidagilarni inobatga olgan holda chiqariladi:

bosh miya arteriyalarining dupleks skanerlashida (bundan buyon matnda BMA DS deb yuritiladi) arteriya intimasining 1 mm dan ortiq qalinlashuvi;

ultratovush dopplerografiyasida (bundan buyon matnda UTDG deb yuritiladi) qon oqimi chiziqli tezligining chegaraga yaqin assimetriyalari, qonda giperlipidemiya, koʻz tubida boshlangʻich sklerotik oʻzgarishlar, ayrim nevrologik mikrosimptomlar (masalan, yorugʻlikka sust reaksiyali qorachiqlar, kaft-engak refleksining sustligi), yengil darajadagi kognitiv oʻzgarishlar va EEGda ahamiyatsiz funksional oʻzgarishlar (boshlangʻich belgilari bilan asab-ruhiy funksiyalari yetarlicha saqlanganda, bosh miya tomirlarining aterosklerozi tashxisi qoʻyiladi va nomzod uchish ishiga (oʻqishga) yaroqli deb topiladi hamda aterosklerozning rivojlanishiga qarshi profilaktik chora-tadbirlar belgilanadi);

BMA DSda bitta arteriyaning 50 foiz va undan ortiq yashirin stenozining mavjudligi, bir yoki bir nechta arteriyalarda turgʻun boʻlmaganda, embologen xususiyatga ega aterosklerotik blyashkalari aniqlanganda uchuvchi tarkibi qoʻshimcha nazorat tekshiruvlariga yuboriladi va maʼlumotlar tasdiqlanganda bosh miyada qon aylanishining oʻtkir buzilish xavfi yuqori boʻlganda, bosh miya tomirlarining aterosklerozi tashxisi qoʻyiladi va yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa rasmiylashtiriladi.

Aterosklerotik oʻzgarishlar mazkur bandning uchinchi va toʻrtinchi xatboshilarida keltirilgan ikki holat orasida boʻlganda, jumladan gemodinamik jihatdan ahamiyatsiz stenozlarda, turgʻun aterosklerotik blyashkalarda, normaga yaqin xavf tugʻdirmaydigan psixologik, bioximik yoki EEG oʻzgarishlar mavjudligida asab-ruhiy faoliyatlari yetarlicha saqlanganda, bosh miya tomirlarining aterosklerozi tashxisi qoʻyiladi va tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlsa, transkranial BMA DS va MRT-angiografiya oʻtkaziladi hamda individual tartibda tibbiy xulosa chiqariladi.

Tibbiy xulosada arterial gipertoniya, chekish, giperlipidemiya, ortiqcha tana vazni, yosh, nevrologik va psixik funksiyalarning saqlanganligi hisobga olinishi lozim.

Yaroqli deb topilgan uchuvchi tarkibiga 6 oyda 1-marta nevrolog dispanser kuzatuvi belgilanadi.

TIA oʻtkazgan shaxslar boʻyicha differensial diagnostika (turli genezli behushlik holatlaridan farqlash) majburiy ravishda oʻtkaziladi.

Miya qon aylanishining oʻtkir buzilishini oʻtkazgan yoki miya qon aylanishining surunkali yetishmovchiligi mavjud boʻlgan uchuvchilar yaroqsiz deb topiladi.

Turli genezli vaskulitlar oʻtkazilganda, davolanish yakunlangandan soʻng remissiya muddati kamida 2 yil davom etgan barqaror holatda, kasallik turi va sabablari, xavf darajasi hamda bajariladigan kasbiy vazifalar hisobga olingan holda nomzodga individual tibbiy xulosa chiqariladi.

MRTda tomirga oid genezli gliozlar yoki 2-3 mm oʻlchamdagi mayda kistalar aniqlanganda, uchuvchi tarkibi kardiolog, endokrinolog, terapevt yoki neyrojarroh koʻrigidan oʻtkaziladi.

Kasbiy majburiyatlarni xavfsiz bajarishga toʻsqinlik qiladigan klinik, organik yoki funksional buzilishlar aniqlanmaganda, nomzod uchish ishiga yoki oʻqishga yaroqli deb topiladi.

28. Kuchli darajadagi toksik zaharlanishlar, jumladan alkogolli ensefalopatiya, qoʻrgʻoshin bilan zaharlanish aniqlanganda, uchuvchi tarkibi (kursantlar) yaroqsiz deb topiladi.

Uchuvchi tarkibida (kursantlar) birinchi marta nerv tizimining organik shikastlanishi aniqlanganda, nevrologik boʻlimda chuqurlashtirilgan tekshiruv va KT, MRT tekshiruvlari oʻtkaziladi.

Miya faoliyatining buzilishiga olib keluvchi va miya toʻqimasining tuzilmasi qaytmas darajada zararlanishi bilan kechuvchi nerv tizimining organik kasalliklari aniqlangan uchuvchi tarkibi (kursantlar) uchish ishiga yaroqsiz deb topiladi.

Uchuvchi tarkibida nerv tizimining organik shikastlanishi birinchi marta aniqlanganda, shaxs tibbiy muassasaning nevrologiya boʻlimida chuqurlashtirilgan tekshiruvdan oʻtkaziladi. Bunda KT va MRT kabi instrumental tekshiruvlar oʻtkaziladi.

29. Nerv tizimining yuqumli kasalliklari yoki toksik zaharlanishlarini oʻtkazgan nomzodlarga quyidagi shartlar bajarilganda, uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi:

kasallikdan toʻliq sogʻaygan boʻlsa;

nerv-ruhiy (psixonevrologik) funksiyalar toʻliq tiklangan boʻlsa;

nerv tizimi faoliyatining buzilishiga olib kelmaydigan, faqat yengil darajadagi organik mikrosimptomlar saqlanib qolgan boʻlsa;

klinik va instrumental tekshiruvlar natijasida miya toʻqimasining organik shikastlanishi belgilari aniqlanmasa.

Kasbiy faoliyatni bajarish uchun muhim boʻlgan funksiyalar klinik va funksional jihatdan yetarli darajada saqlanganda, nerv-mushak apparati hamda markaziy yoki periferik nerv tizimining sust progredient kechuvchi, boshlangʻich bosqichdagi irsiy-degenerativ kasalliklari aniqlangan nomzodlarga kasbiy vazifalarni xavfsiz bajarish qobiliyatiga taʼsir etuvchi omillar mavjud boʻlmaganda, nomzodga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

30. Grippli ensefalit, oʻtkir ensefalomielit va oʻtkir kana ensefaliti kabi nerv tizimining oʻtkir yuqumli-yalligʻlanish kasalliklarini oʻtkazgan nomzodlar quyidagi minimal muddatlar oʻtgach uchish ishiga yaroqlilikni aniqlash maqsadida tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi:

grippli ensefalitni oʻtkazgan nomzodlar kasallikdan soʻng kamida 1 — 2 yil oʻtgach;

oʻtkir ensefalomielitni oʻtkazgan nomzodlar kasallikdan soʻng kamida 2 yil oʻtgach;

oʻtkir kana ensefalitini oʻtkazgan nomzodlar kasallikdan soʻng kamida 3 yil oʻtgach.

Epidemik serebrospinal meningitni oʻtkazgan nomzodlar kasallikdan soʻng kamida 1 yil oʻtgach uchish ishiga yaroqliligini baholash uchun tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi.

Meningokokli rinit, faringit, uncha bilinmaydigan meningokok infeksiyasini oʻtkazgan nomzodlar terapevt tomonidan tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladilar.

31. Bosh va orqa miya jarohatlari oʻtkazgan nomzodlarda quyidagi holatlar mavjud boʻlganda, ular uchish ishiga (oʻqishga, parvozga) yaroqsiz deb topiladi:

bosh miyaning ochiq yoki yopiq jarohatlaridan soʻng markaziy asab tizimining kuchli ifodalangan organik oʻzgarishlari, ruhiy holat buzilishlari (psixotik yoki ogʻir nevrologik simptomlar bilan), gipertenzion sindrom yoki qaltiroq sindrom, posttravmatik epilepsiya, gipersomniya, diqqat yoki kognitiv funksiyalar susayishi, harakat koordinatsiyasi, nutq, sezgi yoki boshqa funksional buzilishlar, nevrologik nuqson bilan kechuvchi harakatlanish yoki tos organlari funksiyalarining buzilishi, bosh miya anevrizmalari, jarohatdan keyingi kistalar, turgʻun likvorodinamik buzilishlar, bosh suyagining 2×3 sm dan katta defektlari mavjud boʻlganda;

orqa miya jarohatlari oqibatida harakat, sezgi, tos organlari funksiyasi yoki boshqa reflektor buzilishlar mavjud boʻlsa.

32. Bosh miya jarohatini oʻtkazgan nomzodlar toʻliq sogʻaygandan keyin quyidagilar toʻliq bajarilganda tibbiy koʻrikdan oʻtkazilishi va yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishiga yoʻl qoʻyiladi:

nevrologik funksiyalarda qoldiq simptomlar mavjud boʻlmaganda;

jarohatning klinik va instrumental (EEG, MRT, KT) koʻrsatkichlari boʻyicha barqarorlik aniqlanganda;

ruhiy holat, diqqat, koordinatsiya va kognitiv funksiyalar toʻliq tiklanganda;

kasbiy vazifalarni bajarishga toʻsqinlik qiluvchi funksional nuqsonlar aniqlanmaganda.

33. Jarohatning mexanizmi va yuzaga kelish sharoitlarini baholashda miyaning kontaktsiz travmatik shikastlanishlari, shu jumladan miyaning siljishi va qon tomirlarining yorilishi, shuningdek atlanto-oksipital birikma tuzilmalarining shikastlanishi ehtimoli inobatga olinishi lozim.

Tibbiy ekspert qarorini qabul qilishda ongning oʻzgargan holati hamda amneziya davrining davomiyligi hisobga olishi kerak.

Tibbiy ekspert tekshiruvda kasallik tarixi, EEG dinamikasi, yoʻqolgan funksiyalar kompensatsiyasi darajasi, stress-sinovlar va psixologik tekshiruv natijalarini hisobga olishi zarur.

Jarohatning xususiyati va ogʻirlik darajasidan tashqari, jarohatdan keyingi davrlarda posttravmatik epilepsiya rivojlanishi ehtimoli oldindan baholanishi hamda boshqa xavf omillari ham inobatga olinishi lozim.

Anamnez maʼlumotlari, EEG koʻrsatkichlarining dinamikasi, yoʻqotilgan funksiyalarning kompensatsiyalanish darajasi, qoʻshimcha yuklama sinovlari natijalari hamda psixologik tekshiruvlar natijalarini hisobga olib tibbiy xulosa chiqariladi.

34. Tibbiy xulosa quyidagilarni inobatga olgan holda chiqarilishi lozim:

amneziya va ongning oʻzgaruvchanlik davrlari davom etish muddati, ularning xususiyati va barqarorligini;

jarohatning turi va ogʻirlik darajasi, shuningdek jarohatga oid klinik belgilarni;

sogʻligiga doir shikoyatlarning mavjudligi, ularning xususiyati va dinamikasini;

nomzodning maishiy faoliyat va kasbiy vazifalarni bajarish qobiliyatini (muhim kasbiy psixologik fazilatlarning saqlanganligi, shaxsiyat va xulq-atvorga oid funksiyalarning yetarli darajada barqarorligi);

jarohatdan oldingi sogʻliq holati va jarohatdan keyingi asoratlarning mavjudligi yoki yoʻqligini (postkommotsion sindrom, fokal nevrologik buzilishlar, kognitiv funksiyalar buzilishining oqibatlari, posttravmatik epilepsiya);

uzoq davom etuvchi parvozlar yoki ishning murakkab jarayonlarida sogʻliqning yomonlashuvi natijasida ish qobiliyatini toʻsatdan yoʻqotish xavfini;

parvoz xavfsizligiga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan dori vositalarini qabul qilish bilan bogʻliq holatlarni;

kasbiy faoliyat xavfsizligini taʼminlashga taʼsir etuvchi boshqa tibbiy va psixofiziologik omillarni.

35. Asab-ruhiy funksiyalar toʻliq tiklanganda yoki yetarli darajada saqlanganda, uchuvchi tarkibi va kursantlar uchish ishiga yoki oʻqishga yaroqli deb topiladi.

Asab-ruhiy funksiyalarning turgʻun kompensatsiya holati (yengil vegetativ disfunksiya, yengil nevrologik simptomlar va shunga oʻxshash posttravmatik holatlar) mavjud boʻlgan uchuvchi tarkibiga nisbatan cheklovlar qoʻllangan holda yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi. Bunda ilgari oʻzlashtirilgan havo kemasi turidan boshqa turdagi havo kemasini oʻzlashtirish uchun qayta oʻqish tavsiya etilmaydi.

Kasbiy faoliyatiga tiklangan uchuvchi tarkibi nevrolog tomonidan 5 yil davomida har 6 oyda dispanser kuzatuviga olinadi.

36. Bosh suyagi gumbazining ichga botgan sinishi, bosh miyaning lat yeyishi, parenximatoz gematoma, 1 kundan ortiq davom etgan posttravmatik amneziya, bosh miya parenximasida qon mavjudligi hamda subdural gematomalar kuzatilganda, posttravmatik epilepsiya rivojlanish xavfi tibbiy tekshiruv oʻtkazishda inobatga olinishi lozim.

Oddiy, asoratsiz va bosh miya parenximasiga qon quyilishi bilan kechmagan epidural gematomalarda 1 yildan 2 yilgacha muddat oʻtgach, intraparenximatoz gematomalarda esa kamida 2 yil oʻtgach tibbiy koʻrik oʻtkazilishi mumkin.

37. Bosh gumbazining chiziqli sinishi, bosh suyagi tubining likvoreyasiz sinishi yoki subaraxnoidal qon quyilishi bilan kechuvchi bosh miyaning oʻrta va ogʻir darajadagi lat yeyishi holatlarida nomzodlar kamida 1-2 yil oʻtgach, chuqurlashtirilgan tibbiy kuzatuv va diagnostik tekshiruvlar (EEG, MRT/KT, nevrologik va psixologik baholash) natijalari ijobiy boʻlganda hamda barqaror ijobiy prognoz mavjudligida tibbiy koʻrikdan oʻtkazilishiga yoʻl qoʻyiladi.

Mazkur holatlarda kasbiy faoliyatning xavfsiz bajarilishida funksional cheklovlarni hisobga olgan holda, nomzodlarga OML cheklovi 3 yilgacha boʻlgan muddatga qoʻllanilgan holda yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishiga yoʻl qoʻyiladi.

38. Parenximada qon quyilmagan oddiy asoratsiz epidural gematoma, subdural gematoma bilan kechuvchi bosh miyaning lat yeyishi, bosh miya chayqalishi, bosh miyaning yengil darajadagi lat yeyishi, qoʻshaloq bosh miya shikastlanishlari hamda postkommotsiya sindrom oʻtkazgan nomzodlar quyidagi muddatlar oʻtgach tibbiy koʻrikdan oʻtkazilishiga yoʻl qoʻyiladi:

parenximaga qon quyilmagan oddiy asoratsiz epidural gematoma holatlarida — 1-2 yil oʻtgach;

subdural gematoma bilan kechuvchi bosh miyaning lat yeyishi holatlarida — 2 yil oʻtgach;

bosh miya chayqalishi holatlarida — 1,5 — 3 oy oʻtgach;

bosh miyaning yengil darajadagi lat yeyishi holatlarida — 3 — 6 oy oʻtgach;

qoʻshaloq bosh miya shikastlanish holatlarida — 6 — 24 oy oʻtgach;

postkommotsiya sindrom holatlarida — kamida 3 oy oʻtgach.

Mazkur uchuvchi tarkibi uchun quyidagilar majburiy hisoblanadi:

nevrologik funksiyalarning saqlanganligi klinik tekshiruv bilan tasdiqlangan boʻlishi;

kognitiv funksiyalarning toʻliq tiklanganligi psixologik testlar bilan tasdiqlanishi;

yuklama sinamalariga (psixofiziologik va funksional testlar) chidamliligi ijobiy baholanishi;

psixolog, psixiatr va oftalmolog koʻrigidan oʻtkazilishi;

bosh miyaning MRT, EEG hamda qoʻshimcha instrumental tekshiruvlar oʻtkazilishi;

posttravmatik epilepsiya rivojlanish xavfi, organik asoratlar yoki funksional yetishmovchilikning mavjud emasligi aniqlanishi.

Mazkur talablar boʻyicha oʻtkazilgan tibbiy baholash natijalariga muvofiq individual uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

Tashxisni rasmiylashtirish jarayonida tibbiy hujjatlarda quyidagi maʼlumotlar koʻrsatilishi lozim:

bosh miya jarohatlarining klinik koʻrinishi (jarohat turi, darajasi va mavjud asoratlar);

jarohat olingan sana (aniq kun, oy, yil);

tekshiruv vaqtida kasallik jarayonining davri (oʻtkir davr, erta yoki kech reabilitatsiya davri);

posttravmatik sindromning klinik tavsifnomasi;

nerv-ruhiy (psixonevrologik) funksiyalarning holati (kognitiv, vegetativ, psixomotor, affektiv koʻrsatkichlar).

39. Vegetativ asab tizimining surunkali kasalliklari paroksizmal kechuvchi shakllari, tez-tez qaytalanuvchi zoʻrayishlar, shuningdek krizli reaksiyalar (vazovagal, simpatik, vagoinsulyar, simpatoadrenal, aralash xususiyatdagi, adrenal va diensefal turlari) bilan kechuvchi vegetativ-tomir buzilishlari mavjud boʻlgan uchuvchi tarkibi aviatsiya faoliyatiga yaroqsiz deb topiladi.

Ushbu guruhga migren, solyarit, Mener sindromi, umurtqa arteriyasi sindromi, diensefal sindromi, angionevrozlar (angiotrofonevrozlar, Reyno kasalligi), qaytalanuvchi angionevrotik shish (Kvinke shishi), ortostatik essensial gipotoniya kasalliklari kiradi.

40. Aniq klinik maʼlumotlarni olish maqsadida quyidagi instrumental tekshiruvlar oʻtkaziladi:

KT — umurtqa tuzilmasining holatini baholash uchun;

MRT — orqa miya, uning ildizlari va paravertebral tuzilmalar holatini aniqlash uchun;

bosh miya tomirlarining BMA DS va ultratovush doplerografiyasi, UTDG — rotatsiya sinamalar davomida paydo boʻluvchi yoki kuchayuvchi vertebro-bazilyar basseyndagi (VBB) qon oqimining pasayish holatini aniqlash uchun;

bosh miya MRT — serebral toʻqimalardagi morfologik oʻzgarishlar, shikastlanish yoki patologik jarayonlarni baholash uchun;

viziometriya, perimetriya, oftalmoskopiya, shuningdek audiometriya, kalorik sinama va boshqa maxsus tekshiruvlar — tibbiy koʻrsatmalar mavjud boʻlgan hollarda.

41. Konstitutsional-irsiy genezli vegetativ-tomir disfunksiyasi mavjud boʻlgan nomzodlar, shuningdek gormonal oʻzgarishlar fonida yoki somatik kasallikdan keyin kuzatiluvchi vegetativ-tomir buzilishlarida, tekshiruv vaqtida remissiya bosqichi turgʻun boʻlgan hollarda (asosiy kasallikdan toʻliq sogʻaygandan keyin kamida 2-3 oy oʻtgach) tibbiy xulosa quyidagi talablar asosida chiqariladi:

vegetativ-tomir buzilishlarining ogʻirlik darajasi;

klinik tekshiruv natijalari;

ortosinama, vestibyulyar sinama va boshqa yuklama sinovlariga chidamlilik darajasi;

psixofiziologik va nevrologik funksiyalarning barqarorligi;

kasbiy faoliyatni bajarishga taʼsir etuvchi xavf omillarining mavjudligi yoki yoʻqligi.

Vegetativ-tomir tizimi buzilishlarining klinik tavsifida funksional kardiovaskulyar simptomlar boʻlgan hollarda yakuniy tibbiy xulosa klinik tekshiruvlar natijalari asosida terapevt tomonidan chiqariladi.

42. Umurtqalararo disk churrasini jarrohlik yoʻli bilan olib tashlagan nomzodlarda asoratlar mavjud boʻlmaganda, nevrologik dinamikasi ijobiy boʻlganda hamda reabilitatsiya davri toʻliq yakunlanganidan soʻng kamida 3 — 6 oydan keyin tibbiy koʻrik oʻtkaziladi.

Tibbiy koʻrik jarayonida quyidagilar baholanadi:

nevrologik holatning barqarorligi;

mushak-tonik sindromlar, radikulyar simptomlar va sezgi buzilishlarining mavjudligi yoki yoʻqligi;

yuklama sinovlariga chidamlilik;

ogʻriq sindromining qaytalanish ehtimoli;

kasbiy majburiyatlarni xavfsiz bajarishga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan cheklovlar mavjudligi.

43. Asab ildizchalari funksional buzilishlari, radikulyar simptomlar, sezgi yoki harakatlanish buzilishlari aniqlanmaganda, biroq umurtqa pogʻonasi harakatchanligining cheklanishi yoki funksional buzilishlari mavjud boʻlgan hollarda jarroh (vertebrolog yoki neyrojarroh maslahati asosida) tomonidan tibbiy xulosa chiqariladi.

44. Orqa miya ildizlari, nerv ustunlari, nerv chigallari va gangliylarning periferik neyrovaskulyar sindromlar yoki ildizli kompressiyalar bilan kechuvchi surunkali kasalliklari, shuningdek ushbu sohalardagi jarohatlanishlar va oʻtkazilgan jarrohlik amaliyotidan keyingi davrda kasbiy majburiyatlarni bajarishga monelik qilmaydigan darajadagi ahamiyatsiz funksional buzilishlar mavjud boʻlganda, kursantlar oʻqishga yaroqsiz, biroq uchuvchi tarkibi uchish ishiga yaroqli deb hisoblanadi.

45. Sinkopal (behushlik) holatni oʻtkazgan uchuvchi tarkibi (kursantlar) uchish ishidan (oʻqishdan) chetlatilishi lozim.

Mazkur shaxslar terapevt va nevrolog tomonidan birlamchi tibbiy koʻrik oʻtkazilgandan soʻng ular tibbiy muassasaning nevrologiya boʻlimiga yuborilishi hamda tekshiruvdan oʻtkazilishi kerak.

Sinkopal holat yuzasidan dalolatnoma ushbu holat sodir boʻlgan vaqtda shaxs yonida boʻlgan birinchi tibbiy xodim (shifokor) rasmiylashtiradi va uni TUKka taqdim etadi.

Dalolatnomada quyidagilar koʻrsatiladi:

behushlik holatining klinik koʻrinishi va belgilari;

holat sodir boʻlgan vaziyat, sharoit va ehtimoliy sabablar;

sinkopal epizodning davomiyligi va dinamikasi.

Dalolatnoma guvohlarning, mazkur holatni oʻtkazgan shaxsning va shifokorning imzolari qoʻyiladi.

Dalolatnomani rasmiylashtirish, sinkopal holatlarning klinik shakllarini klassifikatsiyalash, differensial diagnostika oʻtkazish, shuningdek zarur tibbiy tekshiruvlar hajmini belgilash va aviatsiya xodimining yaroqliligini baholash amalga oshiriladi.

Asab tizimi yoki ichki organlarning organik kasalliklarini davolab, ong paroksizmal buzilishlarini differensial diagnostikasini oʻtkazish, behushlik sababi va xususiyatini aniqlash, organizmning funksional rezervlarini baholash va ong buzilishining takrorlanish ehtimolini aniqlab tibbiy xulosa chiqariladi.

Sinkopal holatni yuzaga keltiruvchi sabablar aniqlanganda, aviatsiya xodimining yaroqliligi asosiy kasallikning holati, uning qaytalanish ehtimoliga hamda parvozlar xavfsizligiga taʼsir darajasiga koʻra tibbiy xulosa chiqariladi.

Sogʻlom nomzodda hayajon, ogʻriq yoki kuchli gipoksiyaga yuqori sezuvchanlik natijasida kuzatilgan bir martalik vaziyatga bogʻliq sinkopal holatda:

patologik mexanizmlar, yashirin yurak-qon tomir yoki nevrologik kasalliklar toʻliq bartaraf etilganda;

holat klinik jihatdan bezarar deb baholansa;

nomzodga uchish ishiga yaroqli deb tibbiy xulosa beriladi.

Sogʻlom shaxsda takroriy, biroq xavfsiz deb baholangan vaziyat sinkopal holat ikki marotaba takrorlanganda:

nomzod 3 oydan 12 oygacha muddatga uchish ishidan chetlatiladi hamda mazkur davrda u nevrologning dispanser kuzatuvida boʻladi;

tiklanishdan soʻng nomzodga faqat cheklovlar qoʻllanib kasbiy faoliyatiga ruxsat beriladi (koʻp aʼzoli ekipaj tarkibida ishlash, parvoz xavfsizligiga bevosita taʼsir koʻrsatmaydigan vazifalarni bajarish).

Sinkopal holatlarning koʻp marta takrorlanishi aviatsiya faoliyatida jiddiy xavf tugʻdirishi sababli, bunday shaxslarga uchish ishiga yaroqsizligi haqida nevrolog tomonidan tibbiy xulosa chiqariladi.

2 yil davomida sinkopal epizod takrorlanmaganda va vegetativ-tomir, arterial bosimning barqarorligi, gipotoniya belgilarining yoʻqligi, yuklama sinovlariga (ortosinama, boshqa funksional testlar) chidamliligida nomzodga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa berilishiga yoʻl qoʻyiladi.

Etiologiyasi aniqlanmagan behushlik holati aniqlanganda, uchuvchi tarkibi (kursantlar)ga nisbatan nevrolog tomonidan uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

46. Yuqumli va parazitar kasalliklar, jumladan dizenteriya, tif, paratif, malyariya, brusellyoz, gemorragik bezgak, virusli gepatit, gelmintozlar va boshqa shu turdagi kasalliklarning oʻtkir davrida, parvozlar xavfsizligiga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan hollarda yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Aviatsiya xodimi yuqumli yoki parazitar kasallikdan toʻliq sogʻayganidan soʻng quyidagi shartlar mavjud boʻlgan taqdirda “yaroqli” degan tibbiy xulosa beriladi:

infeksionist shifokorning ijobiy prognozi;

laborator, instrumental va klinik tekshiruvlarning ijobiy natijalari;

kasallikning qaytalanishi, surunkalashuvi yoki rezidual asoratlari yuzaga kelish xavfining pastligi.

47. Virusli gepatit (A, B, C va boshqa turlari) yoki gemorragik bezgakni oʻtkazgan uchuvchilarni baholashda kasallikning ogʻirlik darajasi, jigar funksional holati, laborator-biokimyoviy koʻrsatkichlar hamda rezidual asoratlarning mavjudligi inobatga olinadi.

Baholash natijalariga koʻra ushbu toifaga mansub nomzodlarga uchuvchilar uchun 3 oydan 6 oygacha muddatga, aviatsiya-kimyoviy ishlarda qatnashuvchi uchuvchilar uchun esa 12 oygacha muddatga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Virusli gepatit yoki gemorragik bezgakni oʻtkazgan kursantlarga kasallik varaqasi yopilganidan soʻng infeksionist shifokorning xulosasi, klinik va laborator koʻrsatkichlar normallashganda, oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa beriladi.

48. Klinik prognozi noqulay boʻlgan qon va qon yaratuvchi aʼzolar kasalliklari (turli xil anemiyalar, eritrotsitoz, leykemiya, limfoma, trombotsitopatiyalar va boshqa shunga oʻxshash kasalliklar) aniqlanganda, nomzod uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsiz deb topiladi.

Mazkur kasalliklarda gemoglobin miqdori 105 g/l dan past boʻlganda, nomzod tibbiy muassasada chuqurlashtirilgan diagnostik tekshiruvdan oʻtkaziladi.

Davolash yakunlari ijobiy boʻlganda, kasallikning aniqlangan sababi inobatga olinib hamda quyidagi shartlar mavjud boʻlganda, yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi:

gematologning xulosasi va ijobiy prognoz mavjud boʻlganda;

laborator va klinik koʻrsatkichlar normaga qaytganda;

kasallik turi (temir tanqisligi anemiyasi, postgemorragik anemiya va boshqa shu turdagi holatlar), shuningdek remissiya davrining barqarorligi tasdiqlanganda;

kasallik uchish jarayonida gipoksiyaga chidamlilikka salbiy taʼsir koʻrsatmaganda.

Ushbu kasalliklarda uchish ishiga yoki oʻqishga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarishda qonning tinch holatda, yerda va balandlikda, shuningdek jismoniy va ruhiy zoʻriqish davrlarida organizmning metabolik ehtiyojlarini qondirish uchun kislorodni yetarli darajada tashish xususiyati inobatga olinadi.

Sogʻlom uchuvchilarda qondagi gemoglobin konsentratsiyasining normasi erkaklarda 130 g/l, ayollarda esa 120 g/l ni tashkil etadi. Mazkur koʻrsatkichlar pasaygan taqdirda shaxs qoʻshimcha tekshiruvdan oʻtkaziladi va zaruratga koʻra davolanish uchun uchishdan chetlatiladi.

49. Aviatsiya xodimlarini baholashda organizmning kislorod tashish qobiliyati (gemoglobin miqdori, eritrotsit massasi, gemodinamik barqarorlik) parvozlar xavfsizligini taʼminlashdagi asosiy mezon sifatida baholanadi.

50. Gemoglobinopatiyalar (talassemiya tashuvchiligi va uning yengil shakllari) xurujlarsiz kechganda hamda funksional imkoniyatlar yetarli darajada saqlangan taqdirda, uchuvchi tarkibi va kursantlarga nisbatan yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishiga yoʻl qoʻyiladi.

51. Vaqtinchalik xususiyatga ega trombotsitopeniyalar (temir tanqisligi sababli kamqonlik yoki dori vositalarini qabul qilish oqibatida suyak iligi faoliyatining pasayishida) bilan bogʻliq hollarda trombotsitlar miqdori va boshqa koʻrsatkichlar normal darajaga yetgandan soʻng yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishiga yoʻl qoʻyiladi.

Trombotsitlar miqdori 75 × 10⁹/l dan kam boʻlgan trombotsitopeniyada nomzod uchish ishiga yoki oʻqishga yaroqsiz deb topiladi.

Splenektomiya oʻtkazilgan idiopatik trombotsitopenik purpura holatlarida agar 6 oy davomida trombotsitlar miqdori normada saqlansa, yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishiga yoʻl qoʻyiladi.

Yaroqli deb topilgan nomzodlarda trombotsitlar miqdori har 6 oyda nazorat qilinadi.

52. Uchish ishida antikoagulyantlar (kumarinlar, varfarin) yoki kuchli antitrombotsitar dori vositalarini (masalan, klopidogrel va shunga oʻxshash) qabul qilinishi diskvalifikatsiya omili hisoblanadi (kichik dozadagi aspirin bundan mustasno).

53. Kompensatsiyalangan, aʼzolar faoliyati saqlangan gemoglobinopatiyalar va gemorragik diatezda, retsidivlar mavjud boʻlmaganda, uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishiga yoʻl qoʻyiladi.

54. Oʻroqsimon hujayrali anemiya aniqlanganda, nomzod uchish ishiga hamda oʻqishga yaroqsiz deb topiladi.

Oʻroqsimon hujayra tashuvchiligi mavjud boʻlgan nomzodlarda klinik xavf aniqlanmasa, yaroqli deb topilishiga yoʻl qoʻyiladi.

Chin (haqiqiy) politsitemiya mavjud boʻlgan nomzodlar trombotik xavf yuqori boʻlganligi sababli yaroqsiz deb topiladi.

Ikkilamchi politsitemiya holatlarida eritrotsitlar miqdorining oshish sababi (nafas olish tizimi kasalliklari, balandlik sharoitida gipoksiya taʼsiri va boshqa omillar) aniqlangandan keyin tibbiy xulosa chiqariladi. Mazkur hollarda OML/TML cheklovlari qoʻllaniladi.

55. Allergik kasallik tashxisi quyidagilar asosida qoʻyiladi:

allergologik anamnez;

fizikal koʻrik natijalari;

klinik-laborator tekshiruvlar;

teri allergik sinamalari, laborator allergoskrining;

allergolog mutaxassisi xulosasi.

Tashxisni aniqlash jarayonida allergiyaga oʻxshash simptomlar bilan namoyon boʻluvchi (infeksiya, autoimmun, dermatologik, respirator va boshqa etiologiyalar) kasalliklar differensial diagnostika yoʻli bilan davolanadi.

56. Quyidagi hollarda nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi:

allergiyaning ogʻir klinik koʻrinishlarida (anafilaksiya, angionevrotik shish, ogʻir bronxial spazm);

yil davomida 2-martadan koʻp qaytalanuvchi rezidivlarda;

kasallikni chaqiruvchi allergen nomaʼlum boʻlganda;

allergik reaksiya kasbiy vazifalarni bajarishda xavfsizlikka bevosita tahdid tugʻdirganda.

57. Turgʻun terapevtik taʼsirga ega boʻlgan hollarda quyidagi shartlar taʼminlanganda nomzod uchish ishiga (oʻqishga) yaroqli deb topiladi:

allergen aniq belgilangan boʻlganda;

allergen bilan kontakt toʻliq bartaraf etilgan boʻlganda;

3 oy davomida allergiya belgilari takrorlanmaganda;

ish joyida (aviatsiya obyektlarida) allergen bilan muloqot ehtimoli boʻlmaganda.

58. Semizlik darajasi Ketle indeksiga muvofiq aniqlanadi.

Tana vazni indeksi tana vazni (kg)/ boʻy oʻlchami (m²) formulasi boʻyicha hisoblanadi:

59. Ortiqcha tana vazni boʻlgan shaxslarga semizlikning xususiyatidan va kelib chiqish sabablarini aniqlash maqsadida klinik tekshiruvlar oʻtkaziladi.

Semizlikning simptomatik (ikkilamchi) endokrin yoki serebral genezli semizlikda tibbiy xulosa asosiy kasallikning xususiyati va prognozi asosida chiqariladi.

Mushak va yogʻ toʻqimalarining nisbati va organizmdagi yogʻ hajmi foizi aniqlanib tana vazni hisoblanadi.

Fuqaro aviatsiyasi taʼlim tashkilotlarida uchuvchilikka oʻqishga nomzodlar uchun TVI 30,0 dan yuqori boʻlganda, nomzodga oʻqishga yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

60. TVI 35,0 dan yuqori boʻlgan nomzodlarda quyidagilar inobatga olinadi:

endokrinolog, zaruriyatga koʻra boshqa tegishli mutaxassislar xulosalari;

kardiovaskulyar xavf omillari: arterial gipertenziya, qandli diabet, glukozaga tolerantlikning buzilishi, dislipidemiya, yoshi, zararli odatlar (chekish va boshqalar);

metabolik sindrom rivojlanish xavfi;

psixologik tekshiruvlar;

yurak-qon tomir tizimining funksional rezervlari;

yuklama testlari va boshqa koʻrsatkichlar.

Mazkur koʻrsatkichlar boʻyicha holat individual baholanadi va nomzodning uchish ishiga (oʻqishga) yaroqli yoki yaroqsizligi toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

61. Qandli diabetning I turi, shuningdek insulin yoki boshqa gipoglikemik dori vositalari bilan doimiy davolanishni talab qiluvchi qandli diabetning boshqa turlarida hamda tireotoksikozning barcha shaklida uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

62. Qandli diabetning II turida quyidagi shartlar toʻliq bajarilganda, nomzodga uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi:

uglevod almashuvining toʻliq kompensatsiyasi mavjud boʻlganda;

EKGning yuklama sinamalariga yukli sinamalariga chidamlilik koʻrsatilganda;

MSKT yoki boshqa invaziv boʻlmagan tekshiruv usullarining ijobiy natijalari boʻlganda;

diabetolog (endokrinolog) xulosasi ijobiy boʻlganda.

Tibbiy tekshiruvda quyidagi xavf omillarining mavjudligi va darajasi inobatga olinishi lozim:

nomzodning yoshi 60 yoshdan yuqori boʻlganligi;

buyrak faoliyatining buzilishi;

notoʻgʻri ovqatlanish holatlari;

koʻp komponentli dori terapiyasi (polifarmatsiya) hamda diabet oqibatlari rivojlanishiga taʼsir qiluvchi boshqa omillar.

Mazkur koʻrsatkichlar kompleks baholanganidan soʻng nomzodning kasbiy majburiyatlarini xavfsiz bajarish qobiliyati aniqlansa, uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

63. Qandli diabetning II turida quyidagi shartlar bajarilganda, nomzodga yuk tashish bilan bogʻliq uchish ishiga yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishiga yoʻl qoʻyiladi:

davolash faqat monoterapiya shaklida amalga oshirilayotgan boʻlsa (alfa-glyukozidaza ingibitori, tiazolidindion, metformin qabul qilinayotgan boʻlsa);

nomzod parhezga qatʼiy rioya qilayotgan boʻlsa;

uglevod almashuvining kompensatsiyasi barqaror holatda boʻlsa;

gipoglikemiya xurujlari yoki glukozaning keskin oʻzgarishlari kuzatilmasa;

tibbiy koʻrsatkichlar, yuklama sinamalari, shuningdek diabetolog (endokrinolog) xulosasi ijobiy baholangan boʻlsa.

Bunda uchuvchi tarkibiga EKG nazorati, terapevt va diabetolog (endokrinolog) koʻriklari har 6 oyda bir marta belgilanishi, navbatdagi rejalashtirilgan tibbiy koʻrik jarayonida esa EKG sinamalari yoki invaziv boʻlmagan uslublar bilan koronar arteriyalar tekshiruvi oʻtkazilishi lozim.

64. Aviatsiya amaliyotida sulfonilmochevina hosilalari, biguanidlar (metformin bundan mustasno), turli gipoglikemik preparatlarning birgalikda qabul qilishga yoʻl qoʻyilmaydi.

Tireotoksikoz holatlarida uchuvchi tarkibiga (kursantga) uchish ishiga (oʻqishga) qayta tiklanish muddatini belgilashda kasallikning sababi, shakli, klinik koʻrinishlari, ogʻirlik darajasi, amalga oshirilgan davolash turi, kasallikning organ va tizimlarga taʼsiri hamda bioximik koʻrsatkichlar natijalari inobatga olinadi.

Diffuz-toksik boʻqoqda konservativ terapiyaning 2 yilgacha davom etishi mumkinligi inobatga olgan holda dorilar qabul qilinishi toʻxtatilganidan soʻng kamida 3 oy davomida turgʻun eutireoid holati qayd etilganda, endokrinologning ijobiy xulosasi asosida uchuvchi tarkibining (kursantning) uchish ishiga (oʻqishga) qayta tiklanish masalasi koʻrib chiqilishi mumkin.

65. Yengil va oʻrta darajadagi toksik buqoqning jarrohlik usulida yoki radioaktiv yod bilan davolangan holatlarda davolash tugaganidan soʻng kamida 6 oy oʻtganidan keyin bioximik koʻrsatkichlar turgʻun holatda va endokrinologning ijobiy xulosasi mavjud boʻlsa, uchuvchi tarkibining (kursantning) uchish ishiga (oʻqishga) qayta tiklanish masalasi koʻrib chiqiladi.

Ogʻir darajadagi toksik boʻqoqda esa qalqonsimon bez faoliyatining turgʻun normada boʻlishi, boshqa organ va tizimlar faoliyatida ushbu kasallik bilan bogʻliq asoratlarning mavjud boʻlmasligi hamda endokrinologning ijobiy prognozi inobatga olinishi lozim.

Bunda uchuvchi tarkibi (kursant) kamida 12 oy oʻtganidan keyin uchish ishiga (oʻqishga) qayta tiklanishiga yoʻl qoʻyiladi.

Tireotoksik adenoma boʻyicha jarrohlik davolash oʻtkazilgan nomzodlarda jarrohlik amaliyoti natijalari barqaror boʻlganda qalqonsimon bez faoliyatining klinik va laborator koʻrsatkichlari turgʻun eutireoid holatda ekanligi tasdiqlangandan soʻng kamida 6 oy oʻtgach uchish ishiga (oʻqishga) qayta tiklanish masalasi koʻrib chiqilishi mumkin.

66. Gipotireoz va autoimmun tireoiditni oʻtkazgan nomzodlarda quyidagi hollarda uchish ishiga (oʻqishga) qayta tiklanishga yoʻl qoʻyiladi:

qalqonsimon bez faoliyati laborator va klinik koʻrsatkichlar boʻyicha turgʻun norma darajasiga keltirilgan boʻlsa;

kasallikning sababi, shakli va kechish xususiyatlari aniqlangan boʻlsa;

chuqurlashtirilgan tekshiruv natijalari (gormonlar profili, ultratovush tekshiruvi, yurak-qon tomir tizimi bahosi) ijobiy boʻlsa;

endokrinologning ijobiy prognozi va xulosasi mavjud boʻlsa.

Mazkur talablar bajarilganda, individual tartibda baholagan holda kamida 3 oy oʻtgach uchish ishiga qayta tiklanish masalasi koʻrib chiqilishi mumkin.

Uchuvchi tarkibiga (kursantga) yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqarilganda, endokrinologning doimiy dispanser kuzatuvi belgilanishi, doimiy ravishda qabul qilinadigan levotiroksin yoki boshqa antitireoid (gormon oʻrnini bosuvchi) preparatlarni qabul qilishi nazoratga olinishi lozim.

Tireoidit kasalligini zoʻrayishi holatlaridan soʻng uchish ishiga (oʻqishga) ruxsat berish davolash toʻliq yakunlangandan va euthyroid holat tiklanganidan keyin endokrinolog xulosasi asosida amalga oshiriladi.

Eutireoid holati saqlangan endemik boʻqoqda, shuningdek yod preparatlari yoki tireoid gormonlari bilan oʻtkazilayotgan profilaktik terapiya davomida qalqonsimon bezning I va II darajali diffuz eutireoid kattalashishi mavjud boʻlgan shaxslarda hamda uglevodlar tolerantligining buzilishi kuzatilganda, uchuvchi tarkibi (kursant) uchish ishiga (oʻqishga) yaroqli deb topiladi.

67. Tireotoksikoz yoki gipotireozning subklinik shaklida, T3 va T4 koʻrsatkichlari normada boʻlganda, TTG darajasi mos ravishda pasaygan yoki koʻpaygan hollarda uchuvchi tarkibiga (kursantga) endokrinologning dispanser kuzatuvi belgilanishi hamda TTG va tireoid gormonlarining laborator nazorat tekshiruvlari kamida har 3 oyda bir marta oʻtkazilishi zarur.

Endokrin tizimi kasalliklari mavjud boʻlgan uchuvchi tarkibiga (kursantga) uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqarilganda, tibbiy xavfsizlik talablaridan kelib chiqib, ularga terapevtning tavsiyasi asosida har 6 oyda endokrinologning dispanser kuzatuvi belgilanishi lozim.

68. Sil kasalligining faol (aktiv) shakli aniqlanganda, uchuvchi tarkibi (kursant) uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

Oʻpka sili bilan kasallanib, davolash kursini toʻliq yakunlagan nomzodlar davolanish tugaganidan kamida 3 oy oʻtgach qayta koʻrikdan oʻtkaziladi.

Qayta koʻrikda klinik simptomlarning mavjud emasligi, oʻpkaning shikastlangan segmentida aktiv yalligʻlanish jarayonining yoʻqligi, nafas olish tizimi funksiyalarining saqlanganligi hamda rentgenologik tekshiruv natijalarining ijobiyligi tasdiqlanganda, uchish ishiga (oʻqishga) qayta tiklanish masalasi individual koʻrib chiqiladi.

Yaroqlilik toʻgʻrisidagi tibbiy xulosa chiqarilgandan soʻng nomzod 2 yil davomida terapevt dispanseri nazoratida boʻlishi, ftiziatr maslahati oʻtkazilishi hamda oʻpka qafasining rentgen yoki boshqa invaziv boʻlmagan uslublarda nazorat tekshiruvlari amalga oshirilishi lozim.

69. Sil kasalligining aktiv boʻlmagan shakli, toʻliq davolangan sil kasalligi yoki kasallikni oʻtkazgandan keyingi qoldiq oʻzgarishlari (cheklangan fibroz, kalsifikatsiya oʻchoqlari, boʻlaklararo yoki plevral bitishmalar) mavjud boʻlgan nomzodlarda koʻks oraligʻi organlarining siljimaganligi, tashqi nafas olish tizimi funksiyalarining buzilmaganligi va patologik jarayonning barqaror remissiyada ekanligi tasdiqlanganda, uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

70. Sil kasalligini oʻtkazgan nomzodlar dispanser kuzatuv guruhi koʻrsatilgan hamda toʻliq tuzalgani toʻgʻrisidagi ftiziatrning xulosasini TUKga taqdim etadilar.

Tashqi nafas olish tizimi funksiyasini baholash maqsadida kardio-respirator tizimi funksional zaxiralari, shuningdek reyestriktiv yoki obstruktiv turdagi buzilishlarning mavjudligini aniqlovchi klinik-instrumental tekshiruvlar oʻtkaziladi.

Nafas olish va yurak-qon tomir tizimlari faoliyati kasbiy vazifalarni xavfsiz bajarish uchun yetarli darajada saqlangan boʻlsa, shuningdek sil kasalligini davolash jarayonida qoʻllanilgan kimyoprofilaktik dori vositalarining salbiy oqibatlari aniqlanmasa, nomzodga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Sil kasalligini oʻpkadan tashqari shakllarini oʻtkazgan nomzodlarga, ftiziatrning yakuniy xulosasi va ijobiy klinik-prognoz koʻrsatkichlari, shuningdek zararlangan aʼzolar va tizimlar funksional holatining toʻliq saqlanganligi asosida uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

Mazkur shaxslarga 2 yil davomida terapevt tomonidan dispanser kuzatuvi belgilanadi. Ftiziatrning maslahati, shuningdek klinik koʻrsatmalarga muvofiq qoʻshimcha instrumental va laborator tekshiruvlar oʻtkaziladi.

71. Mehnat qobiliyatini yoʻqotish xavfini keltirib chiqaruvchi quyidagi nafas olish tizimi kasalliklari mavjud boʻlgan hollarda nomzodga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi:

oʻpkaning surunkali obstruktiv kasalliklari (bundan buyon matnda OʻSOK deb yuritiladi);

bronxial astma;

bronxoektatik kasallik;

sarkoidoz;

diffuz pnevmoskleroz va oʻpka emfizemasi;

turli etiologiyali zotiljamning ogʻir yoki qaytalanuvchi shakllari;

surunkali bronxitning tez-tez zoʻrayuvchi shakllari.

72. Quyidagi holatlarda nomzodga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik haqida yoki yaroqlilikka cheklovlar qoʻllangan holda tibbiy xulosa chiqariladi:

nafas olish tizimi funksiyasi toʻliq yoki yetarli darajada saqlangan boʻlsa;

kardio-respirator funksional zaxiralari normada boʻlsa;

reyestriktiv yoki obstruktiv buzilishlar mavjud boʻlmasa (klinik jihatdan ahamiyatsiz boʻlsa);

laborator-instrumental tekshiruvlar (spirometriya, arterial gazlar, koʻkrak qafasi rentgenogrammasi) natijalari ijobiy boʻlsa;

klinik simptomlar mavjud boʻlmasa yoki yengil darajada boʻlsa;

chekish faktori mavjud boʻlmasa;

OʻSOKning boshlangʻich (yengil) davri, surunkali bronxitning remissiya davri, chegaralangan pnevmoskleroz aniqlanganda;

koʻkrak qafasida oʻtkazilgan jarrohlik aralashuvidan keyin nafas olish va kardio-respirator tizimlari funksiyasi toʻliq tiklangan boʻlsa.

73. Quyidagi holatlarda nomzodga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik masalasi individual tartibda koʻrib chiqiladi:

koʻkrak qafasidagi jarrohlik amaliyotidan soʻng — 4 — 6 oy oʻtgach (operatsiya sohasining toʻliq bitishi, plevral boʻshliqda patologik oʻzgarishlar mavjud emasligi, tashqi nafas tizimi funksiyasi norma holatiga qaytgani aniqlanganda);

spontan pnevmotoraksdan soʻng — 3 oy oʻtgach (plevra bitishlari, reyestriktiv buzilishlar, rezidual boʻshliq yoki qaytalash xavfini koʻrsatadigan belgilar boʻlmaganda).

74. Surunkali bronxitning zoʻrayish davrida aviatsiya xodimlari kasbiy vazifalarini bajarishdan chetlatiladi.

Aktiv yalligʻlanish jarayoni toʻliq bartaraf etilgach, aviatsiya xodimlari toʻliq sogʻaygach va tashqi nafas olish aʼzolari funksional koʻrsatkichlari norma darajasiga qaytgani chuqurlashtirilgan tekshiruvlar bilan tasdiqlangandan soʻng ularga uchish ishiga ruxsat beriladi.

Yiringli yoki obstruktiv bronxitning mavjudligida, shuningdek takroriy pnevmotoraks holatlarida aviatsiya xodimlariga 1-klass boʻyicha tibbiy yaroqlilik xulosasi berilmaydi va ular uchish ishiga qayta tiklanmaydi.

75. Quyidagi yurak ritmi va oʻtkazuvchanligi buzilishlari, shuningdek yurak mushagi va klapan apparatining organik shikastlanishlari mavjud boʻlgan nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi:

sinus tugunining kuchsizlik (zaiflik) sindromida;

yurak qisqarishlarining takroriy tushib qolishi bilan kechuvchi oʻtkazuvchanlik buzilishlarida (2 va undan ortiq ketma-ket qisqarishlarning yoʻqolishi);

takroriy mersal aritmiyalarda (fibrillyatsiya yoki flutter epizodlari);

boʻlmachalar hilpillashida (fibrillyatsiyasi);

supraventrikulyar taxikardiyada (yurak urish tezligi ≥120 zarba/min, toʻrt va undan ortiq komplekslar bilan qayd etilgan takroriy epizodlar);

qorinchalar ekstrasistoliyasida;

bigeminiya, trigeminiya holatlari takrorlanishida;

juftlashgan ekstrasistolalarning qayta-qayta uchrashida;

qorinchalar taxikardiyasida (yurak urish tezligi ≥120 zarba/min, uch va undan ortiq qorinchalik komplekslardan iborat epizodlar);

spontant supraventrikulyar taxikardiya kuzatilgan Volf-Parkinson-Uayt (WPW) sindromida;

miokard infarktda;

stenokardiyada (har qanday funksional sinf);

yurak kasalliklarining oʻtkir davri va uning oqibatlari bilan kechuvchi hamda ritm va oʻtkazuvchanlik buzilishlari, yurak yetishmovchiligi, ogʻriq sindromi mavjudligida;

moʻtadil va ogʻir darajadagi kombinatsiyalangan yurak nuqsonlarida;

mitral klapanning 6 mm dan ortiq prolapsida;

dilatatsion kardiomiopatiyada;

gipertrofik kardiomiopatiyada;

restriktiv kardiomiopatiyada.

76. Yurak kasalliklarining klinik belgilari aniqlanganda, kasallikning anamnezi batafsil oʻrganilishi, klinik va kardiologik tekshiruvlar oʻtkazilishi lozim.

Olingan natijalar, kasallikning kechishi va prognozi, mavjud yondosh kasalliklar, nomzodning yoshi, individual xavf omillari inobatga olingan holda uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

77. Revmatizmning aktiv fazasini oʻtkazgan nomzodlarda aktiv revmatik jarayon toʻliq bartaraf etilganda va yurakda organik nuqsonlar aniqlanmaganda, kasallikdan soʻng kamida 1 yil oʻtgach, chuqurlashtirilgan klinik va kardiologik tekshiruv natijalari ijobiy boʻlsa, uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

78. Miokarditni oʻtkazgan nomzodlarda toʻliq sogʻayish kuzatilganda yoki miokarditik kardioskleroz shakllangandan soʻng kamida 3 — 6 oy oʻtgach, infeksiya oʻchogʻi toʻliq bartaraf etilganda, yurak ritmi va oʻtkazuvchanligining faqat klinik ahamiyatga ega boʻlmagan yengil oʻzgarishlari mavjud boʻlganda hamda laboratoriya tahlillari va EKGda yalligʻlanish belgilarining mavjud emasligi tasdiqlanganda, uchish ishiga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

79. Miokardiodistrofiya aniqlanganda, yurakning nasoslik funksiyasi saqlanganda, klinik simptomlar yengil darajada boʻlganda, kasallikni ogʻirlashtiruvchi xavf omillari mavjud boʻlmaganda uchish ishiga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqarilishi, bunda 3 yil davomida terapevtning dispanser kuzatuvi belgilanishi lozim.

Ushbu davr mobaynida EKG koʻrsatkichlari normada boʻlishi va yuklama (stress-test) sinamalari natijalari ijobiy boʻlishi sharti bilan 3 yil yakunida tashxis bekor qilinadi.

80. Mitral klapanning 3 mm dan 6 mm gacha boʻlgan prolapsida, klinik jihatdan ahamiyatga ega boʻlmaganda, izolyatsiyalangan va turgʻun kompensatsiyalangan yurak nuqsonlarida, shuningdek oqim yoʻllarida obstruksiya belgilarisiz kechuvchi qorinchalararo toʻsiqning assimetrik gipertrofiyasida hamda yurak faoliyati gipertrofik kardiomiopatiyaning apikal shaklida boʻlganda nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

81. Yurak yalligʻlanishi bilan bogʻliq kasalliklarni oʻtkazgan uchuvchi tarkibi toʻliq davolanganidan soʻng 3 oydan keyin takroriy tibbiy koʻrikdan oʻtishlariga yoʻl qoʻyiladi.

Takroriy koʻrikda yurakning funksional holati, ritm va oʻtkazuvchanlik koʻrsatkichlari, laborator va instrumental tekshiruvlar natijalari baholanadi.

Ritmning klinik jihatdan ahamiyatli supraventrikulyar buzilishlari mavjud boʻlgan hollarda elektrofiziologik tekshiruv oʻtkaziladi hamda uning davomida sunʼiy chaqirilgan supraventrikulyar aritmiyalar turgʻun yoki xavfli boʻlsa uning natijalari salbiy deb hisoblanadi.

Ritm buzilishlarini baholash maqsadida sutkalik EKG-monitoringi (Holter kuzatuvi) oʻtkaziladi.

Holter tekshiruvining natijalari asosida ritmning takrorlanuvchanligi, davomiyligi, klinik ahamiyati hamda yuklamaga nisbatan oʻzgaruvchanligi baholanadi.

Yurak ritmi buzilishlari muvaffaqiyatli davolanganda, shuningdek klinik simptomlar bartaraf etilganda, nomzodlar takroriy chuqurlashtirilgan tibbiy koʻrikdan oʻtkaziladi.

82. Ritm va oʻtkazuvchanlik buzilishlari fonida EKGda qorincha kompleksining yakuniy qismi ST segmenti va T tishchasidagi beqaror oʻzgarishlarning beta-blokatorlar terapiyasi ostida toʻliq normaga kelishi, shuningdek aviatsiya xodimida shikoyatlarning yoʻqligida, funksional koʻrsatkichlar saqlangan boʻlsa, uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

B. Lown va M. Wolf tasnifi boʻyicha M. Ryan modifikatsiyasiga muvofiq simptomlarsiz kechuvchi qorinchalar ekstrasistoliyasining 1-gradatsiyasida (EKG maʼlumotlariga koʻra bir daqiqada 5 ta ekstrasistoliyadan kam, hamda sutkalik EKG monitoringida bir soatda 30 ta ekstrasistoliyadan kam boʻlganda) qoʻshimcha kardiologik tekshiruvlar talab etilmaydi va aviatsiya xodimlarga yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqarilmaydi.

83. B. Lown va M. Wolf tasnifi boʻyicha M. Ryan modifikatsiyasiga muvofiq, simptomlarsiz kechuvchi qorinchalar ekstrasistoliyasining 2, 3 va 4a-gradatsiyalarida nomzodlarga kengaytirilgan kardiologik tekshiruvlar (EKGning sutkalik monitoringi, yuklamali EKG sinamalari, exokardiografiya, zaruriyatga koʻra MSKT-koronarografiya) oʻtkaziladi va ularning natijalari asosida yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqariladi.

84. B. Lown va M. Wolf tasnifi boʻyicha M. Ryan modifikatsiyasiga koʻra simptomlarsiz kechuvchi qorinchalar ekstrasistoliyasining 4b va 5-gradatsiyalarida, shuningdek qorinchalar taxikardiyasi mavjud boʻlgan hollarda, kengaytirilgan kardiologik tekshiruvlar natijasida tashxis tasdiqlanganda, nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

85. Kardiologik tekshiruvlar natijasida simptomlarsiz kechuvchi sinusli bradikardiya, shuningdek davomiyligi 3,0 soniyagacha boʻlgan simptomlarsiz sinusli pauzalar aniqlanganda, yurakning kuchli ifodalangan tuzilmaviy kasalliklari va klinik belgilari mavjud boʻlmasa, uchuvchi tarkibiga uchish ishiga yaroqlilik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

Ushbu hollarda uchish ishiga ruxsat berish OML yoki OCL cheklovlari qoʻllangan holda amalga oshiriladi.

86. Yurak qon-tomir tizimining funksional buzilishlarida, ularning kelib chiqish sabablari va kasbiy faoliyatni bajarish bilan bogʻliq zararli omillarning sogʻliq holatiga taʼsiri aniqlanadi.

Tibbiy xulosa chiqarishda neyrotsirkulyator distoniyaga xos simptomlar bilan kechayotgan holatlarda yurakning boshqa organik kasalliklari, yalligʻlanish jarayonlari va ekstrakardial patologiyalar mavjudligi bartaraf etilishi lozim.

Sutka davomida yuzaga keluvchi ritm buzilishlari vegetativ disfunksiyaning asosiy markeri ekanligi inobatga olinib, EKGning 24 soatlik monitoringi (Xolter monitoringi) oʻtkaziladi.

87. Mitral klapan yetishmovchiligining turgʻun kompensatsiyasi mavjud boʻlgan hollarda, miokarditik kardiosklerozning kompensatsiyalangan shaklida, shuningdek chegaralangan va kam ifodalangan yurak nuqsonlari mavjudligida, yurak funksional koʻrsatkichlari barqaror saqlangan boʻlsa, nomzodlarga uchish ishiga (oʻqishga) yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa chiqarilishiga yoʻl qoʻyiladi.

88. Toj tomirlarining va (yoki) umumiy qon aylanishining yetishmovchiligi bilan kechuvchi yurak, aorta, toj arteriyalari hamda perikardning organik kasalliklari mavjud boʻlgan nomzodlarda, shuningdek davolashga moyil boʻlmagan va yurak ritmi hamda oʻtkazuvchanligi buzilishlari aniqlanganda, uchish ishiga (oʻqishga) yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi.

89. Uchuvchi tarkibida Giss tutami chap oyoqchasining blokadasi birinchi marotaba aniqlanganda, quyidagi talablarga muvofiq holda individual tartibda tibbiy baholash oʻtkaziladi va yaroqlilikka cheklovlar qoʻllangan holda tibbiy xulosa berilishiga yoʻl qoʻyiladi:

chap qorincha funksional holati saqlangan boʻlmasligi (ExoKG natijalarida chap qorinchaning otilib chiqish fraksiyasi 50 foizdan past boʻlmasligi);

yuklamali EKG sinamalari (Bryus protokoli) bajarilganda IV bosqichga qadar bajarish imkoniyati mavjud boʻlishi, miokard ishemiyasiga xos belgilar kuzatilmasligi, klinik ahamiyatga ega ritm buzilishlari aniqlanmasligi, yuklama vaqtida simptomlar (koʻkrak ogʻrigʻi, hansirash, bosh aylanishi) boʻlmasligi;

xolter-monitoring natijalarida yurak ritmi buzilishlari mavjud boʻlmasligi yoki klinik ahamiyatga ega boʻlmagan minimal koʻrinishda boʻlishi.

Zaruriyat tugʻilganda koronar angiografiya oʻtkazilishi, koronar arteriyalarda stenoz darajasi yirik tomirlarda 50 foizdan koʻp boʻlmasligi hamda proksimal segmentlarda esa 30 foizdan oshmasligi lozim.

Bunda uchuvchi tarkibiga yilda 1-marta kardiolog maslahati oʻtkaziladi.

Yuklama bilan oʻtkazilgan EKG testida ST segmentining 2 mm gorizontal pasayishi kuzatilganda, toj arteriyalari kasalligi har doim ham tasdiqlanmasligi mumkin. Shu sababli baholashda asosiy eʼtibor yurish davomiyligiga, klinik simptomlarga (mavjud boʻlsa) hamda aniqlangan oʻzgarishlarning xususiyatiga qaratiladi.

90. Uchuvchilarda mehnat qobiliyatining yoʻqolish xavfini oshiruvchi yurak qon-tomir kasalliklariga doir jarrohlik amaliyotlari (perkutan koronar aralashuv angioplastika, stent oʻrnatish bilan yoki stentsiz, aorta-koronar shuntlash) oʻtkazilganda, shuningdek anamnezida miokard infarkti ogʻir kardiologik kasalliklar qayd etilganda, tibbiy koʻrik jarrohlik amaliyot oʻtkazilgandan soʻng kamida 6 — 12 oy oʻtgach oʻtkaziladi.

Tibbiy xulosa quyidagilar taʼminlanganda individual tartibda belgilanadi:

jarrohlik aralashuvi muvaffaqiyatli bajarilganda;

jarrohlik amaliyotidan keyingi davr asoratlarsiz yoki ahamiyatsiz klinik ifodalanishda kechganda;

koʻkrak sohasida ogʻriq (angina), nafas qisishi yoki aritmiyalar kabi klinik simptomlar mavjud boʻlmaganda;

antianginal dori vositalarini doimiy qabul qilishga ehtiyoj boʻlmaganda;

yurak qon-tomir kasalliklari xavf omillari (chekish, ortiqcha tana vazni, arterial gipertenziya xuruji, dislipidemiya) baholanganda va ularning kamaytirilgani yoki nazorat ostiga olinganda;

kengaytirilgan kardiologik tekshiruvlar natijalarining ijobiyligida (kardiolog xulosasi berilgan ExoKG, Bryus protokoli boʻyicha yuklamali EKGning toʻrtinchi bosqichida).

Mazkur hollarda uchuvchilarga individual tarzda yaroqlilik toʻgʻrisida tibbiy xulosa beriladi va zaruriyatga koʻra TML/OSL/OPL cheklovlari qoʻllanadi.

Bunda yaroqli deb topilgan uchuvchi tarkibiga har 6 oyda terapevt tomonidan dispanser kuzatuvi, qondagi glukoza darajasi, tana vazni va arterial bosim koʻrsatkichlarining nazorati, navbatdagi tibbiy koʻrikda takroriy kardiologik tekshiruvlar va kardiolog maslahatidan oʻtishlari lozim.

91. Uchuvchi tarkibi oʻtkir bezarar aseptik perikarditni oʻtkazganidan keyin 3 — 6 oy oʻtgach, klinik simptomlar toʻliq bartaraf etilgan boʻlsa, ehokardiografiya (bundan buyon matnda ExoKG deb yuritiladi) koʻrsatkichlari normada boʻlsa, 24 soatlik EKG-monitoringida klinik ahamiyatli ritm buzilishlari aniqlanmasa hamda yuklamali EKG sinamasi ijobiy natija bersa, uchuvchi tarkibining uchish ishiga yaroqliligi masalasi individual tartibda koʻrib chiqiladi va tegishli cheklovlar qoʻllanilgan holda tibbiy xulosa berilishiga yoʻl qoʻyiladi.

Bunda yaroqli deb topilgan uchuvchi tarkibi 2 yil davomida terapevt va kardiolog tomonidan dispanser kuzatuvidan hamda takroriy ExoKG, EKG-monitoring, yuklamali EKG yoki boshqa ixtisoslashgan tekshiruvlardan oʻtkazilishi lozim.

Kasallik takrorlanishi, ogʻriq sindromining qayta yuzaga kelishi yoki yurak faoliyatini izdan chiqaruvchi klinik belgilarning paydo boʻlishida uchuvchi tarkibi uchish ishiga yaroqsiz deb topilishi va uchish ishiga qayta tiklanishga yoʻl qoʻyilmaydi.

92. Aviatsiya xodimlari miokarditni oʻtkazganidan keyin 3 — 6 oy oʻtgach, infeksiya oʻchogʻi toʻliq bartaraf etilgan boʻlsa, kasallikning klinik simptomlari mavjud boʻlmasa, uchuvchi tarkibiga quyidagi kardiologik tekshiruvlar oʻtkaziladi:

24 soatlik EKG-monitoring qorinchalarning murakkab ritm buzilishlari, oʻtkazuvchanlik buzilishlari yoki boʻlmachalar fibrillyatsiyasi ehtimolini aniqlash uchun;

yuklamali EKG sinamasi — jismoniy yuklama ostida yurak yetishmovchiligi yoki ishemik oʻzgarishlarni istisno qilish uchun;

ExoKG chap va oʻng qorinchalarning tuzilmaviy va funksional holatini baholash uchun.

Tekshiruvlarning barcha natijalari normada boʻlganda va ExoKGda chap hamda oʻng qorincha funksiyalarining buzilishi aniqlanmaganda, uchish ishiga yaroqlilik masalasi individual tartibda koʻrib chiqiladi va OML/TML cheklovlari qoʻllangan holda tibbiy xulosa berilishiga yoʻl qoʻyiladi.

93. Quyidagi koʻrsatkichlar mavjud boʻlgan nomzodlarga uchish ishiga yaroqsizlik haqida tibbiy xulosa chiqariladi:

aorta ildizining diametri > 5,0 sm (≥50 mm) boʻlganda;

chap qorinchani yakuniy diastolik oʻlchami (KDR LJ) > 6,5 sm boʻlganda;