O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi qaror qiladi:

O‘zbekiston Respublikasining 1997-yil 24-aprelda qabul qilingan “Tabiiy monopoliyalar to‘g‘risida”gi Qonuniga (O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 1997-yil, № 4—5, 106-modda; 1999-yil, № 1, 20-modda ) o‘zgartishlar va qo‘shimchalar kiritilib, u yangi tahrirda tasdiqlansin (ilova qilinmoqda).

Ushbu Qonunning maqsadi O‘zbekiston Respublikasi tovar bozorlarida tabiiy monopoliya subyektlarining faoliyati bilan bog‘liq bo‘lgan munosabatlarni tartibga solishdan, shuningdek iste’molchilar, davlat va tabiiy monopoliya subyektlari manfaatlarining mutanosibligini ta’minlashdan iboratdir.

Tabiiy monopoliyalar to‘g‘risidagi qonunchilik ushbu Qonun va boshqa qonunchilik hujjatlaridan iboratdir.

Agar O‘zbekiston Respublikasining xalqaro shartnomasida O‘zbekiston Respublikasining tabiiy monopoliyalar to‘g‘risidagi qonunchiligida nazarda tutilganidan boshqacha qoidalar belgilangan bo‘lsa, xalqaro shartnoma qoidalari qo‘llaniladi”;

Ushbu Qonunda quyidagi asosiy tushunchalar qo‘llaniladi:

tabiiy monopoliya — tovar bozorining holati bo‘lib, unda texnologik xususiyatlar tufayli muayyan tovarlar (ishlar, xizmatlar) turlariga (bundan buyon matnda tovarlar deb yuritiladi) bo‘lgan talabni qondirishning raqobatli sharoitlarini yaratish mumkin emas yoki iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq emas;

tabiiy monopoliya subyekti — tabiiy monopoliya sharoitida tovarlar ishlab chiqarish (realizatsiya qilish) bilan band bo‘lgan xo‘jalik yurituvchi subyekt (yuridik shaxs);

iste’molchi — tabiiy monopoliya subyekti ishlab chiqarayotgan tovarni olayotgan jismoniy yoki yuridik shaxs;

Tabiiy monopoliya subyektlarining faoliyati quyidagi sohalarda davlat tomonidan tartibga solinadi:

neft, neft mahsulotlari va gazni quvur orqali transportirovka qilish;

elektr va issiqlik energiyasini ishlab chiqarish hamda transportirovka qilish;

temir yo‘llar infratuzilmasidan foydalanish hisobga olingan holda temir yo‘llarda tashish;

umumiy erkin foydalaniladigan pochta aloqasi xizmatlari;

suv quvurlari va kanalizatsiya xizmati;

aeronavigatsiyalar, portlar va aeroportlar xizmatlari;

Quyidagilar tabiiy monopoliya subyektlari faoliyatini davlat tomonidan tartibga soluvchi organlardir:

O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi;

O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi vakolat bergan organ (bundan buyon matnda vakolatli organ deb yuritiladi).

Tabiiy monopoliya sharoitida ishlab chiqariladigan (realizatsiya qilinadigan) tovarlar (ishlar, xizmatlar) ro‘yxati vakolatli organ tomonidan belgilanadi.

Tabiiy monopoliya subyektlari faoliyatini tartibga solish quyidagi usullarda amalga oshiriladi:

narxlarni (tariflarni) yoki ularning eng yuqori (eng past) darajasini belgilash (o‘rnatish) vositasida narxlarni tartibga solish;

xizmat ko‘rsatilishi shart bo‘lgan iste’molchilarni aniqlash va (yoki) ularni tabiiy monopoliya subyektlari realizatsiya qiladigan tovar bilan to‘liq hajmda qondirishning imkoni bo‘lmagan taqdirda, ta’minlashning eng kam darajasini belgilash.

Tabiiy monopoliya subyektlari faoliyatini tartibga solish uchun qonunchilikka muvofiq boshqa usullar ham qo‘llanilishi mumkin.

Tabiiy monopoliya subyektlari faoliyatini tartibga soluvchi tegishli davlat organi tomonidan muayyan tabiiy monopoliya subyektiga nisbatan ushbu Qonunda va boshqa qonunchilik hujjatlaridan shart tutilgan tartibga solish usullarini qo‘llash to‘g‘risidagi qaror ishlab chiqarilayotgan (realizatsiya qilinayotgan) tovarlar sifatini oshirish va ularga bo‘lgan talabni qondirishdagi rag‘batlantiruvchi roli hisobga olingan holda uning faoliyatini tahlil qilish asosida qabul qilinadi. Bunda sarf-xarajatlarning qanchalik asosli ekanligi baholanadi va quyidagilar hisobga olinadi:

tovarlar ishlab chiqarish (realizatsiya qilish) chiqimlari, shu jumladan ish haqi, xomashyo va materiallar qiymati, qo‘shimchalar, xarajatlar;

soliqlar va boshqa majburiy to‘lovlar;

asosiy ishlab chiqarish vositalarining qiymati, ularni takror ishlab chiqarish uchun talab etiladigan investitsiyalarga bo‘lgan ehtiyoj, hamda amortizatsiya ajratmalari;

tovarlar turli narxlarda (tariflarda) realizatsiya qilinishi ehtimolidan kutilayotgan foyda;

iste’molchilar turli guruhlarining tovarlar ishlab chiqariladigan joydan olisligi;

ishlab chiqarilayotgan (realizatsiya qilinayotgan) tovarlar sifatining iste’molchilar talabiga muvofiqligi;

davlat dotatsiyalari va davlat yordamining boshqa chora-tadbirlari.

Muayyan tabiiy monopoliya subyektining faoliyatini tartibga solish usullarini qo‘llash to‘g‘risida qaror qabul qilayotganda tabiiy monopoliya subyektlari faoliyatini tartibga soluvchi organ tabiiy monopoliya subyekti tovarlarining iste’molchilari taqdim etgan axborotni ham ko‘rib chiqadi.

Tabiiy monopoliya subyektlari faoliyatida narxlarni tartibga solish vakolatli organ tomonidan amalga oshiriladi.

Tovarlarga narxlar (tariflar) belgilash uchun tabiiy monopoliya subyektlari O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi belgilangan tartibga muvofiq vakolatli organga narxlarning (tariflarning) loyihalarini hamda ular bo‘yicha hisob-kitoblarni taqdim etadilar.

Tabiiy monopoliya subyektlari tovarlariga taalluqli narxlar (tariflar) loyihalari vakolatli organ tomonidan iste’molchi mahsuloti narxlariga ularning ta’siri hisobga olingan holda bir oy muddat ichida ko‘rib chiqiladi.

Vakolatli organning narxlar (tariflar) bo‘yicha qarori tabiiy monopoliya subyektlari tomonidan ular kuchga kirishidan kamida o‘n besh kun avval ommaviy axborot vositalarida e’lon qilinadi.

Tabiiy monopoliya subyektlari tomonidan xizmat ko‘rsatilishi shart bo‘lgan iste’molchilarni aniqlash O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan amalga oshiriladi.

Tabiiy monopoliya subyektlari faoliyati ustidan davlat nazorati monopoliyaga qarshi davlat organi tomonidan amalga oshiriladi.

Monopoliyaga qarshi davlat organi:

iste’molchilarga realizatsiya qilinadigan tovarlarning hajmlari bo‘yicha shartnomalarga rioya etilishi ustidan;

tovarlar narxini belgilash hamda narxlarni (tariflarni) qo‘llash tartibiga rioya etilishi ustidan;

tabiiy monopoliya subyektlarining tashkil etilishi, qayta tashkil etilishi va tugatilishi ustidan nazoratni amalga oshiradi.

Monopoliyaga qarshi davlat organi:

davlat tomonidan tartibga solish va nazorat amalga oshirilayotgan tabiiy monopoliya subyektlarining Davlat reyestrini tuzadi va yuritadi;

tabiiy monopoliyalar tarmoqlarini tarkibiy jihatdan o‘zgartirish dasturlarini ishlab chiqadi va amalga oshiradi;

ushbu Qonunga rioya etilishini o‘z vakolati doirasida nazorat qiladi;

qonunchilikning buzilish faktlari yuzasidan o‘z vakolati doirasida qarorlar qabul qiladi;

tabiiy monopoliya subyektlariga bajarilishi majburiy bo‘lgan ko‘rsatmalar yuboradi;

mahalliy davlat hokimiyati organlariga bajarilishi majburiy bo‘lgan ular tomonidan ushbu Qonunga zid tarzda qabul qilingan hujjatlarni bekor qilish yoki o‘zgartirish to‘g‘risidagi ko‘rsatmalarni yuboradi;

ushbu Qonunni qo‘llash yoki buzish bilan bog‘liq bo‘lgan ishlarda sudga da’vo va ariza bilan murojaat etadi hamda ishlar sudda ko‘rib chiqilayotganda qatnashadi.

Monopoliyaga qarshi davlat organi o‘z vakolati doirasida yuridik shaxslar, shu jumladan chet el yuridik shaxslari, davlat boshqaruvi organlari va mahalliy davlat hokimiyati organlari tomonidan tabiiy monopoliyalar to‘g‘risidagi qonunchilikni buzganlik to‘g‘risidagi ishlarni ko‘rib chiqadi.

Nazorat vazifalarini amalga oshirish chog‘ida monopoliyaga qarshi organ tomonidan olingan materiallar, shu jumladan tabiiy monopoliya subyektlari faoliyatini tekshirish va tahlil qilishga doir materiallar, shuningdek yuridik va jismoniy shaxslar, davlat va xo‘jalik boshqaruvi organlari, mahalliy davlat hokimiyati organlarining murojaatlari hamda prokuratura organlarining taqdimnomalari tabiiy monopoliyalar to‘g‘risidagi qonunchilikni buzganlik to‘g‘risidagi ishlarni ko‘rib chiqish uchun asos bo‘ladi.

Tabiiy monopoliyalar to‘g‘risidagi qonunchilikni buzganlik to‘g‘risidagi ishlar bir oy muddatda ko‘rib chiqiladi.

Ko‘rib chiqilayotgan ishlar yuzasidan qaror xo‘jalik yurituvchi subyekt yoki boshqaruv organining vakillari hozirligida, shuningdek manfaatdor shaxslarning ishtirokida qabul qilinadi.

Ishni ko‘rib chiqish natijalari yuzasidan monopoliyaga qarshi davlat organining qarori (ko‘rsatmasi) u qabul qilingan kundan e’tiboran besh kundan kechiktirmay manfaatdor taraflarga jo‘natiladi hamda unda belgilangan muddatlarda ijro etilishi shart.

Monopoliyaga qarshi davlat organi zimmasiga yuklangan vazifalarni bajarish maqsadlarida uning mansabdor shaxslari mahalliy davlat hokimiyati organlaridagi, shuningdek tabiiy monopoliya subyektlaridagi mavjud bo‘lgan tabiiy monopoliya subyektlari faoliyatiga taalluqli ma’lumotdan moneliksiz foydalanish huquqiga ega bo‘ladilar.

Tabiiy monopoliya subyektlari, mahalliy davlat hokimiyati organlari monopoliyaga qarshi davlat organining talabiga binoan monopoliyaga qarshi davlat organi ushbu Qonundan shart tutilgan vazifalarni amalga oshirishi uchun zarur bo‘lgan hujjatlarni, tushuntirishlarni va boshqa ma’lumotni yozma yoki og‘zaki shaklda taqdim etishlari shart.

Monopoliyaga qarshi davlat organi tomonidan ushbu moddaga asosan olingan, tijorat siri bo‘lgan ma’lumotlar oshkor etilishi mumkin emas.

Tabiiy monopoliya subyektlari faoliyatini davlat tomonidan tartibga solishni joriy etish, o‘zgartirish yoki bekor qilish, shuningdek tartibga solish usullarini qo‘llash masalalari yuzasidan qarorlar O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi belgilagan tartibda qabul qilinadi.

Tabiiy monopoliya subyektlari faoliyatini davlat tomonidan tartibga solishni joriy etish, o‘zgartirish yoki bekor qilish masalalari davlat organlari, iste’molchilarning jamoat birlashmalari va xo‘jalik yurituvchi subyektlarning takliflari asosida ko‘rib chiqilishi mumkin.

Tabiiy monopoliyalar subyektlari quyidagi huquqlarga ega:

realizatsiya qilingan tovarlar haqini to‘lashni ta’minlamayotgan iste’molchilarga xizmat ko‘rsatishni qonunchilikda belgilangan tartibda rad etish;

tabiiy monopoliya sharoitlarida realizatsiya qilinadigan tovarlar narxlarini (tariflarini) vakolatli organni xabardor qilgan holda, barcha iste’molchilar uchun bir vaqtning o‘zida pasaytirish.

Tabiiy monopoliya subyektlari qonunchilikka muvofiq boshqa huquqlarga ham ega bo‘lishlari mumkin.

Tabiiy monopoliya subyektlari quyidagilarga majburdirlar:

monopoliyaga qarshi davlat organiga qonunchilikda belgilangan tartibda o‘z faoliyatlari to‘g‘risida hisobot taqdim etish;

o‘z tovarlari sotib olinishida iste’molchilarga teng sharoitlar yaratib berish. Barcha iste’molchilarga xizmat ko‘rsatish uchun quvvatlar yetarli bo‘lmagan hollarda tovarlar iste’molchilar o‘rtasida taqsimlanishini O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi qarorlariga muvofiq tartibga solish;

monopoliyaga qarshi davlat organining taqdimnomalariga binoan qonunchilikda belgilangan tartibda shartnomalarga o‘zgartishlar kiritish;

iste’molchilarning zarur hajmdagi va lozim darajadagi sifatli tovarlarni olishdan iborat huquqlari kamsitilishiga yo‘l qo‘ymaslik;

narxlarni (tariflarni) belgilash uchun vakolatli organga ishonchli axborot taqdim etish.

narxlar (tariflar) yoki ularning eng yuqori (eng past) darajalari tasdiqlanayotganda hisobga olinadigan asosiy vositalarni qonunchilikda belgilangan tartibda tanlov asosida xarid qilish;

tabiiy monopoliya sharoitlarida tovarlar ishlab chiqarish (realizatsiya qilish) uchun amalga oshiriladigan to‘g‘ridan-to‘g‘ri xarajatlarning alohida-alohida hisobini yuritish.

Tabiiy monopoliya subyektlari qonunchilikka muvofiq boshqa majburiyatlarga ham ega bo‘lishlari mumkin.

Tabiiy monopoliya subyektlariga quyidagilar man etiladi:

agar tabiiy monopoliya subyektining tegishli tovarlarni ishlab chiqarish (realizatsiya qilish) imkoniyati mavjud bo‘lsa, shunday tovarlarni ishlab chiqarish (realizatsiya qilish) yuzasidan ayrim iste’molchilar bilan shartnoma tuzishni rad etish;

tovarlar uchun vakolatli organ belgilagan miqdordan ortiq haq olish;

tabiiy monopoliya subyektlarining tovarlaridan foydalanish shartlarini tiqishtirish yoki tabiiy monopoliya subyektlarining tovarlari iste’molchilarini kamsitilishiga yoxud iste’molchilardan belgilangan narxlarda (tariflarda) hisobga olinmagan haq undirish evaziga daromad olishga olib keladigan boshqacha xatti-harakatlarni sodir etish.

tabiiy monopoliya sohasiga kiritilmagan tovarlar (ishlar, xizmatlar) bozoridagi raqobatni cheklash uchun tabiiy monopoliya holatidan foydalanish.

Tabiiy monopoliya subyektlari tovarlarining iste’molchilari quyidagi huquqlarga egadir:

tabiiy monopoliya subyektlarining tovarlarini vakolatli organ belgilangan narxlarda (tariflarda) sotib olish;

hayot, sog‘liq va mol-mulk uchun xavfli kamchiliklari bo‘lgan tovarlar, shuningdek tabiiy monopoliya subyektlarining g‘ayriqonuniy xatti-harakatlari (harakatsizligi) oqibatida yetkazilgan moddiy zarar to‘liq hajmda to‘lanishini va ma’naviy ziyon qoplanishini talab etish.

Iste’molchilar qonunchilikka muvofiq boshqa huquqlarga ham ega bo‘lishlari mumkin.

Tabiiy monopoliya subyektlari tovarlari iste’molchilarining huquqlarini himoya qilish tabiiy monopoliya subyektlari faoliyatini tartibga soluvchi davlat organlari, monopoliyaga qarshi davlat organi hamda boshqa maxsus vakil qilingan organlar tomonidan qonunchilikka muvofiq amalga oshiriladi.

Tabiiy monopoliyalar to‘g‘risidagi qonunchilikni buzganlikda aybdor shaxslar qonunda belgilangan tartibda javobgar bo‘ladi.

Tabiiy monopoliya subyektlari, davlat organlari, iste’molchilar, iste’molchilarning jamoat birlashmalari monopoliyaga qarshi davlat organining qarorlari (ko‘rsatmalari) ustidan bevosita sudga yoki bo‘ysunuv tartibida yuqori turuvchi organga yoxud mansabdor shaxsga shikoyat qilishga haqli.

Monopoliyaga qarshi davlat organining qarorlari (ko‘rsatmalari) ustidan bo‘ysunuv tartibida yuqori turuvchi organga yoxud mansabdor shaxsga shikoyat qilinishi sudga shikoyat qilish huquqini istisno etmaydi.

Monopoliyaga qarshi davlat organining qarorlari (ko‘rsatmalari) ustidan sudga shikoyat qilinishi ularning ijro etilishini sudning hal qiluv qarori qonuniy kuchga kirguniga qadar to‘xtatib turadi, bundan favqulodda vaziyatlar, epidemiyalar hamda aholining hayoti va sog‘lig‘iga boshqa haqiqiy xavf yuzaga kelishining oldini olish bilan bog‘liq bo‘lgan qarorlar (ko‘rsatmalar) mustasno.