O‘zbekiston Respublikasining “Aholining sanitariya-epidemiologik osoyishtaligi to‘g‘risida”gi Qonuni va O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 25-iyuldagi PF-6035-son “Koronavirus pandemiyasini yumshatish, aholining sanitariya-epidemiologik osoyishtaligi va salomatligini saqlash tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoniga muvofiq O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi huzuridagi Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qo‘mitasi qaror qiladi:

1. Mineral o‘g‘itlar ishlab chiqaradigan korxonalarga doir sanitariya qoidalari, normalari va gigiyena normativlari (0104-25-son SanQvaN) ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. O‘zbekiston Respublikasi Bosh davlat sanitariya vrachi tomonidan 1999-yil 12-oktabrda tasdiqlangan “Mineral o‘g‘itlar ishlab chiqaradigan korxonalar uchun sanitariya qoidalari” 0090-99-son SanQvaM o‘z kuchini yo‘qotgan deb topilsin.

3. Mazkur qaror O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Tadbirkorlik subyektlarining huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish bo‘yicha vakil, Qishloq xo‘jaligi vazirligi, Kambag‘allikni qisqartirish va bandlik vazirligi, Qurilish va uy-joy kommunal xo‘jaligi vazirligi, Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim o‘zgarishi vazirligi, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi O‘zbekiston texnik jihatdan tartibga solish agentligi hamda Savdo-sanoat palatasi bilan kelishilgan.

4. Ushbu qaror rasmiy e’lon qilingan kundan e’tiboran uch oy o‘tgach kuchga kiradi.

Ushbu sanitariya qoidalari, normalari va gigiyena normativlari (bundan buyon matnda sanitariya qoidalari deb yuritiladi) mineral o‘g‘itlar ishlab chiqaradigan korxonalarning (bundan buyon matnda korxonalar deb yuritiladi) joylashuvi va hududiga, korxona hududidagi atmosfera havosiga, mineral o‘g‘itlarning saqlanishi va tashilishiga, shuningdek xodimlarning shaxsiy gigiyenasiga qo‘yiladigan sanitariya-gigiyena talablarini belgilaydi.

1. Mazkur sanitariya qoidalarida quyidagi tushunchalardan foydalaniladi:

aholi punkti — huquqiy maqom, nom va chegara bilan belgilangan O‘zbekiston Respublikasi ma’muriy-hududiy birligi (shahar, shaharcha, qishloq, ovul);

mineral o‘g‘it — tayyorlangan yoki qazib olingan, tarkibida mineral shakldagi oziqlantiruvchi moddalar bo‘lgan o‘g‘itlar;

seliteb hudud — aholi punktidagi aholining yashashi, dam olishi, ijtimoiy-maishiy ehtiyojlarini qondirish uchun mo‘ljallangan hudud.

2. Korxonalarni aholi punkti joylashgan tomonga doimiy yoki mavsumiy esadigan shamol yo‘nalishi bo‘yicha joylashtirishga yo‘l qo‘yilmaydi.

3. Korxonalarni joylashtirish SHNQ 2.07.01-23 “Aholi punktlarining hududlarini rivojlantirish va qurishni shaharsozlik jihatidan rejalashtirish” shaharsozlik normalari va qoidalari (hisob raqami 261, 2024-yil 24-iyun) hamda SanQvaN 0350-17-son “O‘zbekiston Respublikasi aholi punktlarining atmosfera havosini muhofaza qilish bo‘yicha sanitariya normalari va qoidalari”ga asosan amalga oshiriladi.

4. Korxonalarni quyidagi hududlarda joylashtirishga yo‘l qo‘yilmaydi:

suv ta’minoti manbalari va suv quvurlari inshootlari joylashgan sanitariya-muhofaza zonasida;

aholi dam olish joylarida;

muhofaza etiladigan tabiiy hududlarda;

moddiy madaniy meros obyektlarining qo‘riqlanadigan tegralarida;

konchilik chiqindilari saqlanadigan va atrof-muhit hamda aholi uchun xavf tug‘dirishi mumkin bo‘lgan hududlarda;

organik va radioaktiv chiqindilar bilan ifloslangan hududlarda;

to‘g‘on yoki damba buzilishi natijasida suv bosishi ro‘y berishi mumkin bo‘lgan hududlarda;

o‘rmon xo‘jaligi hududlarida;

ta’lim va tibbiyot tashkilotlari joylashgan hududlarda.

5. Atmosfera havosini ifloslantirish xavfi I va II sinfga kiruvchi manbalari mavjud bo‘lgan korxonalarni shamol tezligi 1 m/s dan oshmaydigan hamda uzoq muddatli tumanlar kuzatiladigan hududlarda (yil davomida kunlarning 30 — 40 foizida, qish mavsumida esa kunlarning 50 — 60 foizidan ortig‘ida tuman hodisalari qayd etiladigan hududlar) joylashtirishga yo‘l qo‘yilmaydi.

6. Korxonaning bino va inshootlarini Sh-P-N shakllarda loyihalashga yo‘l qo‘yilmaydi.

7. Korxona sanitariya-muhofaza zonasining kengligini belgilashda sanitariya tasnifi, atmosfera havosining kutilayotgan ifloslanish darajasi va fizik ta’sirlari, shuningdek mazkur korxona joylashtirilgan hududdagi boshqa turdagi korxonalar uchun mineral o‘g‘itlar ishlab chiqaradigan korxonaning sanitariya-gigiyena jihatdan ta’sirini o‘rganish va baholash ishlari natijalari hisobga olinishi lozim.

8. Sanitariya-muhofaza zonasini quyidagi maqsadlarda tashkil etishga yo‘l qo‘yiladi:

korxona faoliyati natijasida yuzaga keladigan ta’sir omillari (atmosfera havosining ifloslanishi, shovqin, tebranish, nurlanish) darajalarini sanitariya-muhofaza zonasi chegarasidan tashqarida amal qiluvchi gigiyenik me’yorlargacha kamaytirishni ta’minlash;

korxona hududi va aholi turar-joylari o‘rtasida sanitariya-muhofaza va estetik to‘siqni tashkil qilish;

atmosfera havosini ifloslantiruvchi moddalarni assimilyatsiyalash va filtrlashni, shuningdek mikroiqlimning qulayligini oshirishni ta’minlovchi ko‘kalamzorlashtirishni tashkil qilish.

9. Sanitariya-muhofaza zonalarining masofalari quyidagicha bo‘lishi lozim:

aholi punkti bilan sig‘imi 50 t dan kam bo‘lgan mineral o‘g‘itlarni saqlash ombori orasida 100 m;

aholi punkti bilan sig‘imi 50 t dan 500 t gacha bo‘lgan mineral o‘g‘itlarni saqlash ombori orasida kamida 300 m;

aholi punkti bilan sig‘imi 500 t dan ortiq mineral o‘g‘itlarni saqlash ombori orasida kamida 500 m;

aholi punkti bilan korxona orasida 1000 m;

korxona bilan mineral o‘g‘itlardan foydalanuvchi issiqxona xo‘jaliklari orasida kamida 100 m;

korxona bilan qishloq xo‘jaligi ekinlari urug‘lariga kimyoviy moddalar (fungitsidlar, insektitsidlar) bilan ishlov beriladigan hududlar orasida kamida 300 m;

korxona bilan avtomobillarga yoqilg‘i quyish shoxobchasi orasida kamida 300 m;

korxona bilan uning atrofida joylashgan boshqa turdagi korxonalar orasida kamida 1000 m;

korxona bilan xo‘jalik-ichimlik, madaniy-maishiy suvdan foydalanish manbalari va baliqchilik xo‘jaligi havzalari orasida kamida 2 km.

Bunda, sanitariya-muhofaza zonasi korxona hududini kengaytirish uchun zaxira maydon bo‘lmasligi kerak.

10. Sanitariya-muhofaza zonasi hududini quyidagi hollarda kamaytirishga yo‘l qo‘yiladi:

korxona joylashgan hududdagi havo muhiti ifloslanishining holati yuzasidan kamida bir yillik laboratoriya kuzatuvlarining tahlil natijalariga ko‘ra yashash muhiti va havo muhiti tarkibidagi zararli moddalar konsentratsiyasi SanQvaN 0350-17-son “O‘zbekiston Respublikasi aholi punktlarining atmosfera havosini muhofaza qilish bo‘yicha sanitariya normalari va qoidalari”ga muvofiq bo‘lganda;

korxonaning faoliyati hajmi yoki turi o‘zgarganda (xavfli kimyoviy modda ishlab chiqarishdan kamroq xavfli mahsulot ishlab chiqarishga o‘tilganda), shunga mos ravishda xavflilik sinfi yuqori sinfdan pastroq sinfga o‘tganda;

korxonada shovqin SanQvaN 0325-16-son “Ish joylarida shovqinning ruxsat etilgan darajalari bo‘yicha sanitariya me’yorlari”, tebranish SanQvaN 0326-16-son “Ish joylaridagi umumiy va mahalliy tebranishlar uchun sanitariya me’yorlari” va elektromagnit nurlanish darajalari SanQvaN 0060-23-son “Radiochastotalarning elektromagnit maydonlari manbalari bilan ishlashning sanitariya qoidalari va normalari”ga (hisob raqami 227, 2023-yil 30-dekabr) muvofiq bo‘lganda.

11. Sanitariya-muhofaza zonasini quyidagi hollarda 5 — 10 barobargacha kengaytirishga yo‘l qo‘yiladi:

atmosfera havosi ifloslanishi mumkin bo‘lgan hududda aholi punktlarini korxonaga nisbatan shamol yo‘nalishiga teskari tomonda joylashtirishning imkoni bo‘lmaganda;

korxonadagi shovqin SanQvaN 0325-16-son “Ish joylarida shovqinning ruxsat etilgan darajalari bo‘yicha sanitariya me’yorlari”, tebranish SanQvaN 0326-16-son “Ish joylaridagi umumiy va mahalliy tebranishlar uchun sanitariya me’yorlari” va elektromagnit nurlanish darajalari SanQvaN 0060-23-son “Radiochastotalarning elektromagnit maydonlari manbalari bilan ishlashning sanitariya qoidalari va normalari”da (hisob raqami 227, 2023-yil 30-dekabr) belgilangan gigiyenik me’yorlardan oshib ketgan taqdirda;

korxonada yangi turdagi, aholi salomatligiga xavfi yetarlicha o‘rganilmagan mineral o‘g‘itlarni ishlab chiqarish boshlanganda;

korxona hududida shamollar guli (rumblar bo‘yicha shamol qaytalanishining grafik ifodasi) orqali ifloslantiruvchi moddalarni atmosfera havosiga tezda tarqatib yuboradigan sharoit (tumanli ob-havo) mavjud bo‘lganda;

atmosfera havosiga chiqariladigan turli xil zararli moddalarni tozalash usullari mavjud bo‘lmaganda yoki samarasiz bo‘lganda.

12. Korxona hududi mustaqil, yopiq, yaxlit bo‘lishi, uning ichidan umumiy foydalanishdagi transport yoki suv yo‘llari o‘tmasligi lozim.

13. Korxona hududidagi umumiy xususiyatlari o‘xshash bo‘lgan binolar va inshootlarni bir-biriga yaqin joylashtirishga yo‘l qo‘yiladi.

14. Korxona hududi funksional xususiyatlarga ko‘ra quyidagi hududlarga ajratilishi kerak:

ishlab chiqarish;

yordamchi;

ma’muriy-xo‘jalik.

Bunda, ushbu hududlar o‘lchamlari korxonaning ishlab chiqarish quvvatidan kelib chiqib belgilanishi lozim.

Korxona hududida shamollar guli hisobga olinishi va sanoat chiqindilari uchun joylar shamol esmaydigan tomonda joylashtirilishi kerak.

15. Ishlab chiqarish hududini joylashtirishda foydalaniladigan moddalarning toksiklik va fizik-kimyoviy xususiyatlari hisobga olinishi kerak.

16. Ma’muriy-xo‘jalik hududi seliteb hududdan keluvchi xodimlarning asosiy qismi korxonaga o‘tuvchi yo‘lga yaqin joylashtirilishi kerak.

17. Korxona hududida joylashgan binolar gaz, chang, shovqindan izolyatsiyalanishi, kimyoviy zararli ta’sirdan himoya qilinishi va ko‘kalamzorlashtirilishi kerak.

18. Korxona hududida ishlab chiqarishning zararli ta’siri kam bo‘lgan hamda xodimlar dam olishi uchun ko‘kalamzorlashtirilgan maydonlar tashkil qilinishi kerak.

19. Korxonani seliteb hududga nisbatan joylashtirishda quyidagilar inobatga olinishi lozim:

korxonaning atmosfera havosiga ajratib chiqaradigan gazlar, aerozollar tarkibi va sanitariya-gigiyenik tasnifiga ko‘ra xavflilik sinfi;

korxonadan ifloslangan havoni ajratib chiqaradigan quvurning balandligi;

atmosfera havosini ifloslantiruvchi har bir manbaning atmosfera havosiga ta’sirining umumiy zarar darajasi;

havoga eng ko‘p va xavfli ta’sir ko‘rsatuvchi moddalar (dominant moddalar) ajratib olinib, ularni xavfsiz miqdorgacha kamaytirish uchun zarur bo‘lgan toza havo hajmi.

20. Korxonaning ochiq maydonlarida joylashtiriladigan uskunalarni shamol oqimi natijasida havoda chang, gaz yoki boshqa zararli moddalar to‘planishiga sabab bo‘ladigan hududlarda joylashtirilishiga yo‘l qo‘yilmaydi.

21. Korxona hududidagi atmosfera havosida zararli moddalar miqdori SanQvaN 0294-11-son “Ish o‘rni havosidagi zararli moddalarning ruxsat etilgan konsentratsiyalarining gigiyenik normativlari”da belgilangan ruxsat etilgan konsentratsiyaning 30 foizidan oshmasligi kerak.

22. Korxona hududidan tashqaridagi atmosfera havosida zararli moddalar miqdori SanQvaN 0294-11-son “Ish o‘rni havosidagi zararli moddalarning ruxsat etilgan konsentratsiyalarining gigiyenik normativlari”da belgilangan ruxsat etilgan konsentratsiyadan oshmasligi kerak.

23. Korxonaning tashlamalari atmosfera havosiga chiqarilishidan oldin chang, bug‘ va gazlardan tozalanishi kerak.

24. Ishlab chiqarish hududidagi havoning ifloslanish darajasini pasaytirish uchun quyidagilar amalga oshirilishi lozim:

quriladigan binoning enini kamida 8 — 10 qavatli binoning balandligiga teng qilib loyihalashtirish;

binolar hamda ochiq maydonlarda qator qilib joylashtirilgan uskunalarning asosiy uzun tomonini (uzun o‘qi) hududda eng ko‘p esadigan shamol yo‘nalishiga parallel qilib joylashtirish;

dudbo‘rondan chiqadigan tashlamalar binolar yoki uskunalar atrofida hosil bo‘ladigan aylanma havo oqimlariga tushib qolmasligini va dudbo‘ron balandligi u joylashgan bino balandligidan yoki yonida turgan uskunalar balandligidan kamida 1,8 barobar balandroq bo‘lishini ta’minlash.

25. Korxonalar hududidagi havoda zararli moddalar miqdori SanQvaN 0294-11-son “Ish o‘rni havosidagi zararli moddalarning ruxsat etilgan konsentratsiyalarining gigiyenik normativlari”da belgilangan ruxsat etilgan konsentratsiyadan oshib ketsa, o‘zi ogohlantirish beradigan jihozlar (gaz analizatorlar yoki detektorlar) o‘rnatilishi lozim.

26. Korxonalarni suv bilan ta’minlashda SHNQ 2.04.02-19 “Suv ta’minoti. Tashqi tarmoqlar va inshootlar” shaharsozlik normalari va qoidalariga rioya qilinishi lozim.

27. Korxonalardagi ichimlik suvining sifati O‘zMSt 133:2024 “Ichimlik suvi. Gigiyenik talablar va sifatini nazorat qilish” hamda O‘zMSt 134:2024 “Markazlashtirilgan xo‘jalik-ichimlik suvi bilan ta’minlash manbalari. Gigiyenik, texnikaviy talablar va tanlash qoidalari”ga muvofiq bo‘lishi kerak.

28. Korxonaga ichimlik suvi faqat ichimlik suvi uchun foydalaniladigan quvurlar orqali yetkazib berilishi shart.

29. Texnologik ehtiyojlar uchun foydalanilgan sanoat suvlari kimyoviy jarayonlarning barqarorligi va oqova suvlarning xavfsizligini ta’minlaydigan darajada tozalanishi lozim.

30. Ishlab chiqarishda hosil bo‘lgan oqova va texnologik suvlar tarkibidagi zaharli moddalar to‘liq yo‘q qilinguniga qadar tozalanishi kerak.

31. Korxonalardan chiqayotgan oqova suvlarning ifloslanish darajalari SanQvaN 0083-24-son “Yer osti va yer usti suv obyektlarini muhofaza qilish bo‘yicha sanitariya qoidalari, normalari va gigiyena normativlari”da (hisob raqami 321, 2024-yil 13-dekabr) keltirilgan darajalardan oshgan taqdirda, oqova suvlarni zararsizlantirmasdan yer osti va yer usti suv obyektlariga oqizishga yo‘l qo‘yilmaydi.

32. Korxonaning oqova suvlarini chiqarib yuborishda QMQ 2.04.03-19 “Kanalizatsiya. Tashqi tarmoqlar va inshootlar”ga rioya qilinishi zarur.

33. Korxonada ishlab chiqarish hududidagi havoni tashqi havo bilan almashtirib, uning sifatini ta’minlash uchun ventilyatsiya tizimi o‘rnatilishi lozim.

34. Ventilyatsiya tizimi korxonalarda zararli gazlar va bug‘lar, chang, shuningdek ortiqcha issiqlikni chiqarib yuborish uchun mo‘ljallangan bo‘lishi kerak.

Bunda, umumiy ventilyatsiya tizimiga qo‘shimcha ravishda mahalliy ventilyatsiya tizimi alohida shamollatish tizimi sifatida loyihalanishi lozim.

35. Chang hosil bo‘lishiga qarshi kurashish uchun mahalliy ventilyatsiya tizimidan foydalanish kerak.

36. Changlangan havoni olib ketuvchi aspiratsiya quvurlari imkon qadar qisqa bo‘lishi va quyoshga nisbatan kamida 45° qiyalik burchagida o‘rnatilishi kerak.

Agar qiyalik burchagi 45° dan pastroq bo‘lgan quvurlardan foydalanish zarur bo‘lsa, quvurlar undagi havo tezligi chang tushishining oldini olishini hisobga olgan holda tanlanishi kerak.

37. Chang-havo aralashmasini olib ketuvchi quvurlar ularni cho‘kayotgan changdan tozalash uchun zich yopilgan tuynuklar bilan jihozlangan bo‘lishi kerak.

38. Chang va havo oqimida suyuqlikka aylanib tomchi bo‘lib tushadigan bug‘larni olib ketuvchi quvurlarni umumiy ventilyatsiya tizimiga ulashga yo‘l qo‘yilmaydi.

39. Mahalliy ventilyatsiya tizimini ammiak va karbamid uchun mo‘ljallangan nasoslarga hamda ammiak namunalarini olish joylariga o‘rnatishga yo‘l qo‘yiladi.

40. Mahalliy ventilyatsiya tizimini loyihalashda zararli tashlamalarni to‘liq yopiq qoplama bilan ushlab qolish imkoni bo‘lmasa, zonali ventilyatsiyadan (faqat xavfli moddalar ajraladigan joyni alohida shamollatadigan ventilyatsiya) foydalanishga yo‘l qo‘yiladi.

41. Himoya qoplamalari orqali so‘rilgan havo hajmi ochiq joylardagi havoning harakat tezligidan kelib chiqib quyidagicha bo‘lishi kerak:

to‘liq himoyali qoplamalarda — 0,6 — 1,0 m/s;

zonali ventilyatsiya nasoslarining zichligini ta’minlovchi qismlarda (salnik) — 2,0 — 1,5 m/s.

42. Mahalliy ventilyatsiya tizimi ishlamay qolsa, u bilan bog‘liq texnologik uskunalar ham to‘xtatilishi lozim.

43. Ventilyatsiya tizimida havo chiqarish joyini tanlashda undagi chang va gazlar miqdori ish joyi uchun SanQvaN 0294-11-son “Ish o‘rni havosidagi zararli moddalarning ruxsat etilgan konsentratsiyalarining gigiyenik normativlari”da belgilangan ruxsat etilgan konsentratsiyaning 30 foizidan oshmasligi inobatga olinishi lozim.

44. Ventilyatorlar va havo olib ketuvchi quvurlar yemirilishga qarshi himoya qoplamalar (zanglamaydigan po‘lat, maxsus emal, plastmassa qoplama, rezina) bilan qoplanishi kerak.

45. Korxonalarni isitish SHNQ 2.04.05-22 “Isitish, ventilyatsiya va konditsiyalash” shaharsozlik normalari va qoidalariga (hisob raqami 287, 2024-yil 11-sentabr) muvofiq amalga oshirilishi kerak.

46. Korxonalarni umumiy yoritish uchun svetodiodli, galogenli lampalardan foydalanish kerak.

47. Umumiy yoritish uchun quyidagi holatlarda cho‘g‘lanma lampalardan foydalanishga yo‘l qo‘yiladi:

aniqlik talab qilmaydigan ishlab chiqarish jarayonlari uchun yorug‘likni ta’minlashda;

chiroq qo‘yib bo‘lmaydigan joylarni (o‘tish yo‘laklari, maydonchalar, katta uskuna yonlari) yoritishda.

48. Ish joyidagi shovqin darajasi SanQvaN 0325-16 “Ish joylarida ruxsat etilgan shovqin darajasi bo‘yicha sanitariya normalari”, tebranish darajasi esa SanQvaN 0326-16 “Ishchi joylarda umumiy va lokal tebranishlarni sanitariya normalari”ga muvofiq bo‘lishi lozim.

49. Texnologik jarayonlar va jihozlar xodimlarning mehnat sharoitini yaxshilash va ishlab chiqarishdagi zararli ta’sirlarni kamaytirishga xizmat qilishi kerak.

50. Mineral o‘g‘it ishlab chiqarish jarayoni uzluksiz amalga oshirilishi lozim.

Bunda, ishlab chiqarish jarayonlarining uzluksizligini ta’minlash maqsadida quyidagi chora-tadbirlar amalga oshirilishi lozim:

jarayonlarni avtomatik va mexanik uskunalar yordamida amalga oshirish;

qo‘lda ishlov berishni kamaytirish;

ochiq maydonda o‘rnatilgan uskunalarda yomg‘ir, qor, chang yig‘ilib qolmasligi uchun ularni muntazam tozalash;

ishlab chiqarishdagi eritma yoki aralashmalarning kislotalilik yoki ishqoriylik darajasini muntazam ravishda o‘lchash;

tayyor yoki yarim tayyor mahsulotdan namunalarni olib, laboratoriyada tekshirish.

51. Texnologik jihozlar va kommunikatsiyalarni joylashtirish, ko‘tarish hamda tashish maxsus texnik vositalar (kranlar, liftlar, avtogidropodyomniklar, yuk ko‘taruvchi mexanizmlar yoki maxsus aravachalar) yordamida amalga oshirilishi kerak.

52. Korxonada hosil bo‘lgan chiqindi suvlar (yomg‘ir suvlari, texnologik eritmalar yoki ishlatilgan suvlar) maxsus mexanizmlar yordamida tozalanishi kerak.

53. Texnologik jihozlar joylashtirilgan maydonlardagi pollarda yomg‘irlar va chiqindi suvlarning yig‘ilib qolishining oldini olish maqsadida pollar qiyaliklarga ega bo‘lishi kerak.

54. Korxona hududidagi chang ajratadigan ish joylarini tozalash oson bo‘lishi uchun devor va pollar silliq, to‘siq elementlari yumaloq bo‘lishi kerak.

55. Sintez va distillash bo‘limlari, nasoslar, qayta ishlash va qadoqlash amalga oshiriladigan xonalarning devorlari va shiftlarining ichki yuzasi kimyoviy moddalarning ta’siridan himoya qilish uchun turg‘un laklar va bo‘yoqlar bilan qoplangan bo‘lishi kerak.

56. Ishlab chiqarish hududidagi xonalarning pollari oson yuvilishi uchun qalin keramik plitalardan tayyorlangan bo‘lishi kerak.

57. Ochiq maydonda o‘rnatilgan texnologik jihozlarga xizmat ko‘rsatish masofadan boshqariladigan statsionar pultlar orqali amalga oshirilishi kerak.

Bunda, pultlar tabiiy yorug‘lik, mexanik shamollatish va dudbo‘ron ventilyatsiya tizimi mavjud bo‘lgan xonalarda joylashtirilishi lozim.

58. Zararli gazlar va bug‘larni ajratish manbai bo‘lgan barcha qurilmalar germetiklangan yoki ustki qismi himoyalangan bo‘lishi kerak.

59. Nasosning ulanuvchi (birlashtiriluvchi) qismlari, gardishlari soz holatda bo‘lishi lozim.

60. Bosim va haroratdan qat’i nazar, ammiakni va tarkibida 25 foizdan ortiq ammiakni tutuvchi vositalarni tashishda quvurlardagi ulangan qismlar yuzasi bir-biriga zich birikkan bo‘lishi lozim.

61. Tayyor mahsulotning haroratini pasaytirish va gazlardagi desorbsiya jarayonlarining intensivligini kamaytirish uchun texnologik sxemada keltirib o‘tilgan sovutgichlardan foydalanilishi kerak.

62. Yemirilishga uchrashi mumkin bo‘lgan texnologik jihozlar austenit (yuqori yemirilishga chidamli) sinfiga mansub po‘latlardan tayyorlanishi kerak.

Bunda, po‘latlar tarkibida ferrit miqdori sintez tuguni uchun 3 foizdan, birinchi bosqich distillash tuguni uchun 5 foizdan oshmasligi kerak.

63. Distillashning birinchi bosqichi uskunalari va ularning kimyoviy reaksiyalar sodir bo‘ladigan tugunlari yiliga kamida ikki marta tekshirilishi kerak.

64. Changlanishning oldini olish uchun tashuvchi lentalarning (materialni bir joydan ikkinchi joyga tashish uchun ishlatiladigan harakatlanuvchi transport vositasi) tezligi 0,6 m/s dan oshmasligi kerak.

65. Tashuvchi lentalarning orqa tomoniga mahsulot yopishib qolmasligi va yerga to‘kilmasligi uchun maxsus qirg‘ichlar yoki cho‘tkalar o‘rnatilishi kerak.

66. Tayyor mahsulotning bunkerlarda qolib ketishining oldini olish uchun bunkerning konus qismi devorlarining burchaklariga vibratorlar o‘rnatilishi kerak.

67. Tayyor mahsulotni miqdoriy jihatdan taqsimlash mahalliy ventilyatsiya tizimi bilan jihozlangan o‘zi taqsimlaydigan uskunalar orqali amalga oshirilishi kerak.

68. Tayyor mahsulotning tashuvchi lentalardan tushish balandligi 0,5 m dan oshmasligi kerak.

69. Changni tozalash bilan bog‘liq texnologik jihozlar to‘liq germetiklangan yoki yarim germetik bo‘lgan va ish joyiga chang tushishining oldini olish uchun mahalliy ventilyatsiya tizimi bilan ta’minlangan bo‘lishi kerak.

70. Ishlab chiqarish hududida joylashgan tashuvchi lentalar butun uzunligi bo‘ylab himoya qoplami bilan qoplanishi kerak.

71. Mahsulotning lentadan bunkerlarga tushadigan joylari qoplama bilan jihozlanishi va aspiratsiya tizimi (zararli chang yoki gazlarni havo orqali yig‘ib olib, xavfsiz tarzda chiqarish) orqali chang chiqishining oldi olinishi lozim.

72. Tayyor mahsulotning sifatini pasaytirmasligi uchun mahsulotning namligi 0,7 — 1,0 foiz oralig‘ida bo‘lishi kerak.

73. Texnologik jihozlar, gaz tashlamalari va quvurlarning yuqori haroratga ega bo‘lgan yuzalari issiqlikdan himoya qiluvchi qoplama bilan qoplanishi va bunda yuzaning harorati 45°C dan oshmasligi lozim.

74. Texnologik jihozlarga tashqi muhit ta’sirini kamaytirish maqsadida jihozlar himoya qoplamalari bilan qoplanishi, texnologik jarayonni avtomatik boshqaruvchi tizimlar o‘rnatilishi va issiqlik izolyatsiyasi ta’minlanishi lozim.

75. Turli xil mehnat sharoitlariga ega bo‘lgan texnologik jarayonlarni imkon qadar bir-biridan ajratish uchun quyidagi chora-tadbirlar amalga oshirilishi lozim:

qavatlar orasida ochiq tirqishlar va panjarali qoplamalar bo‘lishiga yo‘l qo‘ymaslik;

tirqishlarni oson olinadigan (suriladigan, aylanadigan) tavaqalar bilan jihozlash;

qo‘shni xonalarga o‘tish uchun barcha o‘tish joylariga o‘z-o‘zidan yopiladigan eshiklarni o‘rnatish;

quvurlar va boshqa jihozlarning oraliq qavatlar orqali o‘tadigan joylardagi bo‘shliqlarni yopish.

76. Boshqaruv pultlari xavfsiz xonaga yoki alohida binoga joylashtirilishi, ular ishlab chiqarishning zararli ta’sirlaridan himoya qilingan bo‘lishi kerak.

77. Granulyatsion minoradan (jarayonni amalga oshiradigan uskuna yoki bino) tushiriladigan joyda xodimlar jarayonni qulay va xavfsiz kuzata oladigan, havosi toza va isitiladigan xona bo‘lishi kerak.

78. Ma’muriy-xo‘jalik hududidagi binolarda maxsus ish kiyimlari va poyafzallarni quritish uchun kameralar, shuningdek chilangarlar uchun isitish tizimiga ega xonalar ajratilishi kerak.

Bunda, xonalarni nurlanish darajasi 280 — 350 W/m² (0,4-0,5 kal/sm²/min) bo‘lgan statsionar nurli issiqlik manbalari bilan jihozlashga yo‘l qo‘yiladi.

79. Texnologik jihozlarni ta’mirlash u tozalangandan va zararsizlantirilgandan keyin amalga oshirilishi kerak.

80. O‘zidan issiqlik chiqaradigan texnologik jihozlar ish joyi uchun optimal havo harorati chegaralaridan 2°C dan yuqori bo‘lmagan haroratgacha sovutilishi kerak.

81. Ta’mirlash va tozalash uchun texnologik jihozlarni ochishdan oldin ularni inert gaz bilan, keyin toza havo bilan tozalash va suv bilan yuvish kerak.

Bunda, ta’mirlash va tozalash ishlari dudbo‘ron qurilmasi ishchi holatda bo‘lgandagina amalga oshirilishi lozim.

82. Yilning sovuq mavsumida ochiq maydonlarda ta’mirlash ishlarini olib borish uchun ko‘chma himoyalovchi to‘siqlar (himoya qutilari, shirma), xodimlar isinib olishlari uchun qurilmalar bo‘lishi kerak.

83. Ochiq maydonlarda rejali-profilaktik ta’mirlash ishlari yilning issiq davriga rejalashtirilishi kerak.

84. Qadoqlanmagan mineral o‘g‘itlarni saqlash uchun maxsus yopiq binolar (omborxonalar) yoki sig‘imlardan (siloslar) foydalanish lozim.

85. Sanitariya-muhofaza zonasida mineral o‘g‘itlarga mo‘ljallangan omborxonalarni (bundan buyon matnda omborxonalar deb yuritiladi) joylashtirishga yo‘l qo‘yilmaydi.

86. Omborxonalar aholi punktlari, ishlab chiqarish va qishloq xo‘jaligi korxonalari hamda odamlar gavjum hududlardan shamol yo‘nalishiga teskari tomonda joylashtirilishi lozim.

87. Omborxonalarning bino va inshootlari avtomobil va temir yo‘llardan (kirish yo‘llaridan tashqari) kamida 60 m uzoqlikda bo‘lishi kerak.

88. Quruq mineral o‘g‘itlar saqlanadigan omborxona binolarining yong‘inga qarshi devorlar bilan o‘ralgan qavat yuzasining ruxsat etilgan o‘lchamlari SHNQ 2.09.11-22 “Quruq ma’danli o‘g‘itlar va o‘simliklarni kimyoviy himoyalash vositalari omborlari” shaharsozlik normalari va qoidalariga (hisob raqami 272, 2024-yil 14-avgust) muvofiq bo‘lishi lozim.

89. Mineral o‘g‘itlarning fizik-mexanik va kimyoviy xususiyatlarini saqlash uchun ularning sutkalik zaxirasini vaqtincha maydonchalarda (dalada) saqlashga yo‘l qo‘yiladi.

90. Mineral o‘g‘itlarni saqlashda quyidagi chora-tadbirlar nazarda tutilishi zarur:

ularning butligini (miqdori va iste’mol xususiyatlarining o‘zgarmasligini) ta’minlash;

inson organizmiga zararli ta’sir ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan saqlanayotgan moddalar bilan xodimlarning aloqasini bartaraf etish yoki uni kamaytirish;

xavfli va zararli ishlab chiqarish omillarining manbai bo‘lgan chiqindilarni o‘z vaqtida utilizatsiya qilish, atrof-muhitga zarar yetkazilishiga yo‘l qo‘ymaslik;

yong‘in-portlash xavfi mavjud bo‘lgan o‘g‘itlarni SHNQ 2.09.11-22 “Quruq ma’danli o‘g‘itlar va o‘simliklarni kimyoviy himoyalash vositalari omborlari” shaharsozlik normalari va qoidalariga (hisob raqami 272, 2024-yil 14-avgust) muvofiq saqlash.

91. Mineral o‘g‘itlarni yassi tagliklar (paddonlar) ustiga qoplarda besh qator qilib uch qavatda joylashtirishga yo‘l qo‘yiladi.

92. Qoplanmagan mineral o‘g‘itlarni uyib qo‘yilgan uyumlar holida saqlashga va omborlarda quyidagicha joylashtirishga yo‘l qo‘yiladi:

o‘g‘itlar sifatining buzilishiga olib keladigan ta’sirning oldini olish uchun — azotli, kaliyli, fosforli o‘g‘itlarni bir joyda yonma-yon;

karbamidni namlanib qolishining oldini olish uchun superfosfat va boshqa murakkab mineral o‘g‘itlar bilan birga bir joyda yonma-yon bo‘lmagan holatda.

93. Ombor devori bilan mineral o‘g‘itlar taxlami orasidagi masofa 60 — 100 m atrofida bo‘lishi kerak.

94. Omborxonalarda mineral o‘g‘itlar bilan bog‘liq ishlar individual himoya vositalarini qo‘llagan holda amalga oshirilishi lozim.

95. Suyuq mineral o‘g‘itlar (ammiakli suv, ugleammiakat, suyuq kompleks mineral o‘g‘itlar) suyuq holda, konteyner va idishlarda temir yo‘l va avtomobil transportida tashilishi shart.

96. Qadoqlangan suyuq kompleks mineral o‘g‘itlar transport o‘ramlarida taglikda, konteynerlar yoki idishlarda temir yo‘l va avtomobil transportida tashilishi lozim.

97. Suyuq mineral o‘g‘itlarni tashish uchun sig‘imlarni to‘ldirishda yo‘l davomida haroratning ehtimoliy o‘zgarishi natijasida mahsulot hajmining kengayishi inobatga olinishi kerak.

98. Qattiq mineral o‘g‘itlar yopiq va yarim ochiq temir yo‘l vagonlarida va avtomobil transportida tashilishi lozim.

99. Qattiq mineral o‘g‘itlarni o‘tish joylari, tor yo‘laklarda, elektr tarmog‘i, tok o‘tkazuvchi simlar yaqiniga, ombor eshiklari va derazalari orqasiga taxlab qo‘yishga yo‘l qo‘yilmaydi.

100. Polimer qoplamali yumshoq konteynerlarga qadoqlangan qattiq mineral o‘g‘itlarni yarim ochiq vagonlarda va avtomobil transportida bortini yopmagan holda tashishga yo‘l qo‘yiladi.

101. Qadoqlanmagan qattiq mineral o‘g‘itlarni faqat sanoatda qayta ishlaydigan va ishlab chiqarish jarayonida reagent (material) sifatida foydalanadigan korxonalarga maxsus sochiluvchan moddalarni tashishga mo‘ljallangan vagonlar va avtomobil transportida tashishga yo‘l qo‘yiladi.

102. Polimer qoplarga qadoqlangan qattiq mineral o‘g‘itlarni avtomobil transporti bortini yopmagan holda tashishga yo‘l qo‘yiladi.

103. Mineral o‘g‘itlar bilan ishlovchi xodimlar zaharlanishining oldini olish uchun texnologik jihozlarni polimerlardan tozalash va reaktorlarni ta’mirlashda qo‘l mehnatidan foydalanishga va xodimning qurilma ichida bo‘lishiga yo‘l qo‘yilmaydi.

104. Agressiv va o‘yuvchi suyuqliklar (akril, metakril, sulfat kislotalari, izotsianatlar, stirol, fenol) oqadigan quvurlardagi zichlagichlarni almashtirish jarayonida xodimlarning ifloslangan zichlagichlar bilan bevosita aloqada bo‘lishiga yo‘l qo‘yilmasligi lozim.

105. Shaxsiy himoya vositalari to‘g‘ri qo‘llanilishi, shuningdek har bir foydalanishdan so‘ng tozalanishi lozim.

106. Mineral o‘g‘itlar bilan ishlovchi xodimlar tomonidan quyidagi shaxsiy gigiyena qoidalariga rioya qilinishi lozim:

qo‘llar va tananing ochiq qismlarini zararsizlantiruvchi eritmalar bilan yaxshilab yuvish;

kimyoviy moddalar bilan ishlagandan keyin dush qabul qilish.

107. Ish jarayonida chekish va ovqatlanishga yo‘l qo‘yilmaydi.

108. Mineral o‘g‘itlar bilan ishlovchi xodimlar ko‘z va yuzni himoyalashda quyidagi vositalardan foydalanishi lozim:

yon tomondan himoyalangan himoya ko‘zoynaklari;

himoya yuz qalqonlari.

109. Mineral o‘g‘it aerozoli havoda uzoq vaqt saqlanib qolinishini inobatga olgan holda zaharlanishdan saqlanish maqsadida respirator yoki maxsus yarim niqoblardan foydalanilishi lozim.