Oʻzbekiston Respublikasining “Aholining sanitariya-epidemiologik osoyishtaligi toʻgʻrisida”gi Qonuni va Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 25-iyuldagi PF-6035-son “Koronavirus pandemiyasini yumshatish, aholining sanitariya-epidemiologik osoyishtaligi va salomatligini saqlash tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi Farmoniga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi huzuridagi Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qoʻmitasi qaror qiladi:

1. Mineral oʻgʻitlar ishlab chiqaradigan korxonalarga doir sanitariya qoidalari, normalari va gigiyena normativlari (0104-25-son SanQvaN) ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Oʻzbekiston Respublikasi Bosh davlat sanitariya vrachi tomonidan 1999-yil 12-oktabrda tasdiqlangan “Mineral oʻgʻitlar ishlab chiqaradigan korxonalar uchun sanitariya qoidalari” 0090-99-son SanQvaM oʻz kuchini yoʻqotgan deb topilsin.

3. Mazkur qaror Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Tadbirkorlik subyektlarining huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish boʻyicha vakil, Qishloq xoʻjaligi vazirligi, Kambagʻallikni qisqartirish va bandlik vazirligi, Qurilish va uy-joy kommunal xoʻjaligi vazirligi, Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vazirligi, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Oʻzbekiston texnik jihatdan tartibga solish agentligi hamda Savdo-sanoat palatasi bilan kelishilgan.

4. Ushbu qaror rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran uch oy oʻtgach kuchga kiradi.

Ushbu sanitariya qoidalari, normalari va gigiyena normativlari (bundan buyon matnda sanitariya qoidalari deb yuritiladi) mineral oʻgʻitlar ishlab chiqaradigan korxonalarning (bundan buyon matnda korxonalar deb yuritiladi) joylashuvi va hududiga, korxona hududidagi atmosfera havosiga, mineral oʻgʻitlarning saqlanishi va tashilishiga, shuningdek xodimlarning shaxsiy gigiyenasiga qoʻyiladigan sanitariya-gigiyena talablarini belgilaydi.

1. Mazkur sanitariya qoidalarida quyidagi tushunchalardan foydalaniladi:

aholi punkti — huquqiy maqom, nom va chegara bilan belgilangan Oʻzbekiston Respublikasi maʼmuriy-hududiy birligi (shahar, shaharcha, qishloq, ovul);

mineral oʻgʻit — tayyorlangan yoki qazib olingan, tarkibida mineral shakldagi oziqlantiruvchi moddalar boʻlgan oʻgʻitlar;

seliteb hudud — aholi punktidagi aholining yashashi, dam olishi, ijtimoiy-maishiy ehtiyojlarini qondirish uchun moʻljallangan hudud.

2. Korxonalarni aholi punkti joylashgan tomonga doimiy yoki mavsumiy esadigan shamol yoʻnalishi boʻyicha joylashtirishga yoʻl qoʻyilmaydi.

3. Korxonalarni joylashtirish SHNQ 2.07.01-23 “Aholi punktlarining hududlarini rivojlantirish va qurishni shaharsozlik jihatidan rejalashtirish” shaharsozlik normalari va qoidalari (hisob raqami 261, 2024-yil 24-iyun) hamda SanQvaN 0350-17-son “Oʻzbekiston Respublikasi aholi punktlarining atmosfera havosini muhofaza qilish boʻyicha sanitariya normalari va qoidalari”ga asosan amalga oshiriladi.

4. Korxonalarni quyidagi hududlarda joylashtirishga yoʻl qoʻyilmaydi:

suv taʼminoti manbalari va suv quvurlari inshootlari joylashgan sanitariya-muhofaza zonasida;

aholi dam olish joylarida;

muhofaza etiladigan tabiiy hududlarda;

moddiy madaniy meros obyektlarining qoʻriqlanadigan tegralarida;

konchilik chiqindilari saqlanadigan va atrof-muhit hamda aholi uchun xavf tugʻdirishi mumkin boʻlgan hududlarda;

organik va radioaktiv chiqindilar bilan ifloslangan hududlarda;

toʻgʻon yoki damba buzilishi natijasida suv bosishi roʻy berishi mumkin boʻlgan hududlarda;

oʻrmon xoʻjaligi hududlarida;

taʼlim va tibbiyot tashkilotlari joylashgan hududlarda.

5. Atmosfera havosini ifloslantirish xavfi I va II sinfga kiruvchi manbalari mavjud boʻlgan korxonalarni shamol tezligi 1 m/s dan oshmaydigan hamda uzoq muddatli tumanlar kuzatiladigan hududlarda (yil davomida kunlarning 30 — 40 foizida, qish mavsumida esa kunlarning 50 — 60 foizidan ortigʻida tuman hodisalari qayd etiladigan hududlar) joylashtirishga yoʻl qoʻyilmaydi.

6. Korxonaning bino va inshootlarini Sh-P-N shakllarda loyihalashga yoʻl qoʻyilmaydi.

7. Korxona sanitariya-muhofaza zonasining kengligini belgilashda sanitariya tasnifi, atmosfera havosining kutilayotgan ifloslanish darajasi va fizik taʼsirlari, shuningdek mazkur korxona joylashtirilgan hududdagi boshqa turdagi korxonalar uchun mineral oʻgʻitlar ishlab chiqaradigan korxonaning sanitariya-gigiyena jihatdan taʼsirini oʻrganish va baholash ishlari natijalari hisobga olinishi lozim.

8. Sanitariya-muhofaza zonasini quyidagi maqsadlarda tashkil etishga yoʻl qoʻyiladi:

korxona faoliyati natijasida yuzaga keladigan taʼsir omillari (atmosfera havosining ifloslanishi, shovqin, tebranish, nurlanish) darajalarini sanitariya-muhofaza zonasi chegarasidan tashqarida amal qiluvchi gigiyenik meʼyorlargacha kamaytirishni taʼminlash;

korxona hududi va aholi turar-joylari oʻrtasida sanitariya-muhofaza va estetik toʻsiqni tashkil qilish;

atmosfera havosini ifloslantiruvchi moddalarni assimilyatsiyalash va filtrlashni, shuningdek mikroiqlimning qulayligini oshirishni taʼminlovchi koʻkalamzorlashtirishni tashkil qilish.

9. Sanitariya-muhofaza zonalarining masofalari quyidagicha boʻlishi lozim:

aholi punkti bilan sigʻimi 50 t dan kam boʻlgan mineral oʻgʻitlarni saqlash ombori orasida 100 m;

aholi punkti bilan sigʻimi 50 t dan 500 t gacha boʻlgan mineral oʻgʻitlarni saqlash ombori orasida kamida 300 m;

aholi punkti bilan sigʻimi 500 t dan ortiq mineral oʻgʻitlarni saqlash ombori orasida kamida 500 m;

aholi punkti bilan korxona orasida 1000 m;

korxona bilan mineral oʻgʻitlardan foydalanuvchi issiqxona xoʻjaliklari orasida kamida 100 m;

korxona bilan qishloq xoʻjaligi ekinlari urugʻlariga kimyoviy moddalar (fungitsidlar, insektitsidlar) bilan ishlov beriladigan hududlar orasida kamida 300 m;

korxona bilan avtomobillarga yoqilgʻi quyish shoxobchasi orasida kamida 300 m;

korxona bilan uning atrofida joylashgan boshqa turdagi korxonalar orasida kamida 1000 m;

korxona bilan xoʻjalik-ichimlik, madaniy-maishiy suvdan foydalanish manbalari va baliqchilik xoʻjaligi havzalari orasida kamida 2 km.

Bunda, sanitariya-muhofaza zonasi korxona hududini kengaytirish uchun zaxira maydon boʻlmasligi kerak.

10. Sanitariya-muhofaza zonasi hududini quyidagi hollarda kamaytirishga yoʻl qoʻyiladi:

korxona joylashgan hududdagi havo muhiti ifloslanishining holati yuzasidan kamida bir yillik laboratoriya kuzatuvlarining tahlil natijalariga koʻra yashash muhiti va havo muhiti tarkibidagi zararli moddalar konsentratsiyasi SanQvaN 0350-17-son “Oʻzbekiston Respublikasi aholi punktlarining atmosfera havosini muhofaza qilish boʻyicha sanitariya normalari va qoidalari”ga muvofiq boʻlganda;

korxonaning faoliyati hajmi yoki turi oʻzgarganda (xavfli kimyoviy modda ishlab chiqarishdan kamroq xavfli mahsulot ishlab chiqarishga oʻtilganda), shunga mos ravishda xavflilik sinfi yuqori sinfdan pastroq sinfga oʻtganda;

korxonada shovqin SanQvaN 0325-16-son “Ish joylarida shovqinning ruxsat etilgan darajalari boʻyicha sanitariya meʼyorlari”, tebranish SanQvaN 0326-16-son “Ish joylaridagi umumiy va mahalliy tebranishlar uchun sanitariya meʼyorlari” va elektromagnit nurlanish darajalari SanQvaN 0060-23-son “Radiochastotalarning elektromagnit maydonlari manbalari bilan ishlashning sanitariya qoidalari va normalari”ga (hisob raqami 227, 2023-yil 30-dekabr) muvofiq boʻlganda.

11. Sanitariya-muhofaza zonasini quyidagi hollarda 5 — 10 barobargacha kengaytirishga yoʻl qoʻyiladi:

atmosfera havosi ifloslanishi mumkin boʻlgan hududda aholi punktlarini korxonaga nisbatan shamol yoʻnalishiga teskari tomonda joylashtirishning imkoni boʻlmaganda;

korxonadagi shovqin SanQvaN 0325-16-son “Ish joylarida shovqinning ruxsat etilgan darajalari boʻyicha sanitariya meʼyorlari”, tebranish SanQvaN 0326-16-son “Ish joylaridagi umumiy va mahalliy tebranishlar uchun sanitariya meʼyorlari” va elektromagnit nurlanish darajalari SanQvaN 0060-23-son “Radiochastotalarning elektromagnit maydonlari manbalari bilan ishlashning sanitariya qoidalari va normalari”da (hisob raqami 227, 2023-yil 30-dekabr) belgilangan gigiyenik meʼyorlardan oshib ketgan taqdirda;

korxonada yangi turdagi, aholi salomatligiga xavfi yetarlicha oʻrganilmagan mineral oʻgʻitlarni ishlab chiqarish boshlanganda;

korxona hududida shamollar guli (rumblar boʻyicha shamol qaytalanishining grafik ifodasi) orqali ifloslantiruvchi moddalarni atmosfera havosiga tezda tarqatib yuboradigan sharoit (tumanli ob-havo) mavjud boʻlganda;

atmosfera havosiga chiqariladigan turli xil zararli moddalarni tozalash usullari mavjud boʻlmaganda yoki samarasiz boʻlganda.

12. Korxona hududi mustaqil, yopiq, yaxlit boʻlishi, uning ichidan umumiy foydalanishdagi transport yoki suv yoʻllari oʻtmasligi lozim.

13. Korxona hududidagi umumiy xususiyatlari oʻxshash boʻlgan binolar va inshootlarni bir-biriga yaqin joylashtirishga yoʻl qoʻyiladi.

14. Korxona hududi funksional xususiyatlarga koʻra quyidagi hududlarga ajratilishi kerak:

ishlab chiqarish;

yordamchi;

maʼmuriy-xoʻjalik.

Bunda, ushbu hududlar oʻlchamlari korxonaning ishlab chiqarish quvvatidan kelib chiqib belgilanishi lozim.

Korxona hududida shamollar guli hisobga olinishi va sanoat chiqindilari uchun joylar shamol esmaydigan tomonda joylashtirilishi kerak.

15. Ishlab chiqarish hududini joylashtirishda foydalaniladigan moddalarning toksiklik va fizik-kimyoviy xususiyatlari hisobga olinishi kerak.

16. Maʼmuriy-xoʻjalik hududi seliteb hududdan keluvchi xodimlarning asosiy qismi korxonaga oʻtuvchi yoʻlga yaqin joylashtirilishi kerak.

17. Korxona hududida joylashgan binolar gaz, chang, shovqindan izolyatsiyalanishi, kimyoviy zararli taʼsirdan himoya qilinishi va koʻkalamzorlashtirilishi kerak.

18. Korxona hududida ishlab chiqarishning zararli taʼsiri kam boʻlgan hamda xodimlar dam olishi uchun koʻkalamzorlashtirilgan maydonlar tashkil qilinishi kerak.

19. Korxonani seliteb hududga nisbatan joylashtirishda quyidagilar inobatga olinishi lozim:

korxonaning atmosfera havosiga ajratib chiqaradigan gazlar, aerozollar tarkibi va sanitariya-gigiyenik tasnifiga koʻra xavflilik sinfi;

korxonadan ifloslangan havoni ajratib chiqaradigan quvurning balandligi;

atmosfera havosini ifloslantiruvchi har bir manbaning atmosfera havosiga taʼsirining umumiy zarar darajasi;

havoga eng koʻp va xavfli taʼsir koʻrsatuvchi moddalar (dominant moddalar) ajratib olinib, ularni xavfsiz miqdorgacha kamaytirish uchun zarur boʻlgan toza havo hajmi.

20. Korxonaning ochiq maydonlarida joylashtiriladigan uskunalarni shamol oqimi natijasida havoda chang, gaz yoki boshqa zararli moddalar toʻplanishiga sabab boʻladigan hududlarda joylashtirilishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

21. Korxona hududidagi atmosfera havosida zararli moddalar miqdori SanQvaN 0294-11-son “Ish oʻrni havosidagi zararli moddalarning ruxsat etilgan konsentratsiyalarining gigiyenik normativlari”da belgilangan ruxsat etilgan konsentratsiyaning 30 foizidan oshmasligi kerak.

22. Korxona hududidan tashqaridagi atmosfera havosida zararli moddalar miqdori SanQvaN 0294-11-son “Ish oʻrni havosidagi zararli moddalarning ruxsat etilgan konsentratsiyalarining gigiyenik normativlari”da belgilangan ruxsat etilgan konsentratsiyadan oshmasligi kerak.

23. Korxonaning tashlamalari atmosfera havosiga chiqarilishidan oldin chang, bugʻ va gazlardan tozalanishi kerak.

24. Ishlab chiqarish hududidagi havoning ifloslanish darajasini pasaytirish uchun quyidagilar amalga oshirilishi lozim:

quriladigan binoning enini kamida 8 — 10 qavatli binoning balandligiga teng qilib loyihalashtirish;

binolar hamda ochiq maydonlarda qator qilib joylashtirilgan uskunalarning asosiy uzun tomonini (uzun oʻqi) hududda eng koʻp esadigan shamol yoʻnalishiga parallel qilib joylashtirish;

dudboʻrondan chiqadigan tashlamalar binolar yoki uskunalar atrofida hosil boʻladigan aylanma havo oqimlariga tushib qolmasligini va dudboʻron balandligi u joylashgan bino balandligidan yoki yonida turgan uskunalar balandligidan kamida 1,8 barobar balandroq boʻlishini taʼminlash.

25. Korxonalar hududidagi havoda zararli moddalar miqdori SanQvaN 0294-11-son “Ish oʻrni havosidagi zararli moddalarning ruxsat etilgan konsentratsiyalarining gigiyenik normativlari”da belgilangan ruxsat etilgan konsentratsiyadan oshib ketsa, oʻzi ogohlantirish beradigan jihozlar (gaz analizatorlar yoki detektorlar) oʻrnatilishi lozim.

26. Korxonalarni suv bilan taʼminlashda SHNQ 2.04.02-19 “Suv taʼminoti. Tashqi tarmoqlar va inshootlar” shaharsozlik normalari va qoidalariga rioya qilinishi lozim.

27. Korxonalardagi ichimlik suvining sifati OʻzMSt 133:2024 “Ichimlik suvi. Gigiyenik talablar va sifatini nazorat qilish” hamda OʻzMSt 134:2024 “Markazlashtirilgan xoʻjalik-ichimlik suvi bilan taʼminlash manbalari. Gigiyenik, texnikaviy talablar va tanlash qoidalari”ga muvofiq boʻlishi kerak.

28. Korxonaga ichimlik suvi faqat ichimlik suvi uchun foydalaniladigan quvurlar orqali yetkazib berilishi shart.

29. Texnologik ehtiyojlar uchun foydalanilgan sanoat suvlari kimyoviy jarayonlarning barqarorligi va oqova suvlarning xavfsizligini taʼminlaydigan darajada tozalanishi lozim.

30. Ishlab chiqarishda hosil boʻlgan oqova va texnologik suvlar tarkibidagi zaharli moddalar toʻliq yoʻq qilinguniga qadar tozalanishi kerak.

31. Korxonalardan chiqayotgan oqova suvlarning ifloslanish darajalari SanQvaN 0083-24-son “Yer osti va yer usti suv obyektlarini muhofaza qilish boʻyicha sanitariya qoidalari, normalari va gigiyena normativlari”da (hisob raqami 321, 2024-yil 13-dekabr) keltirilgan darajalardan oshgan taqdirda, oqova suvlarni zararsizlantirmasdan yer osti va yer usti suv obyektlariga oqizishga yoʻl qoʻyilmaydi.

32. Korxonaning oqova suvlarini chiqarib yuborishda QMQ 2.04.03-19 “Kanalizatsiya. Tashqi tarmoqlar va inshootlar”ga rioya qilinishi zarur.

33. Korxonada ishlab chiqarish hududidagi havoni tashqi havo bilan almashtirib, uning sifatini taʼminlash uchun ventilyatsiya tizimi oʻrnatilishi lozim.

34. Ventilyatsiya tizimi korxonalarda zararli gazlar va bugʻlar, chang, shuningdek ortiqcha issiqlikni chiqarib yuborish uchun moʻljallangan boʻlishi kerak.

Bunda, umumiy ventilyatsiya tizimiga qoʻshimcha ravishda mahalliy ventilyatsiya tizimi alohida shamollatish tizimi sifatida loyihalanishi lozim.

35. Chang hosil boʻlishiga qarshi kurashish uchun mahalliy ventilyatsiya tizimidan foydalanish kerak.

36. Changlangan havoni olib ketuvchi aspiratsiya quvurlari imkon qadar qisqa boʻlishi va quyoshga nisbatan kamida 45° qiyalik burchagida oʻrnatilishi kerak.

Agar qiyalik burchagi 45° dan pastroq boʻlgan quvurlardan foydalanish zarur boʻlsa, quvurlar undagi havo tezligi chang tushishining oldini olishini hisobga olgan holda tanlanishi kerak.

37. Chang-havo aralashmasini olib ketuvchi quvurlar ularni choʻkayotgan changdan tozalash uchun zich yopilgan tuynuklar bilan jihozlangan boʻlishi kerak.

38. Chang va havo oqimida suyuqlikka aylanib tomchi boʻlib tushadigan bugʻlarni olib ketuvchi quvurlarni umumiy ventilyatsiya tizimiga ulashga yoʻl qoʻyilmaydi.

39. Mahalliy ventilyatsiya tizimini ammiak va karbamid uchun moʻljallangan nasoslarga hamda ammiak namunalarini olish joylariga oʻrnatishga yoʻl qoʻyiladi.

40. Mahalliy ventilyatsiya tizimini loyihalashda zararli tashlamalarni toʻliq yopiq qoplama bilan ushlab qolish imkoni boʻlmasa, zonali ventilyatsiyadan (faqat xavfli moddalar ajraladigan joyni alohida shamollatadigan ventilyatsiya) foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

41. Himoya qoplamalari orqali soʻrilgan havo hajmi ochiq joylardagi havoning harakat tezligidan kelib chiqib quyidagicha boʻlishi kerak:

toʻliq himoyali qoplamalarda — 0,6 — 1,0 m/s;

zonali ventilyatsiya nasoslarining zichligini taʼminlovchi qismlarda (salnik) — 2,0 — 1,5 m/s.

42. Mahalliy ventilyatsiya tizimi ishlamay qolsa, u bilan bogʻliq texnologik uskunalar ham toʻxtatilishi lozim.

43. Ventilyatsiya tizimida havo chiqarish joyini tanlashda undagi chang va gazlar miqdori ish joyi uchun SanQvaN 0294-11-son “Ish oʻrni havosidagi zararli moddalarning ruxsat etilgan konsentratsiyalarining gigiyenik normativlari”da belgilangan ruxsat etilgan konsentratsiyaning 30 foizidan oshmasligi inobatga olinishi lozim.

44. Ventilyatorlar va havo olib ketuvchi quvurlar yemirilishga qarshi himoya qoplamalar (zanglamaydigan poʻlat, maxsus emal, plastmassa qoplama, rezina) bilan qoplanishi kerak.

45. Korxonalarni isitish SHNQ 2.04.05-22 “Isitish, ventilyatsiya va konditsiyalash” shaharsozlik normalari va qoidalariga (hisob raqami 287, 2024-yil 11-sentabr) muvofiq amalga oshirilishi kerak.

46. Korxonalarni umumiy yoritish uchun svetodiodli, galogenli lampalardan foydalanish kerak.

47. Umumiy yoritish uchun quyidagi holatlarda choʻgʻlanma lampalardan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi:

aniqlik talab qilmaydigan ishlab chiqarish jarayonlari uchun yorugʻlikni taʼminlashda;

chiroq qoʻyib boʻlmaydigan joylarni (oʻtish yoʻlaklari, maydonchalar, katta uskuna yonlari) yoritishda.

48. Ish joyidagi shovqin darajasi SanQvaN 0325-16 “Ish joylarida ruxsat etilgan shovqin darajasi boʻyicha sanitariya normalari”, tebranish darajasi esa SanQvaN 0326-16 “Ishchi joylarda umumiy va lokal tebranishlarni sanitariya normalari”ga muvofiq boʻlishi lozim.

49. Texnologik jarayonlar va jihozlar xodimlarning mehnat sharoitini yaxshilash va ishlab chiqarishdagi zararli taʼsirlarni kamaytirishga xizmat qilishi kerak.

50. Mineral oʻgʻit ishlab chiqarish jarayoni uzluksiz amalga oshirilishi lozim.

Bunda, ishlab chiqarish jarayonlarining uzluksizligini taʼminlash maqsadida quyidagi chora-tadbirlar amalga oshirilishi lozim:

jarayonlarni avtomatik va mexanik uskunalar yordamida amalga oshirish;

qoʻlda ishlov berishni kamaytirish;

ochiq maydonda oʻrnatilgan uskunalarda yomgʻir, qor, chang yigʻilib qolmasligi uchun ularni muntazam tozalash;

ishlab chiqarishdagi eritma yoki aralashmalarning kislotalilik yoki ishqoriylik darajasini muntazam ravishda oʻlchash;

tayyor yoki yarim tayyor mahsulotdan namunalarni olib, laboratoriyada tekshirish.

51. Texnologik jihozlar va kommunikatsiyalarni joylashtirish, koʻtarish hamda tashish maxsus texnik vositalar (kranlar, liftlar, avtogidropodyomniklar, yuk koʻtaruvchi mexanizmlar yoki maxsus aravachalar) yordamida amalga oshirilishi kerak.

52. Korxonada hosil boʻlgan chiqindi suvlar (yomgʻir suvlari, texnologik eritmalar yoki ishlatilgan suvlar) maxsus mexanizmlar yordamida tozalanishi kerak.

53. Texnologik jihozlar joylashtirilgan maydonlardagi pollarda yomgʻirlar va chiqindi suvlarning yigʻilib qolishining oldini olish maqsadida pollar qiyaliklarga ega boʻlishi kerak.

54. Korxona hududidagi chang ajratadigan ish joylarini tozalash oson boʻlishi uchun devor va pollar silliq, toʻsiq elementlari yumaloq boʻlishi kerak.

55. Sintez va distillash boʻlimlari, nasoslar, qayta ishlash va qadoqlash amalga oshiriladigan xonalarning devorlari va shiftlarining ichki yuzasi kimyoviy moddalarning taʼsiridan himoya qilish uchun turgʻun laklar va boʻyoqlar bilan qoplangan boʻlishi kerak.

56. Ishlab chiqarish hududidagi xonalarning pollari oson yuvilishi uchun qalin keramik plitalardan tayyorlangan boʻlishi kerak.

57. Ochiq maydonda oʻrnatilgan texnologik jihozlarga xizmat koʻrsatish masofadan boshqariladigan statsionar pultlar orqali amalga oshirilishi kerak.

Bunda, pultlar tabiiy yorugʻlik, mexanik shamollatish va dudboʻron ventilyatsiya tizimi mavjud boʻlgan xonalarda joylashtirilishi lozim.

58. Zararli gazlar va bugʻlarni ajratish manbai boʻlgan barcha qurilmalar germetiklangan yoki ustki qismi himoyalangan boʻlishi kerak.

59. Nasosning ulanuvchi (birlashtiriluvchi) qismlari, gardishlari soz holatda boʻlishi lozim.

60. Bosim va haroratdan qatʼi nazar, ammiakni va tarkibida 25 foizdan ortiq ammiakni tutuvchi vositalarni tashishda quvurlardagi ulangan qismlar yuzasi bir-biriga zich birikkan boʻlishi lozim.

61. Tayyor mahsulotning haroratini pasaytirish va gazlardagi desorbsiya jarayonlarining intensivligini kamaytirish uchun texnologik sxemada keltirib oʻtilgan sovutgichlardan foydalanilishi kerak.

62. Yemirilishga uchrashi mumkin boʻlgan texnologik jihozlar austenit (yuqori yemirilishga chidamli) sinfiga mansub poʻlatlardan tayyorlanishi kerak.

Bunda, poʻlatlar tarkibida ferrit miqdori sintez tuguni uchun 3 foizdan, birinchi bosqich distillash tuguni uchun 5 foizdan oshmasligi kerak.

63. Distillashning birinchi bosqichi uskunalari va ularning kimyoviy reaksiyalar sodir boʻladigan tugunlari yiliga kamida ikki marta tekshirilishi kerak.

64. Changlanishning oldini olish uchun tashuvchi lentalarning (materialni bir joydan ikkinchi joyga tashish uchun ishlatiladigan harakatlanuvchi transport vositasi) tezligi 0,6 m/s dan oshmasligi kerak.

65. Tashuvchi lentalarning orqa tomoniga mahsulot yopishib qolmasligi va yerga toʻkilmasligi uchun maxsus qirgʻichlar yoki choʻtkalar oʻrnatilishi kerak.

66. Tayyor mahsulotning bunkerlarda qolib ketishining oldini olish uchun bunkerning konus qismi devorlarining burchaklariga vibratorlar oʻrnatilishi kerak.

67. Tayyor mahsulotni miqdoriy jihatdan taqsimlash mahalliy ventilyatsiya tizimi bilan jihozlangan oʻzi taqsimlaydigan uskunalar orqali amalga oshirilishi kerak.

68. Tayyor mahsulotning tashuvchi lentalardan tushish balandligi 0,5 m dan oshmasligi kerak.

69. Changni tozalash bilan bogʻliq texnologik jihozlar toʻliq germetiklangan yoki yarim germetik boʻlgan va ish joyiga chang tushishining oldini olish uchun mahalliy ventilyatsiya tizimi bilan taʼminlangan boʻlishi kerak.

70. Ishlab chiqarish hududida joylashgan tashuvchi lentalar butun uzunligi boʻylab himoya qoplami bilan qoplanishi kerak.

71. Mahsulotning lentadan bunkerlarga tushadigan joylari qoplama bilan jihozlanishi va aspiratsiya tizimi (zararli chang yoki gazlarni havo orqali yigʻib olib, xavfsiz tarzda chiqarish) orqali chang chiqishining oldi olinishi lozim.

72. Tayyor mahsulotning sifatini pasaytirmasligi uchun mahsulotning namligi 0,7 — 1,0 foiz oraligʻida boʻlishi kerak.

73. Texnologik jihozlar, gaz tashlamalari va quvurlarning yuqori haroratga ega boʻlgan yuzalari issiqlikdan himoya qiluvchi qoplama bilan qoplanishi va bunda yuzaning harorati 45°C dan oshmasligi lozim.

74. Texnologik jihozlarga tashqi muhit taʼsirini kamaytirish maqsadida jihozlar himoya qoplamalari bilan qoplanishi, texnologik jarayonni avtomatik boshqaruvchi tizimlar oʻrnatilishi va issiqlik izolyatsiyasi taʼminlanishi lozim.

75. Turli xil mehnat sharoitlariga ega boʻlgan texnologik jarayonlarni imkon qadar bir-biridan ajratish uchun quyidagi chora-tadbirlar amalga oshirilishi lozim:

qavatlar orasida ochiq tirqishlar va panjarali qoplamalar boʻlishiga yoʻl qoʻymaslik;

tirqishlarni oson olinadigan (suriladigan, aylanadigan) tavaqalar bilan jihozlash;

qoʻshni xonalarga oʻtish uchun barcha oʻtish joylariga oʻz-oʻzidan yopiladigan eshiklarni oʻrnatish;

quvurlar va boshqa jihozlarning oraliq qavatlar orqali oʻtadigan joylardagi boʻshliqlarni yopish.

76. Boshqaruv pultlari xavfsiz xonaga yoki alohida binoga joylashtirilishi, ular ishlab chiqarishning zararli taʼsirlaridan himoya qilingan boʻlishi kerak.

77. Granulyatsion minoradan (jarayonni amalga oshiradigan uskuna yoki bino) tushiriladigan joyda xodimlar jarayonni qulay va xavfsiz kuzata oladigan, havosi toza va isitiladigan xona boʻlishi kerak.

78. Maʼmuriy-xoʻjalik hududidagi binolarda maxsus ish kiyimlari va poyafzallarni quritish uchun kameralar, shuningdek chilangarlar uchun isitish tizimiga ega xonalar ajratilishi kerak.

Bunda, xonalarni nurlanish darajasi 280 — 350 W/m² (0,4-0,5 kal/sm²/min) boʻlgan statsionar nurli issiqlik manbalari bilan jihozlashga yoʻl qoʻyiladi.

79. Texnologik jihozlarni taʼmirlash u tozalangandan va zararsizlantirilgandan keyin amalga oshirilishi kerak.

80. Oʻzidan issiqlik chiqaradigan texnologik jihozlar ish joyi uchun optimal havo harorati chegaralaridan 2°C dan yuqori boʻlmagan haroratgacha sovutilishi kerak.

81. Taʼmirlash va tozalash uchun texnologik jihozlarni ochishdan oldin ularni inert gaz bilan, keyin toza havo bilan tozalash va suv bilan yuvish kerak.

Bunda, taʼmirlash va tozalash ishlari dudboʻron qurilmasi ishchi holatda boʻlgandagina amalga oshirilishi lozim.

82. Yilning sovuq mavsumida ochiq maydonlarda taʼmirlash ishlarini olib borish uchun koʻchma himoyalovchi toʻsiqlar (himoya qutilari, shirma), xodimlar isinib olishlari uchun qurilmalar boʻlishi kerak.

83. Ochiq maydonlarda rejali-profilaktik taʼmirlash ishlari yilning issiq davriga rejalashtirilishi kerak.

84. Qadoqlanmagan mineral oʻgʻitlarni saqlash uchun maxsus yopiq binolar (omborxonalar) yoki sigʻimlardan (siloslar) foydalanish lozim.

85. Sanitariya-muhofaza zonasida mineral oʻgʻitlarga moʻljallangan omborxonalarni (bundan buyon matnda omborxonalar deb yuritiladi) joylashtirishga yoʻl qoʻyilmaydi.

86. Omborxonalar aholi punktlari, ishlab chiqarish va qishloq xoʻjaligi korxonalari hamda odamlar gavjum hududlardan shamol yoʻnalishiga teskari tomonda joylashtirilishi lozim.

87. Omborxonalarning bino va inshootlari avtomobil va temir yoʻllardan (kirish yoʻllaridan tashqari) kamida 60 m uzoqlikda boʻlishi kerak.

88. Quruq mineral oʻgʻitlar saqlanadigan omborxona binolarining yongʻinga qarshi devorlar bilan oʻralgan qavat yuzasining ruxsat etilgan oʻlchamlari SHNQ 2.09.11-22 “Quruq maʼdanli oʻgʻitlar va oʻsimliklarni kimyoviy himoyalash vositalari omborlari” shaharsozlik normalari va qoidalariga (hisob raqami 272, 2024-yil 14-avgust) muvofiq boʻlishi lozim.

89. Mineral oʻgʻitlarning fizik-mexanik va kimyoviy xususiyatlarini saqlash uchun ularning sutkalik zaxirasini vaqtincha maydonchalarda (dalada) saqlashga yoʻl qoʻyiladi.

90. Mineral oʻgʻitlarni saqlashda quyidagi chora-tadbirlar nazarda tutilishi zarur:

ularning butligini (miqdori va isteʼmol xususiyatlarining oʻzgarmasligini) taʼminlash;

inson organizmiga zararli taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan saqlanayotgan moddalar bilan xodimlarning aloqasini bartaraf etish yoki uni kamaytirish;

xavfli va zararli ishlab chiqarish omillarining manbai boʻlgan chiqindilarni oʻz vaqtida utilizatsiya qilish, atrof-muhitga zarar yetkazilishiga yoʻl qoʻymaslik;

yongʻin-portlash xavfi mavjud boʻlgan oʻgʻitlarni SHNQ 2.09.11-22 “Quruq maʼdanli oʻgʻitlar va oʻsimliklarni kimyoviy himoyalash vositalari omborlari” shaharsozlik normalari va qoidalariga (hisob raqami 272, 2024-yil 14-avgust) muvofiq saqlash.

91. Mineral oʻgʻitlarni yassi tagliklar (paddonlar) ustiga qoplarda besh qator qilib uch qavatda joylashtirishga yoʻl qoʻyiladi.

92. Qoplanmagan mineral oʻgʻitlarni uyib qoʻyilgan uyumlar holida saqlashga va omborlarda quyidagicha joylashtirishga yoʻl qoʻyiladi:

oʻgʻitlar sifatining buzilishiga olib keladigan taʼsirning oldini olish uchun — azotli, kaliyli, fosforli oʻgʻitlarni bir joyda yonma-yon;

karbamidni namlanib qolishining oldini olish uchun superfosfat va boshqa murakkab mineral oʻgʻitlar bilan birga bir joyda yonma-yon boʻlmagan holatda.

93. Ombor devori bilan mineral oʻgʻitlar taxlami orasidagi masofa 60 — 100 m atrofida boʻlishi kerak.

94. Omborxonalarda mineral oʻgʻitlar bilan bogʻliq ishlar individual himoya vositalarini qoʻllagan holda amalga oshirilishi lozim.

95. Suyuq mineral oʻgʻitlar (ammiakli suv, ugleammiakat, suyuq kompleks mineral oʻgʻitlar) suyuq holda, konteyner va idishlarda temir yoʻl va avtomobil transportida tashilishi shart.

96. Qadoqlangan suyuq kompleks mineral oʻgʻitlar transport oʻramlarida taglikda, konteynerlar yoki idishlarda temir yoʻl va avtomobil transportida tashilishi lozim.

97. Suyuq mineral oʻgʻitlarni tashish uchun sigʻimlarni toʻldirishda yoʻl davomida haroratning ehtimoliy oʻzgarishi natijasida mahsulot hajmining kengayishi inobatga olinishi kerak.

98. Qattiq mineral oʻgʻitlar yopiq va yarim ochiq temir yoʻl vagonlarida va avtomobil transportida tashilishi lozim.

99. Qattiq mineral oʻgʻitlarni oʻtish joylari, tor yoʻlaklarda, elektr tarmogʻi, tok oʻtkazuvchi simlar yaqiniga, ombor eshiklari va derazalari orqasiga taxlab qoʻyishga yoʻl qoʻyilmaydi.

100. Polimer qoplamali yumshoq konteynerlarga qadoqlangan qattiq mineral oʻgʻitlarni yarim ochiq vagonlarda va avtomobil transportida bortini yopmagan holda tashishga yoʻl qoʻyiladi.

101. Qadoqlanmagan qattiq mineral oʻgʻitlarni faqat sanoatda qayta ishlaydigan va ishlab chiqarish jarayonida reagent (material) sifatida foydalanadigan korxonalarga maxsus sochiluvchan moddalarni tashishga moʻljallangan vagonlar va avtomobil transportida tashishga yoʻl qoʻyiladi.

102. Polimer qoplarga qadoqlangan qattiq mineral oʻgʻitlarni avtomobil transporti bortini yopmagan holda tashishga yoʻl qoʻyiladi.

103. Mineral oʻgʻitlar bilan ishlovchi xodimlar zaharlanishining oldini olish uchun texnologik jihozlarni polimerlardan tozalash va reaktorlarni taʼmirlashda qoʻl mehnatidan foydalanishga va xodimning qurilma ichida boʻlishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

104. Agressiv va oʻyuvchi suyuqliklar (akril, metakril, sulfat kislotalari, izotsianatlar, stirol, fenol) oqadigan quvurlardagi zichlagichlarni almashtirish jarayonida xodimlarning ifloslangan zichlagichlar bilan bevosita aloqada boʻlishiga yoʻl qoʻyilmasligi lozim.

105. Shaxsiy himoya vositalari toʻgʻri qoʻllanilishi, shuningdek har bir foydalanishdan soʻng tozalanishi lozim.

106. Mineral oʻgʻitlar bilan ishlovchi xodimlar tomonidan quyidagi shaxsiy gigiyena qoidalariga rioya qilinishi lozim:

qoʻllar va tananing ochiq qismlarini zararsizlantiruvchi eritmalar bilan yaxshilab yuvish;

kimyoviy moddalar bilan ishlagandan keyin dush qabul qilish.

107. Ish jarayonida chekish va ovqatlanishga yoʻl qoʻyilmaydi.

108. Mineral oʻgʻitlar bilan ishlovchi xodimlar koʻz va yuzni himoyalashda quyidagi vositalardan foydalanishi lozim:

yon tomondan himoyalangan himoya koʻzoynaklari;

himoya yuz qalqonlari.

109. Mineral oʻgʻit aerozoli havoda uzoq vaqt saqlanib qolinishini inobatga olgan holda zaharlanishdan saqlanish maqsadida respirator yoki maxsus yarim niqoblardan foydalanilishi lozim.