Hujjatga taklif yuborish
Audioni tinglash
Hujjat elementidan havola olishO‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI MARKAZIY BANKI BOShqARUVINING
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olishQarori
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olishTIJORAT BANKLARIDA KREDITLARNING BUXGALTERIYA HISOBIni yuritish TARTIBI TO‘G‘RISIDAgi NIZOMNI TASDIQLASh HAQIDA
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olish[O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 2004-yil 17-dekabrda ro‘yxatdan o‘tkazildi, ro‘yxat raqami 1435]
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olish
LexUZ sharhiMazkur qaror O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki boshqaruvining 2021-yil 18-noyabrdagi 20/4-sonli “Tijorat banklarida buxgalteriya hisobining hisobvaraqlar rejasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi qaroriga (ro‘yxat raqami 3336, 26.11.2021-y.) asosan 2022-yil 27-fevraldan o‘z kuchini yo‘qotadi.
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olishO‘zbekiston Respublikasining “O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki to‘g‘risida”, “Banklar va bank faoliyati to‘g‘risida” va “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi qonunlariga muvofiq O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki Boshqaruvi qaror qiladi:
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olish1. “Tijorat banklarida kreditlarning buxgalteriya hisobini yuritish tartibi to‘g‘risidagi nizom” ilovaga muvofiq tasdiqlansin.
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olish2. Mazkur Nizom O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligida davlat ro‘yxatidan o‘tkazilgan vaqtdan boshlab 10 kundan so‘ng kuchga kiradi.
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olishMarkaziy bank Boshqaruvi raisi F. MULLAJONOV
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olishToshkent sh.,
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olish2004-yil 27-noyabr,
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olish25/9-son
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olishHujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olishO‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki Boshqaruvi tomonidan 2004-yil 27-noyabr, 25/9-son
“TASDIQLANGAN”
“TASDIQLANGAN”
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olishTijorat banklarida kreditlarning buxgalteriya hisobini yuritish tartibi to‘g‘risidagi
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olishnizom
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olishHujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olishUshbu Nizom O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi, O‘zbekiston Respublikasining “O‘zbekiston Respublikasining Markaziy banki to‘g‘risida”gi, “Banklar va bank faoliyati to‘g‘risida”gi va “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi qonunlariga muvofiq ishlab chiqilgan hamda Moliyaviy hisobotlarning xalqaro standartlariga (MHXS) asoslangan bo‘lib, tijorat banklari (bundan buyon matnda — banklar) tomonidan kredit operatsiyalarining buxgalteriya hisobini Moliyaviy hisobotlarning xalqaro standartlariga muvofiq (bundan buyon matnda — MHXS) yuritish tartibini belgilaydi.
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olishI. Umumiy qoidalar
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olish1. Banklar aktivlaridagi kreditlar Tijorat banklarida aktivlar sifatini tasniflash va aktivlar bo‘yicha ehtimoliy yo‘qotishlarni qoplash uchun zaxiralar shakllantirish hamda ulardan foydalanish tartibi to‘g‘risidagi nizom (ro‘yxat raqami 2696, 2015-yil 14-iyul) talablariga muvofiq tasniflanadi.
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olishFoizlarni o‘stirmaslik maqomi berilgan kreditlarning buxgalteriya hisobi Foizlarni o‘stirmaslik to‘g‘risidagi nizomga (ro‘yxat raqami 1304, 2004-yil 24-yanvar) muvofiq amalga oshiriladi.
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olishFoizlarni hisoblash, shuningdek kreditlar bo‘yicha undirilmagan foizlarni bekor qilish Tijorat banklarida foizlarni hisoblash to‘g‘risidagi nizomga (ro‘yxat raqami 1306, 2004-yil 30-yanvar) muvofiq amalga oshiriladi.
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olishII. Tushunchalar
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olish2. Ushbu Nizom maqsadida quyidagi tushunchalardan foydalaniladi:
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olishkreditlar va olinishi lozim bo‘lgan mablag‘lar hisobvaraqlari — faol bozorda kotirovka qilinmaydigan, qat’iy belgilangan yoki o‘rnatilgan to‘lovlar bilan nohosilaviy moliyaviy aktivlar bo‘lib, quyidagilar bundan mustasno:
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olish1) bank zudlik bilan yoki yaqin kelajakda sotmoqchi bo‘lgan va shu sababli sotishga mo‘ljallangan deb tasniflanishi lozim bo‘lgan yoki dastlabki tan olishda sotib olish va sotish uchun deb tasniflangan moliyaviy aktivlar;
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olish2) bank tomonidan dastlabki tan olinishida sotish uchun mavjud deb tasniflangan aktivlar;
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olish3) egasi o‘zining boshlang‘ich investitsiya summasini amalda undirib ololmaydigan aktivlar, aktivlar sotish uchun mavjud deb tasniflanishi lozim bo‘lgan kreditning qadrsizlanish holatlari bundan istisno.
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olishreal foiz stavka usuli — aktivning (majburiyatning) xizmat muddati davomida muddati uzaytirilgan foizli to‘lovlarni taqsimlash orqali (masalan, har oyda emas, har yilda olinadigan yoki to‘lanadigan) diskont yoki mukofotni foizli daromadga (yoki xarajatga) amortizatsiyalash yo‘li bilan doimiy foiz stavkasini tan olinishiga olib keladigan usul;
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olishreal foiz stavkasi — bu moliyaviy aktivning mo‘ljallangan xizmat muddati davomida yoki maqbul bo‘lgan holda, qisqaroq davrda kutilayotgan kelajakdagi pul to‘lovlari yoki tushumlari oqimlarini uning sof balans qiymatigacha aniq diskontlaydigan stavka;
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olishqadrsizlanishdan ko‘riladigan zarar (yoki ko‘rilishi mumkin bo‘lgan zarar) — kreditning balans qiymati uning qoplanadigan miqdoridan oshib ketgan summasi. Bu qarzdor kreditning to‘liq summasini (asosiy qarz va foizlarni) qaytara olmasligini va bankda zararning yuzaga kelishi mumkinligini bildiradi.
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olishqoplanadigan qiymat — kreditning balans qiymati va kreditning dastlabki real foiz stavkasi bo‘yicha diskontlangan kutilayotgan pul oqimlarining joriy qiymatidan eng kattasi.
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olishIII. Dastlabki tan olish
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olish3. Bank tomonidan berilgan kreditlar haqiqiy qiymati bo‘yicha aks ettiriladi va u qarzdorga berilgan pul mablag‘lari summasini ifodalaydi. Bank tomonidan kredit berilganda quyidagi buxgalteriya o‘tkazmasi amalga oshiriladi:
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olish|
Dt 11900 — 15500 (tegishli ssuda hisobvarag‘i) |
||
|
Kt 10301 — “Markaziy bankdagi vakillik hisobvarag‘i — Nostro” (agar mablag‘ oluvchiga boshqa tijorat banki tomonidan xizmat ko‘rsatilsa), yoki | ||
|
Kt — mablag‘ oluvchining talab qilib olunguncha depozit hisobvarag‘i (agar mablag‘ oluvchiga mazkur bankda xizmat ko‘rsatilsa), yoki | ||
|
Kt 10100 — “Kassadagi naqd pul va boshqa to‘lov hujjatlari” (kredit naqd pulda berilganda). | ||
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olish4. Kredit berish munosabati bilan bank tomonidan olinadigan vositachilik haqi qarzdorning moliyaviy holatini va investitsiya loyihalarini qoplanishini baholash, kafolatlarni baholash va aks ettirish, garov va boshqa ta’minotlarni tashkillashtirish bo‘yicha tadbirlar, hujjatlarni tayyorlash va ularni qayta ishlash hamda bitimni yakunlash bilan bog‘liq bank xarajatlari kompensatsiyasini o‘z ichiga oladi. Shu kabi vositachilik haqlari kredit berish va kelgusida kredit munosabatlarida qatnashishning ajralmas qismi bo‘lib, va ularga tegishli to‘g‘ridan to‘g‘ri xarajatlar bilan birga, muddati uzaytiriladi va real daromadni tuzatish (korrektirovka qilish) sifatida tan olinadi. Bundan tashqari, banklar kredit berish bo‘yicha yozma majburiyat uchun vositachilik haqi olishlari mumkin.
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olish5. Banklar tomonidan mazkur Nizomning 4-bandida ko‘rsatilgan xizmatlar uchun potensial qarz oluvchilardan vositachilik haqi olinayotganda quyidagi buxgalteriya o‘tkazmasi amalga oshiriladi:
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olish|
Dt — Qarz oluvchining talab qilib olunguncha depozit hisobvarag‘i |
|||
|
Kt 22896 — “Boshqa muddati uzaytirilgan daromadlar” |
|||
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olish6. Kredit berish bo‘yicha yozma majburiyat bergani uchun olingan vositachilik daromadlari, kredit shartnomasini tuzish ehtimoli mavjud bo‘lganda, bankning kredit berish jarayonida uzluksiz ishtirok etganligi uchun to‘lov (kompensatsiya) sifatida qaraladi. Bank tomonidan olingan vositachilik daromadlari ular bilan bog‘liq bevosita xarajatlar bilan birgalikda uzaytiriladi va ular real daromadni tuzatish (korrektirovka) sifatida tan olinadi.
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olishAgar kredit berish bo‘yicha majburiyat muddati tugab, kredit talab qilib olinmagan bo‘lsa, u holda kredit berish majburiyati uchun vositachilik haqi ushbu muddat tugagandan keyin daromad sifatida tan olinadi (1-sonli Ilova).
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olish7. Agar qarzdor tomonidan bankka bozorda kredit shartnomasida belgilangan foiz stavkasiga nisbatan shakllangan yuqoriroq foiz stavkasiga muqobil tarzda ma’lum bir komissiyani to‘lanishi to‘g‘risida bank va qarzdor o‘rtasida kelishuvga erishilgan taqdirda, ushbu komissiya to‘lovi kredit muddati davomida to‘lanishi lozim, ya’ni uzaytiriladi va real daromadni tuzatish (korrektirovka) sifatida tan olinadi.
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olish8. Qarzdor tomonidan kredit muddatidan oldin qaytarilsa yoki boshqa shaxs foydasiga voz kechilsa, bank mazkur kredit bilan bog‘liq har qanday muddati uzaytirilgan vositachilik haqini kredit qaytarilgan yoki boshqa shaxs foydasiga voz kechilgan sanasiga daromad sifatida tan oladi.
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olishIV. Kreditning qadrsizlanishi
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olish9. Balans hisobotini har bir tuzish sanasiga (har oyda) bank tomonidan Tijorat banklarida aktivlar sifatini tasniflash va aktivlar bo‘yicha ehtimoliy yo‘qotishlarni qoplash uchun zaxiralar shakllantirish hamda ulardan foydalanish tartibi to‘g‘risidagi nizom (ro‘yxat raqami 2696, 2015-yil 14-iyul) va Foizlarni o‘stirmaslik to‘g‘risidagi nizom (ro‘yxat raqami 1304, 24-yanvar 2004-yil), shuningdek MHXSga muvofiq kreditlar tasniflanadi, mavjud va ko‘rilishi mumkin bo‘lgan zararlarni qoplash zaxiralari shakllantiriladi.
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olish10. Kredit qadrsizlanishini tasdiqlovchi obyektiv dalillar va sharoitlar aniqlangan taqdirda, zarar summasi quyidagi ikki miqdordan eng yuqorisi bo‘yicha baholanadi:
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olish1) tijorat banklarida aktivlar sifatini tasniflash va aktivlar bo‘yicha ehtimoliy yo‘qotishlarni qoplash uchun zaxiralar shakllantirish hamda ulardan foydalanish tartibi to‘g‘risidagi nizomga (ro‘yxat raqami 2696, 2015-yil 14-iyul) muvofiq aniqlangan summa bo‘yicha; yoki
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olish2) kreditning balans qiymati va kreditning dastlabki real foiz stavkasi bo‘yicha diskontlangan kutilayotgan kelajakdagi pul oqimlarining joriy qiymati o‘rtasidagi farq bo‘yicha.
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olish11. Bank ko‘rilishi mumkin bo‘lgan zararlarni baholashni quyidagicha aks ettiradi:
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olish|
Dt 56802 — “Kreditlar bo‘yicha ko‘rilishi mumkin bo‘lgan zararlarni baholash” |
|||
|
Kt — Kreditlar bo‘yicha ko‘rilishi mumkin bo‘lgan zararlar zaxirasi — Kreditning tegishli kategoriyasi (kontr-aktiv) |
|||
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olish12. Agar kredit portfelining keyingi tahlili natijasida uning zaxiralari mazkur Nizomning 10-bandida ko‘rsatilgan talablardan oshsa, bank zaxira summasini oxirgi sana holati bo‘yicha aniqlangan, ko‘rilishi mumkin bo‘lgan zararlar summasiga muvofiqlashtirishi lozim. Bunda quyidagi buxgalteriya o‘tkazmasi amalga oshiriladi:
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olish|
Dt — Ko‘rilishi mumkin bo‘lgan zararlar zaxirasi — Kreditning tegishli kategoriyasi (kontr-aktiv) |
||
|
Kt 56802 — “Kreditlar bo‘yicha ko‘rilishi mumkin bo‘lgan zararlarni baholash”. | ||
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olish13. Chet el valyutasida berilgan kreditlar bo‘yicha ko‘rilishi mumkin bo‘lgan zararlarni baholash avval kredit qaysi valyutada berilgan bo‘lsa, o‘sha valyutada amalga oshiriladi. Shu tarzda, birinchi navbatda, har qanday ehtimoliy zararlarni baholash chet el valyutasida amalga oshiriladi, keyin ushbu summa O‘zbekiston Respublikasi milliy valyutasida aks ettiriladi.
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olish14. Kreditlarni qaytarilishi qarz oluvchining asosiy, shuningdek ikkilamchi talab qilib olinguncha depozit hisobvaraqlaridan quyidagi buxgalteriya o‘tkazmasi orqali amalga oshiriladi:
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olish|
Dt — Qarz oluvchining talab qilib olinguncha depozit hisobvarag‘i |
||
|
Kt — Ssuda hisobvarag‘i | ||
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olishAgar kredit kafolat beruvchi (kafil) tomonidan qaytarilsa, quyidagi buxgalteriya o‘tkazmasi amalga oshiriladi:
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olish|
Dt — Kafolat beruvchi (kafil)ning talab qilib olinguncha depozit hisobvarag‘i, yoki |
||
|
Dt 10301 — “Markaziy bankdagi vakillik hisobvarag‘i — Nostro” (agar mablag‘ oluvchiga boshqa tijorat banki tomonidan xizmat ko‘rsatilsa) |
||
|
Kt — Ssuda hisobvarag‘i | ||
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olishKreditlar naqd pulda qaytarilganda quyidagi buxgalteriya o‘tkazmasi amalga oshiriladi:
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olish|
Dt 10100 — “Kassadagi naqd pul va boshqa to‘lov hujjatlari” | ||
|
Kt — Ssuda hisobvarag‘i | ||
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olish15. Agar kreditga foiz o‘stirmaslik maqomi berilmagan bo‘lsa, unda kreditlar bo‘yicha foizlar tushumi quyidagi buxgalteriya o‘tkazmasi orqali aks ettiriladi:
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olish|
Dt — Qarz oluvchining talab qilib olinguncha depozit hisobvarag‘i |
||
|
Kt 16309 — “Kreditlar bo‘yicha hisoblangan foizlar”. | ||
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olishFoizlarni o‘stirmaslik maqomi berilgan kreditlar bo‘yicha foizlar hisobi Foizlarni o‘stirmaslik to‘g‘risidagi nizomga (ro‘yxat raqami 1304, 2004-yil 24-yanvar) muvofiq amalga oshiriladi.
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olish16. Qarzdor tomonidan garov bilan ta’minlanmagan kredit qaytarilmasa yoki to‘liq qaytarilmaganda, ularni shakllantirilgan zaxira hisobidan hisobdan chiqarish quyidagi buxgalteriya o‘tkazmasi orqali amalga oshiriladi:
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olishDt — Kreditlar bo‘yicha ko‘rilishi mumkin bo‘lgan zararlar zaxirasi — Kreditning tegishli kategoriyasi (kontr-aktiv)
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olishKt — Ssuda hisobvarag‘i
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olish17. Garov bilan ta’minlangan kredit qarzdor tomonidan qaytarilmasa yoki to‘liq qaytarilmagan holda, bank kreditni qaytarish uchun undiruvni garovga qo‘yilgan mol-mulkka qaratishga haqli. Undiruvga qaratilgan garovga qo‘yilgan mol-mulkni sotish kim oshdi savdosi orqali qonun hujjatlarida belgilangan tartibda amalga oshiriladi. Garovga qo‘yilgan mol-mulkni sotishdan mablag‘lar kelib tushganda 10301 — “Markaziy bankdagi vakillik hisobvarag‘i — Nostro” hisobvarag‘i debetlanadi va 29801 — “Mijozlar bilan hisob-kitoblar” hisobvarag‘i kreditlanadi.
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olishKreditlar bo‘yicha asosiy qarzni va mazkur kredit bo‘yicha hisoblangan, lekin hali olinmagan foizlarni so‘ndirish quyidagi buxgalteriya o‘tkazmasi orqali amalga oshiriladi:
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olisha) Asosiy qarz qaytarilganda:
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olishDt 29801 — “Mijozlar bilan hisob-kitoblar”
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olishKt — Ssuda hisobvarag‘i.
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olishb) Asosiy qarz to‘liq qaytarilgandan keyin, foizlar so‘ndirilganda:
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olishDt 29801 — “Mijozlar bilan hisob-kitoblar”
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olishKt 41400 — 44600 — Kreditlar bo‘yicha foizli daromadlar
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olish18. Kredit garovga olingan mol-mulkni o‘z egaligiga olish yo‘li bilan qaytarilgan taqdirda, kreditning balans qiymati va garovga qo‘yilgan mol-mulkning haqqoniy qiymatidan qaysi biri kam bo‘lsa, o‘sha qiymat bo‘yicha, uni sotish bo‘yicha qilingan xarajatlarni chegirgan holda, lekin qayta savdodagi dastlabki sotuv bahosidan 10 foiz kam bo‘lmagan summada quyidagi buxgalteriya o‘tkazmasi amalga oshiriladi:
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olishDt 16701 — “Kredit va lizing bo‘yicha garov hisobidan undirilgan mulk”
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olishKt — Ssuda hisobvarag‘i.
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olish19. Qarzdor yetarli miqdorda pul mablag‘lariga ega bo‘lmagan taqdirda, bank kredit bo‘yicha qarzni qarzdorning roziligi bilan uning likvid mol-mulki hisobidan, agar qarzdor norozi bo‘lsa, qonun hujjatlarida belgilangan tartibda sud qarori asosida undiruvni qarzdorning likvid mol-mulkiga qaratish yo‘li bilan qaytarish huquqiga ega.
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olishKreditlar bo‘yicha asosiy qarz va hisoblangan, lekin hali olinmagan foizlar qarzdorning likvid mol-mulkini sotishdan tushgan mablag‘lar hisobiga qaytarilganda, mazkur Nizomning 18-bandida belgilangan buxgalteriya o‘tkazmalari amalga oshiriladi.
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olish20. Kreditlar bo‘yicha ko‘rilishi mumkin bo‘lgan zararlar zaxirasidan foydalanish Tijorat banklarida aktivlar sifatini tasniflash va aktivlar bo‘yicha ehtimoliy yo‘qotishlarni qoplash uchun zaxiralar shakllantirish hamda ulardan foydalanish tartibi to‘g‘risidagi nizomga (ro‘yxat raqami 2696, 2015-yil 14-iyul) muvofiq amalga oshiriladi.
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olishV. Moliyaviy hisobotni ochish
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olish21. Moliyaviy hisobotga izohlarda banklar quyidagilarni ochishlari zarur:
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olish1) kreditlarni umidsiz deb tan olinishi va ularni hisobdan chiqarish uchun sabab bo‘lgan asoslarni izohlovchi hisob siyosatini;
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olish2) quyidagilarni alohida-alohida ko‘rsatgan holda: “Ko‘rilishi mumkin bo‘lgan zararlarni baholash” hisobvarag‘i bo‘yicha o‘zgarishlarni va undirib olinmaydigan kreditlar bo‘yicha ko‘rilgan zararlarga nisbatan davr xarajatlari sifatida tan olingan summani; hisobdan chiqarilgan kreditlar bo‘yicha davr ichida undirilgan summani; va ilgari hisobdan chiqarilgan kreditlarni qaytarilishi natijasida davr ichida kirim qilingan daromadlar summasini;
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olish3) hisobot sanasiga kreditlar bo‘yicha baholangan jami zararlar summasi;
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olish4) foizlarni o‘stirmaslik maqomi berilgan kreditlarga tegishli balans hisobotiga kiritilgan jami summani, shuningdek bunday kreditlarning balans qiymatini aniqlash asoslari.
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olish22. Bundan tashqari, banklar o‘z kreditlarining geografik tumanlar, mijozlar guruhlari yoki sanoat tarmoqlari, chet el valyutasi turlari bo‘yicha har qanday muhim xatarlar konsentratsiyasini ifodalovchi boshqa hollarni ochib berishlari lozim.
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olishHujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olishNizomga
1-ILOVA
1-ILOVA
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olishVositachilik haqini kredit bo‘yicha real daromadning qismi sifatida aks ettirish yuzasidan misol
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olishHujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olishKredit berishni tayyorlash uchun vositachilik haqi, shuningdek, kredit berish bo‘yicha majburiyat uchun (kredit berish bo‘yicha majburiyatning amal qilish davrida berilgan kreditlar bo‘yicha) vositachilik haqi, kredit bo‘yicha daromadni tuzatish (korrektirovka) sifatida tan olinadi. Quyidagi keltirilgan misolda, kredit berish majburiyati uchun vositachilik haqi ko‘rib chiqilgan, ushbu metodologiya kredit berishni tayyorlash uchun vositachilik hakiga nisbatan ham qo‘llanilishi mumkin.
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olishMisol: bank 10 mln. so‘m miqdorda kredit berish majburiyatini olgan. Ushbu bank kredit berish bo‘yicha majburiyat uchun kreditning umumiy summasidan 4 foiz miqdorida (qaytarib berilmaydigan) vositachilik haqini oladi, va ushbu majburiyatning amal qilish muddati 3 oyni tashkil etadi. Kredit bo‘yicha foiz stavkasi (yillik) 15%ni tashkil etadi, bunda foiz to‘lovlari har oy amalga oshirilishi lozim. 10 mln. so‘m miqdoridagi asosiy qarz summasi ikki yil tugagandan keyin qaytarilishi lozim. Bank kredit berish majburiyati amal qiladigan uch oy muddat davomida mijoz kredit olish uchun murojaat qilishini kutadi.
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olishVositachilik haqi summasi = 10.000.000 x 4% = 400 000
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olishOylik foizlar = 10 mln. x 15%/12 = 125 000
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olishMajburiyat uchun vositachilik haqini olish bo‘yicha buxgateriya o‘tkazmasi:
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olish|
Dt — Qarz oluvchining talab qilib olinguncha depozit hisobvarag‘i |
400.000 |
||
|
Kt 22896 — “Boshqa muddati uzaytirilgan daromadlar” |
400.000 | ||
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olishAgar kredit majburiyati muddati kredit taqdim etilmasdan tugasa:
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olish|
Dt 22896 — “Boshqa muddati uzaytirilgan daromadlar” |
400.000 |
||
|
Kt 45237 — “Kredit majburiyatlari bo‘yicha ko‘rsatilgan xizmatlar uchun olingan daromadlar” |
400.000 | ||
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olishAgar bank tomonidan kredit berish bo‘yicha majburiyat bajarilayotgan bo‘lsa, u holda muddati uzaytirilgan daromad kreditning amal qilish muddati davomida daromadni tuzatish (korrektirovka) sifatida real foiz stavkasi usulini qo‘llagan holda amortizatsiyalanadi. Vositachilik haqi mohiyatiga ko‘ra kredit bo‘yicha daromadni tuzatish (korrektirovka) deb hisoblanganligidan kelib chiqqan holda, kredit bo‘yicha haqiqiy ichki daromadlilik stavkasi ko‘rsatilgan 15%ga teng bo‘lgan foiz stavkasining miqdorini emas, balki 17,3473%ni tashkil etadi. Operatsiyaning mohiyatini yanada aniqroq aks ettirish uchun muddati uzaytirilgan vositachilik haqini amortizatsiya qilish uchun kredit “vositachilik daromadlari”ga emas, balki “foizli daromadlar”ga taalluqli bo‘lishi kerak.
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olishMuddati uzaytirilgan vositachalik haqining amortizatsiya qilish grafigi
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olish|
Davr |
Pul ko‘rinishidagi olingan foizlar |
Foizli daromad |
Muddati uzaytirilgan vositachalik daromadlarining amortizatsiyasi |
|
1. |
125.000 |
144.561 |
19.561 |
|
2. |
125.000 |
139.061 |
14.061 |
|
3. |
125.000 |
139.265 |
14.265 |
|
4. |
125.000 |
139.471 |
14.471 |
|
5. |
125.000 |
139.680 |
14.680 |
|
6. |
125.000 |
139.892 |
14.892 |
|
7. |
125.000 |
140.107 |
15.107 |
|
8. |
125.000 |
140.326 |
15.326 |
|
9. |
125.000 |
140.547 |
15.547 |
|
10. |
125.000 |
140.772 |
15.772 |
|
11. |
125.000 |
141.000 |
16.000 |
|
12. |
125.000 |
141.231 |
16.231 |
|
13. |
125.000 |
141.466 |
16.466 |
|
14. |
125.000 |
141.704 |
16.704 |
|
15. |
125.000 |
141.946 |
16.946 |
|
16. |
125.000 |
142.191 |
17.191 |
|
17. |
125.000 |
142.439 |
17.439 |
|
18. |
125.000 |
142.691 |
17.691 |
|
19. |
125.000 |
142.947 |
17.947 |
|
20. |
125.000 |
143.206 |
18.206 |
|
21. |
125.000 |
143.470 |
18.470 |
|
22. |
125.000 |
143.737 |
18.737 |
|
23. |
125.000 |
144.007 |
19.007 |
|
24. |
125.000 |
144.282 |
19.282 |
|
3.400.000 |
400.000 |
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olishBirinchi oy uchun vositachalik daromadi quyidagi tartibda tan olinadi:
Hujjatga taklif yuborishAudioni tinglashHujjat elementidan havola olish|
Dt 22896 — “Boshqa muddati uzaytirilgan daromadlar” |
19.561 |
||
|
Dt — Qarz oluvchining talab qilib olinguncha depozit hisobvarag‘i |
125.000 |
||
|
Kt 41400 — 44600 — Kreditlar bo‘yicha foizli daromadlar |
144.561 | ||
(O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2004-y., 50-son, 511-modda)