Oʻzbekiston Respublikasi Uy-joy kodeksining qabul qilinishi fuqarolar, davlat organlari, korxona, muassasa va tashkilotlarning uy-joy munosabatlaridan kelib chiqadigan huquq va majburiyatlarini aniq chegaralab berdi.

Mazkur kodeks normalarini sud amaliyotida tatbiq qilish, uy-joy bilan bogʻliq nizolarni toʻgʻri va adolatli hal etish hamda kelib chiqayotgan muammolarni bartaraf etish maqsadida tushuntirishlar berish zarurati vujudga kelganligini hisobga olib Oʻzbekiston Respublikasi “Sudlar toʻgʻrisida”gi qonunning 17-moddasiga asosan Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi qaror qiladi:

1. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 47-moddasiga koʻra, har kim uy-joyli boʻlish huquqiga ega ekanligi, hech kim sudning qarorisiz va qonunga zid tarzda uy-joyidan mahrum etilishi mumkin emasligi, uy-joyidan mahrum etilgan mulkdorga uy-joyning qiymati hamda u koʻrgan zararlarning oʻrni qonunda nazarda tutilgan hollarda va tartibda oldindan hamda teng qiymatda qoplanishi taʼminlanishi belgilanganligi, uy-joy qonunchiligi normalariga rioya qilish fuqarolar, shuningdek, uy-joy fondini hisobga olish, saqlash, foydalanish va taʼmirlashni taʼminlash vakolati yuklatilgan davlat organlari, korxonalar, muassasa va tashkilotlarning uy-joyga boʻlgan huquq va manfaatlarini himoya qilishning muhim shartlaridan biri hisoblanadi. Shuning uchun sudlar bunday toifadagi ishlarni hal etishda masʼuliyatni yanada oshirishlari, nizolarning qonuniy koʻrilishini toʻliq taʼminlashlari lozim.

Uy-joy kodeksining 71—74, 79, 85-moddalarida koʻrsatilgan asoslar boʻyicha turar-joydan koʻchirish bilan bogʻliq nizolar;

Fuqarolarning uy-joy sharoitlarini yaxshilash, yordamchi xonalarni qayta qurish va oʻzgartirishga rozilik berish masalalarini hal qilish mahalliy davlat hokimiyati organi va ijaraga beruvchilarning vakolatiga tegishli ekanligidan kelib chiqib, bunday masalalar boʻyicha daʼvolar sudga taalluqli emasligi sudlarga tushuntirilsin. Biroq, fuqarolar mahalliy davlat hokimiyati va ijaraga beruvchilarning qayd etilgan masalalarni hal qilishi bilan bogʻliq harakatlaridan norozi boʻlganda Oʻzbekiston Respublikasining Maʼmuriy sud ishlarini yuritish toʻgʻrisidagi kodeksida belgilangan tartibda tegishli shikoyat bilan sudga murojaat qilishlari mumkin.

fuqarolarning mulki boʻlgan uy-joy fondi (yakka tartibdagi turar-joy binolari, xususiylashtirilgan, qurilgan hamda sotib olingan kvartiralar va uylar, uy-joy hamda uy-joy qurilish kooperativlariga qarashli uylardagi pay badallari toʻliq miqdorda toʻlangan kvartiralar, hadya, ayirboshlash shartnomalari hamda meros huquqi va Oʻzbekiston Respublikasi FKning 187-moddasi asosida olingan kvartiralar va uylar);

5. Oʻzbekiston Respublikasi Uy-joy kodeksi 32-moddasining sakkizinchi qismiga muvofiq, uy yoki kvartiraning mulkdori, uning oila aʼzolari, u bilan doimiy yashayotgan fuqarolar va sobiq oila aʼzosi oʻrtasidagi turar joydan foydalanish bilan bogʻliq nizolar (uyga kiritish, uydan koʻchirish, foydalanish tartibini belgilash, uy-joydan foydalanish huquqini yoʻqotgan deb topish va h.k.) hamda qilingan xarajatlardagi ulush miqdori haqidagi nizolar sud tartibida hal etiladi.

Sud ijaraga olingan turar joy uchun ijara haqi toʻlash majburiyatini mulkdorning zimmasiga yuklash masalasini hal etishda ijara shartnomasi Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 539 va 574-moddalari talablariga muvofiq tuzilganligi va tegishli tartibda davlat roʻyxatidan oʻtkazilganligi yoxud soliq organida hisobga qoʻyilganligini tekshirishi lozim.

7. Oʻzbekiston Respublikasi Uy-joy kodeksining 107-moddasi talabiga muvofiq turar-joyning mulkdori va uning voyaga yetgan oila aʼzolari, ijaraga oluvchi va uning voyaga yetgan oila aʼzolari, hamda u bilan doimiy yashayotgan fuqarolar, uy-joy qurish yoki uy-joy kooperativi aʼzosi va pay jamgʻarmasining qismiga huquqi boʻlgan uning oila aʼzolari oʻrtasida turar-joyni almashtirish toʻgʻrisida kelishuvga erishilmagan boʻlsa, ulardan har biri egallab turgan joyini turli uylar, kvartiralardagi turar-joylarga majburan almashtirishni sud tartibida talab qilishga haqlidirlar.

11. Fuqarolarni qonunda koʻzda tutilgan asoslar boʻyicha (Uy-joy kodeksining 71 — 73-moddalari) boshqa uy-joy bergan holda uy-joydan koʻchirish toʻgʻrisida daʼvo arizasini qabul qilishda, sudya daʼvo arizasida uydan koʻchirilayotgan fuqarolarga taqdim etilayotgan uy-joyning aniq manzili koʻrsatilganligini tekshirishi shart. Agar daʼvo arizasida manzil koʻrsatilmagan boʻlsa, bu holat FPK 195-moddasi birinchi qismining 4-bandiga muvofiq daʼvo arizasini qaytarish haqida ajrim chiqarish uchun asos boʻladi.

12. Sud, ishni koʻrishda ishning haqiqiy holatini, taraflarning huquq va majburiyatlarini har tomonlama toʻliq va xolisona oʻrganib chiqish maqsadida Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik protsessual kodeksining tegishli moddalarida bayon etilgan harakatlarni amalga oshirishi zarur, xususan, taraflar yoki ularning vakillarini suhbatga taklif etishi, ularning mazkur daʼvoga oid barcha dalil hamda eʼtirozlarini va ishni kelishuv bitimi tuzish yoʻli bilan hal etish imkoniyatlarini oʻrganib chiqishi, zarur hollarda, taraflarga ishni sudda koʻrishga tayyorlash va ish sudda koʻrilayotgan jarayonda ham kelishuv bitimi tuzish yoʻli bilan tugatishni taklif qilishi lozim.

Oʻzbekiston Respublikasi Uy-joy kodeksining 42-moddasiga muvofiq uy-joy maydonining ijtimoiy normasi Qoraqalpogʻiston Respublikasi Vazirlar Kengashi, viloyatlar va Toshkent shahar hokimiyatlari tomonidan bir kishi hisobiga oʻn olti kvadrat metrdan kam boʻlmagan umumiy maydon hajmida, kreslo-aravalarda harakatlanayotgan nogironlar uchun esa yigirma uch kvadrat metrdan kam boʻlmagan hajmda belgilanadi. Er-xotindan tashqari turli jinsga mansub shaxslar bir xonaga yoki bir xonali kvartiraga kiritilishiga yoʻl qoʻyilmaslik maqsadida davlat uy-joy fondidan uy-joy maydonining ijtimoiy normasidan ortiqcha turar-joy berilishi mumkin.

14. Oʻzbekiston Respublikasi Uy-joy kodeksining 43-moddasi talabiga muvofiq korxona, muassasa, tashkilotlar tomonidan mahalliy davlat hokimiyati organlariga berilgan munitsipal va idoraviy uy-joy fondi uylarida boʻshayotgan turar-joylar, shuningdek, bu idoralarning ulushli ishtirok etish tartibida topshirilgan mablagʻlariga qurilgan uylarda boʻshayotgan turar-joylar birinchi navbatda ushbu korxona, muassasa, tashkilotlarning uy-joy sharoitlarini yaxshilashga muhtoj boʻlgan xodimlarga koʻchib kirish uchun berilishiga sudlarning eʼtibori qaratilsin.

16. Oʻzbekiston Respublikasi Uy-joy kodeksining 50-moddasi talabiga koʻra ijaraga oluvchining oila aʼzolari va u bilan doimiy yashayotgan fuqarolar turar-joydan foydalanishda ijaraga oluvchi bilan teng huquqqa egadir va bu shaxslar ijaraga berish shartnomasi majburiyatlari yuzasidan ijaraga beruvchi oldida javobgardirlar.

18. Oʻzbekiston Respublikasi Uy-joy kodeksining 52-moddasiga muvofiq munitsipal, idoraviy uy-joy fondi va aniq maqsadli kommunal uy-joy fondining uylaridagi turar-joyni ijaraga oluvchi, uning oila aʼzolari yoki ijaraga oluvchi bilan doimiy yashayotgan fuqarolar vaqtincha boʻlmaganlarida (agar, turar-joy boʻyicha uzoq muddat saqlanishi koʻrsatilmagan boʻlsa) turar-joy olti oy muddat davomida uning hisobida saqlanadi. (Shu moddaning ikkinchi qismida bayon qilingan holatlar bundan mustasno).

19. Munitsipal, idoraviy uy-joy fondi va aniq maqsadli kommunal uy-joy fondi uylarida ijaraga oluvchi va uning oila aʼzolarining talabi boʻyicha turar-joy ijara shartnomasini (turar-joyni boʻlish) oʻzgartirish mumkin. Bunday nizolarni koʻrishda, Oʻzbekiston Respublikasi Uy-joy kodeksining 9-moddasi talabi mavjud boʻlgan sharoitdagina ijara shartnomasini oʻzgartirishga yoʻl qoʻyilishi mumkin.

Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, davlat uy-joy fondiga tegishli turar joy jamoat ehtiyojlari uchun yer uchastkasi ajratilishi munosabati bilan buzilgan taqdirda, shu uy-joylardan koʻchirilayotgan fuqarolarga Oʻzbekiston Respublikasi Uy-joy kodeksining 9-moddasida nazarda tutilgan talablarga javob beradigan boshqa obod turar joy beriladi.

Munitsipal, idoraviy uy-joy fondi yoki aniq maqsadli kommunal uy-joy fondiga qarashli boʻlgan turar-joyga xizmat turar-joylari olish huquqiga ega boʻlgan xodimlar roʻyxatiga kirmaydigan shaxs berilgan hujjat (order) asosida joylashtirilgan boʻlsa, mazkur hujjat (order) haqiqiy emas deb topiladi va javobgar Oʻzbekiston Respublikasi Uy-joy kodeksining 47-moddasi talabiga muvofiq turar-joydan koʻchiriladi.

26. Oʻzbekiston Respublikasi Uy-joy kodeksining 80-moddasi talabiga muvofiq xizmat turar-joylarida istiqomat qiluvchi ayrim toifadagi fuqarolar boshqa turar-joy ajratilmasdan koʻchirilishi mumkin boʻlmaganligidan kelib chiqib, sud, bunday fuqarolar mazkur moddada koʻzda tutilgan imtiyozlarga ega ekanligini aniqlashi zarur. Bunday imtiyozga ega boʻlgan fuqarolar xizmat turar-joylaridan faqat boshqa sanitariya, yongʻinga qarshi, texnik talablarga javob beradigan, shu aholi punkti chegarasi doirasida boʻlgan turar-joy berilishi bilan koʻchirilishi mumkin.

Sud, xizmat lavozimi bilan bogʻliq ravishda berilgan yotoqxonadan koʻchirishda daʼvogar va javobgar oʻrtasida qanday mehnat shartnomasi tuzilganligi va u qanday asoslarga koʻra bekor qilinganligini aniqlashi zarur. Bunda, sudlar, shuni nazarda tutishlari lozimki, Oʻzbekiston Respublikasi Uy-joy kodeksining 85-moddasiga muvofiq ishni tugatgan mavsumiy-vaqtinchalik ishchilar, muddatli mehnat shartnomasi boʻyicha ishlovchilar, shuningdek, uzrsiz sabablarga koʻra oʻz ixtiyori bilan yoki mehnat intizomini buzganligi sababli yoki jinoyat sodir etganligi sababli mehnat shartnomasi bekor boʻlib ishdan boʻshaganlar hamda oʻquv yurtida oʻqishni tugatganlar, oʻquv yurti talabasi safidan chiqarilganlar boshqa turar-joy berilmasdan koʻchirilishi lozim.

Boshqa asoslar boʻyicha mehnat munosabatlarini toʻxtatgan shaxslar, shuningdek, Oʻzbekiston Respublikasi Uy-joy kodeksining 80-moddasida qayd etilgan shaxslar, faqat, Uy-joy kodeksining 9-moddasi talablariga javob beradigan boshqa uy ajratilgan holda yotoqxonadan koʻchirilishlari mumkin.

Agarda yotoqxonadan joy ajratish mumkin boʻlmagan fuqaroga yotoqxona berilgan boʻlsa, bunday shaxsni koʻchirish toʻgʻrisida daʼvo taqdim qilinganda Oʻzbekiston Respublikasi Uy-joy kodeksining 46-moddasiga muvofiq yotoqxonadan joy berish toʻgʻrisidagi hujjat (order)ni haqiqiy emas deb topish masalasi hal etilishi lozim. Bunda sudlar Uy-joy kodeksining 47-moddasida koʻzda tutilgan qoidalar qoʻllanilishini eʼtiborga olishlari zarur.

28. Sudlar uy-joy munosabatlaridan kelib chiqqan nizolarni hal qilishda davlat va nodavlat tashkilotlar tomonidan qonun buzilishiga yoʻl qoʻyilgan holatlarni aniqlaganda ularga nisbatan FPK 275-moddasiga binoan xususiy ajrim chiqarish yoʻli bilan tegishli munosabat bildirishlari lozim.