Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasining faoliyatini tartibga soluvchi normativ hujjatlarini takomillashtirish va ularni Xalqaro fuqaro aviatsiyasi tashkiloti (IKAO) standartlari va tavsiyalariga muvofiqlashtirish maqsadida buyuraman:

1. Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasida uchish ishlarini tashkil etish boʻyicha qoidalar (OʻzR AQ-92) ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Mazkur buyruq Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligida roʻyxatdan oʻtkazilgandan keyin oʻn kun oʻtgach amalga kiritilsin.

3. Mazkur Qoidalar amalga kiritilgan vaqtdan boshlab “Davavianazorat” inspeksiyasi boshligʻining 1999-yil 8-noyabrdagi 163-son “Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasida parvoz ishlarini tashkil etish boʻyicha qoʻllanmani tasdiqlash toʻgʻrisida”gi buyrugʻi oʻz kuchini yoʻqotgan deb hisoblansin.

Mazkur Qoidalar Oʻzbekiston Respublikasining Havo kodeksi (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Kengashining Axborotnomasi, 1993-yil, 6-son, 247-modda), Xalqaro standartlar (Xalqaro fuqaro aviatsiyasi toʻgʻrisidagi Konvensiyaning 6-ilovasi), Oʻzbekiston Respublikasining “Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro va eksperimental aviatsiyasida parvoz qoidalari” (OʻzR AQ-91) (roʻyxat raqami 1723, 2007-yil 29-sentabr), “Fuqaro aviatsiyasining aviatsiya xodimi guvohnomasini berish” Oʻzbekiston Respublikasining aviatsiya qoidalariga (OʻZR AQ-61) (roʻyxat raqami 3609, 2025-yil 24-fevral) muvofiq uchish ishlarini tashkil etish qoidalarini belgilaydi.

1. Ushbu Qoidalar maqsadida quyidagi asosiy atamalar, qisqartmalar va tushunchalardan foydalaniladi:

AUTOLAND — HKda avtomatik ravishda qoʻndirish tizimi.

CAT I-II-III— IKAO tomonidan belgilangan qoʻnishga aniq kirishish va qoʻnishlar toifasi.

SVT — gʻarbda ishlab chiqarilgan HKga taʼlim berishning kompyuter dasturi (COMPUTER BASE TRAINING)

ETOPS — ikki gaz turbinali kuch oʻrnatmalari oʻrnatilgan samolyotlarning uzaytirilgan masofali parvozlari.

FAA/JAA — Amerika — Yevropa aviatsiya qoidalari.

KHT “FLITEPRO” — kompyuterlashtirilgan navigatsiya trenajyori.

MNPS — minimal navigatsiya xususiyatlariga talablar.

NAT DOC 001 — Shimoliy Atlantika ustida parvoz qilish uchun yoʻriqnoma materiallari.

RVSM — vertikal eshelonlashning qisqartirilgan minimumi.

SIM-CHECK — uchuvchi guvohnomasining amal qilish muddatini uzaytirish, parvozlar turiga berilgan ruxsatlar va berilgan minimumlar boʻyicha malakani tasdiqlash uchun trenajyor tekshiruvi.

AGNES — toʻxtab turish joyiga burilish vaqtida HK ekipajiga uzatiladigan yorugʻlik signallari.

ATIS — aerodrom hududida axborotlarni avtomatik uzatish tizimi.

Djeppesen — aeronavigatsiya maʼlumotlarini yetkazib beruvchi firma.

IKAO — Xalqaro fuqaro aviatsiyasi tashkiloti.

MARSHAL — HKning yerdagi harakatini tartibga soluvchi shaxs.

NOTAM, SNOUTAM — aerodromlar, radio-texnika vositalari, qoʻndirish tizimlari va h. k.lar toʻgʻrisida uchuvchilarga beriladigan maʼlumotlar.

SPNB — Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi Fuqaro aviatsiyasi agentligining Sertifikatlash va parvozlarni amalga oshirishni nazorat qilish boʻlimi.

SMT (FFS) — samolyotning majmuaviy trenajyori.

CAPTAIN (SRT) — gʻarbda ishlab chiqarilgan HKning komandiri.

CAPTAIN SUPERVISOR — ikkinchi uchuvchilarga yoʻnalish mashqlarini oʻrgatuvchi, gʻarbda ishlab chiqarilgan HKning komandiri.

CHECK-CAPTAIN (CH-CPT) — amaldagi uchuvchi guvohnomasiga ega, uchuvchilar tarkibini gʻarbda ishlab chiqarilgan havo kemalarida toʻliq nazariy, mashqiy parvoz qilish, parvoz tayyorgarligi, tekshirish va ularning parvoziga ruxsat berish huquqiga ega aviatsiya xodimi.

FIRST-OFFICIER (F/O) — qatʼiy minimum boʻyicha ekipaj tarkibiga ikkinchi uchuvchi sifatida mustaqil parvozlarga kiritilgan, gʻarbda ishlab chiqarilgan HKdagi ikkinchi uchuvchi.

PILOT — FA UTTDga muvofiq ikkinchi uchuvchi boʻlib safga kiritish dasturini oʻtovchi Sharqda ishlab chiqarilgan HKdagi ikkinchi uchuvchi.

NAVIGATOR (NAV) — gʻarbda ishlab chiqarilgan HKning shturmani.

AAE — alohida aviaeskadrilya.

ADP — aerodrom dispetcherlik punkti.

AMT (AIP) — aeronavigatsiya maʼlumotlari toʻplami — ichiga uzoq muddatli aeronavigatsiya maʼlumotlarini olgan, davlat tomonidan chiqarilgan yoki ruxsat berilgan nashr.

AMS(F) — Aviatsiya-meteorologiya stansiyasi (fuqaro).

AMX — aviatsiya-muhandislik xizmati.

ATB — aviatsiya-texnika bazasi.

ICHDX — korxonaning ishlab chiqarish-dispetcherlik xizmati.

KTQT — koʻrinishni taqlid qilish tizimi.

“MAI” A/K — “Maxsus aviatsiya ishlari” aviakompaniyasi.

MAX — muhandislik-aviatsiya xizmati.

MK — Malaka komissiyasi.

MMK — Mahalliy malaka komissiyasi.

MOK — malaka oshirish kurslari.

MMSH — murakkab meteosharoitlar.

MDH — Mustaqil davlatlar hamdoʻstligi.

OMK — Oliy malaka komissiyasi.

PAQ — Aviakompaniya (aviakorxona)ning parvozlarini amalga oshirish boʻyicha qoʻllanmasi.

PXI — aviakompaniya (aviakorxonaning) parvozlar xavfsizligi inspeksiyasi.

PEQ — Parvoz ekspluatatsiyasi boʻyicha qoʻllanma (FCOM, OM).

PX — parvozlar xavfsizligi.

RUUR — radiomarkerli uzoq uzatish radiostansiyasi.

TKB — tajriba-konstruktorlik byurosi.

TUEK — Tibbiy-uchish ekspert komissiyasi.

UITE — uchish ishini tashkil etish.

UO — uchuvchilar otryadi.

USB — uchish-sinov boʻlinmasi.

UTTD — uchuvchilar tarkibini tayyorlash dasturi.

UUB — uchuvchilar-uslubiyat boʻlimi.

UUK — uchuvchilar-uslubiyat kengashi.

UUX — uchuvchilar-uslubiyat xonasi.

FA — fuqaro aviatsiyasi.

SHEHM — shaxsiy elektron hisoblash mashinasi.

OʻM — oʻquv markazi.

OʻMM — oʻquv-mashq markazi.

OʻUTD — Oʻquv-uchish tayyorgarlik dasturi.

OʻUTK — oʻquv-uchish tayyorgarlik kursi.

OʻSHKT — oʻzgaruvchan shaffoflikdagi koʻzgular tizimi.

QQB — qaror qabul qilish balandligi.

HK — havo kemasi.

Aviakompaniya (aviakorxona) — muntazam havo transport qatnovini amalga oshiruvchi yoki shu sohada oʻz xizmatlarini taklif qiluvchi har qanday aviatransport korxonasi.

Aviatsiya ishlarini bajarish uchun havo kemasi ekipaji — fuqaro havo kemasi ekipajini, shuningdek “buyurtmachi”ning amaldagi uchuvchilar tarkibi guvohnomasiga ega boʻlgan mutaxassislarini oʻz ichiga oluvchi mutaxassislar guruhi.

Aviatsiya xodimlari — faoliyatlari uchishni tashkil qilish, bajarish va taʼminlash, shuningdek havo transporti qatnoviga xizmat koʻrsatish bilan bogʻliq boʻlgan xodimlar.

Aerodrom bosimi (QFE) — uchish-qoʻnish yoʻlagining ishchi ostonasi sathidagi atmosfera bosimi.

Buyruq-boshqaruv tarkib (BBT) — amaldagi parvoz guvohnomasiga ega boʻlmagan va buyruq chiqaruvchi — rahbar lavozimini egallovchi aviatsiya xodimlari.

“Oʻzaviatsiya” agentligi — Oʻzbekiston Respublikasi Transport vazirligi huzuridagi Fuqaro aviatsiyasi agentligi.

Dastlabki tayyorgarlik — ekipajning parvoz (parvozlar)ga tayyorgarligining asosiy turi boʻlib, uning jarayonida materiallarni oʻrganish, hujjatlarni tayyorlash va harakatlarni maromiga yetkazish olib boriladi hamda ekipajning parvozga berilgan topshiriqni bajarishga tayyorligi nazorat qilinadi.

Komandir-uchuvchilar tarkibi — amaldagi uchuvchilar tarkibi guvohnomasiga, mutaxassislik boʻyicha instruktorlar ishlari boʻyicha ruxsatnomaga ega boʻlgan va boshqaruv (inspektorlik) uchuvchi lavozimini egallovchi aviatsiya xodimlari.

Kuzatuvchi — yoʻnalishda nazorat oʻtkazish maqsadida ekipaj tarkibiga kiritilgan “Oʻzaviatsiya” agentligining komandir-uchuvchilik tarkibining shaxsi.

Kuzatuvchi, tekshiruvchidan farqli oʻlaroq, HK komandiri va ekipaj aʼzolarining parvoz xavfsizligini taʼminlash va aviatsiya qoidalariga rioya qilishdagi bevosita masʼuliyatiga sherik boʻlmaydi va uni kamaytirmaydi.

Parvoz oldi tayyorgarligi — ADPga kelish vaqtidan (aviatsiya ishlarida — ishchi aerodromga) parvoz uchun dvigatel (dvigatellar)ning ishga tushirilishigacha boʻlgan operatsiyalarni oʻz ichiga oluvchi, ushbu parvozni bajarishga ekipajni tayyorlash bosqichi.

Tekshiruvchi — ushbu turdagi HKda parvoz qilishga ruxsat etilgan va ekipaj aʼzolari (aʼzosi)ni oʻqitish, tekshirish, kasbiy tayyorlash va oʻzaro harakatlari, shuningdek inspektorlik tekshiruvini oʻtkazish, HK parvozining xavfsizligini taʼminlovchi belgilangan qoidalar va normalarga rioya qilish maqsadida ekipaj tarkibiga kiritilgan komandir-uchuvchi, instruktorlik tarkibdagi shaxs.

Uchish ishi — parvozga topshiriqni bajarish boʻyicha ekipaj (uchuvchilar tarkibi) tomonidan oʻtkaziladigan ish.

Uchish ishini rejalashtirish — belgilangan muddatlarda uchuvchilar boʻlinmalari aviakorxonalari (aviakompaniyalari)da va HKning ekipajlarida ustuvor, kundalik va tezkor chora-tadbirlarni bajarishning tartibi va samaradorligining ketma-ketligini ishlab chiqish.

Uchish ishini tashkil etish — uchish ishini rejalashtirish va uchuvchilar boʻlinmalari hamda HK ekipajlarini boshqarish, xavfsizlikni taʼminlash, parvozlarning muntazamligi va iqtisodiy samaradorligi boʻyicha chora-tadbirlar tizimi.

Uchish mashqlari — parvoz ishlari tajribasiga ega boʻlish (tiklash) maqsadida uchuvchilar tarkibini oʻqitish jarayoni.

Gʻarbda ishlab chiqarilgan HKning uchuvchilar tarkibi uchun: BASE TRAINING — aerodrom sharoitlarida; LINE TRAINING — reys sharoitlarida.

Uchishdan keyingi ish — parvozga topshiriqni bajarish bilan bogʻliq boʻlgan dvigatel (dvigatellar)ning oʻchirilish vaqtidan to barcha operatsiyalar tugatilishigacha HK ekipaji tomonidan bajariladigan ish.

Uchuvchilar-instruktorlik tarkibi — amaldagi uchuvchilar tarkibi guvohnomasi, mutaxassislik boʻyicha instruktorlik ishlari ruxsatnomasiga ega boʻlgan va instruktor lavozimini (gʻarbda ishlab chiqarilgan havo kemalarida “CAPTAIN — SUPERVISOR” va “CHECK — CAPTAIN”) egallovchi aviatsiya xodimlari.

Uchuvchilar tarkibining ishini tekshirish — bilim, amaliy tajriba va ekipaj (ekipaj aʼzolari) qobiliyatlarini va ushbu Qoidalar va FA uchuvchilar tarkibini tayyorlash dasturlari bilan koʻzda tutilgan muddatlarda aniqlash jarayoni.

Gʻarbda ishlab chiqarilgan HKning uchuvchilar tarkibi uchun: FINAL CHECK (F/CH) — reys sharoitlarida birinchi mustaqil parvozdan oldin; LINE CHECK (L/CH) reys sharoitlarida.

Uchuvchilar tarkibining kasbiy tayyorgarligi — uchuvchilar tarkibining uchish ishini bajarish uchun zarur boʻlgan bilim va tajribalarga ega boʻlish, saqlash va takomillashtirish jarayoni.

HK komandiri (HKK) — HKni boshqaruvi va parvoz vaqti davomida uning xavfsizligiga masʼul boʻlgan uchuvchi.

HK ekipaji — havo kemasi komandiri, uchuvchilar tarkibiga kiruvi shaxslar va xizmat koʻrsatuvchi xodimlar.

HK ekipajini tuzish — malakaviy, ishchanlik qobiliyatlari hisobga olingan holda ekipaj aʼzolarini tanlash va tayyorlash jarayoni, ekipaj ishida uygʻunlikni inobatga olgan holda hamda belgilangan talablarga muvofiq parvozlarga ruxsat berish.

HKni boshqarish — fazoda harakatlarining trayektoriyasini yoki HKning havodagi vaziyatini saqlash (oʻzgartirish)ga yoʻnaltirilgan uchuvchining harakatlar majmuasi.

Ekipajning xizmat koʻrsatuvchi xodimlari — maxsus tayyorgarlik va HKning parvoz ekspluatatsiyasi bilan bogʻliq boʻlmagan parvozga topshiriqlarni bajarish vaqtida aniq xizmat majburiyatlarini bajarishga huquq beruvchi guvohnomaga ega boʻlgan ekipaj aʼzolari (bort kuzatuvchilar, yuk tashuvchi havo kemalarining bortoperatorlari va parvoz topshirigʻiga kiritilgan aviatsiya xodimlarining boshqa shaxslari).

Ekipajda parvozlar muhokamasi — HK komandiri (tekshiruvchi)ning ekipaj aʼzolarining kasbiy tayyorgarligini takomillashtirish, ekipaj ishida chetga chiqishlarni bartaraf qilish va oldini olish maqsadida har bir ekipaj aʼzosining parvozga topshiriqni bajarish sifatining tahlili.

Ekipajning uchuvchilar tarkibi — maxsus tayyorgarlik va ushbu HKning turi va (yoki) uning jihozlari parvoz ekspluatatsiyasiga huquq beruvchi guvohnomaga ega boʻlgan ekipaj aʼzolari.

Ekspluatant — havo kemalarini ekspluatatsiya qilish bilan shugʻullanuvchi yoki ushbu sohada oʻz xizmatlarini taklif etuvchi shaxs, tashkilot yoki korxona.

2. Mazkur Qoidalar Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasida uchish ishini tashkil etish masalalarini tartibga soladi.

Ushbu Qoidalarning talablari barcha komandir-uchuvchilar, uchuvchi-instruktorlar, uchuvchilar tarkibi va HKning bortoperatorlari, shuningdek shu sohaga tegishli boʻlgan boshqa xizmatlarning mansabdor shaxslari va xodimlari uchun majburiy hisoblanadi va Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasining aviakompaniyalari (aviakorxonalari) va uchuvchilar boʻlinmalariga tatbiq etiladi.

3. Uchish ishlarini tashkil etish FA aviakompaniyalari (aviakorxonalari), tashkilotlari va boʻlinmalarining rahbar, komandir-uchuvchilar va uchuvchilar tarkibi tomonidan amalga oshiriladi.

4. Uchish ishini tashkil etish masalalari boʻyicha buyruq chiqaruvchi — rahbar, komandirlar, uchuvchilar va havo kemalari komandirlarining majburiyatlari Oʻzbekiston Respublikasining Havo kodeksi, Oʻzbekiston Respublikasining “Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro va eksperimental aviatsiyasida parvoz qoidalari” (OʻzR AQ-91) (roʻyxat raqami 1723, 2007-yil 29-sentabr), ushbu Qoidalar va boshqa normativ-huquqiy hujjatlar bilan belgilanadi.

Mazkur mansabdor shaxslarning uchish ishini tashkil etish masalalari boʻyicha javobgarligi ularning oʻz majburiyatlarini bajarmasligi yoki lozim darajada bajarmasligi yoxud ularga berilgan huquqlardan foydalanmasligi oqibatida vujudga keladi.

5. Insonlar hayotini saqlash yoki tabiiy ofatlar bilan bogʻliq boʻlgan uchish ishlarini tashkil etishda uchuvchi boʻlinmalarining komandirlari kechiktirib boʻlmaydigan holatlarda oʻz zimmalariga shaxsiy javobgarlikni olgan holda ushbu Qoidalar talablaridan chetga chiqish huquqiga egadirlar. Qabul qilingan harakatlar haqida ular zudlik bilan oʻzlarining bevosita rahbarlari va “Oʻzaviatsiya” agentligini xabardor qilishlari lozim.

6. Uchish ishini tashkil etish oʻz ichiga quyidagilarni oladi:

a) uchish ishini rejalashtirish;

b) uchuvchilar tarkibining kasbiy tayyorgarligi;

v) HK ekipajini tuzish;

g) uchuvchilar tarkibiga parvozlarni bajarishga ruxsat berish;

d) ekipajlarning parvozlarga dastlabki va parvoz oldi tayyorgarligi;

e) uchuvchilar tarkibining ishini tekshirish;

j) ekipaj tarkibida tekshiruvchi va kuzatuvchilar bilan parvozlarni tashkil etish;

i) parvozlar va uchish ishlarining muhokamasi;

k) parvoz ishini nazorat va tahlil qilish;

l) uchuvchilik-uslubiyat ishi.

7. Uchish ishining yuqori samarasi quyidagilar bilan erishiladi:

a) aviakorxonalar (aviakompaniyalar), tashkilotlar va uchuvchilar boʻlinmalarining fan, texnika va amaliy tajriba yutuqlaridan foydalanish asosida uchish ishini tashkil etish shakllari va uslublarining takomillashtirilishi;

b) uchuvchilar tarkibi tomonidan HKning yangi turlari, navigatsiya va qoʻndirish tizimlarining oʻzlashtirilishi;

v) uchuvchilar tarkibining malakasini oshirish va parvozlarga yuqori sifatli tayyorlash;

g) majmuaviy va maxsuslashtirilgan trenajyorlardan samarali foydalanish;

d) parvoz maʼlumotlarining tahlili materiallaridan foydalanish;

e) parvozlar xavfsizligi darajasini oshirish boʻyicha profilaktik chora-tadbirlarni zamonaviy ravishda ishlab chiqarish va oʻtkazish.

8. FA aviakorxonalar (aviakompaniyalar)da parvozlarni rejalashtirish, tashkillashtirish va taʼminlashda foydalaniladigan uchish-shtab hujjatlarining shakllari hamda ularni yuritish tartibi “Oʻzaviatsiya” agentligi bilan kelishilgan holda ekspluatant tomonidan belgilanadi.

9. Uchish ishini rejalashtirish FA aviakorxonalari (aviakompaniyalari), tashkilotlari va boʻlinmalari ishlarining kelgusida bajariladigan, joriy va tezkor (oylik, sutkalik) rejalariga muvofiq amalga oshiriladi.

10. Uchish ishini rejalashtirish maqsadi boʻlib quyidagilar hisoblanadi:

a) aviatashishlar va maxsus aviatsiya ishlarida davlat, tijorat tashkilotlari va fuqarolarning ehtiyojlarini qondirish boʻyicha vazifalarning bajarilishi;

b) parvozlar xavfsizligining yuqori darajasi va muntazamliligini taʼminlash;

v) komandir-uchuvchi, instruktorlar va uchuvchilar tarkibining kasbiy tayyorgarligining talab etiladigan darajasini taʼminlash.

11. Ish rejalarini tuzishda quyidagilarga tayanish zarur:

a) aviakorxonalar (aviakompaniyalar), tashkilotlar va uchuvchilar boʻlinmalari oldida turuvchi masalalar;

b) Oʻzbekiston Respublikasining “Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro va eksperimental aviatsiyasida parvoz qoidalari” (OʻzR AQ-91) (roʻyxat raqami 1723, 2007-yil 29-sentabr) va ushbu Qoidalar talablariga;

v) uchish ishini tashkil etish va parvozlar xavfsizligi holatining tahliliga;

g) Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasi faoliyatini tartibga soluvchi boshqa hujjatlarga.

12. “Oʻzaviatsiya” agentligida quyidagi uchish ishlari rejalari ishlab chiqiladi:

a) asosiy chora-tadbirlarning yillik rejasi;

b) komandir-uchuvchilar tarkibini (zaruriyat boʻlganda) tayyorlash, mashq qildirish va tekshirishning yillik reja-jadvali;

v) yoʻnalishlarda (aviayoʻnalishlarda) inspektorlik tekshiruvlarining yillik rejasi;

g) oylik ish rejasi;

d) inspektorlar tarkibining oylik parvoz rejasi.

13. Asosiy chora-tadbirlar yillik rejasi quyidagilarni nazarda tutishi lozim:

a) uchish ishini tashkil etish va parvozlar xavfsizligi boʻyicha meʼyoriy hujjatlarni ishlab chiqish va takomillashtirishni;

b) uchish ishini tashkil etishni yaxshilash, aviatsiya hodisalari va noxush hodisalarning oldini olish boʻyicha ishlar yoʻnalishlarini ishlab chiqishni;

v) uchish ishini tashkil etish va parvozlar xavfsizligini taʼminlash masalalari boʻyicha aviakorxonalar (aviakompaniyalar), tashkilotlar va uchuvchilar boʻlinmalarida inspektorlik tekshiruvlarini.

14. Yoʻnalishlarda (aviayoʻnalishlarda) inspektorlik tekshiruvlarining yillik rejasi Oʻzbekiston Respublikasi FA HKning ekipajlari tomonidan amalga oshiriladigan parvozlarning barcha yoʻnalishlari (aviayoʻnalishlari)ni oʻz ichiga olishi lozim.

15. Oylik ish rejasiga kelgusi oyda amalga oshirish rejalashtirilayotgan uchish faoliyatini tartibga solish va parvozlar xavfsizligini taʼminlash boʻyicha asosiy chora-tadbirlar kiritilishi lozim.

16. Oylik ish rejasiga “Oʻzaviatsiya” agentligi komandir-uchuvchilar tarkibi va inspektorlik tarkibining kelgusi oyda bajarilishi lozim boʻlgan barcha parvozlari kiritilishi lozim.

17. Rejalarning bajarilishi ustidan nazorat “Oʻzaviatsiya” agentligi ahbari tomonidan amalga oshiriladi.

18. Parvozlar xavfsizligi boʻyicha inspeksiyada quyidagilar ishlab chiqiladi:

a) asosiy chora-tadbirlarning yillik rejasi;

b) komandir-uchuvchilar tarkibini tayyorlash, mashq qildirish va tekshirishning yillik reja-jadvali;

v) oylik ish rejasi;

g) inspektorlik tarkibining oylik parvozlari rejasi.

Rejalar PXI rahbari tomonidan ishlab chiqiladi va aviakompaniya (aviakorxona) rahbari tomonidan tasdiqlanadi.

19. Asosiy chora-tadbirlar rejasi quyidagilarni nazarda tutishi lozim:

a) uchish ishini tashkil etishni yaxshilash, aviatsiya hodisalari va noxush hodisalarning oldini olish boʻyicha takliflar ishlab chiqishni;

b) uchish ishini tashkil etish va parvozlar xavfsizligi boʻyicha normativ-huquqiy hujjatlarni takomillashtirish boʻyicha takliflar ishlab chiqishni;

v) uchish ishini tashkil etish va parvozlar xavfsizligini taʼminlash masalalari boʻyicha aviakompaniya tarkibiga kiruvchi, aviakompaniyaning uchish xizmati (uchuvchilar majmuasi, uchuvchilar otryadlari) va aviataʼmirlash zavodi uchish-sinov boʻlinmasida inspektorlik tekshiruv oʻtkazishni.

20. Tayyorgarlik, mashq qilish va tekshirish reja-jadvali belgilangan tartibda rasmiylashtirilishi lozim va inspektorlik tarkibga PXI, aviakompaniya uchish xizmati, majmuasi rahbari, OʻMM direktori va uning UITE boʻyicha oʻrinbosari, “MAI” A/K direktori va uning UITE boʻyicha oʻrinbosarining maʼlumotlarini inobatga olishi lozim.

21. Oylik ish rejasiga parvozlar xavfsizligi inspeksiyasi tomonidan kelgusi oyda amalga oshirish moʻljallanayotgan UITE va parvozlar xavfsizligi boʻyicha asosiy chora-tadbirlar kiritilgan boʻlishi lozim.

22. Oylik parvozlar rejasiga kelgusi oyda bajarilishi lozim boʻlgan inspektorlik tarkibining barcha parvozlari kiritilishi lozim.

23. PXIning rejalarini bajarish ustidan nazorat PXI boshligʻi yoki u tayinlagan shaxs tomonidan amalga oshiriladi.

24. Aviakorxona (aviakompaniya)ning UUB va UMda quyidagilar ishlab chiqiladi:

a) asosiy chora-tadbirlarning yillik rejasi;

b) komandir-uchuvchilar tarkibini tayyorlash, mashq qildirish va tekshirishning yillik reja-jadvali;

v) oylik ish rejasi;

g) komandir-uchuvchilar tarkibining oylik parvozlari rejasi.

Rejalar UUB va uchuvchilar majmuasi (uchish xizmati) rahbari tomonidan zaruriy mutaxassislar jalb etilgan holda ishlab chiqiladi va yuqori turuvchi rahbar tomonidan tasdiqlanadi.

25. Uchuvchilar majmuasining asosiy chora-tadbirlar yillik rejasining loyihasi tasdiqlanishidan oldin aviakorxona (aviakompaniya)ning parvoz-uslubiyat kengashida koʻrib chiqilishi lozim. Asosiy chora-tadbirlarning yillik rejasi quyidagilarni tashkil etish va oʻtkazishni koʻzda tutishi lozim:

a) uchish ishini kuzgi-qishki va bahorgi-yozgi davrlarga tayyorlash boʻyicha komandir-uchuvchilar tarkibi bilan yoʻriqnoma-uslubiy majlislar;

b) uchish ishini tashkil etishni takomillashtirish masalalari boʻyicha uchuvchilar boʻlinmalarining komandir-uchuvchilar va instruktorlik tarkibi bilan uslubiy majlislar;

v) parvoz taʼlimi uslubiyati masalalari boʻyicha majmuaviy trenajyorlar instruktorlari bilan uslubiy majlislar;

g) uchuvchilar tarkibining aybi bilan vujudga kelgan aviatsiya hodisalari va noxush hodisalarning oldini olishga yoʻnaltirilgan profilaktik ishlar masalalari boʻyicha komandir-uchuvchilar tarkibi bilan uslubiy majlislar;

d) kutilayotgan sharoitlar va alohida holatlarda HKni boshqarishning oʻziga xos xususiyatlari va uning tizimlarining ekspluatatsiyasi boʻyicha uchuvchilik-texnik anjumanlar;

e) komandir uchuvchi lavozimlariga tayinlanishi mumkin boʻlgan zaxiradagi xodimlar bilan uslubiy majlislar;

j) uchuvchilar tarkibi aybi bilan vujudga keladigan aviatsiya hodisalari va noxush hodisalarning oldini olish boʻyicha chora-tadbirlar;

z) uchuvchilar tarkibining kasbiy tayyorgarligi tizimida oʻquv-uslubiy bazani rivojlantirish va kompyuter texnikasidan samarali foydalanish boʻyicha chora-tadbirlar.

26. Komandir-uchuvchilar tarkibini tayyorlash, mashq qildirish va tekshirish reja-jadvali quyidagilar haqidagi maʼlumotlarni inobatga olishi lozim:

a) boʻlim (guruh) boshliqlari, uchuvchilar majmuasi (uchish xizmati) direksiyasining komandir-uchuvchi va instruktorlar tarkibi, UUB;

b) uchuvchilar otryadlari komandirlari.

27. Oylik ish rejasi kelgusi oyda bajarilishi moʻljallanayotgan parvoz va metodik ishlarni tashkil etish boʻyicha asosiy chora-tadbirlarni oʻz ichiga olishi lozim.

28. Aviatsiya ishlarida uchuvchilar tarkibi bilan manyovrlar qilish rejasi zaruriyat boʻlganda MAI A/Kning UUBda tuziladi va Oʻzbekiston Respublikasining “Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro va eksperimental aviatsiyasida parvoz qoidalari”ning (OʻzR AQ-91) (roʻyxat raqami 1723, 2007-yil 29-sentabr) belgilangan qoidalariga muvofiq rasmiylashtirilishi lozim.

29. Parvozlar rejasi uchuvchilar majmuasi (uchish xizmati) komandir-uchuvchilar tarkibi direksiyasi va UUBning kelgusi oyga barcha parvozlarini oʻz ichiga olishi lozim.

30. Rejalarni bajarish ustidan nazorat uchuvchilar majmuasi (uchish xizmati), UUB rahbarining yordamchisi yoki u tayinlagan shaxs tomonidan amalga oshiriladi.

31. Uchuvchilar otryadida quyidagilar ishlab chiqiladi:

a) asosiy chora-tadbirlarning yillik rejasi;

b) komandir-uchuvchilar tarkibini tayyorlash, mashq qildirish va tekshirish yillik reja-jadvali;

v) bazadan tashqarida ishlayotgan ekipajni tekshirish reja-jadvali;

g) oylik ish rejasi;

d) komandir-uchuvchilar tarkibi va uchuvchilar otryadi (AAE) instruktorlar tarkibining oylik parvozlari rejasi.

Rejalar uchuvchilar otryadi shtabi rahbari tomonidan zarur boʻlgan mutaxassislar jalb etilgan holda ishlab chiqiladi va uchuvchilar otryadi komandiri tomonidan tasdiqlanadi.

32. Asosiy chora-tadbirlar rejasi quyidagilarni nazarda tutishi lozim:

a) uchish ishini tashkil etish jarayonlarini takomillashtirish;

b) uchuvchilar-uslubiyat bazasini rivojlantirish va undan uchuvchilar tarkibini kasbiy tayyorlashda foydalanish;

v) aviatsiya hodisalari va noxush hodisalarning oldini olish boʻyicha chora-tadbirlarni ishlab chiqish;

g) ish turlariga talab darajasidagi kasbiy tayyorgarlikka ega boʻlgan HK ekipajlarining zaruriy sonini tayyorlashni tashkil etish.

33. Tayyorgarlik, mashq qildirish va tekshirish reja-jadvali quyidagi shaxslarning maʼlumotlarini inobatga olishi lozim:

a) UITE boʻyicha uchuvchilar otryadi komandirining oʻrinbosari;

b) uchuvchilar otryadining katta aviatsiya mutaxassislari;

v) aviatsiya eskadrilyalari komandirlari (eskadrilyasiz tuzilmadagi aviatsiya zvenolari);

g) uchuvchilar otryadining uchuvchi-instruktorlari (eskadrilyasiz tuzilmada aviatsiya zvenolari).

34. Bazadan tashqarida ishlayotgan ekipajlarni tekshirish reja-jadvali Oʻzbekiston Respublikasining “Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro va eksperimental aviatsiyasida parvoz qoidalari”da (OʻzR AQ-91) (roʻyxat raqami 1723, 2007-yil 29-sentabr) belgilangan talablarga muvofiq shakllantirilishi va aviatsiya ishlarini bajarish davriga tuzilishi lozim.

35. Oylik ish rejasi kelgusi oyda bajarilishi moʻljallanayotgan tashkiliy va uchish-uslubiy chora-tadbirlarni oʻz ichiga olishi lozim.

36. Parvozlar rejasi komandir-uchuvchilar tarkibi va UO tarkibining kelgusi oyga rejalashtirilayotgan barcha parvozlarini oʻz ichiga olishi lozim.

37. Rejalarni bajarish ustidan nazoratni uchuvchilar otryadi shtabining rahbari amalga oshiradi.

38. Aviatsiya eskadrilyasi (zvenosi)da quyidagilar ishlab chiqiladi:

a) uchuvchilar tarkibini tayyorlash, mashq qildirish va tekshirishning yillik reja-jadvali;

b) oylik ish rejasi;

v) komandir-uchuvchilar tarkibi va AE (zveno) instruktorlar tarkibining oylik parvozlari rejasi;

g) uchuvchilar tarkibining ishi va dam olishining oylik reja-jadvali.

Rejalar aviatsiya eskadrilyasi (zvenosi) komandiri tomonidan zarur boʻlgan mutaxassislarni jalb etgan holda ishlab chiqiladi va uchuvchilar otryadi komandiri tomonidan tasdiqlanadi.

39. Tayyorgarlik, mashq qildirish va tekshirish reja-jadvali quyidagi shaxslarning maʼlumotlarini inobatga olishi lozim:

a) aviatsiya eskadrilyasi komandirining oʻrinbosari;

b) AE (zveno) shturmani;

v) aviatsiya zvenolari komandirlari;

g) uchuvchi-instruktorlar va boshqa mutaxassislikka ega boʻlgan instruktorlar tarkibi;

d) havo kemalari komandirlari va ekipaj aʼzolari.

40. Oylik ish rejasi kelgusi oyda bajarilishi moʻljallanayotgan tashkiliy va uchish-uslubiy chora-tadbirlarni oʻz ichiga olishi lozim.

41. Parvozlar rejasi komandir-uchuvchilar tarkibi va AE (aviatsiya zvenosi) instruktorlar tarkibining kelgusi oydagi barcha parvozlarini oʻz ichiga olishi lozim.

42. Rejalarni bajarish ustidan nazorat shtab ishlari boʻyicha AE (aviatsiya zvenosi) komandiri yordamchisi tomonidan amalga oshiriladi.

43. Parvozlarni tezkor rejalashtirish uchuvchilar boʻlinmalari shtablari tomonidan HKning harakatlari roʻyxati, aviatsiya ishlariga topshiriqlar, maxsus reyslarni bajarishga soʻrovlar, mashq qildiruvchi va boshqa parvozlarga asosan amalga oshiriladi.

44. Parvozlar rejalari uchuvchilar boʻlinmalarida tuziladi.

45. Aviatsiya ishlarida parvozlarni tezkor rejalashtirish kelgusi sutkada bajariladigan ishlarga beriladigan soʻrovlarga asosan amalga oshiriladi.

46. Bazadan tashqarida ishlayotgan ekipajlarni tekshirish uchun rejalashtirilgan uchuvchilar otryadining rahbar va komandir-uchuvchilar tarkibi aʼzolari aviatsiya ishlari bajariladigan hudud punktlari va tekshiruv muddatlari koʻrsatilgan holda sutkalik rejaga kiritiladilar.

47. Parvozlarning tezkor rejasi uchuvchilar otryadi komandiri tomonidan tasdiqlanadi va parvozlarni taʼminlovchi barcha xizmatlarga tarqatiladi.

48. Tezkor rejaning bajarilishi va xizmatlarning oʻzaro munosabatlarini tashkil etish ustidan nazoratni aeroportning ICHDX (ADP) amalga oshiradi.

49. Uchuvchilar tarkibining kasbiy tayyorgarligi kutilayotgan shart-sharoitlarda, shuningdek murakkab fazoviy holatlarga tushib qolishning oldini olish va bunday vaziyatlardan chiqib ketishda oʻz vaqtida va toʻgʻri harakatlanish uchun ekipaj aʼzolarida zarur bilim va tajribani shakllantirish va ularni oshirib borish orqali parvozlarning yuqori xavfsizligini taʼminlash maqsadida amalga oshiriladi.

50. Uchuvchilar tarkibining kasbiy tayyorgarligi quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

a) dastlabki tayyorgarlik;

b) boshqa yangi turdagi HKga qayta tayyorgarlik;

v) malaka oshirish, kasbiy bilimlari va amaliy tajribalarini lozim darajada ushlab turish, avariya jarayonlari va xavfli yuklarni tashish boʻyicha tayyorgarlik;

g) uchuvchilar boʻlinmalarida tayyorgarlik;

d) FA boʻlinmalarida trenajyor boʻyicha tayyorgarlik;

e) FA boʻlinmalarida parvoz tayyorgarligi;

j) mavsumiy tayyorgarlik.

51. Kasbiy tayyorgarlik tasdiqlangan oʻquv rejalari, dasturlari, yoʻriqnomalar, oʻquv-uchish tayyorgarlik kurslari (dasturlari)ga muvofiq oʻtkaziladi va quyidagi tamoyillarga asoslanadi:

a) har bir taʼlim oluvchining oʻquv jarayonida ongli va faol ishtiroki;

b) yakuniy maqsad boʻlib parvozda kutilayotgan shart-sharoitlar va alohida holatlarda ekipaj aʼzolarining bexato va oʻz vaqtida harakat qilishiga yoʻnaltirilgan bilimlar va amaliy tajribalarga ega boʻlish hisoblangan tayyorgarlik jarayonining ekspluatatsiya yoʻnalishi;

v) taʼlim oluvchilarning individual xususiyatlarini inobatga olishga imkon beruvchi SHEHM va boshqa texnik taʼlim vositalaridan foydalangan holda dasturiy taʼlimni qoʻllash;

g) parvozlar xavfsizligining talab darajasini taʼminlovchi olingan malakaviy bilimlar va amaliy tajribalarni lozim boʻlgan darajada ushlab turish maqsadida uchish faoliyati jarayonida ekipaj aʼzolarining muntazam mustaqil taʼlimi.

52. Aviatsiya xodimlarining kasbiy tayyorgarligini oʻtkazishda quyidagilardan foydalaniladi:

a) Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasi va espluatantlar faoliyatini tartibga soluvchi normativ-huquqiy hujjatlar;

b) aviatsiya taʼlim tashkilotlari va aviakorxona (aviakompaniya)larning uslubiy jihatdan tayyor va tajribali mutaxassislari jalb etilgan holda OʻM (OʻMM) tomonidan ishlab chiqilgan va “Oʻzaviatsiya” agentligi tomonidan tasdiqlangan oʻquv rejalari va dasturlari;

v) OʻM (OʻMM)da ishlab chiqilgan va tasdiqlangan uslubiy va oʻquv hujjatlari (leksiyalar konspektlari, oʻquv darsliklari).

53. Uchuvchilar tarkibining kasbiy tayyorgarligini uslubiy taʼminlovini taʼlim tashkilotlari, oʻquv markazlari, uchish-uslubiyat boʻlimlari va uchish-uslubiyat xonalari amalga oshiradilar.

54. HK komandiri lavozimiga nomzodlar tayyorlashni tashkil etish aviakompaniya (aviakorxona) rahbari tomonidan tasdiqlangan nomzodlarni tanlash va tayyorlash boʻyicha uslubiy tavsiyalarga muvofiq olib boriladi.

55. Kasbiy bilimlar va mohirlik darajasini baholash mezonlari Fuqaro aviatsiyasining aviatsiya xodimi guvohnomasini berish” Oʻzbekiston Respublikasining aviatsiya qoidalari (OʻZR AQ-61) (roʻyxat raqami 3609, 2025-yil 24-fevral) talablariga muvofiq besh ballik tizim boʻyicha oʻtkaziladi.

56. Uchish boʻlinmalarida dastlabki tayyorgarlik quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

a) nazariy tayyorgarlik;

b) aviatsiya texnikasida amaliy mashgʻulotlar;

v) trenajyorda mashqlarni bajarish;

g) uchish tayyorgarligi.

57. Dastlabki tayyorgarlik aviatsiya xodimlariga guvohnomalarni berishda talab etiladigan talablarni qondiruvchi va FA HK ekipaj aʼzosi sifatida funksional majburiyatlarni bajarish uchun zarur boʻlgan kasbiy bilim va tajribalarni olish va mustahkamlash maqsadida oʻtkaziladi.

58. Dastlabki tayyorgarlik quyidagilar uchun oʻtkaziladi:

a) uchuvchilar — FAning oliy va oʻrta maxsus uchish taʼlim tashkilotlarida;

b) shturmanlar — FAning oliy va oʻrta maxsus uchish taʼlim tashkilotlarida, shuningdek shturmanlik fakulteti mavjud boʻlgan taʼlim tashkilotlarida;

v) bortmuhandislar (bortmexaniklar) — sertifikatlashtirilgan OʻM (OʻMM)da;

g) bortradistlar, uchuvchi-kuzatuvchilar, bortoperatorlar (maxsus ishlarni bajaruvchi), yuk HKning bortoperatorlari — koʻrsatilgan mutaxassislarni tayyorlashga sertifikati mavjud boʻlgan FA OʻM (OʻMM)da maxsus dasturlar boʻyicha.

59. Kursantlarga taʼlim berish FAning uchish taʼlim tashkilotlarida tashkil etiladi va kunduzgi taʼlim shakli boʻyicha oʻtkaziladi.

60. Uchish taʼlim tashkilotiga nomzodlarni qabul qilish qabul komissiyasi tomonidan kasbiy tanlov asosida yoshi, bilimi, sogʻligʻi, psixofiziologik tavsiyalar boʻyicha parvoz mutaxassisligiga oʻqitish uchun eng layoqatli nomzodlarni qabul qilish maqsadida amalga oshiriladi.

61. Taʼlim jarayoni tasdiqlangan yoki qabul qilingan oʻquv-uchish tayyorgarlik oʻquv rejalari, dasturlari va kurslari asosida oʻtkaziladi.

62. Uchuvchilarga taʼlim tashkilotini bitirganlik haqidagi belgilangan shakldagi diplom beriladi.

63. Bortmuhandislar (bortmexaniklar), yuk HKning bortoperatorlari, bortradistlar, uchuvchi-kuzatuvchilar va maxsus aviatsiya ishlarini bajaruvchi bortoperatorlarga birlamchi tayyorgarlikning butun kursi tugatilganidan soʻng nazariy va uchish-uslubiy taʼlimining “toʻrt” bahosidan past boʻlmagan baholari bilan OʻM (OʻMM)ning guvohnomasi va “Oʻzaviatsiya” agentligi OMKning taqdimnomasi asosida malaka toifasi berilmasdan mutaxassislik guvohnomasi beriladi. Mutaxassisga malaka toifasi Fuqaro aviatsiyasining aviatsiya xodimi guvohnomasini berish” Oʻzbekiston Respublikasining aviatsiya qoidalari (OʻZR AQ-61) (roʻyxat raqami 3609, 2025-yil 24-fevral) bilan koʻzda tutilgan tartibda, UTTD asosida safga kiritilganidan soʻng beriladi.

64. Malaka toifasiga ega boʻlmagan mutaxassis guvohnomasi uning egasiga stajyor sifatida, FA UTTDga asosan safga kiritish dasturini oʻtaganidan va malaka toifasi berilganidan soʻng ekipaj aʼzosi sifatida (mutaxassisligi boʻyicha) parvozlarni bajarish huquqini beradi.

65. Uchuvchilar tarkibini qayta tayyorlash boshqa (yangi) turdagi HKda ekipaj aʼzosi sifatida funksional majburiyatlarini bajarish uchun zarur boʻlgan kasbiy bilim va amaliy tajribalarni olish va mustahkamlash maqsadida oʻtkaziladi.

66. Uchuvchilar tarkibini yangi turdagi HKga qayta oʻqitish tegishli sertifikatiga ega boʻlgan uchish taʼlim tashkilotlarida, aviatsiya korxonalarida, OʻM (OʻMM)da amalga oshiriladi.

67. Boshqa (yangi) turdagi HKga qayta tayyorgarlik kunduzgi taʼlim shakli boʻyicha tashkil etiladi va oʻtkaziladi hamda quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

a) oʻquv-uslubiy hujjatlarni tayyorlash;

b) oʻqituvchi va instruktorlar tarkibini tayyorlash;

v) oʻquv bazasini tayyorlash;

g) qayta tayyorgarlik uchun nomzodlarni tanlash;

d) oʻquv jarayonini tashkil etish;

e) trenajyorlarda mashgʻulotlarni tashkil etish;

j) uchish tayyorgarligini tashkil etish (uchuvchilar, shturmanlar, bortmuhandislar, bortmexaniklar uchun).

68. PEQ boʻyicha HK ekipaj tarkibida shturmanning mavjud boʻlish zaruriyati koʻzda tutilmagan boʻlsa, bunday hollarda shturmanlarni yakka tartibda havo kemalariga qayta tayyorlash “Oʻzaviatsiya” agentligi tomonidan tasdiqlangan mustaqil qayta tayyorgarlik maxsus dasturiga muvofiq yoʻl qoʻyiladi. Bunday havo kemalariga qayta tayyorlash kunduzgi taʼlim shakli boʻyicha tegishli tartibda sertifikatlashtirilgan OʻM qoshida tashkil etiladi.

69. Qayta tayyorlash uchun nomzodlarni tanlash oʻz ichiga quyidagi bosqichlarni oladi:

a) nomzodlar tarkibini aniqlash;

b) tibbiy layoqatliligini aniqlash;

v) kasbiy va psixologik tayyorgarligini baholash;

g) taklif etilgan nomzodlarni belgilangan talablarga muvofiqliligini koʻrib chiqish va qaror qabul qilish.

70. Nomzodlarni tanlash va ularni oʻqishga yuborish ekspluatant tomonidan belgilangan talablar va qabul qilingan qarorlarga muvofiq amalga oshiriladi.

71. Nomzodlar hujjatlari oʻqish boshlanishidan kechiktirilmagan holda OʻM (OʻMM)ga taqdim etilishi lozim. Tanlovdan oʻtmagan va taqdimnomalari tegishli ravishda rasmiylashtirilmagan uchuvchilar tarkibi va xizmat koʻrsatuvchi xodimlar qayta oʻqitish uchun OʻM (OʻMM)ga qabul qilinmaydilar.

72. Yangi (boshqa) turdagi HKga qayta tayyorgarlik tugaganidan soʻng aviamutaxassisga UTTDga muvofiq safga kiritish huquqini beruvchi nazariy va uchish-amaliy taʼlim natijalari koʻrsatilgan qayta oʻqiganlik haqida guvohnoma, Gʻarbda ishlab chiqarilgan havo kemalariga qayta tayyorgarlik tugaganidan soʻng esa, Gʻarbda ishlab chiqariladigan havo kemalariga qayta oʻqitish kursi “Type rating transition training” boʻyicha (bortradistlar uchun nazariy va mashqiy taʼlim natijalari koʻrsatilgan) nazariy va uchish-amaliy taʼlim boʻyicha tayyorgarligi natijalari koʻrsatilgan guvohnoma beriladi.

73. MDHdan tashqarida Gʻarbda ishlab chiqarilgan HKga qayta oʻqitishda aviamutaxassisga qayta oʻqitish amalga oshirilgan mamlakatning firmasi (zavodi, OʻMM) namunasidagi guvohnoma (sertifikat) beriladi.

74. Qayta oʻqitish toʻgʻrisidagi hujjatlarni boʻlib-boʻlib rasmiylashtirishga yoʻl qoʻyiladi:

a) nazariy tayyorgarlikni tugatganlik haqidagi guvohnoma;

b) OʻUTK (OʻUTD) dasturi asosida trenajyorlar boʻyicha tayyorgarlikni tugatganligi haqida dalolatnoma;

v) OʻUTK (OʻUTD) dasturi boʻyicha uchish tayyorgarlikni tugatganligi haqida dalolatnoma.

75. Uchish texnikasi, samolyotni yoʻnalish boʻyicha boshqarish yoki amaliy ish boʻyicha 3 (uch) baho, kasbiy fanlarning nazariy tayyorgarligi boʻyicha ikkita yoki undan ortiq 3 (uch) baho olgan tinglovchilar — yangi (boshqa) turdagi HKda parvoz qilishga ruxsat etilmaydilar. Ularni yangi (boshqa) turdagi HKda parvoz qilishiga keyingi tayyorgarligi haqidagi qarorni “Oʻzaviatsiya” agentligining OMK qabul qiladi.

76. Aviatsiya xodimlarining qayta oʻqitilishi quyidagi hollarda asossiz hisoblanadi:

a) Sharqiy flotda:

1) nazariy va trenajyorlar boʻyicha tayyorgarlik tugatilgan vaqtidan OʻUTK (OʻUTD)ga muvofiq uchish mashqlari boshlanishigacha bir yil (bortradistlar va bortoperatorlar uchun esa — safga kiritilganiga qadar) va undan ortiq vaqt oʻtgan boʻlsa;

2) OʻUTK (OʻUTD)ga muvofiq uchish-amaliy taʼlim tugatilgan vaqtdan FA UTTD boʻyicha safga kiritishning boshigacha bir yil va undan ortiq vaqt oʻtgan boʻlsa.

b) Gʻarbiy flotda:

1) SVTga muvofiq nazariy tayyorgarlik tugatilgan vaqtdan Gʻarbda ishlab chiqarilgan HKga qayta oʻqitish kursi “Type rating transition training” (FBS/FFS) asosida trenajyorlar boʻyicha uchish mashqlari boshlanishiga qadar bir yil va undan ortiq vaqt oʻtgan boʻlsa;

2) SVT va (FBS/FFS) va Gʻarbda ishlab chiqarilgan HKga qayta oʻqitish kursi “Type rating transition training”ga muvofiq uchish-amaliy taʼlim tugatilgan vaqtdan Gʻarbda ishlab chiqilgan HK UTTD boʻyicha safga kiritilganiga qadar bir yil va undan ortiq vaqt oʻtgan boʻlsa.

77. Uchuvchilar tarkibi mutaxassislari va bortkuzatuvchilarning malakasini oshirish, ularning kasbiy bilimlari va amaliy tajribalarini lozim darajada ushlab turish va takomillashtirish maqsadida, lavozimga ilk bor tayinlanayotgan komandir-uchuvchilar va uchuvchi-instruktorlik tarkibi uchun esa uchish va uslubiy ishni tashkil etish ularning bilim va tajribalarini takomillashtirish maqsadida oʻtkaziladi.

78. Uchuvchilar tarkibi mutaxassislari va bortkuzatuvchilarning malakasini oshirish quyidagilar orqali erishiladi:

a) sertifikatlashtirilgan OʻM (OʻMM)larida “Oʻzaviatsiya” agentligi bilan kelishilgan dasturlar boʻyicha MOKda oʻqishlar;

b) boshqa turdagi HKga qayta oʻqitish (qayta tayyorlash);

v) toifani oshirish.

79. Malaka oshirish kurslarini oʻtish shartlari, davriyligi va tartibi ekspluatant tomonidan belgilanadi va aviakompaniyaning PAQga kiritiladi. MOKni oʻtagan mutaxassisga belgilangan namunadagi guvohnoma beriladi.

80. Bir necha turdagi havo kemalarida parvozlarni bajaruvchi uchuvchi mutaxassislar yuqori toifali HK turi yoki ular biror toifasi boʻyicha, agar HK bitta toifada boʻlsa, MOKni oʻtaydilar.

81. Uchuvchilar tarkibini mutaxassisliklari boʻyicha tayyorlash, chet tillarini va xalqaro parvoz qoidalarini oʻrgatish, ilk bor tayinlanadigan komandir-uchuvchilar va instruktorlik tarkibini metodik tayyorlash, shuningdek havo transportida xavfli yuklarni tashish hamda avariya-qutqaruv ishlari boʻyicha tayyorlash kurslari sertifikatlangan OʻM (OʻMM)larda aviakompaniya (aviakorxona)lardagi uchuvchilar boʻlinmalarining buyurtmalari boʻyicha oʻtkaziladi.

82. OʻM (OʻMM)ning tayyorlash boʻyicha tasdiqlangan reja-jadvali aviakompaniya (aviakorxona)larga kalendar yili boshlanishidan bir oy oldin boʻlgan muddatdan kechiktirilmagan holda tarqatiladi.

83. Ushbu Qoidalarning 81-bandida koʻrsatilgan tayyorgarliklar boʻyicha uchuvchi mutaxassislar va bortoperatorlarni oʻz vaqtida tayyorgarliklarini tashkillashtirish boʻyicha javobgarlik quyidagilarga yuklanadi:

a) aviakompaniya (aviakorxona)larda — rahbarning parvoz ishlarini tashkil etish boʻyicha oʻrinbosariga;

b) uchuvchilar boʻlinmalarida — uchuvchilar otryadi komandirining oʻrinbosariga.

84. Sertifikatlangan OʻM (OʻMM)larda oʻqitishning sifati, SHEHMda test sinovlarini tashkil etish va oʻtkazish uchun javobgarlik OʻM (OʻMM) yoki test sinovlari oʻtkazuvchi uchuvchilar boʻlinmasining rahbariga yuklanadi.

85. FA tashkilotlarining sertifikatlangan OʻM (OʻMM)lariga ega boʻlmagan aviakompaniya (aviakorxona)lari shartnoma asosida boshqa aviakompaniya (aviakorxona)lardagi tegishli sertifikatga ega boʻlgan OʻM (OʻMM)larida uchuvchi mutaxassislar va bortoperatorlarni mazkur Qoidalarning 81-bandida koʻrsatilgan tayyorgarlikdan oʻtishlarini taʼminlashlari mumkin.

86. Mutaxassislik, chet tili, xalqaro parvoz qoidalari, xavfli yuklarni tashish qoidalari boʻyicha MOKdan oʻtganlik toʻgʻrisidagi guvohnomalar, avariya-qutqaruv tayyorgarligi boʻyicha guvohnoma nusxasi, parvoz guvohnomasini uzaytirish boʻyicha taqdimnoma ularning amal qilish muddati tugaguniga qadar uchuvchilar tarkibi mutaxassislari va bortkuzatuvchilarning parvoz hujjatlari yigʻmajildida saqlanadi.

Uslubiy tayyorgarlik kurslarini tugatganlik toʻgʻrisidagi guvohnomalar, malaka darajasini oshirish (tasdiqlash) boʻyicha taqdimnomalar uchuvchilar tarkibi mutaxassislari va bortkuzatuvchilarning parvoz hujjatlari yigʻmajildida uning parvoz faoliyati tugaguniga qadar saqlanadi.

87. Malaka darajasini berish, oshirish va tasdiqlash Fuqaro aviatsiyasining aviatsiya xodimi guvohnomasini berish” Oʻzbekiston Respublikasining aviatsiya qoidalariga (OʻZR AQ-61) (roʻyxat raqami 3609, 2025-yil 24-fevral) muvofiq amalga oshiriladi.

88. Kasbiy bilimlari va amaliy tajribalarini lozim darajada ushlab turish quyidagi yoʻllar bilan erishiladi:

a) aviakompaniya (aviakorxona)lar, tashkilotlarning uchuvchilar boʻlinmalarida ekspluatant tomonidan ishlab chiqilgan va tasdiqlangan oʻquv rejasi boʻyicha kasbiy va texnik oʻqitish;

b) har qanday bilim tekshiruvlarida SHEHMda test nazorati;

v) SMT (FFS)da mashqlar va tekshiruvlar;

g) aerodrom va reys parvozlarida HKdagi mashqlari va tekshiruvlari;

d) uchuvchilar tarkibi mutaxassislari va bortkuzatuvchilar guvohnomasining amal qilish muddatini uzaytirish uchun “Fuqaro aviatsiyasining aviatsiya xodimi guvohnomasini berish” Oʻzbekiston Respublikasining aviatsiya qoidalarida (OʻZR AQ-61) (roʻyxat raqami 3609, 2025-yil 24-fevral) belgilangan tartiblarni bajarish.

89. SHEHMda oʻtkazilgan test sinovlarining natijalari malaka toifasini berishda (oshirishda, tasdiqlashda), parvozlarga ruxsat berishda, guvohnomaning amal qilish muddatini uzaytirishda, shuningdek OʻMlarda (OʻMMlarda) oʻqitishda inobatga olinadi.

90. SHEHMda test sinovlarini oʻtkazish kompyuter texnikasi bilan jihozlangan va bunday tekshiruvlar uchun “Oʻzaviatsiya” agentligi tomonidan sertifikatlangan uchuvchilar boʻlinmalarida, shuningdek zaruriyat boʻlganda aviakompaniyalar uchuvchilar boʻlinmalarining soʻrovnomalari boʻyicha OʻM (OʻMM)da amalga oshirilishi mumkin.

91. SHEHMda test sinovlarini oʻtkazish tartibi, uning natijalarini rasmiylashtirish va ulardan foydalanish aviakompaniya (aviakorxona), tashkilot, OʻM (OʻMM)ning rahbarlari tomonidan tasdiqlanadi.

92. Instruktorlik va komandir-uchuvchilar lavozimlariga nomzodlar tanlash va tayyorlashni tashkil etish aviakompaniya (aviakorxona)larda oʻrnatilgan talablarga muvofiq olib boriladi. Komandir-uchuvchi, uchuvchi-instruktorlik lavozimlariga ilk bor tayinlanayotgan aviatsiya xodimlari “Oʻzaviatsiya” agentligi tomonidan tasdiqlangan dastur boʻyicha OʻM (OʻMM)da uslubiy tayyorgarlik kurslarini oʻtashi lozim.

93. Aviatsiya xodimlari instruktorlar ishiga (shu jumladan shtatdan tashqari) kiritilishidan oldin uslubiy tayyorgarlik kurslarida aniq turdagi HKga qoʻllaniladigan FA UTTDga muvofiq tayyorgarlikdan oʻtishlari lozim.

94. Ekipaj aʼzolari va bortoperatorlarni avariya ishlari va xavfli yuklarni tashish qoidalari boʻyicha tayyorlash avariya sharoiti yoki gʻayrioddiy holat yuzaga kelganda, parvozlar xavfsizligini taʼminlash bilan bogʻliq boʻlgan oʻz majburiyatlari va vazifalarini bajarishda kasbiy bilim va amaliy tajribalarini olish, lozim darajada ushlab turish va takomillashtirish maqsadida sertifikatlangan OʻM (OʻMM)larida oʻtkaziladi.

95. Havo kemalarining uchish ekipaji aʼzolari va bortoperatorlarning avariya-qutqaruv tayyorgarligi bir yilda bir marta davriyligi bilan, suvda oʻtkazilishi lozim boʻlgan jarayonlar (bundan keyingi matnda — suv tadbirlari deb yuritiladi) boʻyicha esa “Oʻzaviatsiya” agentligi tomonidan tasdiqlangan dasturlar boʻyicha ikki yilda bir marta oʻtkaziladi.

Ushbu tayyorgarlikdan oʻtgan uchuvchilar tarkibi mutaxassislari va bortkuzatuvchilarga belgilangan namunadagi, amal qilish muddati koʻrsatilgan guvohnomaga ilova beriladi (ushbu tayyorgarlik tugagan sanadan bir yil, suv tadbirlari boʻyicha esa ikki yil). Mazkur tayyorgarlikdan belgilangan muddatlarda oʻtmagan HK uchish ekipaji aʼzolari va bortoperatorlar parvozlarni bajarishga qoʻyilmaydilar.

96. HK ekipaj aʼzolari mahalliy parvozlarni bajarishda suv tadbirlari boʻyicha tayyorgarlikdan oʻtmaydilar.

97. Xavfli yuklarni tashish qoidalari boʻyicha uchish ekipaji aʼzolari va bortoperatorlarning tayyorgarligi “Oʻzaviatsiya” agentligi tomonidan tasdiqlangan dasturlar boʻyicha ikki yilda bir marta davriyligi bilan oʻtkaziladi. Koʻrsatilgan tayyorgarlikdan oʻtgan mutaxassisga belgilangan namunadagi guvohnoma beriladi. Olingan guvohnoma asosida, aviakorxona boʻlinma rahbarining imzosi va gerbli muhri bilan tasdiqlangan, amal qilish muddati (tayyorgarlikning tugash sanasidan boshlab ikki yil) koʻrsatilgan guvohnoma-ilova rasmiylashtiriladi. Mazkur tayyorgarlikdan belgilangan muddatlarda oʻtmagan HK uchish ekipaji aʼzolari xavfli yuklarni tashishga qoʻyilmaydilar.

98. FA boʻlinmalarida uchuvchilar tarkibi mutaxassislari va bortkuzatuvchilarni tayyorlash quyidagi maqsadlarni nazarda tutadi:

a) ishlab chiqarish sharoitlarida (ixtisosligi boʻyicha) mustaqil ishlash uchun tayyorlash;

b) kasbiy tayyorgarligini takomillashtirish.

Uchuvchilar tarkibi mutaxassislari va bortkuzatuvchilarni parvozlarga (ishga) tayyorlash, odatda, instruktorlik ishiga ruxsat etilgan bitta shaxs tomonidan oʻtkazilishi lozim.

99. Uchuvchilar tarkibi mutaxassislari va bortkuzatuvchilarni mustaqil ishga tayyorlash quyidagilarga boʻlinadi:

a) taʼlim tashkilotini bitirganidan soʻng tayyorlash yoki boshqa turdagi HKga qayta oʻqitish (safga kiritish);

b) yangi turdagi aviatsiya ishlarini bajarishga tayyorlash;

v) tegishli meteo sharoitlar va sutka vaqtlaridagi parvozlarga, shuningdek HKda yangi oʻrnatilgan uskunalardan foydalanish boʻyicha tayyorlash.

Yuqorida sanab oʻtilgan tayyorgarlik turlari ekspluatant tomonidan ishlab chiqilgan va “Oʻzaviatsiya” agentligi tomonidan tasdiqlangan uchuvchilar tarkibini tayyorlash dasturlari (UTTD) boʻyicha oʻtkaziladi. Dasturlarning oʻtilishi mashq bajarish topshirigʻida hisobga olinadi.

100. HK komandirlari va ikkinchi uchuvchilarni safga kiritish aviakompaniyalarning UTTDlariga muvofiq amalga oshiriladi.

102. Shturmanlar, bortmuhandislar, bortmexaniklar, bortradistlar va bortoperatorlarni safga kiritish, shtatdagi (shtatdan tashqari) instruktor yoki ixtisosligi boʻyicha komandir-uchuvchilar tarkibi aʼzosi tomonidan UTTDga muvofiq amalga oshiriladi.

103. Ekipaj kabinasida ajratilgan ish joyiga ega boʻlgan HKning bortmuhandislari (bortmexaniklari)ni safga kiritish, shtatdagi bortmuhandis-instruktor yoki ushbu ixtisoslikdagi komandir-uchuvchilar tarkibi aʼzosi tomonidan amalga oshiriladi.

104. Barcha turdagi tayyorgarliklarda mustaqil ishlashga mutaxassislarni tayyorlashni tashkil etish uchun javobgarlik quyidagilarga yuklanadi:

a) aviakompaniya (aviakorxona)larda — uchish ishini tashkil etish boʻyicha rahbar oʻrinbosarlariga;

b) uchuvchilar boʻlinmalarida — uchuvchilar boʻlinmalari komandirlariga.

105. Kasbiy tayyorgarlikni takomillashtirish quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

a) nazariy tayyorgarlik;

b) aviatsiya texnikasida amaliy mashgʻulotlar;

v) trenajyorlar boʻyicha tayyorgarlik;

g) parvoz tayyorgarligi.

106. Nazariy tayyorgarlik mustaqil tayyorgarlik yoki zarurat boʻlganda sinf-guruh mashgʻulotlari shaklida oʻtkaziladi.

107. Mustaqil tayyorgarlik mutaxassislar nazariy tayyorgarligining asosiy shakli hisoblanadi. HK ekipaji aʼzolarining bilimi va kasbiy tayyorgarlik darajasini tekshirish uchun aviakompaniya (aviakorxona)ning MMK (MK)da suhbatlar, SHEHMda bilimlarning test nazorati va “Oʻzaviatsiya” agentligining MKda imtihon tekshiruvlari oʻtkaziladi.

108. Oʻzbekiston Respublikasining “Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro va eksperimental aviatsiyasida parvoz qoidalari” (OʻzR AQ-91) (roʻyxat raqami 1723, 2007-yil 29-sentabr), aviatsiya texnikasidan parvozda foydalanish qoʻllanmasi qoidalarining buzilganligi, shuningdek uchuvchilar tarkibi va bortoperatorlar bilimlarining yetarli emasligi aniqlangan hollarda, ularga yozma javob berilishi lozim boʻlgan aniq savollar shaklida individual topshiriqlar berilishi, SHEHMda bilimlarning test nazoratida tekshirish va topshiriqni bergan komandir-uchuvchilar tarkibi bilan suhbatdan oʻtishlari lozim. Individual topshiriqni oʻz vaqtida bajarmagan yoki qoniqarsiz baho olgan uchuvchilar tarkibi mutaxassislari va bortkuzatuvchilar parvozlarni bajarishga qoʻyilmaydilar.

109. Sinf-guruh mashgʻulotlarini oʻtkazish uchun oʻqituvchilar komandir-uchuvchilar tarkibi va instruktorlik tarkibidan tanlanadi va uchuvchilar boʻlinmasi komandirining buyrugʻi bilan butun oʻquv yiliga tasdiqlanadi. Zaruriyat boʻlganda mashgʻulotlarni oʻtkazish uchun OʻM (OʻMM), ATB, AMS(F), aviatsiya xavfsizlik xizmati, avariya-qutqaruv xizmatlarining oʻqituvchilari ushbu boʻlinmalar rahbarlari bilan kelishilgan holda jalb etilishi mumkin.

110. Aviatsiya-texnika mavzusi boʻyicha mashgʻulotlarni katta bortmuhandislar (bortmexaniklar), bortmuhandis (bortmexanik), uchuvchilar boʻlinmalarining muhandislari (mexaniklari), ATB muhandislari oʻtkazadilar.

111. Mutaxassis-oʻqituvchilar mashgʻulotlar boshlanishidan oldin konspektlarni kelishish uchun katta mutaxassisga (mutaxassisligi boʻyicha) va tasdiqlash uchun UO komandiriga taqdim etishlari lozim. Mashgʻulotlar oʻtkazilganidan soʻng konspektlar nusxalari uchuvchilar boʻlinmasining uchuvchilik-uslubiyat xonasi (sinfi)da qoldirilishi va mashgʻulotlarda ishtirok etmagan uchuvchilar tarkibi aʼzolari va bortoperatorlarning mustaqil tayyorgarligida foydalanilishi lozim.

112. Uchuvchilar tarkibi va bortoperatorlarning nazariy taʼlimini tashkil etish, uslubiy taʼminoti va sifati uchun javobgarlik uchuvchilar boʻlinmasi komandirining UITE boʻyicha oʻrinbosariga yuklatiladi.

113. Sinf-guruh mashgʻulotlarining, shuningdek individual topshiriqlarni berish va bajarish hisobi kasbiy tayyorgarlik hisobi boʻyicha jurnalda olib boriladi.

114. Sinf-guruh mashgʻulotlarida ishtirok etmagan uchuvchilar tarkibi va bortoperatorlar uchun mashgʻulotlar mavzusi ularning mustaqil tayyorgarligiga (individual topshiriqlar beriladi) kiritiladi va ularning bilimlari keyinchalik katta mutaxassislar tomonidan tekshiriladi.

115. Aviatsiya texnikasida amaliy mashgʻulotlar kasbiy taʼlim rejalari boʻyicha oʻtkaziladi. Mashgʻulotlardan oʻtish hisobi kasbiy taʼlim hisob jurnalida olib boriladi. Aviatsiya texnikasida amaliy mashgʻulotlarni tashkil etish va taʼminlash uchun javobgarlik uchish xizmati (boʻlinmasi) rahbariga yuklatiladi.

116. Uchuvchilar tarkibining trenajyorlar boʻyicha tayyorgarligi ekipaj harakatlarining turli sharoitlar va parvozning alohida holatlarida amaliy tajribalarini olishi, lozim darajada ushlab turishi va takomillashtirish maqsadida oʻtkaziladi:

a) Gʻarbda ishlab chiqarilgan hamda Il-114-100 HKda parvozlarni bajarayotgan uchuvchilar tarkibi uchun trenajyor (FFS)da uchuvchi guvohnomasining amal qilish muddatini uzaytirish, minimumning berilishi va berilgan minimumning tasdiqlanishi, UTTDga muvofiq minimumning CAT II-III gacha (IL-114-100 HK uchuvchilari uchun CAT I gacha) kamaytirilishi, shuningdek ushbu Qoidalarning 136-bandiga muvofiq minimum boʻyicha qoʻnishga kirishish va qoʻnishlarni bajarish boʻyicha mashqlar va turli koʻrinishdagi parvozlarga tayyorgarlik uchun SMTda SIM CNECK tekshiruvlari oʻtkaziladi;

b) Sharqda ishlab chiqarilgan HKlarida parvoz qiluvchi uchuvchilar tarkibi uchun trenajyor (SMT)da uchuvchi guvohnomasining amal qilish muddatini uzaytirish uchun tekshirish oʻtkaziladi. MK (OMK) raisining qarori boʻyicha esa malaka berish, oshirish va tasdiqlashda hamda xodimlar aybi bilan yuz bergan aviahodisalardan keyin parvozga ruxsat berishda, shuningdek ushbu Qoidalarning 136-bandiga muvofiq qoʻnishga kirishish va qoʻnishlarni bajarish boʻyicha minimum mashqlarni bajarish hamda turli koʻrinishdagi parvozlarga va avariya holatlarga tayyorlash;

117. Uchuvchilar tarkibi uchun mazkur Qoidalarning III, IV va VI boblarida koʻrsatilgan trenajyor tayyorgarligi “Oʻzaviatsiya” agentligi tomonidan ruxsat etilgan SMTlarda oʻtkazilishi mumkin.

118. SMT (FFS)da mashqlar va tekshiruvlarni tashkil etish hamda oʻtkazish tartibi aviakompaniyalarning FA uchuvchilar tarkibini HK trenajyorlarida mashq qildirish va tekshirishni tashkil qilish boʻyicha hujjatlarida koʻrsatib oʻtilgan talablar asosida amalga oshiriladi.

119. Trenajyorlar boʻyicha tayyorgarlik quyidagi turdagi trenajyorlarda amalga oshiriladi:

a) funksional tizimlarining maxsuslashtirilgan trenajyorlarida;

b) ekipaj aʼzolarining maxsuslashtirilgan trenajyorlarida;

v) kabinada oʻtkaziladigan tadbirlar trenajyorlarida;

g) samolyotning majmuaviy trenajyorlarida;

d) parvozning toʻliq taqlidi bilan harakatlanuvchan platformadagi majmuaviy uchuvchilik trenajyorlarida (FFS);

e) parvozning toʻliq taqlidi bilan harakatlanmaydigan platformadagi majmuaviy uchuvchilik trenajyorlarida (FFS);

j) avariya tark etish trenajyorlarida;

z) navigatsiya trenajyorlarida.

120. Trenajyorlar boʻyicha tayyorgarlik ekspluatant tomonidan ishlab chiqilgan va “Oʻzaviatsiya” agentligi tasdiqlagan FA OʻUTK va UTTD dasturlari boʻyicha amalga oshiriladi.

121. Egallab turgan lavozimidan va uchish ishi tajribasidan qatʼi nazar, uchuvchilar tarkibining barcha aʼzolari guvohnomaning amal qilish muddatini uzaytirish uchun har yilgi tekshiruvdan oʻtishi va har chorakda uch soatdan kam boʻlmagan hajmda majmuaviy trenajyorlarda SMT (FFS) muntazam mashqlarni bajarishi zarur. Mashq qilishdagi uzilishlar 3 oydan oshmasligi lozim (ayrim hollarda ekipaj bazaviy aerodromdan tashqarida boʻlgan hollarda uzilish muddati bir oydan oshishi mumkin). Majmuaviy trenajyorda har chorakdagi mashq qilish hisobiga, agar u har chorak mashq qilish elementlariga ega boʻlgan boʻlsa, trenajyorlar boʻyicha tayyorgarlikning har qanday turini hisobga olinishiga ruxsat etiladi.

gʻarbda ishlab chiqarilgan va Il-114-100 HKlarining shturman-instruktorlari trenajyor tekshiruvidan oʻtkazilmaydi.

124. Aviakompaniya rahbariyatining qarori boʻyicha HKning boshqa turlaridagi havo kemalarining uchuvchi va shturmanlari “Oʻzaviatsiya” agentligi tomonidan belgilangan tartibga muvofiq kompyuter-navigatsiya trenajyori KNT “FLITEPRO”da mashqlarni oʻtishlariga yoʻl qoʻyiladi.

125. Trenajyorlar boʻyicha tayyorgarlik uchuvchilar boʻlinmalari komandirlari tomonidan har oyga rejalashtiriladi.

126. Trenajyorda rejali mashqlar va tekshiruvlardan tashqari, uchuvchilar boʻlinmalari komandirlari, aviakompaniya (aviakorxona)lar rahbarlari va “Oʻzaviatsiya” agentligining koʻrsatmalari boʻyicha rejadan tashqari tekshiruvlar tayinlanishi mumkin.

127. Ekipaj aʼzolariga uchish kunida, shuningdek zaxirada boʻlgan vaqtlarida trenajyorda mashq qilish yoki tekshirishni rejalashtirish taqiqlanadi.

128. Trenajyorlar boʻyicha tayyorgarlik quyidagi bosqichlarni oʻz ichiga oladi:

a) parvoz oldi tayyorgarlik;

b) trenajyorda mashq qilish;

v) parvozdan keyingi muhokama.

129. Trenajyorlar boʻyicha tayyorgarlikning har qanday turini trenajyorning instruktorlik shtatidagi tarkibi oʻtkazadi. Uchuvchilar tarkibining trenajyorda mashq qilishi va tekshirilishi ushbu turdagi HKda parvoz qilish va ushbu turdagi trenajyorda uchuvchilar tarkibini mashq qildirishga ruxsat etilgan komandir-uchuvchilar va instruktorlik tarkibi tomonidan bajarilishiga ruxsat etiladi.

130. Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasida tegishli turdagi HKning majmuaviy trenajyori mavjud boʻlmaganda, shuningdek uning nosozligi sababli uzoq turib qolishi holatida, trenajyorlar boʻyicha tayyorgarlik shartnoma asosida boshqa davlatlarning aviakompaniya (aviakorxona)larida oʻtkazilishi mumkin yoki “Oʻzaviatsiya” agentligining uxsati bilan va u tomonidan tasdiqlangan dastur boʻyicha HK kabinasida trenaj bilan almashtirilishi mumkin.

131. Ikki turdagi HKda parvozlarni bajaruvchi komandir-uchuvchilar tarkibi va instruktorlik tarkibi shaxslari, tegishli turdagi trenajyorlarda har chorakdagi mashqlarni ketma-ket almashtirgan holda har bir turda 6 oy davomida bir martadan kam boʻlmagan hisobda oʻtaydilar.

132. Parvozlarga yagona ruxsatnomaga ega boʻlgan Boing-767-300ER va Boing-757-200ER havo kemalarining uchuvchilari uchun trenajyorda mashq qilish bir turli hisoblanadi.

133. Bir necha turdagi HKlarida parvozlarni bajaruvchi komandir-uchuvchilar tarkibi va instruktorlik tarkibi aʼzolari trenajyorlarda quyidagi tartibda mashqlarni oʻtaydilar:

a) I va III choraklarda — HKning oliy turi boʻyicha SMTda, II va IV choraklarda esa — HKning boshqa turlari boʻyicha SMTda (agar parvozlar turli toifadagi havo kemalarida bajarilsa);

b) chorakda bir martadan kam boʻlmagan holda — har qanday SMTda va bir yilda bir martadan kam boʻlmagan holda har bir SMTda (agar parvozlar bir toifadagi havo kemalarida bajarilsa).

134. Belgilangan muddatlarda trenajyorda mashqlarni oʻtamagan yoki qoniqarsiz baho olgan, shuningdek har chorakdagi mashq qilish dasturini toʻliq hajmda bajarmagan shaxslar SMT (FFS)da tegishli mashq qilishni oʻtamaguniga qadar parvozlarni bajarishga qoʻyilmaydilar.

135. Trenajyorlarda mashq qilish sifati uchun javobgarlik trenajyorning tarkibi yoki mashqni oʻtkazgan komandir-uchuvchilar va instruktorlik tarkibining aʼzolariga yuklatiladi.

136. FA boʻlinmalarida parvoz tayyorgarligi parvozning turli sharoitlarida HKni boshqarish va uning tizimlarini ekspluatatsiya qilish tajribalarini lozim darajada ushlab turish va takomillashtirish maqsadida bajariladi. Parvozning turli sharoitlarida HKni boshqarish hamda uning tizimlarini ekspluatatsiya qilish tajribalarini lozim boʻlgan darajada ushlab turish va takomillashtirish quyidagilar bilan taʼminlanadi:

a) uchuvchilar tarkibining majmuaviy trenajyorlarda muntazam ravishda mashq qilishlari;

b) HK komandiri tomonidan oʻtgan 3 oy davomida uchtadan kam boʻlmagan avtomatik ravishdagi qoʻnishlar “AUTOLAND” (bunday tizim bilan jihozlangan samolyotlarda), yoki murakkab meteo sharoitlarda HKda uchtadan kam boʻlmagan qoʻnishlar bilan qoʻnishga kirishish, yoki KTQT pardachasi, shuningdek QQB + 30 metrga teng boʻlgan balandlikkacha tekshiruvchi (instruktor) bilan pardacha orqasida shaffof boʻlmagan shtatli pardacha orqasida (yuk HKlarida va HK bortida yoʻlovchilar mavjud boʻlmaganda) bajarish. Kuzgi-qishki (sentabr — fevral) mavsum davrida qoʻnishga kirishishlarning yetishmayotgan soni, bahorgi-yozgi (mart — avgust) mavsum davrida esa MMSHda uchta qoʻnishga kirishishning hammasini HK komandirining minimumi boʻyicha SMT (FFS)da mashq qilishda bajarishga ruxsat etiladi.

HKni boshqarishda mashq qilish va tajribalarni takomillashtirish maqsadida ishlab chiqarish sharoitlarida, bortda yoʻlovchilar bilan HKning shaffof boʻlmagan shtatli pardacha orqasida 200 metrdan past boʻlmagan balandlikda qoʻnishga kirishishni bajarish ruxsat etiladi. Ekspluatant tomonidan ishlab chiqilgan va “Oʻzaviatsiya” agentligi tomonidan tasdiqlangan uslubiyat boʻyicha shaffof boʻlmagan shtatli pardachadan foydalanish faqatgina HKda ekipaj ish joyining birini egallovchi tekshiruvchi (instruktor) bilan amalga oshiriladi;

v) HK komandiri tomonidan oʻtgan 12 oy ichida HKga berilgan minimumga muvofiq meteo sharoitlarda HKda uchta qoʻnishga kirishishdan kam boʻlmagan yoki KTQT pardachasi orqasida qoʻnishlar bilan bajarilishi;

g) HK komandiri tomonidan oʻtgan 12 oy ichida aerodrom sharoitlarida uchtadan kam boʻlmagan qoʻnishga kirishish va bitta qoʻnish hamda HKK minimumiga muvofiq real meteosharoitlarda, bulutlar balandligi koʻrinish masofasi yoxud OʻSHKTdan foydalangan holda (4-toifali samolyotlarda va barcha toifadagi vertolyotlarda), yoʻnalish boʻyicha HKda (umumiy davomiyligi bir soatdan kam boʻlmagan) ikkitadan kam boʻlmagan parvozni bajarish;

d) oʻtgan 3 oy davomida ishlab chiqarish yoki aerodrom sharoitlarida quyidagilarni bajarish:

HKK uchun — kamida 6 ta uchish va 6 ta qoʻnish;

ikkinchi uchuvchilar uchun (HKK nazorati ostida uchish va qoʻnishni bajarishga ruxsat etilgan) — kamida 3 ta uchish va 3 ta qoʻnish.

137. MMSHda qoʻnishga kirishishlar boʻyicha va berilgan minimumni tasdiqlashga 136-bandda sanab oʻtilgan talablar gʻarbda ishlab chiqarilgan hamda Il-114-100 HKning ikkinchi uchuvchilariga F/O qoʻllaniladi.

138. MMSHda uchishlar, parvozlar, qoʻnishga kirishishlar va qoʻnishlarning hisob-kitobi mashq qilish topshirigʻi varaqasida olib boriladi.

139. Ishlab chiqarish yoki aerodrom sharoitlarida bajarilgan uchishlar va qoʻnishlarning hisob-kitobi uchuvchilar tarkibining ishi va dam olishi boʻyicha har oygi reja-jadvallarida va mashq qilishning topshiriq varaqalarida olib boriladi.

140. Koʻrinish boʻyicha 500 metrdan past boʻlgan uchish meteominimumiga ega boʻlgan HK (gʻarbda ishlab chiqarilgan hamda Il-114-100 HKdagi ikkinchi uchuvchi (F/O) uning tasdigʻi uchun oʻtgan 12 oy ichida KTQTdan foydalangan holda, koʻrinish boʻyicha 500 metrdan past boʻlgan sharoitda kamida bitta uchishni bajarishi yoki uchish-qoʻnish yoʻlagida — 200 metr koʻrinishiga taqlid qilingan SMT (FFS)da ruxsat etilgan minimumni tasdiqlashi uchun kamida ikkita uchishni bajarishi lozim.

141. Komandir-uchuvchilar va instruktorlik tarkibiga oʻng tomondagi uchuvchi oʻrindigʻidan parvozlarni bajarishda murakkab meteorologik sharoitlarda, shu jumladan minimum boʻyicha bajarilgan qoʻnishlarga kirishishlari hisobga olinadi.

142. Bir nechta turdagi HKlarida parvoz qilishga ruxsat etilgan komandir-uchuvchilar va instruktorlik tarkibi shaxslariga quyidagilarni bajarish zarur:

a) ushbu Qoidalarning 136-bandida belgilangan murakkab meteo sharoitlar yoki KTQTdan foydalangan holda, har bir turdagi HKda navbatma-navbat uchta qoʻnishga kirishishni har uch oyda bajarish;

b) har bir turdagi HKda berilgan meteominimum boʻyicha parvozlar huquqini tasdiqlash.

143. Gʻarbda ishlab chiqarilgan hamda Il-114-100 HKda parvozlarni bajarayotgan uchuvchilar tarkibi uchun ushbu Qoidalarning 136-bandida koʻrsatilgan trenajyorda (FFS) bajarilgan MMSHda uchishlar, qoʻnishga kirishishlar va qoʻnishlar hisobga olinadi.

144. Uchuvchilar tarkibi ob-havoning eng soʻnggi meteominimumlarida parvozlarga mashq qildirish uchun komandir-uchuvchilar va instruktorlik tarkibi “Oʻzaviatsiya” agentligi tomonidan tasdiqlangan dastur boʻyicha tayyorgarlikdan oʻtadilar va mashq minimumlari boʻyicha parvozlarga ruxsat etiladilar.

145. Ushbu Qoidalarning 136-bandida koʻrsatilgan MMSHda qoʻnishga kirishishlar va qoʻnishlarni bajarmagan HKning komandirlari, MMSHda yoki KTQT pardachasi orqasida, yoki QQB + 30 metrga teng boʻlgan balandlikkacha shaffof boʻlmagan shtatli pardacha orqasida (yuk HKda va yoʻlovchilar mavjud boʻlmaganda yoʻlovchi samolyotlarida), yoki meteo sharoitlarda majmuaviy trenajyorda tekshiruvchi (instruktor) bilan HK komandirining berilgan minimumigacha muvofiq yetishmayotgan qoʻnishga kirishishlar sonini olguniga qadar, parvozlarni mustaqil bajarishga qoʻyilmaydilar.

146. Ushbu Qoidalarning 136-bandida koʻrsatilgan meteo sharoitlarda berilgan minimumga muvofiq qoʻnishga kirishishlar va qoʻnishlarni bajarmagan HKning komandirlari, oldin berilgan minimumni “Oʻzaviatsiya” agentligi tomonidan kiritilgan SMTda, katta uchuvchi komandir (boshligʻi) nazorati ostida va javobgarligida tasdiqlashlari mumkin. Berilgan minimum boʻyicha parvozlarga huquqni tasdiqlamagan HKK, bir pogʻonaga koʻtarilgan meteominimum boʻyicha, lekin birinchi marta ruxsat etilgan meteominimumidan baland boʻlmagan, agar UTTDda boshqa tartib koʻzda tutilmagan boʻlsa, parvozga ruxsat etiladilar.

147. Ushbu Qoidalarning 136-bandida belgilangan HKda uchish va qoʻnishning minimal soni bajarilmaganda HKK mustaqil parvozlarni bajarishga va ikkinchi uchuvchi ekipaj tarkibida parvozlarni bajarishga qoʻyilmaydi.

HKKning mustaqil parvozlarga, ikkinchi uchuvchini — ekipaj tarkibida uchish va qoʻnish huquqi bilan parvozlarga ruxsat etilishi, zarur boʻlganda qoʻshimcha parvoz tayyorgarligi hajmini belgilovchi bevosita (yoki yuqori turuvchi) uchuvchi komandir (boshliq) tomonidan bajarilgan navbatdan tashqari uchish tekshiruvi natijalari boʻyicha xulosa asosida amalga oshiriladi.

148. Barcha mutaxassislikdagi komandir-uchuvchilar va instruktorlik tarkibi aʼzosining uchish malakasini lozim boʻlgan darajada ushlab turish uchun HK turidan qatʼi nazar, kamida ikkita parvozni mustaqil ravishda (aerodrom yoki reys sharoitlarida), shu jumladan chap tomondagi oʻrindiqdan kamida bitta va oʻng tomondagi oʻrindiqdan (uchuvchilar uchun) kamida bitta parvozni har oyda bajarishi lozim. Mustaqil parvozlar quyidagi hollarda bajarilgan hisoblanadi:

a) tekshiruvchilar sifatida parvoz topshirigʻiga belgilangan tartibda kiritilgan komandir-uchuvchilar tarkibi va instruktorlik tarkibi aʼzolariga (uchuvchilarga), ular uchishdan qoʻnishgacha parvozni mustaqil ravishda bajarganlarida;

b) komandir-uchuvchilar tarkibi va instruktorlik tarkibi aʼzolari (uchuvchilarga) topshiriqqa qoʻshilganda va parvozni HKK sifatida bajarganlarida;

v) boshqa mutaxassislar (tekshiruvchilar) uchishdan qoʻnishgacha tekshirilayotgan ekipaj aʼzosining joyini egallaganlarida.

149. Bir nechta turdagi HKlarida parvozlar bajarilganida — oliy turdagi HKda (yoki toifasi boʻyicha unga teng boʻlgan) bir oyda kamida ikkita mustaqil parvozlar va oʻtgan uch oy ichida boshqa turdagi har bir HKda kamida bitta mustaqil parvoz bajarilishi lozim.

Mustaqil parvozlarning belgilangan normalari bajarilmaganda, barcha mutaxassislikdagi komandir-uchuvchilar va instruktorlik tarkibi ushbu Qoidalarning 247-bandida belgilangan hajmda tayyorgarlikni oʻtishi lozim.

150. Mustaqil ravishda bajarilgan parvozlar (uchuvchi oʻrindigʻi koʻrsatilgan holda) va parvozlar miqdori haqidagi yozuvni komandir-uchuvchilar tarkibi va instruktorlik tarkibi reys haqidagi hisobotning yuqori chap burchagida qayd etadilar va shaxsiy imzosi bilan tasdiqlaydilar. Mustaqil parvozlar va parvozlar soni mashq qilish topshirigʻida hisobga olinadi.

151. Uchish malakasini lozim boʻlgan darajada ushlab turish uchun instruktorlar ishiga ruxsati boʻlgan HKKlari, uchuvchilarning oʻng tomondagi oʻrindigʻidan kamida bitta parvozni (aerodrom va reys sharoitlarida) har oyda mustaqil ravishda bajarishlari lozim. Parvozlarning bajarilishi (uchuvchi oʻrindigʻi koʻrsatilgan holda) mashq qilish topshirigʻida hisobga olinadi. Ushbu talab 60 kun davomida bajarilmaganda, HKK uchuvchining oʻng tomondagi oʻrindigʻidan parvozlarni bajarish huquqini yoʻqotadi. Ushbu ruxsatnomani tiklash uchun ishlab chiqarish sharoitlarida tekshiruv parvozi (1 ta uchish va 1 ta qoʻnish) bajariladi.

152. Ekipaj aʼzolarining parvoz tayyorgarligi nazorati va javobgarligi uchuvchilar boʻlinmasi (uchuvchilar otryadi) komandirining uchish ishlari boʻyicha oʻrinbosariga yuklatiladi.

153. Mavsumiy tayyorgarlik 2 — 4 toifadagi HK va barcha toifadagi vertolyotlarning uchuvchilar tarkibi uchun oʻtkaziladi.

154. Mavsumiy tayyorgarlik FA aviakompaniya (aviakorxona)lari, tashkilotlari boʻyicha buyruq bilan belgilangan muddatlarda kuz-qish va bahor-yoz davrlarda uchuvchilar boʻlinmalarini parvozlarga tayyorlash boʻyicha tashkiliy-metodik koʻrsatmalarda koʻzda tutilgan tartibda va hajmlarda oʻtkaziladi.

155. Tashkiliy-metodik koʻrsatmalar ushbu Qoidalar talablariga muvofiq ekspluatant tomonidan ishlab chiqiladi va aviakompaniya (aviakorxona) rahbari tomonidan tasdiqlanadi.

156. Kuz-qish va bahor-yoz davrlarida parvozlarga nazariy tayyorgarlik har oygi kasbiy taʼlim bilan qoʻshiladi va tasdiqlangan mavzu boʻyicha oʻtkaziladi. Tayyorgarlikning asosiy turi boʻlib, mustaqil tayyorgarlik boʻlishi lozim.

157. Tashkiliy-uslubiy koʻrsatmasida mavjud boʻlgan, kuz-qish va bahor-yoz davrlarda parvozlarning nazariy tayyorgarligi mavzusi uchuvchilar otryadlarining kasbiy taʼlim rejasiga maxsus boʻlim sifatida qoʻshiladi. Individual topshiriqlar mustaqil tayyorgarlik uchun savollar roʻyxatidan tuziladi va zaruriyat boʻlganda tashkiliy uslubiy koʻrsatmasida nazarda tutilgan tartibda uchuvchilar tarkibiga beriladi.

159. 2—4-toifadagi samolyotlarda va vertolyotlarda mavsumiy tayyorgarlik quyidagi bosqichlarni oʻz ichiga oladi:

a) parvoz tayyorgarligi (4-toifadagi samolyotlar va barcha toifadagi vertolyotlarda);

b) uchish-texnik anjumani;

v) mavsumiy davrda parvozlarni bajarishga ruxsat etishdan oldin bilimlarning nazorati.

160. Kuz-qish va bahor-yoz davrlarida parvozlarga ruxsat etish uchun trenajyorlarda maxsus mashq qilish talab etilmaydi. Barcha turdagi HKlari uchuvchilar tarkibining har chorakda mashq qilishi yilning aniq mavsumida parvozlarni bajarish va HK parvoz ekspluatatsiyasining oʻziga xos xususiyatlarini hisobga olgan holda mavsumiy davrda SMTda amalga oshiriladi.

161. Nazariy tayyorgarlikdan soʻng kelgusida parvozlarni bajarishga ruxsat etishdan oldin 2—4-toifadagi samolyotlar va barcha toifadagi vertolyotlar uchuvchilar tarkibining bilimlari nazorati oʻtkaziladi. Bilimlar SHEHMda yoki imtihon biletlari boʻyicha kasbiy taʼlim hisobi jurnalida natijalar rasmiylashtirilgan holda tekshiriladi.

162. Ekipajlar nazariy tayyorgarligining yakuniy bosqichi boʻlib, eng muhim masalalar boʻyicha maʼruzalar qilinadigan, oʻtgan davrlarda UITE tahlili va PX holatlari eshitiladigan, kelgusidagi ishlar boʻyicha tavsiyalar beriladigan uchish-texnik anjumani hisoblanadi.

163. 2 — 4-toifadagi HK va barcha toifadagi vertolyotlarning uchuvchilar tarkibi ishtirokidagi uchish-texnik anjumanlar bir yilda ikki marta (kuz-qish davri va bahor-yoz davrlari uchun tayyorgarlikning oxirida) oʻtkaziladi.

164. Parvoz tayyorgarligi 4-toifadagi samolyotlar va barcha toifadagi vertolyotlarni ekspluatatsiya qiluvchi boʻlinmalarda amalga oshiriladi va FA UTTDda nazarda tutilgan hajmda oʻtkaziladi.

165. “Oʻzaviatsiya” agentligining komandir-uchuvchilar tarkibi mavsumiy tayyorgarlikni ekspluatantning uchuvchilar boʻlinmalarining birida oʻtaydi.

166. Bir nechta turdagi HKlarida parvozlarni bajaruvchi komandir-uchuvchilar va instruktorlik tarkibi mavsumiy tayyorgarlikdan toʻliq hajmda uchuvchilar boʻlinmalarida oliy turdagi (toifa boʻyicha teng boʻlgan) HKda oʻtaydilar va boshqa turdagi HKlari boʻyicha uchish-texnik anjumanida qoʻshimcha ravishda ishtirok etadilar, 4-toifadagi samolyotlar va vertolyotlarda parvozlarni bajaruvchilar esa — ushbu turdagi HKlarida parvoz tayyorgarligidan ham oʻtadilar.

167. Instruktorlik tarkibining trenajyordagi mavsumiy tayyorgarligi, ularning HK turlari boʻyicha uchish-texnik anjumanidagi ishtiroki bilan aniqlanadi.

168. Uchuvchilar tarkibini mavsumiy davrda 2—4-toifadagi HK va barcha toifadagi vertolyotlarda parvozlarga ruxsat etish toʻgʻrisidagi tegishli yozuv parvoz daftarchalarida uchuvchilar boʻlinmasi komandiri aviakompaniya (aviakorxona), uchuvchilar majmuasi, OʻM (OʻMM) rahbari)ning buyrugʻi asosida rasmiylashtiriladi.

169. Mavsumiy davrda uchuvchilar tarkibini parvozlarga tayyorlash sifati uchun javobgarlik ekipaj aʼzolarining tayyorgarligi va tayyor boʻlganliklarining nazoratini amalga oshiruvchi komandir-uchuvchilar va instruktorlik tarkibi aʼzolariga yuklatiladi.

170. Guvohnomaning amal qilish muddatining uzaytirilishi “Fuqaro aviatsiyasining aviatsiya xodimi guvohnomasini berish” Oʻzbekiston Respublikasining aviatsiya qoidalari (OʻZR AQ-61) (roʻyxat raqami 3609, 2025-yil 24-fevral) talablariga muvofiq amalga oshiriladi.

171. Guvohnomaning amal qilish muddatini uzaytirish haqidagi yozuv tibbiy xulosa, bilimlar tekshiruvi, parvoz va trenajyorlar boʻyicha tekshiruvlar natijalari asosida amalga oshiriladi. Bilimlar “Oʻzaviatsiya” agentligining OMK, aviakompaniya (aviakorxona)lar va uchuvchilar otryadlarining MMK (MK)larida, OʻM (OʻMM)da MOKlarda tekshiriladi. Baholar 6 oy davomida haqiqiy hisoblanadi.

172. Komandir-uchuvchilar, instruktorlik, uchuvchilar tarkibi va bortoperatorlarning (bortoperatorlar uchun faqat parvoz tekshiruvlari) parvoz va mashqiy tekshiruvlari ularning ushbu turdagi HKda parvoz qilish uchun berilgan ruxsatnomaga ega boʻlgan bevosita yoki yuqori turuvchi komandirlari (boshliqlari, katta mutaxassislar, ixtisosligi boʻyicha shtatdagi instruktorlar), ularda bunday ruxsatnoma boʻlmaganida esa boshqa uchish boʻlinmalarining (aviakompaniyalar ichida) yuqori turuvchi komandir-uchuvchilar va instruktorlik tarkibi — aviakompaniya (aviakorxona)ning PXI boshligʻi ruxsati boʻyicha, yoki boshqa aviakompaniya (aviakorxona)lardan — “Oʻzaviatsiya” agentligining ruxsati boʻyicha quyidagi muddatlarda oʻtkazadilar:

a) uchuvchilarni uchish texnikasi (malaka toifasidan qatʼi nazar) — bir turdagi HKda parvozlarni bajaruvchilar uchun olti oyda kamida bir marta, bir necha turdagi HKlarida parvozlarni bajaruvchilar uchun esa — oliy turdagi HKda olti oyda kamida bir marta va har bir boshqa turdagi HKda bir yilda kamida bir marta;

b) Boing-767-300ER va Boing-757-200ER HKlarida parvoz qilishga yagona ruxsatnomaga ega boʻlgan uchuvchilarning har bir turdagi HKda LINE-CHECK hajmidagi uchuvchilik texnikasi va amaliy ish tekshiruvi — kamida olti oyda bir marta, bunda HK turlari navbatma-navbat almashtiriladi;

v) uchuvchilarning samolyotni yoʻnalish boʻyicha boshqarish texnikasi (malaka toifasidan qatʼi nazar) — bir turdagi HKda parvozlarni bajaruvchilar uchun — bir yilda kamida bir marta, bir necha turdagi HKlarida parvozlarni bajaruvchilar uchun esa — oliy turdagi HKda (toifasi boʻyicha teng boʻlgan HKning bittasi) bir yilda kamida bir marta;

g) shturmanlar, bortmuhandislar, bortmexaniklar, bortradistlarning amaliy ish — 1-2-toifadagi aviamutaxassislari uchun bir yilda kamida bir marta va 3-toifadagi aviamutaxassislar uchun olti oyda kamida bir marta;

d) bortoperatorlarning amaliy ishlari — bir yilda kamida bir marta (malaka toifasidan qatʼi nazar);

e) uchuvchilar tarkibining barcha mutaxassislari va bortoperatorlari ushbu turdagi HKda parvozlarga (HKK yoki ekipaj aʼzosi sifatida) ruxsat etilgandan soʻng birinchi mehnat yili davomida — malaka toifasidan qatʼi nazar, uch oyda kamida bir marta (ixtisosligi boʻyicha);

j) uchuvchilar tarkibining barcha mutaxassislarini trenajyorlar boʻyicha tekshiruv har bir turdagi HKda bir yilda kamida bir marta oʻtkaziladi.

Komandir-uchuvchilar tarkibi uchun parvoz va trenajyorlar boʻyicha tekshiruvlarni “Oʻzaviatsiya” agentligining OMK tomonidan tayinlangan shaxslar bajaradi.

Parvoz tekshiruvlari reys (ishlab chiqarish) yoki aerodrom sharoitlarida FA UTTDda koʻzda tutilgan hajmlarda, trenajyorlar boʻyicha tekshiruvlar esa tegishli turdagi HKda SMT (FFS)da UTTDda koʻzda tutilgan hajmlarda bajariladi.

173. Parvoz tekshiruvining natijasi, guvohnomani uning butun amal qilish muddati davomida uzaytirish uchun trenajyorlar boʻyicha tekshiruvlar, bitta turdagi HKda parvozlarni bajaruvchilar uchun 6 oy davomida, bir nechta turdagi HKlarida parvozlarni bajaruvchilar uchun esa oliy (toifasi boʻyicha teng boʻlgan bittasida) turdagi HKda 6 oy davomida hisobga olinadi.

174. Tegishli turdagi HKda parvoz va (yoki) trenajyorlar boʻyicha tekshiruvning amal qilish muddati tugaganidan soʻng, mutaxassis ushbu turdagi HKda parvozlarni mustaqil bajarish huquqini yoʻqotadi.

175. Bir nechta turdagi HKlarida parvozlarga ruxsat etilgan aviatsiya xodimlarining xalqaro havo yoʻnalishlari boʻyicha reys sharoitlarida uchish texnikasi, samolyotni yoʻnalish boʻyicha boshqarish va amaliy ishining tekshiruvi HK turlarining birida oʻtkaziladi.

176. Boshqa turdagi HKga qayta oʻqitilgan 1-2-toifadagi uchuvchilar tarkibi shaxslari uchun bunday turdagi HKda birinchi mehnat yili davomida kalendar parvoz tekshiruvlarida va guvohnomaning amal qilish muddati uzaytirilishida uchish texnikasi, samolyotni yoʻnalish boʻyicha boshqarish va havoda amaliy ish boʻyicha 4 (toʻrt) baho qoʻyilishi mumkin.

177. Guvohnomaning amal qilish muddati oʻz vaqtida uzaytirilishi uchun komandir-uchuvchilar tarkibi aʼzolari va UO katta mutaxassislari (faoliyat yoʻnalishlari boʻyicha) javobgar boʻladilar. Guvohnomaning amal qilish muddatini uzaytirish boʻyicha chora-tadbirlarni tashkil etish va oʻtkazish uchun javobgarlik uchuvchilar boʻlinmalarining komandirlariga yuklatiladi.

178. Komandir-uchuvchilar, instruktorlik, uchuvchilar tarkibi va bortoperatorlar guvohnomalarining amal qilish muddatini uzaytirish boʻyicha chora-tadbirlarni rejalashtirish va bajarish yillik rejalarga muvofiq amalga oshiriladi.

179. Guvohnomani uzaytirish taqdimnomasining baholar varaqasida bilimlar tekshiruvining natijalari qayd etiladi va imtihon qabul qiluvchining (MMK, MK aʼzosi) imzosi bilan tasdiqlanadi, uchish texnikasi, samolyotni yoʻnalish boʻyicha boshqarish, havoda amaliy ish tekshiruvi natijalari — parvoz daftarchasi va Guvohnomani uzaytirish taqdimnomasida, SMT (FFS)da tekshiruvlar natijalari — mashq qilish topshirigʻi (dalolatnoma) va guvohnomani uzaytirish taqdimnomasida tasdiqlanadi.

180. OMK (MK, MMK) qarori guvohnomani uzaytirish taqdimnomasida rasmiylashtiriladi.

181. Guvohnomaning amal qilish muddatini uzaytirish haqidagi yozuv mutaxassisning parvoz daftarchasiga va guvohnomasiga kiritiladi.

182. Guvohnomaning yaroqlilik muddati, TUEK natijalari boʻyicha mutaxassisning parvoz ishiga yaroqlilik muddati bilan aniqlanadi.

183. Bir necha turdagi HKlarida parvozni bajarayotgan komandir-uchuvchilar tarkibi va uchuvchilar tarkibining bilimlarini tekshirish HKning oliy turi boʻyicha oʻtkaziladi va qoʻshimcha ravishda boshqa turdagi HKda PEQ boʻyicha bilimlari tekshiriladi, parvoz tekshiruvi esa HKning har bir turida bajariladi (Boing-767-300ER va Boing-757-200ER HKlarida parvoz qilishga yagona ruxsatnomaga ega boʻlgan komandir-uchuvchilar tarkibi va uchuvchilar tarkibining bilimlar tekshiruvi Boing-767 HK boʻyicha oʻtkaziladi va qoʻshimcha ravishda “Boing-767/757 HKlarining farqlari” kursining bilimlari tekshiriladi).

184. Agar uchuvchilar tarkibi mutaxassislari va bortkuzatuvchilar guvohnomasining amal qilish muddati yangi (boshqa) turdagi HKga qayta oʻqish yoki safga kiritish davrida tugagan va boshqa turdagi HKda parvozlar bajarilmayotgan boʻlsa, uchuvchilar tarkibi mutaxassislariga guvohnoma TUEK tibbiy maʼlumotnomasi asosida uzaytiriladi, nazariy bilimlar va parvoz tekshiruvi esa yangi (boshqa) turdagi oʻzlashtirilgan HKda mustaqil parvoz (ish)ga ruxsatnomaning rasmiylashtirilishida bajariladi.

185. Agar guvohnomaning va parvoz tekshiruvining amal qilish muddatlari tugagan boʻlsa, uchuvchilar tarkibi mutaxassisining guvohnomasi TUEK tibbiy maʼlumotnomasi va nazariy bilimlar tekshiruvi natijalari asosida uzaytiriladi. Parvoz tekshiruvi uchuvchilar tarkibi mutaxassislari va bortkuzatuvchilar guvohnomasi uzaytirilgandan soʻng bajariladi.

186. Samolyotni yoʻnalish boʻyicha boshqarish texnikasini tekshirish — bu ekipaj aʼzolari (uchuvchi, shturman)ning havo navigatsiyasi sohasining va parvozlarni bajarishning barcha bosqichlaridagi tayyorgarligi boʻyicha bilimlari, koʻnikmalari va mahoratini majmuaviy tekshirish boʻlib, buning natijasida quyidagilar aniqlanadi:

a) kelgusi parvozning bajarilishini tartibga soluvchi asosiy hujjatlar va yoʻriqnomalar talablarini bilish;

b) tayyorgarlikning barcha bosqichlarida va parvozlarni bajarishda (ish texnologiyasi va PEQ talablariga muvofiq) tekshirilayotgan ekipaj aʼzolari (uchuvchi, shturman) harakatlarining ketma-ketligi, toʻgʻriligi va asoslanganligi;

v) belgilangan yoʻnalish boʻyicha samolyot boshqaruvining aniqligi va belgilangan obyektga chiqish aniqligi (aerodrom, qoʻnish maydonchasi, yukni tashish maydonchasi, nazorat moʻljali va boshqalar);

g) parvozning navigatsiya elementlari hisob-kitobini aniqlashning oʻz vaqtidaligi, toʻgʻriligi, aniqligi, tezligi.

Tekshiruv natijasida tekshiruvchi tekshiruvning alohida elementlari boʻyicha baho qoʻyadi.

Samolyotni yoʻnalish boʻyicha boshqarish texnikasi tekshiruvining natijalari parvoz va shtab hujjatlarini olib borish talablari hisobga olingan holda, tekshiriluvchi parvoz daftarchasining tegishli boʻlimiga kiritiladi.

187. Sharqda ishlab chiqarilgan HKda komandir-uchuvchilar tarkibi, uchuvchi va shturmanlarining samolyotni yoʻnalish boʻyicha boshqarish texnikasi tekshiruvini shtat birligidagi shturman-instruktor va undan yuqori turuvchi mutaxassislar, “Oʻzaviatsiya” agentligining komandir-uchuvchilar tarkibining esa — “Oʻzaviatsiya” agentligining ruxsati bilan Oʻzbekiston Respublikasi aviakompaniya (aviakorxona)lari komandir-uchuvchilar tarkibi va uchuvchi-instruktorlik tarkibining mansabdor shaxslari oʻtkazadilar.

188. Sharqda ishlab chiqarilgan HK uchuvchilari, shu jumladan komandir-uchuvchilar tarkibi va uchuvchi-instruktorlik tarkibi (uchuvchi)ning samolyotni yoʻnalish boʻyicha boshqarish texnikasini tekshirish quyidagi shaxslar tomonidan bajarilishiga ruxsat beriladi:

a) komandir-uchuvchilar tarkibi aʼzolari — shturmanlar, tekshiriluvchining malaka toifasidan qatʼi nazar;

b) komandir-uchuvchilar tarkibi aʼzolari — ushbu Qoidalarning 191, 192-bandlariga muvofiq olingan, tegishli ruxsatnoma va tekshiriluvchi toifasidan past boʻlmagan malakaga ega boʻlgan 3, 4-sinf HK va vertolyot uchuvchilari.

189. Gʻarbda ishlab chiqarilgan HK uchuvchilarining samolyotni yoʻnalish boʻyicha boshqarish texnikasi tekshiruvini reys sharoitlarida, parvoz tekshiruvi (LINE CHECK) jarayonida komandir-uchuvchilar tarkibi va uchuvchilar tarkibi (CHECK CAPTAIN) shaxslari bajaradilar.

190. Samolyotni yoʻnalish boʻyicha boshqarish texnikasi tekshiruvi, dastlabki tanishtiruv parvozi yoki mashq qilish uchun tekshiruvchilar sifatida parvoz ekipajiga kiritilgan komandir-uchuvchilar tarkibi mansabdor shaxslari va uchuvchilar tarkibi — shturmanlar, HKning bevosita komandiriga boʻysunadilar va quyidagilar uchun javobgar boʻladilar:

a) ekipajning parvoz oldi tayyorgarligi sifati;

b) samolyot yoʻnalishi boʻyicha boshqaruvining aniqligi va bortdagi navigatsiya uskunalarining toʻgʻri ekspluatatsiyasi;

v) parvozda ekipaj tomonidan yoʻnalish boʻyicha moʻljalni saqlash va samoviy hududdan foydalanishning belgilangan tartibiga rioya qilish;

g) tekshirilayotgan uchuvchi (shturman)ning kasbiy tayyorgarligi darajasi va tajribasining mazkur Qoidalarning talablariga muvofiqliligini toʻgʻri aniqlash;

d) qoʻyilayotgan baholar va xulosalarning obyektivliligi.

191. Komandir-uchuvchilik tarkibi — 3-toifadagi HK uchuvchilari, komandir-uchuvchilar tarkibi, uchuvchi-instruktorlik va uchuvchilar tarkibi (uchuvchilar) shaxslari samolyotni yoʻnalish boʻylab boshqarish texnikasi boʻyicha tekshiruvidan quyidagilarni oʻtagandan soʻng bajarishga ruxsat etiladilar:

a) UO katta shturmani va undan yuqori lavozimni egallovchi shturman tomonidan havo navigatsiyasi masalalari boʻyicha nazariy bilimlar tekshiruvidan;

b) AE shturmani va undan yuqori boʻlgan mansabdor shaxs tomonidan parvozda samolyotni yoʻnalish boʻyicha boshqarishning amaliy tajribalari tekshiruvidan.

192. Komandir-uchuvchilik tarkibi — 4-toifadagi HK va vertolyotlar uchuvchilari, komandir-uchuvchilar tarkibi, parvoz-instruktorlar va uchuvchilar tarkibi (uchuvchilar) shaxslarining samolyotni yoʻnalish boʻyicha boshqarish texnikasi tekshiruvini amalga oshirishda quyidagilardan oʻtgandan soʻng bajarishga ruxsat etiladilar:

a) UO katta shturmani va undan yuqori lavozimni egallovchi shturman tomonidan havo navigatsiyasi masalalari boʻyicha nazariy bilimlar tekshiruvidan;

b) samolyotni yoʻnalish boʻyicha boshqarish texnikasi tekshiruviga ruxsatnomaga ega boʻlgan yuqori turuvchi komandir-uchuvchilar tarkibi mansabdor shaxsi yoki uchuvchi tomonidan parvozda samolyotni yoʻnalish boʻyicha boshqarishning amaliy tajribalarining tekshiruvidan.

193. Nazariy bilimlar tekshiruvini 191 va 192-bandlarga muvofiq oʻtkazish samolyotni yoʻnalish boʻyicha boshqarish texnikasi tekshiruvini oʻtkazishga dastlabki qoʻyishda oʻtkaziladi. Bu haqda uchuvchilar tarkibi mutaxassislari va bortkuzatuvchilarning parvoz daftarchasiga “Havo navigatsiyasi masalalari boʻyicha nazariy bilimlar darajasi ... HKda uchuvchilarning samolyotni yoʻnalish boʻyicha boshqarish texnikasini tekshirishga ruxsat olishga muvofiqdir” yozuvi kiritiladi va tekshiruvchining lavozimi, imzosi, familiyasi koʻrsatiladi.

194. Parvozda samolyotni yoʻnalish boʻyicha boshqarish texnikasi amaliy bilimlarining tekshiruv natijalari 191 va 192-bandlarga muvofiq uchuvchilar tarkibi mutaxassislari va bortkuzatuvchilarning parvoz daftarchasining “Parvoz tekshiruvlari va mashqlari” boʻlimida tegishli ruxsatnoma rasmiylashtiriladi: “…turdagi HK uchuvchilarining samolyotni yoʻnalish boʻyicha boshqarish texnikasi tekshiruvini oʻtkazishga ruxsat etilgan”. Mazkur ruxsatnoma samolyotni yoʻnalish boʻyicha boshqarish texnikasining navbatdan tashqari tekshiruvida tasdiqlanadi.

195. Tekshiruvchi (shturman)ga uchuvchilar kabinasida birga boʻlgan shturman va uchuvchining samolyotni yoʻnalish boʻyicha boshqarish texnikasi tekshiruvini qoʻshib oʻtkazishga ruxsat etiladi.

196. Shturman tomonidan uchuvchini samolyotni yoʻnalish boʻyicha boshqarish texnikasi va bir vaqtning oʻzida, uning uchuvchilik texnikasini (tekshiruvchi uchuvchi tomonidan) tekshirishga ushbu Qoidalarning 268-bandiga rioya qilgan holda ruxsat etiladi.

197. Parvoz topshirigʻiga muvofiq HK shturmani majburiyatlarini bajaruvchi katta mutaxassis-shturman tomonidan uchuvchilarning samolyotni yoʻnalish boʻyicha boshqarish texnikasining tekshiruvini oʻtkazishga ruxsat etilmaydi.

198. Nomzodlarga 1-toifani berishda samolyotni yoʻnalish boʻyicha boshqarish texnikasi tekshiruvini oʻtkazish “Oʻzaviatsiya” agentligi OMK raisining ruxsati bilan UO katta shturmani va undan yuqori turuvchi OMK aʼzolari va uchuvchilar boʻlinmalarining komandir-uchuvchilar tarkibi tomonidan amalga oshiriladi.

199. Quyidagi toifalarni berish uchun 4-toifa HKlari va vertolyotlarda komandir nomzodlarining samolyotni yoʻnalish boʻyicha boshqarish texnikasi tekshiruvini oʻtkazishga ruxsat etiladi:

a) 1-toifani berish uchun — “Oʻzaviatsiya” agentligi bilan kelishuv asosida OMK aʼzosi Komandir-uchuvchilik tarkibi uchuvchilari tomonidan, ularda tegishli ruxsatnoma mavjud boʻlganda;

b) 2-toifani berish uchun — Komandir-uchuvchilik tarkibi uchuvchilari (UO komandiri va undan yuqori) tomonidan, ularda tegishli ruxsatnoma mavjud boʻlganda.

200. HK ekipajlarini tuzish tartibi ekspluatant tomonidan belgilanadi va aviakompaniya (aviakorxona)ning PAQiga kiritiladi. Ekipajning tarkibi maqsad va vazifalardan kelib chiqqan holda HKning PEQ bilan aniqlanadi.

201. Boshqa aviakompaniya (aviakorxona)lardan HK ekipajlari (yoki ekipajning alohida aʼzolarini) shartnoma boʻyicha parvozlar uchun jalb etilgan hollarda ularga dastlabki tayyorgarlik va HK PEQ hamda HK ekipaj aʼzolarining oʻzaro harakatlari va ishlash texnologiyasi yoʻriqnomasi boʻyicha bilimining tekshiruvlari oʻtkazilgandan soʻng parvozlarga ruxsat etish tekshiruvi natijalarini baholar varaqasida rasmiylashtirish bilan biriktirilgan uslub boʻyicha UO komandirining buyrugʻi bilan amalga oshiriladi.

202. HK komandiri parvozga tayyorgarlik sifati, tartib-intizom, oʻz ekipaj aʼzolarining ishini tashkil etish va parvoz topshirigʻining muvaffaqiyatli bajarilishi uchun asosiy va javobgar shaxs hisoblanadi.

203. Uchuvchilar tarkibini mustaqil parvozlarga ruxsat etish belgilangan tartibda tasdiqlangan UTTD ga muvofiq amalga oshiriladi.

204. Komandir-uchuvchilar, instruktorlik, uchuvchilar tarkibi shaxslarini mustaqil parvozlarga, shuningdek aviatsiya ishlari turlariga dastlabki ruxsat etilishi ularning mashq qilishlari va HK turlari boʻyicha tayyorgarlik dasturlari (UTTD)ga muvofiq tekshiruvdan soʻng amalga oshiriladi.

205. Instruktor (mashq qildiruvchi) xulosasi, shuningdek nazorat-tekshiruv parvozini amalga oshirgan katta komandirning yakuniy xulosasi parvozlarga ruxsat etishga asos boʻlib hisoblanadi.

206. Komandir-uchuvchilar, instruktorlik, uchuvchilar tarkibi va bortoperatorlarning mashq qilishlarini taʼminlash tegishli turdagi HKda instruktorlik ishini bajarishga ruxsat etilgan komandir-uchuvchilar, instruktorlik tarkibida aʼzolari tomonidan amalga oshiriladi.

207. Aviakompaniya (aviakorxona)larning komandir-uchuvchilar tarkibida aʼzolari uchtadan koʻp boʻlmagan turdagi HKda parvozlarni bajarishga ruxsat etilishi mumkin.

208. Aviakorxonalar (aviakompaniyalar)ning instruktorlik tarkibidagi shaxslar, HK komandirlari va ekipaj aʼzolari ikkitadan koʻp boʻlmagan turdagi HKda parvozlarni bajarishga ruxsat etilishi mumkin.

209. Ikkita turdagi HKda parvozlarni bajarish quyidagi hollarda ruxsat etiladi:

a) HKK sifatida — yangi turdagi HKda kamida 200 soat va boshqa turdagi (oldin oʻzlashtirilgan) HKda kamida 1000 soat mustaqil parvoz soatlariga ega boʻlganda;

b) ikkinchi uchuvchi, bortmuhandis (bortmexanik) sifatida — har bir turdagi HKda kamida 200 soat parvoz soatlariga ega boʻlganda;

v) shturman, bortradist, bortoperator sifatida — HKning har bir turida parvozlar soatining cheklovlarisiz.

210. Mazkur Qoidaning 207, 208-bandlarida koʻrsatilgan aviatsiya xodimlariga bir nechta turdagi HKlarida parvozlarni bajarishga ruxsat etilishi mumkin. Bunda HK turlari toifasi farqi bittadan oshmasligi va asbob-uskunalari (instrumental va displeyli) indikatsiyalari shartlari boʻyicha farqlarga ega boʻlmasligi kerak.

211. Komandir-uchuvchilar, instruktorlik, uchuvchilar tarkibi va bortoperatorlar HK ekipaji tarkibida parvoz topshirigʻini mustaqil bajarishga quyidagi shartlarda ruxsat etilishi mumkin:

a) ularda amaldagi parvoz guvohnomasi mavjud boʻlganda;

b) parvoz topshirigʻida koʻrsatilgan HKda, mutaxassisligi boʻyicha mustaqil ishga ruxsatnomasining mavjudligida;

v) parvoz oldi dam olishning tartibi va davomiyligiga rioya qilganda;

g) ish vaqti normalariga rioya qilganda;

d) mutaxassislik boʻyicha kalendar tekshiruv muddatlariga rioya qilganda;

e) TUEKda tibbiy koʻrikdan oʻtish muddatlari va uchuvchilar otryadi shifokorida koʻrikdan oʻtishga rioya qilganda;

j) ushbu turdagi HKda instruktorlar ishiga (tekshiruvchilar uchun) ruxsatnomaga ega boʻlganda;

z) parvoz topshirigʻida belgilangan maxsus aviatsiya ishlarini bajarishga ruxsatnomaga ega boʻlganda;

i) ushbu turdagi HKda avariya-qutqaruv tayyorgarligini oʻtish (sertifikat mavjud boʻlganda) muddatlariga rioya qilganda;

k) SMT (FFS)da mashqlarni oʻtash muddatlariga rioya qilganda;

l) dastlabki tayyorgarlikdan oʻtish muddatlari va shartlariga rioya qilganda;

m) ushbu Qoidalar talablariga (uchuvchi va shturmanlar uchun) muvofiq trassalar boʻyicha va aerodromlardagi (parvoz topshirigʻiga muvofiq) dastlabki tanishtiruv parvozida;

n) ushbu Qoidalarning 136-bandiga muvofiq, MMSHda qoʻnishga kirishishlar va qoʻnishlarning (yoʻnalish boʻyicha) zaruriy soni, shuningdek qoʻnishlarni bajarishning (HKKlari va ikkinchi uchuvchilar uchun) minimal soni mavjud boʻlganda;

o) muhokamalarda va kasbiy taʼlim vaqtida material hamda koʻrsatmalarni oʻrganganda (ularning oʻtkazilishida ishtirok etmagan hollarda);

p) berilgan individual topshiriqlarni bajarganda;

r) parvozlar xavfsizligi boʻyicha kelgan hujjatlar va axborotlarni oʻrganganda.

212. Berilgan minimumni tasdiqlash uchun qoʻnishga kirishishlar boʻyicha talablarga rioya qilinmaganda, HK komandiri (ekipaji) bir pogʻonaga baland boʻlgan minimum boʻyicha mustaqil parvozlarga ruxsat etilishi mumkin.

213. Mustaqil parvozlar va aviatsiya ishlari turlariga ruxsat etishni rejalashtirish, uchuvchilar tarkibini mashq qildirish va tekshirish reja-jadvaliga binoan amalga oshiriladi va oylik hamda sutkalik rejalarni tuzishda inobatga olinadi.

214. Meteominimum pasaytirilganda mustaqil parvozlar, aviatsiya ishlari turlari, kechki parvozlarga tayyorgarlik va ruxsat etish hisobi mashq qilish topshirigʻida rasmiylashtiriladi. Ruxsatnoma UTTD talablariga muvofiq rasmiylashtiriladi.

215. Ushbu turdagi HKda parvozlar yoki aviatsiya ishlari turlariga kiritishni tasdiqlash mashq qilish topshirigʻida va parvoz daftarchasining “Parvoz tekshiruvlari” boʻlimida rasmiylashtiriladi. Qaydlar UTTDning namunalariga muvofiq bajariladi.

216. 4-toifadagi samolyotlar va vertolyotlarda sutkalar vaqti va shassi turlari boʻyicha parvozlarga kiritish, bunday turdagi HKda uchuvchilar tarkibini tayyorlash dasturlariga muvofiq amalga oshiriladi.

217. Uchuvchilar tarkibi mutaxassislari va bortkuzatuvchilarni aniq turdagi HKda instruktorlar ishiga ruxsat etish UTTD talablariga muvofiq amalga oshiriladi.

Instruktorning uchuvchilar tarkibini dastlabki tayyorlash va mashq qildirish huquqini beruvchi malakaviy bahosi “Oʻzaviatsiya” agentligi tarkibidagi OMK tomonidan rasmiylashtiriladi.

218. Parvozlarga ruxsat etishning shartlariga rioya qilinishi toʻgʻri va rasmiylashtirilishi ustidan javobgarlik quyidagilarga yuklatiladi:

a) UO komandiriga — CHECK-CAPTAIN, AE komandirlari, ularning oʻrinbosarlari va UO (xizmati)ning katta mutaxassislari uchun;

b) AE komandirlariga — aviazveno komandirlari va AE katta mutaxassislari uchun (zvenosiz tuzilmada HK komandirlari uchun);

v) aviazveno komandirlariga (eskadrilyasiz tuzilmada shtatdagi uchuvchiga) — HK komandirlari uchun;

g) UO (xizmati)ning katta mutaxassislariga — ekipaj aʼzolari uchun (mutaxassisligi boʻyicha);

d) HK komandirlariga — ekipaj aʼzolari uchun.

219. Ruxsat etish shartlariga rioya qilish nazorati parvozlarni oylik va sutkalik rejalashtirishni amalga oshirayotgan uchuvchilar tarkibi mutaxassislari tomonidan olib boriladi.

220. Uchuvchilar tarkibini parvozlarga ruxsat etish tekshiruvi quyidagi hollarda amalga oshiriladi:

a) yangi oʻzlashtirilgan HKda birinchi mustaqil parvozdan oldin;

b) birinchi mustaqil parvozdan oldin (aviatsiya ishlari turlari boʻyicha);

v) boshqa murakkabroq meteosharoitlar va sutka vaqtlarida parvozlardan oldin;

g) HKda oldin foydalanilmagan yangi oʻrnatilgan uskuna va tizimlardan foydalanadigan parvozlardan oldin;

d) toifani berish (oshirish) va tasdiqlashda;

e) parvoz tekshiruvining kalendar amal qilish muddati uzaytirilganda.

221. Parvozlarga ruxsat etish tekshiruvining tasdiqlanishi, shuningdek “Oʻzaviatsiya” agentligi, aviakorxonalar (aviakompaniyalar)ning alohida koʻrsatmalari boʻyicha amalga oshiriladi.

222. Yangi oʻzlashtirilgan HKdagi parvozlar, aviatsiya ishlari turlari boʻyicha mustaqil parvozlar, minimumni tasdiqlash va berishga ruxsat etish tekshiruvlari HK toifasining UTTDga muvofiq amalga oshiriladi.

223. Parvoz tekshiruvlari UTTD muvofiq komandir-uchuvchilar, instruktorlik tarkibidagi shaxslar tomonidan bajariladi.

224. Ikkinchi uchuvchida uchuvchilik texnikasi tekshiruvini biriktirilgan ekipaj tarkibida HKning komandiri bajarishi mumkin, agarda u:

a) ushbu turdagi HKda soʻnggi meteominimum boʻyicha parvozlarga ruxsatga ega boʻlsa;

b) uslubiy tayyorgarlikdan oʻtgan va ushbu turdagi tekshiruvga UO komandirining buyrugʻi bilan ruxsat etilgan boʻlsa.

225. Bir nechta turdagi HKda komandir-uchuvchilar tarkibi instruktorlik, uchuvchilar tarkibi va bortoperatorlarning parvozida ushbu Qoidalarning 172-bandida nazarda tutilgan kalendar muddatlardagi parvoz tekshiruvlari quyidagilarda oʻtkaziladi:

a) uchuvchilarda — uchuvchilik texnikasi har bir HK turida, samolyotni yoʻnalish boʻyicha boshqarish texnikasi esa — oliy turdagi HKda (toifa boʻyicha teng boʻlgan HK turida);

b) ekipajning boshqa aʼzolarida — mutaxassislik boʻyicha har bir HK turida amaliy ishi.

226. Parvoz taʼlim tashkilotlari yoki boshqa aviakompaniya (aviakorxona)lardan kelgan uchuvchi va shturmanlar mustaqil parvozlarni bajarishdan oldin quyidagi tekshiruvlardan oʻtishlari lozim:

a) uchuvchilik va samolyotni yoʻnalish boʻyicha boshqarish texnikasi (uchuvchilar uchun);

b) samolyotni yoʻnalish boʻyicha boshqarish texnikasi (shturmanlar uchun).

227. Uchuvchilar otryadi katta bortoperatorini tekshirish UO komandirining ruxsati boʻyicha aynan oʻsha uchuvchilar otryadining bortoperator-instruktori yoki uchuvchilar otryadining katta bortmuhandisi tomonidan oʻtkaziladi.

228. HK komandirlari va shturmanlarini uchish va yoʻnalish punkti orasidagi yoʻnalishlar boʻyicha aerodromlarga mustaqil parvozlarni bajarishga ruxsat etish, quyidagi dastlabki tanishtiruv parvozidan soʻng amalga oshiriladi:

1) aerodromlarga:

a) togʻli — kamida ikki marta;

b) togʻli emas — kamida bir marta.

2) uchish va qoʻnish punkti orasidagi yoʻnalish boʻyicha:

a) 1, 2, 3-toifali HKdagi parvozlarda — kamida bir marta;

b) 4-toifadagi HK va vertolyotlarda togʻli hududlar ustidagi parvozlarda — kamida ikki marta;

v) 4-toifadagi HK va vertolyotlarda togʻli boʻlmagan hududlar ustidagi parvozlarda — kamida bir marta.

3) MNPS samoviy hududi va Shimoliy Atlantika ustidan:

a) Sharqda ishlab chiqarilgan HK ekipajining aʼzolari uchun — kamida ikki marta;

b) Gʻarbda ishlab chiqarilgan HK ekipajining aʼzolari uchun — kamida bir marta.

229. Mazkur qoidalarning 228-bandida nazarda tutilgan tanishtiruv parvozlarini qoʻshib oʻtkazishga ruxsat etiladi.

230. Dastlabki tanishtiruv parvozi borish va qaytish yoʻnalishida amalga oshiriladi.

231. Gʻarbda ishlab chiqarilgan HKning ikkinchi uchuvchilari va Sharqda ishlab chiqarilgan HKning bortradistlarini MNPS samoviy hududi va Shimoliy Atlantika ustidan parvozlarga ruxsat etish ushbu Qoidalarning 228-bandida koʻrsatilgan dastlabki tanishtiruv parvozidan soʻng amalga oshiriladi.

232. Dastlabki tanishtiruv parvozi komandir-uchuvchilar tarkibi aʼzolari yoki tegishli mutaxassislik boʻyicha (uchuvchi — uchuvchini, shturman — shturmanni) shtatdagi instruktorlar tomonidan amalga oshiriladi.

233. Uchish va qoʻnish punkti orasidagi yoʻnalishlar boʻyicha va aerodromlarga tanishtiruv parvozlari SAT-II-III hamda SAT-I minimumi boʻyicha parvozlarga ruxsat berilgan komandir-uchuvchilar tarkibidagi shaxslar bilan oʻtkaziladi, MNPS samoviy hududi, Shimoliy Atlantika ustidagi samoviy hudud hamda aviakompaniyalar tomonidan belgilangan maxsus va togʻli aerodromlar bundan mustasno.

Tanishtiruv parvozlari gʻarbda ishlab chiqarilgan HKda shturman-instruktor sifatida parvozlarga ruxsati boʻlgan uchuvchilar otryadi katta shturmani va undan yuqori lavozimdagi shturmanlar tomonidan oʻtkaziladi.

234. Il-114-100 HK komandir-uchuvchilar tarkibidagi shaxslar bilan uchish hamda qoʻnish punktlari orasidagi yoʻnalishlar boʻyicha va aerodromlarga tanishtiruv parvozlari mazkur turdagi HKda shturman-instruktor sifatida parvozlarga ruxsati boʻlgan uchuvchilar otryadi katta shturmani va undan yuqori lavozimdagi shturmanlar tomonidan oʻtkaziladi.

235. HK ekipaj aʼzolarining MNPS samoviy hududi va Shimoliy Atlantika ustida dastlabki tanishtiruv parvozlarini bajarishga, komandir-uchuvchilar tarkibi shaxslari yoki ushbu Qoidalarning XIII bobi 3 paragrafiga muvofiq tayyorgarlikni oʻtagan va amaldagi dastlabki tanishtiruv parvozi koʻnikmasiga ega boʻlgan shtatdagi instruktorlar ruxsat etiladilar.

236. Aerodromlarga, shuningdek uchish va qoʻnish punkti orasidagi yoʻnalishlar boʻyicha dastlabki tanishtiruv parvozlarisiz mustaqil parvozlarga ruxsat etish toʻgʻrisidagi qarorni, uchuvchilar otryadi komandiri (shef-uchuvchi) quyidagi sharoitlarda uchuvchi yoki shturmanning tayyorligiga bogʻliq boʻlgan holda qabul qilishi mumkin:

1) togʻli boʻlmagan aerodromlarga va MDH mamlakatlari chegarasida uchish va qoʻnish punkti orasidagi yoʻnalishlar boʻyicha, agarda:

a) HK komandiri — birinchi malaka toifasidagi uchuvchi boʻlsa;

b) HK komandiri — malaka toifasidan qatʼi nazar, havodan tanlangan maydonchalarga qoʻnishlar bilan trassadan tashqaridagi parvozlarga ruxsat etilgan boʻlsa;

v) HK shturmani — birinchi malaka toifasidagi shturman boʻlsa;

2) uchish va qoʻnish punkti orasidagi yoʻnalishlar boʻyicha va aerodromlarga, agarda:

a) ushbu turdagi HKda (MNPS samoviy hududi va Shimoliy Atlantika ustidagi parvozlardan tashqari) instruktorlar ishiga ruxsat etilgan, ikkinchi malaka toifasidan past boʻlmagan HK komandiri yoki shturmani boʻlsa;

b) uchish va qoʻnish punkti orasidagi yoʻnalishlar boʻyicha ushbu aerodromlarda, oʻtgan 36 oy mobaynida HK komandiri yoki shturmani 228-bandning talablariga muvofiq aynan oʻsha toifadagi HKda (uchuvchi HKK sifatida) yoki ushbu turdagi HKda HKK va shturmani stajyorlar sifatida parvozlarni bajargan boʻlsalar.

237. Ekspluatant ushbu turdagi HKning barcha komandirlari va shturmanlarining malaka toifasi, egallayotgan lavozimi va ushbu turdagi HKda ish tajribasidan qatʼi nazar, dastlabki tanishtiruv parvozlarni bajarish majburiy hisoblangan maxsus aeroportlar va yoʻnalishlar roʻyxatini ishlab chiqishi va PAQga kiritishi mumkin.