O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi qaror qiladi:

O‘zbekiston Respublikasining 1992-yil 2-iyulda qabul qilingan “Birjalar va birja faoliyati to‘g‘risida”gi Qonuniga (O‘zbekiston Respublikasi Oliy Kengashining Axborotnomasi, 1992-yil, № 10, 394-modda; 1993-yil, № 1, 19-modda, № 9, 329-modda; 1994-yil, № 11-12, 285-modda; O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 1998-yil, № 3, 38-modda; 1999-yil, № 9, 229-modda) o‘zgartishlar va qo‘shimchalar kiritilib, uning yangi tahriri tasdiqlansin (ilova qilinmoqda).

Ushbu Qonunning maqsadi birjalarni tashkil etish va ularning faoliyati bilan bog‘liq munosabatlarni tartibga solishdan iboratdir.

Birjalar va birja faoliyati to‘g‘risidagi qonun hujjatlari ushbu Qonun va boshqa qonun hujjatlaridan iboratdir.

Ushbu Qonun valyuta birjasiga nisbatan tatbiq etilmaydi.

Birja yuridik shaxs bo‘lib, oldindan tayinlangan joy va muayyan vaqtda, belgilangan qoidalar asosida ommaviy va oshkora birja savdolarini tashkil etish va o‘tkazish orqali birja tovarlari savdosi uchun shart-sharoit yaratadi.

Birja faoliyati birja savdolarini tashkil etish hamda talab va taklifning haqiqiy nisbatini aniqlash asosida birja tovarlarining narxlarini chiqarish orqali birja tovarlarining bozorini yaratishga qaratilgan harakatlar yig‘indisidan iborat.

Birjalar qonun hujjatlarida belgilangan tartibda tegishli litsenziya olganidan keyin birja faoliyatini amalga oshirish huquqiga ega bo‘ladi.

Birjalar faoliyatini davlat tomonidan tartibga solish O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi belgilaydigan tartibda birjalar faoliyatini tartibga soluvchi vakolatli organlar tomonidan amalga oshiriladi.

Birjalar yoki ularning a’zolari tomonidan birjalar va birja faoliyati to‘g‘risidagi qonun hujjatlari buzilgan taqdirda birjalar faoliyatini tartibga soluvchi vakolatli organlar aniqlangan qoidabuzarliklarni bartaraf etish to‘g‘risidagi talab bilan ijro etilishi majburiy bo‘lgan ko‘rsatmalar kiritishga haqlidir.

Birjalar faoliyatini tartibga soluvchi vakolatli organlarning ushbu Qonun 14 va 15-moddalari talablarining buzilishini bartaraf etish to‘g‘risidagi ko‘rsatmalarini birjalar tomonidan bajarilmagan taqdirda, birjalar faoliyatini tartibga soluvchi vakolatli organlar birja litsenziyasining amal qilishini o‘n ish kunidan ko‘p bo‘lmagan muddatga to‘xtatib turishga yoki birja litsenziyasining amal qilishini o‘n ish kunidan ko‘p bo‘lgan muddatga to‘xtatib turish yoxud uning amal qilishini tugatish to‘g‘risida sudga murojaat etishga haqlidir.

Birjalar faoliyatini tartibga soluvchi vakolatli organlarning qoidabuzarliklarni bartaraf etish to‘g‘risidagi ko‘rsatmalarini bajarmaganlik uchun, bundan ushbu moddaning uchinchi qismida nazarda tutilgan hollar mustasno, birjalarning mansabdor shaxslari ma’muriy javobgarlikka tortiladi.

Birjalar faoliyatini tartibga soluvchi vakolatli organlar ushbu moddaning to‘rtinchi qismida ko‘rsatilgan asoslar bo‘yicha sudlarga murojaat etganda davlat boji to‘lashdan ozod qilinadilar.

Birja faoliyatining asosiy prinsiplari quyidagilardan iborat:

birja savdolarini oshkora va ommaviy tarzda o‘tkazish;

birja savdolarida narxlarning erkin shakllanishi;

birja bitimlarini tuzishning ixtiyoriyligi;

birja barcha a’zolarining birja savdolarida ishtirok etishi uchun shart-sharoitning tyengligi.

Belgilangan tartibda birja savdolariga chiqarilgan muayyan tur va sifatdagi tovar, shu jumladan tovarga doir standart kontrakt birja tovari hisoblanadi.

Er, yer osti boyliklari, suvlar, boshqa tabiiy resurslar, madaniy meros va intellektual mulk obyektlari, shuningdek qonun hujjatlariga muvofiq fuqarolik muomalasidan chiqarilgan mol-mulk birja tovari bo‘lishi mumkin emas.

Birja listingi deganda birja tovarlarini birja axborotnomasiga kiritgan holda birja savdolariga qo‘yish tartiboti tushuniladi.

Birja listingini o‘tkazish tartibi birja savdosi qoidalari bilan belgilanadi.

Brokerlik o‘rni birja tomonidan yuridik shaxslarga, qoida tariqasida, pulli asosda beriladigan, birja bitimlarida va birja faoliyatida ushbu Qonunga muvofiq ishtirok etish huquqi. Birja aksiyadoriga brokerlik o‘rni uni sotish huquqisiz berilishi mumkin.

Brokerlik o‘rnining egasi faqat bitta shaxs bo‘lishi mumkin.

Brokerlik o‘rni ikkilamchi ijaraga berilishi mumkin emas.

Birjaning o‘zi sotadigan brokerlik o‘rnining boshlang‘ich narxini birjaning ijro etuvchi organi belgilaydi.

Brokerlik o‘rnining qiymati birjaning ustav fondiga kiritilishi mumkin emas.

Birjalar qonun hujjatlarida nazarda tutilgan har qanday tashkiliy-huquqiy shakllarda tuzilishi mumkin.

Birja ustav fondining miqdori birja ro‘yxatga olingan sanadagi holatga ko‘ra qonun hujjatlari bilan belgilangan eng kam oylik ish haqining o‘n ming baravari miqdoridan kam bo‘lishi mumkin emas.

Birjaning firma nomi “birja” so‘zini o‘z ichiga olgan bo‘lishi kerak.

Birja o‘z faoliyatini muassislari tasdiqlaydigan ustav asosida amalga oshiradi.

Birja ustavida quyidagilar belgilangan bo‘lishi kerak:

birjaning nomi va uning turi;

birjaning joylashgan yeri (pochta manzili);

birja faoliyatining sohasi va maqsadlari;

ustav fondining miqdori, muassislar tomonidan fondga ulushlar kiritishning tartibi va muddatlari;

daromadni taqsimlash va ehtimol tutilgan zararlarni qoplash tartibi;

birja muassislari va a’zolarining mulkiy javobgarligi;

birjaning boshqaruv organlari, ularni tashkil etish tartibi va ularning vakolatlari;

birja savdosi qoidalarini ishlab chiqish va qabul qilish tartibi;

birja a’zoligiga qabul qilish, a’zolikni to‘xtatib turish va bekor qilish tartibi, birja a’zolarining huquq va majburiyatlari;

birjani qayta tashkil etish va tugatish tartibi.

Ustavda qonun hujjatlariga zid kelmaydigan boshqa qoidalar ham nazarda tutilishi mumkin.

Birja:

narx belgilash, hakamlik, listing, nazorat va boshqa birja komissiyalarini tuzishga;

agar birja bitimlarining narxi kun davomida birja tomonidan belgilangan qiymatdan ham ortiqroq o‘zgarib ketsa, birja savdosini to‘xtatishga;

birja tomonidan ko‘rsatiladigan xizmatlar uchun to‘lanadigan haq miqdorini belgilashga;

birja savdosi qoidalarini buzganlik uchun jarimalar hamda penyalar belgilash va undirishga;

birja axborotnomalari, ma’lumotnomalari hamda boshqa axborot va reklama nashrlarini chiqarishga haqlidir.

Qonun hujjatlariga, birja ustavi va birja savdosi qoidalariga muvofiq birja boshqa huquqlarga ham ega bo‘lishi mumkin.

Birja:

birja savdosi qoidalarini belgilashga;

birja axborotnomasiga kiritilgan birja tovarlari savdosini tashkil etishga;

birja tovarlariga bo‘lgan talab va taklifning nisbati asosida ularning narxini chiqarib turishga;

muntazam ravishda (haftasiga kamida bir marta) ommaviy axborot vositalarida birja tovarlari narxini e’lon qilishga, birja a’zolarini har bir birja savdosining yakunlari to‘g‘risida xabardor qilishga majbur.

Qonun hujjatlariga, birja ustavi va birja savdosi qoidalariga muvofiq birjaning boshqa majburiyatlari ham bo‘lishi mumkin.

Birja ishlab chiqarish, savdo, savdo-vositachilik faoliyatini bevosita amalga oshirishi, shuningdek boshqa yuridik shaxslarning muassisi (aksiyadori) bo‘lishi mumkin emas, qonun hujjatlarida nazarda tutilgan hollar bundan mustasno.

Davlat hokimiyati va boshqaruv organlari birja muassisi (aksiyadori) bo‘la olmaydilar, qonun hujjatlarida nazarda tutilgan hollar bundan mustasno.

Birja xodimlariga brokerlik o‘rinlarini sotib olish, shuningdek xizmat axborotidan xizmat vazifalarini bajarish bilan bog‘liq bo‘lmagan maqsadlarda foydalanish taqiqlanadi.

Birjada:

birja axborotnomasiga kiritilmagan tovarlarni birja savdolarida sotishga;

birja savdolari ishtirokchilarining birjadagi joriy narxlar o‘zgarishi yoki qat’iy qilib qo‘yilishiga olib kelishi mumkin bo‘lgan har qanday kelishilgan xatti-harakatlar sodir etishiga;

bozor kon’yunkturasini sun’iy ravishda o‘zgartirishga sababchi bo‘lishi mumkin bo‘lgan yolg‘on ma’lumotlarni tarqatishga;

birja a’zolari o‘rtasida tuzilgan birja bitimlarini birja savdolarini o‘tkazmasdan turib ro‘yxatga olishga yo‘l qo‘yilmaydi.

Birja tomonidan belgilangan tartibda shu birjadagi brokerlik o‘rnini sotib olgan yoki olgan yuridik shaxslar birja a’zolari hisoblanadi.

Davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari, ularning mansabdor shaxslari, shuningdek birja xodimlari birja a’zosi bo‘lishi mumkin emas.

Birja a’zolari:

birja savdolarida ishtirok etish va birja bitimlarini tuzish;

birja a’zolarining umumiy yig‘ilishida ishtirok etish;

birja komissiyalarini saylash va ularga saylanish;

birja savdosi qoidalarini ishlab chiqishda ishtirok etish;

birja xizmatlaridan foydalanish va ushbu Qonunga muvofiq brokerlik o‘rnini tasarruf etish huquqiga egadir.

Qonun hujjatlariga, birja ustavi va birja savdosi qoidalariga muvofiq birja a’zolari boshqa huquqlarga ham ega bo‘lishlari mumkin.

Birja a’zolari:

birja savdosi qoidalariga rioya etishga;

birja axborotnomasiga kiritilgan birja tovarlari savdosini amalga oshirishga;

birja axborotnomasiga kiritilgan tovarlar bo‘yicha birjadan tashqari bozorda oldi-sotdi shartnomalarini tuzmaslikka;

mijozlar talabiga binoan ularga brokerlik o‘rnini sotib olish sanasi va uning tartib raqami to‘g‘risidagi axborotni taqdim etishga;

mijozga uning manfaatlarini ko‘zlab tuzilgan bitimlar, shuningdek uning topshiriqlari bajarilishi bilan bog‘liq to‘liq axborotni o‘z vaqtida taqdim etishga;

mijoz bilan shartnoma tuzilayotganda uni birja savdosi qoidalari va hisob-kitob-kliring xizmati ko‘rsatish shartlari bilan tanishtirishga;

mijoz hisobidan tuzilgan birja bitimlarining alohida hisobini yuritishga majbur.

Qonun hujjatlariga, birja ustavi va birja savdosi qoidalariga muvofiq birja a’zolarining boshqa majburiyatlari ham bo‘lishi mumkin.

Birja a’zolarining umumiy yig‘ilishi birja ijro etuvchi organining tashabbusi bilan yiliga kamida bir marta yig‘iladi.

Birja a’zolarining navbatdan tashqari umumiy yig‘ilishi, agar uni chaqirish to‘g‘risidagi talab brokerlik o‘rinlari umumiy sonining kamida o‘n foiziga ega bo‘lgan birja a’zolari tomonidan yozma ravishda bildirilgan bo‘lsa, chaqirilishi mumkin.

Birja a’zolarining umumiy yig‘ilishi:

birja savdosi qoidalarini va birja komissiyalarining tarkibini kelishib olish to‘g‘risida qarorlar qabul qiladi;

birja faoliyatini takomillashtirish va birja savdolari samaradorligini oshirish masalalari yuzasidan takliflar tayyorlaydi va ularni birjaning boshqaruv organlariga kiritadi;

birja ustaviga binoan boshqa masalalarni ham hal etadi.

Birja a’zolarining umumiy yig‘ilishini o‘tkazish va yig‘ilish tomonidan qarorlarni qabul qilish tartibi birja a’zolarining umumiy yig‘ilishida tasdiqlanadi.

Birja savdolari birja tomonidan, birja savdosi qoidalariga muvofiq tashkil etiladigan birja tovarining savdosi.

Birja savdolari birjada markazlashtirilgan tarzda va ushbu savdolarda birjaning barcha a’zolariga bir vaqtda ishtirok etish imkoniyati berilgan holda o‘tkaziladi.

Birja savdosi qoidalarida quyidagilar ko‘rsatilishi kerak:

birjada amalga oshiriladigan birja bitimlarining turlari;

birja bitimlari ishtirokchilarining tarkibi va ularga qo‘yiladigan talablar yig‘indisi;

birja savdolarini, birja bitimlarini amalga oshirish va ularning natijalarini ro‘yxatga olish hamda ularni rasmiylashtirish tartibi;

birja tovarlari narxini chiqarish tartibi;

tovarlarni birja savdolariga qo‘yishga ijozat berish tartibi (listing);

birja bitimlari ishtirokchilari o‘rtasidagi hisob-kitoblar tartibi;

birja savdosida muomalada bo‘ladigan standart kontraktlar tavsifi;

agar savdo maydonchalari yoki bo‘linmalari birja tomonidan tashkil etilgan bo‘lsa, ularning ro‘yxati va nomlari;

birja savdolarini o‘tkazish tartibi;

birja a’zolariga axborot xizmati ko‘rsatish tartibi;

birjadagi narxni shakllantirish jarayoni ustidan nazorat qilish tartibi;

birjada nizolarni hal etish tartibi;

birja a’zolari va xodimlarining birja savdosi qoidalarini buzganlik uchun javobgarligi to‘g‘risidagi qoidalar;

qonun hujjatlariga muvofiq boshqa qoidalar.

Birja savdosi qoidalarini ishlab chiqish va qabul qilish tartibi birja ustavida belgilanadi.

Birja tomonidan ro‘yxatga olingan birja tovari xususida birja savdosining birjada qayd etilgan natijasi bo‘yicha tuzilgan oldi-sotdi shartnomasi birja bitimi hisoblanadi.

Birjada ro‘yxatga olingan bitimlar notarial tasdiqlanmaydi, qonunlarda nazarda tutilgan hollar bundan mustasno.

Birja bitimlari birja nomidan va hisobidan amalga oshirilishi mumkin emas.

Birjada birja tovarlari oldi-sotdi bitimlari, shu jumladan:

real tovarni o‘zgaga topshirish yoki yetkazib berish yoxud tovarga mulk huquqini beruvchi hujjatlarni o‘zgaga topshirish bilan bog‘liq bitimlar;

forvard bitimlar real tovarni yetkazib berish muddati kechiktirilgan holdagi oldi-sotdi bitimlari;

fyuchers bitimlari tovarlarga doir standart kontraktlarning oldi-sotdi bitimlari (ularni kelgusida ijro etish majburiyatini olgan holda);

opsion bitimlar tovarlarni yoki tovarlar yetkazib berish kontraktlarini belgilangan narx bo‘yicha kelgusida sotib olish yoki sotish huquqlariga doir oldi-sotdi bitimlari tuzilishi mumkin.

Birja ushbu modda birinchi qismining uchinchi — beshinchi xatboshilarida nazarda tutilgan, tuzilgan bitimlarning ijrosini kafolatlashi shart.

Birja bitimining mazmuni (tovarning nomi, miqdori, narxi, bitim tuzilgan sana va vaqt hamda uni tuzgan birja a’zolarining nomi bundan mustasno) oshkor qilinishi mumkin emas. Birja bitimining mazmuniga doir ma’lumot sudlarga, qo‘zg‘atilgan jinoyat ishi mavjud bo‘lgan taqdirda esa surishtiruv va tergov organlariga taqdim etiladi.

Birja bitimining mazmuni haqidagi jinoiy faoliyatdan olingan daromadlarni legallashtirishga va terrorizmni moliyalashtirishga qarshi kurashish bilan bog‘liq bo‘lgan axborot qonun hujjatlarida nazarda tutilgan hollarda va tartibda maxsus vakolatli davlat organiga taqdim etiladi.

Birja a’zolari birja bitimlarining ishtirokchilari hisoblanadilar. Birja a’zolari (brokerlar) mijozlarning topshirig‘iga binoan, shuningdek o‘z nomlaridan va o‘z hisoblaridan (dilerlar) bitimlar tuzishlari mumkin.

Birja a’zolari o‘rtasidagi birja bitimlari birja savdolarining natijalariga ko‘ra tuziladi.

Birjaning yoki boshqa tashkilotlarning:

birja a’zolari va ular mijozlarining majburiyatlarini belgilash, aniqlashtirish va hisobga olish, ular o‘rtasidagi o‘zaro hisob-kitoblarni amalga oshirish;

bitimlar ijrosining moliyaviy kafolatlarini ta’minlash;

birja a’zolari va ular mijozlarining majburiyatlarini hisobga olish, bitim bo‘yicha o‘zaro hisob-kitoblarni va to‘lovlarni, shu jumladan bitimni amalga oshirishda ishtirok etgan taraflarga vositachilik haqini to‘lash bo‘yicha faoliyati hisob-kitob-kliring xizmati ko‘rsatish deb e’tirof etiladi.

Birja, uning a’zolari va mijozlari, birjalar faoliyatini tartibga soluvchi vakolatli organlar o‘rtasida yuzaga keladigan nizolar sud tomonidan hal qilinadi.

Birja a’zolari, birja savdolarining ishtirokchilari va ularning mijozlari o‘rtasida birja savdosi qoidalarida nazarda tutilgan masalalar yuzasidan kelib chiqadigan nizolar birjaning hakamlik komissiyasi yoki sud tomonidan hal qilinadi. Nizolarni ko‘rib chiqish uchun hakamlik komissiyasi tomonidan yig‘im undirish taqiqlanadi.

Birjalar va birja faoliyati to‘g‘risidagi qonun hujjatlarining buzilishida aybdor shaxslar belgilangan tartibda javobgar bo‘ladilar.