Fuqarolik ishlarini birinchi instansiyada koʻrishda ajrimlar chiqarilishi masalalarini tartibga solishga doir qonunchilikni qoʻllash boʻyicha sud amaliyotida masalalar kelib chiqqanligi munosabati bilan “Sudlar toʻgʻrisida”gi Qonunning 17-moddasiga muvofiq, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi qaror qiladi:

1. Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, fuqarolik ishlarini birinchi instansiyada koʻrishda ajrimlar chiqarish masalalarini tartibga soluvchi qonunchilikka rioya etilishi ishni sudda koʻrishga lozim darajada tayyorlashni, ishning haqiqiy holatlarini, protsess ishtirokchilarining huquq va majburiyatlarini har taraflama, toʻliq va xolisona aniqlashni, shuningdek ish boʻyicha qonuniy, asoslantirilgan va adolatli hal qiluv qarori chiqarilishini taʼminlashning muhim sharti hisoblanadi.

2. Tushuntirilsinki, birinchi instansiya sudi ajrimlari, ishni apellatsiya, kassatsiya tartibida koʻrish natijasi boʻyicha chiqariladigan ajrimlardan farqli ravishda, ishni mazmunan hal qilmaydigan sud akti hisoblanadi (FPK 237-moddasi birinchi qismi).

Birinchi instansiya sudi ajrimlari sud tomonidan ishni sudda koʻrishga tayyorlash, sudda koʻrish yoki hal qiluv qarorlarini ijro etish bosqichida alohida protsessual hujjat koʻrinishida ham (alohida xona (maslahatxona)ga kirish yoʻli bilan), ajrim matnini sud majlisi bayonnomasiga kiritish yoʻli bilan ham (alohida xona (maslahatxona)ga kirmasdan) chiqarilishi mumkin.

3. Fuqarolik protsessual kodeksi 237-moddasining uchinchi qismiga muvofiq, birinchi instansiya sudi murakkab boʻlmagan masalalarni hal qilish boʻyicha alohida xona (maslahatxona)ga kirmagan holda ajrim chiqarishi mumkin. Bunday ajrimlar, jumladan, uchinchi shaxslar, vakillar, davlat boshqaruv organlarini ishda ishtirok etishga jalb qilish yoki ishga kirishi, prokurorning ishda ishtiroki, guvohlarni chaqirish, boshqa dalillarni chaqirib olish yoki ishga qoʻshish, ishni koʻrishni keyinga qoldirish yoki davom ettirish, qarshi daʼvoni qabul qilish, dalillarni tekshirish tartibini belgilash, dalillarni joyida koʻzdan kechirish, ishni mazmunan koʻrish tamom boʻlganligini eʼlon qilish va sud muzokaralariga oʻtish, ishni mazmunan koʻrishni tiklash masalalari boʻyicha chiqarilishi mumkin.

Fuqarolik protsessual qonunchiligi mazmunidan kelib chiqqan holda, sud oʻz xohishiga koʻra, yuqorida qayd etilgan har qanday masala boʻyicha alohida protsessual hujjat koʻrinishidagi ajrim chiqarishga haqli.

4. Sudlar shuni nazarda tutishlari lozimki, alohida protsessual hujjat koʻrinishida chiqarilishi shart boʻlgan ajrimlarga, jumladan, quyidagilar toʻgʻrisidagi ajrimlar kiradi:

arizani harakatsiz qoldirish (FPK 154-moddasi), arizani qabul qilishni rad etish (FPK 153-moddasi),arizani qabul qilish va ish qoʻzgʻatish (FPK 151-moddasi), daʼvoni taʼminlash (FPK 248-moddasi), ishni sudda koʻrishga tayyorlash (FPK 160-moddasi), dalillarni taʼminlash (FPK 64-moddasi), sud topshiriqlari (FPK 65-moddasi), ashyoviy dalillarni saqlash va qaytarib berish (FPK 83-moddasi), ekspertiza tayinlash (FPK 84-moddasi), javobgarni qidirish (FPK 140-moddasi), ishni sudda koʻrishga tayinlash (FPK 161-moddasi), rad qilish talabini qabul qilish yoki qabul qilmaslik (FPK 29-moddasi), ishni sudning yopiq majlisida koʻrish (FPK 10-moddasi), ishni sirtdan ish yuritish tartibida koʻrish (FPK 224-moddasi), ish yuritishni toʻxtatib turish yoki tiklash (FPK 95, 96-moddalari), jarima solish (FPK 122-moddasi), ishga daxldor boʻlmagan tarafni almashtirish (FPK 42-moddasi), taraflar, uchinchi shaxs yoki qonuniy vakilni protsessual huquqiy voris bilan almashtirish (FPK 43-moddasi), dalillar qabul qilishni yoki talab qilishni rad etish (FPK 58-moddasi), bir turdagi ishlarni birlashtirish (FPK 156-moddasi), bir necha talabni ajratish (FPK 157-moddasi), ishni sudda koʻrishni tiklash (FPK 205-moddasi), ishni bir suddan boshqa sudga oʻtkazish (FPK 147-moddasi), hal qiluv qarorining yozuvidagi xatolar va ochiq arifmetik xatolarni tuzatish (FPK 213-moddasi), hal qiluv qarorini tushuntirish (FPK 215-moddasi), hal qiluv qarorini darhol ijro etish (FPK 220-moddasi), hal qiluv qarori ijrosini kechiktirish va uni boʻlib — boʻlib ijro etish, uni ijro usuli va tartibini oʻzgartirish (FPK 216-moddasi), darhol ijro etishga qaratilmagan hal qiluv qarorining ijrosini taʼminlash (FPK 222-moddasi), sirtdan chiqarilgan hal qiluv qarorini qayta koʻrish (FPK 232-moddasi), arizani koʻrmasdan qondirish (FPK 98-moddasi), ish yuritishni tugatish (FPK 100, 101-moddala�i), sud buyrugʻi chiqarish toʻgʻrisidagi arizani qabul qilishni rad etish (FPK 238^5-moddasi), sud buyrugʻini bekor qilish (FPK 238¹⁰-moddasi), protsessual muddatlarni uzaytirish va tiklash (FPK 130-moddasi).

Alohida protsessual hujjat koʻrinishida chiqarilishi shart boʻlgan ajrimlarga, shuningdek FPK 19-moddasiga muvofiq chiqariladigan xususiy ajrimlar kiradi.

5. Qonunda birinchi instansiya sudi ajrimi mazmuniga nisbatan, uning koʻrinishidan kelib chiqqan holda, muayyan talablar qoʻyilgan (FPK 238-moddasi).

Alohida protsessual hujjat koʻrinishida chiqariladigan ajrimlar, odatda, kirish, asoslantiruvchi va xulosa qismlaridan iborat boʻlishi kerak.

Ajrimning kirish qismida ajrim chiqarilgan vaqt va joy, ajrim chiqargan sudning nomi, sudyaning familiyasi (sud tarkibi), sud majlisi kotibi, ishda ishtirok etuvchi shaxslar, shuningdek nizo predmeti va ajrim bilan hal qilinayotgan masalaning mohiyati koʻrsatiladi.

Ajrimning asoslantiruvchi qismida sudning xulosasiga olib kelgan asoslar va sud qoʻllagan qonunlar bayon etilishi lozim.

Ajrimning xulosa qismida sudning hal etilayotgan masala yuzasidan xulosasi, ajrim ustidan shikoyat berish (protest keltirish) tartibi va muddatlari koʻrsatilishi lozim. Ajrimning xulosa qismi uni ijro etish chogʻida tushunmovchiliklar kelib chiqmasligi uchun aniq va tushunarli ifoda etilgan boʻlishi kerak.

Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, qonunda FPK 65, 84, 98, 101, 153, 180, 194, 238¹⁰, 309⁸, 309¹³-moddalarida nazarda tutilgan masalalar boʻyicha chiqariladigan ajrimlar mazmuniga nisbatan qoʻshimcha talablar belgilangan.

Sud majlisi bayonnomasiga kiritish yoʻli bilan chiqariladigan ajrimlar muhokama etilayotgan masalaning predmetini, sud xulosasiga olib kelgan asoslar va sud qoʻllagan qonun normalarini, sudning hal etilayotgan masala yuzasidan xulosasini oʻz ichiga olishi lozim (FPK 238-moddasi 4, 5, 6-bandlari).

6. Alohida protsessual hujjat koʻrinishida chiqariladigan ajrimlari ustidan sudning hal qiluv qaroridan ajratilgan holda apellatsiya, kassatsiya va nazorat tartibida quyidagi hollarda shikoyat berilishi mumkin, agar:

ajrim ustidan shikoyat berish huquqi FPK muayyan normasida nazarda tutilgan boʻlsa;

ajrim ustidan shikoyat berish huquqi FPK muayyan normasida nazarda tutilgan boʻlmasa, biroq sudning ajrimi ishning keyingi harakatlanishiga toʻsqinlik qilsa.

Sudning hal qiluv qaroridan ajratilgan holda, jumladan, quyidagi ajrimlar ustidan shikoyat yoki protest berilishi mumkin:

arizani qabul qilishni rad etish toʻgʻrisidagi;

harakatsiz qoldirilgan arizani arizachiga qaytarish toʻgʻrisidagi;

dalillarni taʼminlashni rad etish toʻgʻrisidagi;

daʼvoni taʼminlash toʻgʻrisidagi;

ish yuritishni toʻxtatib turish toʻgʻrisidagi;

jarimadan ozod qilish yoki uning miqdorini kamaytirishni rad etish toʻgʻrisidagi;

ishni bir suddan boshqa sudga oʻtkazish toʻgʻrisidagi;

xususiy ajrim;

hal qiluv qarorini darhol ijro etish masalalari boʻyicha;

sirtdan chiqarilgan hal qiluv qarorini qayta koʻrish haqidagi arizani rad etish toʻgʻrisidagi;

hal qiluv qarorining yozuvidagi xatolar va ochiq arifmetik xatolarni tuzatish toʻgʻrisidagi;

qoʻshimcha hal qiluv qarori chiqarishni rad etish toʻgʻrisidagi;

hal qiluv qarorini tushuntirish toʻgʻrisidagi;

hal qiluv qarori ijrosini kechiktirish va uni boʻlib-boʻlib ijro etish, uni ijro etish usuli va tartibini oʻzgartirish toʻgʻrisidagi;

hal qiluv qarori, ajrim yoki qarorni yangi ochilgan holatlar boʻyicha qayta koʻrish haqidagi arizani rad etish toʻgʻrisidagi;

arizani koʻrmasdan qoldirish toʻgʻrisidagi;

ish yuritishni tugatish toʻgʻrisidagi;

hal qiluv qarorining qaytarma ijrosi toʻgʻrisidagi masala boʻyicha;

protsessual muddatni tiklashni rad etish toʻgʻrisidagi;

sud buyrugʻi chiqarish haqidagi arizani qabul qilishni rad etish toʻgʻrisidagi;

sud buyrugʻini bekor qilish toʻgʻrisidagi.

7. Sudlarga tushuntirilsinki, birinchi instansiya sudining alohida protsessual hujjat shaklida chiqarilgan quyidagi ajrimlari ustidan sudning hal qiluv qaroridan ajratilgan holda shikoyat va protest berilmaydi:

arizani harakatsiz qoldirish toʻgʻrisidagi;

arizani qabul qilish va ish qoʻzgʻatish toʻgʻrisidagi;

ishni sudda koʻrishga tayyorlash toʻgʻrisidagi;

dalillarni taʼminlash toʻgʻrisidagi;

sud topshirigʻi toʻgʻrisidagi;

javobgarni qidirish toʻgʻrisidagi;

ashyoviy dalillarni saqlash va qaytarish toʻgʻrisidagi;

ishni sudda koʻrishga tayinlash toʻgʻrisidagi;

ishni yopiq sud majlisida koʻrish toʻgʻrisidagi;

rad qilish talabini qabul qilish yoki qabul qilmaslik toʻgʻrisidagi;

ishga daxldor boʻlmagan tarafni almashtirish toʻgʻrisidagi;

huquqiy vorisning protsessga kirishi toʻgʻrisidagi;

shaxsni sudda vakil sifatida qatnashishiga ruxsat berish toʻgʻrisidagi;

ishni mazmunan koʻrishni tiklash toʻgʻrisidagi;

bir necha talabni birlashtirish va bir necha talabni ajratish toʻgʻrisidagi;

jarimadan ozod qilish yoki uning miqdorini kamaytirish toʻgʻrisidagi;

sirtdan chiqarilgan hal qiluv qarorini qayta koʻrish haqidagi arizani qanoatlantirish toʻgʻrisidagi;

hal qiluv qarori, ajrim yoki qarorni yangi ochilgan holatlarga koʻra qayta koʻrish haqidagi arizani qanoatlantirish toʻgʻrisidagi;

ijro varaqasini ijroga topshirishning oʻtkazib yuborilgan muddatini tiklashni rad etish toʻgʻrisidagi;

yoʻqolgan ishni tiklash masalasi boʻyicha;

bayonnoma yuzasidan bildirilgan yozma fikrlarga qoʻshilmaslik toʻgʻrisidagi;

protsessual muddatlarni kechiktirish va tiklash toʻgʻrisidagi.

Sudning hal qiluv qaroridan ajratilgan holda ustidan shikoyat, protest berilmaydigan ajrimlariga nisbatan eʼtirozlar apellatsiya, kassatsiya shikoyati (protesti)ga, nazorat tartibida protest keltirish toʻgʻrisidagi arizaga shikoyat yoki nazorat tartibida keltiriladigan protestga kiritilishi mumkin.

8. Sudlar shuni inobatga olishlari lozimki, birinchi instansiya sudining sud majlisi bayonnomasiga kiritish yoʻli bilan chiqariladigan ajrimlari shu sud tomonidan protsess ishtirokchilarining iltimosnomasi yoki sudning oʻz tashabbusiga koʻra bekor qilinishi yoki oʻzgartirilishi mumkin. Sudning iltimosnomani qanoatlantirishni rad etishi manfaatdor shaxsni sudga shunday iltimosnoma bilan takroran murojaat qilish huquqidan mahrum etmaydi.

Fuqarolik protsessual kodeksida nazarda tutilgan hollarda. birinchi instansiya sudining alohida protsessual hujjat koʻrinishida chiqarilgan ajrimlari ham taraflarning iltimosnomasiga koʻra, shu sud tomonidan bekor qilinishi mumkin (FPK 99-moddasi ikkinchi qismi).

9. Birinchi instansiya sudlari ajrimlar chiqarish chogʻida Oliy sud Plenumining muayyan toifadagi fuqarolik ishlari boʻyicha protsessual qonunchilikni qoʻllash toʻgʻrisidagi qarorlarida berilgan tushuntirishlarga ham rioya etishlari lozim (masalan, “Fuqarolik ishlarini sudda koʻrishga tayyorlash va ularni koʻrish muddatlari toʻgʻrisida”gi, “Fuqarolik protsessual qonun hujjatlari ayrim normalarining sudlar tomonidan qoʻllanilishi haqida”gi, “Fuqarolik ishlari boʻyicha ekspertiza tayinlash, oʻtkazish va ekspert xulosasiga baho berishda sud amaliyotida kelib chiqadigan ayrim masalalar haqida”gi, “Fuqarolik ishlarini koʻrishda sudlar tomonidan dalillarga oid qonun normalarini qoʻllashning ayrim masalalari toʻgʻrisida”gi, “Sudlar tomonidan nikohdan ajratishga oid ishlar boʻyicha qonunchilikni qoʻllash amaliyoti toʻgʻrisida”gi va boshqalar).

10. Qoraqalpogʻiston Respublikasi fuqarolik ishlari boʻyicha Oliy sudi, fuqarolik ishlari boʻyicha Toshkent shahar va viloyat sudlari vaqti-vaqti bilan birinchi instansiya sudlari tomonidan ajrimlar chiqarilishi amaliyotini umumlashtirsinlar hamda aniqlangan xato va kamchiliklarni bartaraf etish yuzasidan choralar qoʻllasinlar.