|
Hujjat kuchini yo‘qotgan " " 23.07.2008
|
O‘zbekiston Respublikasining qonuni
Qimmatli qog‘ozlar bozorining faoliyat ko‘rsatish mexanizmi to‘g‘risida
LexUZ sharhiMazkur Qonun O‘zbekiston Respublikasining 2008-yil 22-iyuldagi O‘RQ-163-sonli “Qimmatli qog‘ozlar bozori to‘g‘risida”gi Qonuni bilan o‘z kuchini yo‘qotgan.
I. UMUMIY QOIDALAR
1-modda. Qimmatli qog‘ozlar bozori to‘g‘risidagi qonun hujjatlari
Qimmatli qog‘ozlar bozorining faoliyat ko‘rsatishi va uni boshqarish bilan bog‘liq munosabatlar ushbu Qonun va boshqa qonun hujjatlari bilan belgilanadi.
2-modda. Qimmatli qog‘ozlar bozori
Qimmatli qog‘ozlar bozori — jismoniy va yuridik shaxslarning qimmatli qog‘ozlar chiqarish, ularning muomalada bo‘lishi va haqini to‘lash bilan bog‘liq munosabatlari tizimidir.
Qimmatli qog‘ozlar bozori qatnashchilari — qimmatli qog‘ozlarning emitentlari, investorlar, investitsiya institutlari, shuningdek ularning birlashmalari (uyushmalari), fond birjalari (birjalarning fond bo‘limlari), davlat tomonidan qimmatli qog‘ozlar bozorini boshqarish va muvofiqlashtirish vakolati berilgan organlar va boshqalardan iboratdir.
Z-modda. Investitsiya institutlari
Qimmatli qog‘ozlar bozorida investitsiya institutlarining quyidagi turlari faoliyat ko‘rsatishi mumkin:
investitsiya vositachisi (moliya brokeri va dileri);
investitsiya maslahatchisi;
investitsiya kompaniyasi;
investitsiya fondi;
boshqaruvchi kompaniya;
depozitariy;
hisob-kitob-kliring palatasi (tashkiloti);
qimmatli qog‘ozlar egalarining reyestrini saqlovchi;
qimmatli qog‘ozlarni nominal saqlovchi;
investitsiya institutlarining boshqa turlari.
Investitsiya institutlari har qanday tashkiliy-huquqiy shaklda tuzilishi mumkin, faqatgina ochiq turdagi aksiyadorlik jamiyati shaklida tashkil etilishi mumkin bo‘lgan investitsiya fondi bundan mustasno.
Investitsiya institutlari tuzish, ularning faoliyat ko‘rsatishi va ularni tugatish tartibi O‘zbekiston Respublikasining qonun hujjatlarida belgilab qo‘yiladi.
4-modda. Fond do‘konlari
Fond do‘konlari — investitsiya institutlarining tarkibiy bo‘linmalari bo‘lib, jismoniy shaxslar uchun qimmatli qog‘ozlarning birjadan tashqari mayda ulgurji va chakana savdosini amalga oshiradi.
Fond do‘konlari investitsiya vositachilari, investitsiya kompaniyalari va boshqaruvchi kompaniyalar tomonidan ochilishi mumkin.
Fond do‘konlarini ochish, ularning faoliyat ko‘rsatishi va ularni tugatish tartibi qonun hujjatlari bilan belgilanadi.
LexUZ sharhiQarang: Fond do‘konlarini ochish, ular tomonidan qimmatli qog‘ozlar bilan bitishuvlar tuzish va ularni ro‘yxatdan o‘tkazish to‘g‘risida gi nizom (ro‘yxat № 278, 27.08.1996-y.).
II. QIMMATLI QOG‘OZLAR BOZORINING FAOLIYAT KO‘RSATIShI
5-modda. Qimmatli qog‘ozlar bozorida savdoni tashkil etish
Qimmatli qog‘ozlar bozorida savdoni litsenziya asosida ish olib boradigan fond birjalari (birjalarning fond bo‘limlari) va investitsiya institutlari qonun hujjatlariga muvofiq tashkil etadilar.
Investitsiya institutlari qonun hujjatlariga muvofiq qimmatli qog‘ozlar bilan birjadan tashqarida savdo qilishni tashkil etuvchi bo‘linmalar tuzishga haqli.
6-modda. Qimmatli qog‘ozlar bozorida savdo qilishning asosiy prinsiplari
Qimmatli qog‘ozlar bozorida savdo qilishning asosiy prinsiplari quyidagilardan iborat:
barcha potensial investorlar o‘z mablag‘larini foydali tarzda joylashtirishlari uchun ularga shart-sharoitlar yaratib berish;
qimmatli qog‘ozlar bozorida tuziladigan bitimlarning ixtiyoriyligi;
erkin raqobat yo‘lidagi to‘siqlarni bartaraf etish;
narxlarni real tarkib topadigan talab va taklif asosida belgilash;
qimmatli qog‘ozlar bozori to‘g‘risidagi qonun hujjatlariga uning barcha qatnashchilarining qat’iy rioya etishi;
birja va birjadan tashqari operatsiyalar, kotirovkalar, emitentlarning moliyaviy holati to‘g‘risidagi axborot oshkor etilishining shartligi;
o‘z faoliyatini qonun hujjatlariga muvofiq amalga oshirayotgan barcha investorlar va emitentlar uchun bozordan foydalanish mumkinligi;
qimmatli qog‘ozlar va ularning emitentlariga doir axborotning to‘la oshkor etilishini, oshkoralikni va bu axborotdan barcha qatnashchilar foydalana olishini ta’minlash;
investorlar va emitentlarning manfaatlarini himoya qilish;
qimmatli qog‘ozlar bozorida tovlamachilik va boshqa noqonuniy faoliyatni taqiqlash hamda ta’qib qilish.
Qimmatli qog‘ozlar bozorida savdoning asosiy prinsiplariga rioya etilishi davlatning tartibga solishga oid chora-tadbirlari bilan birga fond birjalari va qimmatli qog‘ozlar bozori qatnashchilarining birlashmalari (uyushmalari) ishlab chiqqan savdo qoidalarini uyg‘unlashtirish asosida ta’minlanadi.
7-modda. Qimmatli qog‘ozlar oldi-sotdisiga doir bitimlar
Investorlar tomonidan sotib olingan qimmatli qog‘ozlar birja bozorlari va birjadan tashqari bozorlarda qayta sotilishi mumkin. Investorlar oldi-sotdilarni investitsiya institutlari orqali ham, mustaqil holda ham amalga oshirishlari mumkin.
Egasi yozilgan qimmatli qog‘ozlarning oldi-sotdisiga doir bitimlar tomonlarning o‘z xohish-irodalarini izhor etganliklarini qayd etish imkonini beradigan hujjat shaklida amalga oshiriladi.
Egasi yozilmagan qimmatli qog‘ozlar oldi-sotdisiga doir bitimlar tomonlarning o‘z xohish-irodalarini izhor etganliklarini qayd etish imkonini beradigan hujjat shaklida amalga oshiriladi, vositachisiz tuziladigan va tuzilgan paytda bajariladigan bitimlar bundan mustasno.
Davlat mol-mulkini boshqarishga vakil qilingan organ tomonidan aksiyalar oldi-sotdisiga doir bitimlar birjadan tashqari bozorda mustaqil suratda, investitsiya vositachilari ishtirokisiz O‘zbekiston Respublikasi Hukumati belgilaydigan tartibda amalga oshirilishi mumkin.
LexUZ sharhiQarang: O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1994-yil 8-iyundagi 285-sonli qarori bilan tasdiqlangan O‘zbekiston Respublikasi hududida qimmatli qog‘ozlar bilan bitishuvlar tuzish va ularni ro‘yxatdan o‘tkazish tartibi to‘g‘risidagi nizom.
8-modda. Qimmatli qog‘ozlar bozorida vositachilik
Qimmatli qog‘ozlar bozorida vositachilikni investitsiya vositachilari amalga oshiradilar.
Qimmatli qog‘ozlar bozorida brokerlik va (yoki) dilerlik faoliyatini amalga oshirayotgan investitsiya instituti investitsiya vositachisi hisoblanadi.
Topshiriq shartnomalari yoki vositachilik haqi asosida yoxud bitimlar tuzish uchun berilgan ishonchnoma asosida ish olib borib, vakolatli shaxs yoki vositachi sifatida qimmatli qog‘ozlar yuzasidan fuqarolik-huquqiy bitimlarni amalga oshirish brokerlik faoliyati hisoblanadi.
Muayyan qimmatli qog‘ozlarni sotib olish va (yoki) sotish narxlarini oshkora e’lon qilish hamda ushbu qimmatli qog‘ozlarni e’lon qilingan narxlari bo‘yicha sotib olish va (yoki) sotish majburiyatini olish yo‘li bilan o‘z nomidan va o‘z hisobidan qimmatli qog‘ozlarga doir oldi-sotdi bitimlarini tuzish dilerlik faoliyati hisoblanadi.
LexUZ sharhiQimmatli qog‘ozlar bozoridagi investitsiya vositachilari faoliyati “Investitsiya vositachilari to‘g‘risida”gi nizom (ro‘yxat № 1108, 13.03.2002-y.) bilan tartibga solingan.
9-modda. Maslahat berish borasidagi faoliyat
Qimmatli qog‘ozlar bozorini va uning ishtirokchilarini tahlil etish va istiqbolini aniqlash, moliyaviy vositalarni (moliyaviy majburiyatlarni) ekspertiza qilish, ishlab chiqish va tavsiya etish bo‘yicha xizmatlar ko‘rsatish, qimmatli qog‘ozlar chiqarish, ularni joylashtirish va muomalaga kiritish, mutaxassislarni qayta tayyorlash, shuningdek yuridik va jismoniy shaxslar investitsiya siyosatini amalga oshirishlari xususida maslahatlar berish sohasidagi xizmatlar maslahat berish borasidagi faoliyat deyiladi.
Qimmatli qog‘ozlar bozorida maslahat berish faoliyati bilan shug‘ullanuvchi investitsiya instituti investitsiya maslahatchisi deb ataladi. Yuridik yoki jismoniy shaxs investitsiya maslahatchisi bo‘lishi mumkin.
Investitsiya maslahatchisi mijoz mustaqil ravishda bir qarorga kelishi uchun unga zarur axborotni beradi va muayyan qimmatli qog‘ozlarni sotib olish yoki sotish bo‘yicha tavsiyalar berishga haqli emas.
10-modda. Investitsiya kompaniyasining faoliyati
Qimmatli qog‘ozlar chiqaradigan va ularni joylashtirish bo‘yicha uchinchi shaxslar foydasiga kafolatlar beradigan, qimmatli qog‘ozlarga mablag‘ soladigan, o‘z nomidan va o‘z hisobidan, shu jumladan qimmatli qog‘ozlarni kotirovkalash (investitsiya kompaniyasi sotish yoki sotib olish majburiyatini o‘z zimmasiga oladigan muyayan qimmatli qog‘ozlarni sotish narxini va sotib olish narxini e’lon qilish) hisobidan qimmatli qog‘ozlar oldi-sotdisini amalga oshiradigan yuridik shaxs investitsiya kompaniyasidir.
Investitsiya kompaniyalari o‘z resurslarini faqat muassislarning mablag‘lari hisobidan, shuningdek reinvestitsiya qilingan o‘z mablag‘lari hisobidan tashkil etadilar va yuridik hamda jismoniy shaxslarga sotiladigan o‘z qimmatli qog‘ozlarini emissiya qiladilar.
Investitsiya kompaniyalari aholining omonatlari va mablag‘lari hisobidan o‘z jalb etilgan resurslarini tashkil etish huquqiga ega emaslar.
11-modda. Investitsiya fondining faoliyati
Investorlarning pul mablag‘larini ishga solish maqsadida aksiyalar sotib oladigan va chiqaradigan hamda mablag‘larni fond nomidan qimmatli qog‘ozlarga, banklardagi hisobvaraqlarga va omonatlarga qo‘yadigan yuridik shaxs investitsiya fondidir.
Investitsiya fondlarining mablag‘larni bunday qo‘yish bilan bog‘liq tavakkalchiligi, bu mablag‘larning bozordagi qadri o‘zgarishidan keladigan daromad va ko‘riladigan zarar to‘la-to‘kis ushbu fond egalari (aksiyadorlari) hisobiga o‘tkaziladi va ular tomonidan fond aksiyalarining joriy narxlari o‘zgarishi hisobiga realizatsiya qilinadi.
Banklar va sug‘urta kompaniyalari investitsiya fondlari bo‘la olmaydi.
LexUZ sharhi12-modda. Boshqaruvchi kompaniyaning faoliyati
Boshqa investitsiya institutlarining, yuridik va jismoniy shaxslarning investitsiya aktivlarini boshqarish sohasida faoliyat ko‘rsatadigan, shuningdek qimmatli qog‘ozlar oldi-sotdisini amalga oshiradigan investitsiya instituti boshqaruvchi kompaniya deb ataladi.
Yuridik shaxsning egalik qilish uchun o‘ziga berilgan va boshqa bir shaxsga tegishli bo‘lgan, mazkur shaxs yoki bu shaxs ko‘rsatgan uchinchi shaxslar manfaatlarini ko‘zlab:
qimmatli qog‘ozlarni;
qimmatli qog‘ozlarni investitsiyalashga mo‘ljallangan pul mablag‘larini;
qimmatli qog‘ozlarni boshqarish jarayonida olinadigan pul mablag‘lari hamda qimmatli qog‘ozlarni haq evaziga boshqarish vakolatini muayyan muddat davomida o‘z nomidan amalga oshirishi qimmatli qog‘ozlarni boshqarish sohasidagi faoliyat hisoblanadi.
Qimmatli qog‘ozlarni boshqarish faoliyatini amalga oshirish tartibi qonun hujjatlari va shartnomalar bilan belgilanadi.
LexUZ sharhiQarang: O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2003-yil 19-apreldagi 189-son qarori bilan tasdiqlangan Boshqaruvchi kompaniyalar to‘g‘risidagi nizom. Ishonchli boshqarish masalalari O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 849—861-moddalari bilan ham tartibga solingan.
1Z-modda. Depozitar faoliyat
Qimmatli qog‘ozlarni saqlash va (yoki) bu qimmatli qog‘ozlarga bo‘lgan huquqlarni hisobga olib borish bo‘yicha xizmatlar ko‘rsatish depozitar faoliyat deb hisoblanadi.
Depozitar faoliyat bilan shug‘ullanadigan investitsiya instituti depozitariy deb ataladi. Faqat yuridik shaxsgina depozitariy bo‘la oladi.
Depozitariyning qimmatli qog‘ozlarni saqlash va (yoki) bu qimmatli qog‘ozlarga bo‘lgan huquqlarni hisobga olib borish sohasidagi xizmatlaridan foydalanuvchi shaxs deponent deb ataladi.
Investorlar o‘z aksiyalari va boshqa qimmatli qog‘ozlari saqlanishini ta’minlash maqsadida qimmatli qog‘ozlarni:
qog‘oz sertifikatlar;
kompyuterdagi elektron buxgalteriya yozuvlari shaklida saqlash va almashish huquqiga egalar.
Depozitar xizmat ko‘rsatish to‘g‘risida shartnoma tuzish deponentning qimmatli qog‘ozlarga mulk huquqi depozitariyga o‘tishiga olib kelmaydi.
Depozitariy o‘ziga deponentga qo‘yilgan qimmatli qog‘ozlarning but saqlanishi uchun, shuningdek qimmatli qog‘ozlarga bo‘lgan huquqlarni hisobga olib borish bo‘yicha o‘z burchlarini bajarmaganligi yoki tegishli darajada bajarmaganligi uchun, shu jumladan deponent hisobvaraqlari bo‘yicha yozuvlarning to‘laligi va to‘g‘riligi uchun qonunda belgilangandek javobgar bo‘ladi.
Deponentlarning qimmatli qog‘ozlariga depozitariyning majburiyatlari bo‘yicha undiruv qaratilishi mumkin emas.
LexUZ sharhiQo‘shimcha ma’lumot uchun qarang: O‘zbekiston Respublikasining “Qimmatli qog‘ozlar bozorida depozitariylar faoliyati to‘g‘risida”gi Qonuni.
14-modda. Qimmatli qog‘ozlar yuzasidan o‘zaro majburiyatlarni aniqlash va hisobga olish (kliring)
O‘zaro majburiyatlarni belgilash, aniqlash va hisobga olishga doir faoliyat kliring deb hisoblanib, bu faoliyat bitimga doir axborotni to‘plash, solishtirish, unga tuzatish kiritish hamda qimmatli qog‘ozlarga doir fuqaroviy-huquqiy bitimlarni ijro etish uchun buxgalteriya hujjatlarini tayyorlash operatsiyalarini nazarda tutadi.
Qimmatli qog‘ozlarga doir bitimlar bo‘yicha hisob-kitob-kliring operatsiyalarini amalga oshiruvchi investitsiya institutlari hisob-kitob-kliring palatasi (tashkiloti) deb ataladi.
Qimmatli qog‘ozlarga doir operatsiyalar yuzasidan hisob-kitob olib borilishi munosabati bilan kliringni amalga oshiruvchi tashkilotlar o‘zaro majburiyatlarni aniqlash chog‘ida tayyorlab qo‘yilgan qimmatli qog‘ozlar, pul mablag‘lari va buxgalteriya hujjatlarini ijroga qabul qilib olayotganlarida qimmatli qog‘ozlar bozorining qaysi qatnashchisi uchun hisob-kitob ishlari amalga oshirilayotgan bo‘lsa, shu qatnashchi bilan tuzgan o‘z shartnomalariga asoslanadilar.
LexUZ sharhiQo‘shimcha ma’lumot uchun qarang: O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2003-yil 29-apreldagi 196-son qarori bilan tasdiqlangan Qimmatli qog‘ozlar bozorida hisob-kitob-kliring palatalari to‘g‘risidagi nizom.
15-modda. Qimmatli qog‘ozlar egalari reyestrini yuritish sohasidagi faoliyat
Qimmatli qog‘ozlar egalari reyestrini yuritish tizimini tashkil etadigan va bu tizimga taalluqli bo‘lgan ma’lumotlarni to‘plash, qayd etish, qayta ishlash, saqlash va taqdim etish qimmatli qog‘ozlar egalari reyestrini yuritish sohasidagi faoliyat deb hisoblanadi.
Qimmatli qog‘ozlar egalari reyestrini yuritish bo‘yicha xizmat ko‘rsatish bilan shug‘ullanuvchi investitsiya instituti qimmatli qog‘ozlar egalari reyestrini saqlovchi (reyestr saqlovchi) deb ataladi.
Qimmatli qog‘ozlar egalari reyestri ro‘yxatdan o‘tkazilgan qimmatli qog‘ozlar egalarining istalgan sanadagi holat bo‘yicha tuzilgan ro‘yxati bo‘lib, ularga qarashli egasi yozilgan qimmatli qog‘ozlarning miqdori, nominal qiymati va toifasi ushbu ro‘yxatda ko‘rsatiladi.
Emitent yoki uning topshirig‘i asosida reyestr yuritish faoliyatini amalga oshiradigan investitsiya instituti reyestr saqlovchi bo‘lishi mumkin.
Agar qimmatli qog‘ozlar egalarining soni 500 dan oshib ketsa, reyestr saqlovchi reyestr yuritishga ixtisoslashgan mustaqil tashkilot bo‘lishi kerak.
Quyidagilar qimmatli qog‘ozlar egalari reyestrini saqlovchi bo‘la olmaydilar:
jismoniy shaxslar;
shu aksiyadorlik jamiyatining aksiyadorlari bo‘lgan yoki uning aksiyalarini nazorat qiladigan yuridik shaxslar.
Qimmatli qog‘ozlar egalari reyestrini yuritish bo‘yicha faoliyat olib boruvchi yuridik shaxs emitentning qimmatli qog‘ozlar egalari reyestrini yuritish tizimida ro‘yxatga olingan qimmatli qog‘ozlari yuzasidan bitimlar tuzishga haqli emas.
Reyestr yuritish haqidagi shartnoma faqat bitta yuridik shaxs bilan tuziladi.
16-modda. Qimmatli qog‘ozlarni nominal saqlovchining faoliyati
Qimmatli qog‘ozlarni nominal saqlovchi — qimmatli qog‘ozlarning egasi bo‘lmagani holda boshqa shaxsning (qimmatli qog‘ozlar mulkdori yoki boshqa vakil qilingan saqlovchining) topshirig‘iga muvofiq o‘z nomidan aksiyalarni saqlaydigan shaxsdir.
Qimmatli qog‘ozlar egasining yoki u vakil qilgan shaxsning topshirig‘i bilan va uning nomidan qimmatli qog‘ozlar yuzasidan bitimlar tuzuvchi banklar, depozitariylar (investitsiya fondi aksiyalaridan tashqari), investitsiya institutlari qimmatli qog‘ozlarni nominal saqlovchilar bo‘lishi mumkin.
Qimmatli qog‘ozlarni nominal saqlovchi boshqa shaxsning topshirig‘iga muvofiq o‘zi saqlayotgan qimmatli qog‘ozlar yuzasidan:
ushbu shaxs mazkur qimmatli qog‘ozlar bo‘yicha o‘ziga tegishi kerak bo‘lgan hamma to‘lovlarni olishini ta’minlashga qaratilgan harakatlarning barchasini amalga oshirishi;
qimmatli qog‘ozlar yuzasidan bitimlar va operatsiyalarni faqat o‘ziga aksiyalarni saqlab turish haqida topshiriq bergan shaxsning topshirig‘iga muvofiq va u bilan tuzilgan shartnomaga ko‘ra amalga oshirishi;
boshqa shaxslarning topshirig‘iga ko‘ra o‘zi saqlab turgan qimmatli qog‘ozlar hisobini balansdan tashqarida alohida hisobvaraqlarda hisobga olib borishi va qimmatli qog‘ozlarni saqlab turish haqida topshiriq bergan shaxslarning talablarini qondirish maqsadida ushbu hisobvaraqlarda doimo yetarli miqdorda qimmatli qog‘ozlarga ega bo‘lishi kerak.
Qimmatli qog‘ozlarni nominal saqlovchi qimmatli qog‘ozlar reyestrini saqlovchiga qimmatli qog‘ozlarni saqlash bo‘yicha topshiriq bergan shaxslar to‘g‘risidagi ma’lumotlarni yilda kamida bir marta taqdim etib, qimmatli qog‘ozlar sonini va toifalari (turlari)ni ko‘rsatishi shart.
Qimmatli qog‘ozlarni nominal saqlovchi o‘z mijozlarining topshirig‘iga binoan saqlab turgan qimmatli qog‘ozlar nominal saqlovchining kreditorlari foydasiga undirib olinishi mumkin emas.
17-modda. Qimmatli qog‘ozlar bozorida banklarning faoliyati
Qimmatli qog‘ozlar bozorida banklarning faoliyati ushbu Qonun bilan, shuningdek “O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki to‘g‘risida”gi hamda “Banklar va bank faoliyati to‘g‘risida”gi qonunlar bilan tartibga solib turiladi.
LexUZ sharhiO‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2003-yil 9-iyuldagi 308-sonli “Qimmatli qog‘ozlar bozorida kasbiy faoliyatni (investitsiya institutlarining qimmatli qog‘ozlar bozoridagi faoliyatini) litsenziyalash to‘g‘risidagi nizomni tasdiqlash haqida”gi qaroriga muvofiq banklar va boshqa kredit tashkilotlari qimmatli qog‘ozlar bozoridagi kasbiy faoliyatini O‘zbekiston Respublikasi Davlat mulki qo‘mitasi huzuridagi Qimmatli qog‘ozlar bozori faoliyatini muvofiqlashtirish va nazorat qilish markazi tomonidan beriladigan litsenziya asosida amalga oshiradilar.
18-modda. Qimmatli qog‘ozlar bozorida faoliyat turlarini qo‘shib olib borish
Investitsiya maslahatchisi, investitsiya fondi va boshqaruvchi kompaniya faoliyatini amalga oshirish uni qimmatli qog‘ozlar bozoridagi professional faoliyatning boshqa turlari bilan qo‘shib olib borishga yo‘l qo‘ymaydi.
Reyestrni yuritish faoliyatini amalga oshirish uni qimmatli qog‘ozlar bozoridagi faoliyatning boshqa turlari bilan (depozitar faoliyat turidan tashqari) qo‘shib olib borishga yo‘l qo‘ymaydi.
Qimmatli qog‘ozlar yuzasidan faoliyat turlarini qo‘shib olib borish va operatsiyalar o‘tkazish sohasidagi qo‘shimcha cheklashlar davlat vakolat bergan organ tomonidan belgilanadi.
19-modda. Investitsiya institutlarining birlashmalari (uyushmalari)
Investorlar, investitsiya institutlari va boshqa mijozlarning manfaatlarini himoya qilish maqsadida tijoratchi bo‘lmagan tashkilotlar tarzida investitsiya institutlarining birlashmalari (uyushmalari) tashkil etilishi mumkin.
Birlashma (uyushma)ning barcha daromadlari u tomonidan faqat ustav vazifalarini bajarish uchun sarflanadi hamda qatnashchilar o‘rtasida taqsimlanmaydi.
III. QIMMATLI QOG‘OZLAR BOZORINI BOShQARISh
20-modda. Qimmatli qog‘ozlar bozorini boshqarish asoslari
Qimmatli qog‘ozlar bozorining davlat boshqaruvi vakolatli organlar tomonidan:
qimmatli qog‘ozlar va emissiya prospektlarini chiqarishni ro‘yxatga olish, emitentlarning ularda nazarda tutilgan shartlar va majburiyatlarga rioya qilishlari ustidan nazoratni amalga oshirish;
LexUZ sharhiQo‘shimcha ma’lumot uchun qarang: Korporativ obligatsiyalarni chiqarish, davlat ro‘yxatidan o‘tkazish va ular bo‘yicha qarzlarni uzish tartibi to‘g‘risidagi nizom (ro‘yxat № 1158, 10.07.2002-y.) va Aksiyadorlik jamiyatlari aksiyalarini chiqarish, davlat ro‘yxatidan o‘tkazish va chiqarilgan aksiyalarni bekor qilish tartibi to‘g‘risidagi nizom (ro‘yxat № 1159, 10.07.2002-y.).
ushbu Qonunning 24 va 26-moddalariga muvofiq qimmatli qog‘ozlar to‘g‘risidagi axborot emitentlar va qimmatli qog‘ozlar bozori qatnashchilari tomonidan ma’lum qilinishini ta’minlash;
LexUZ sharhiQo‘shimcha ma’lumot uchun qarang: Qimmatli qog‘ozlar bozori ishtirokchilari tomonidan axborotni ochish to‘g‘risidagi nizom (ro‘yxat № 1127, 18.04.2002-y).
mutaxassislarni attestatsiyalash, investitsiya institutlari faoliyatini litsenziyalash va nazorat qilish;
LexUZ sharhiQo‘shimcha ma’lumot uchun qarang: Qimmatli qog‘ozlar bilan operatsiyalarni amalga oshirish huquqini olish uchun jismoniy shaxslarni attestatsiya (qayta attestatsiya)dan o‘tkazish to‘g‘risidagi nizom (ro‘yxat № 660, 03.03.1999-y.).
investorlar hamda qimmatli qog‘ozlar bozorining boshqa ishtirokchilari bergan shikoyatlarni ko‘rib chiqish va qimmatli qog‘ozlar bozori ishtirokchilari bajarishi majburiy bo‘lgan xulosalar chiqarish, ko‘rsatmalar berish yo‘li bilan amalga oshiriladi.
LexUZ sharhiQo‘shimcha ma’lumot uchun qarang: Qimmatli qog‘ozlar bozori to‘g‘risidagi O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligining buzilishiga doir ishlarni ko‘rib chiqish va jazo qo‘llash tartibi to‘g‘risidagi nizom (ro‘yxat № 1131, 23.04.2002-y.).
21-modda. Qimmatli qog‘ozlarga doir bitimlarni tartibga solish
O‘zbekiston Respublikasi hududida qimmatli qog‘ozlar yuzasidan tuziladigan bitimlarni tartibga solish birjalardagi va birjalardan tashqaridagi oldi-sotdi bitimlariga, shuningdek qimmatli qog‘ozlarni sovg‘a qilish, meros qilib olishga, ustav fondiga kiritishga hamda ularning mulkdori o‘zgarishiga olib keladigan boshqa harakatlarni amalga oshirishga nisbatan qo‘llaniladi.
Investitsiya institutlari bitimlarni faqat qonun hujjatlarida belgilab qo‘yilgan shakldagi topshiriq shartnomalari yoki vositachilik haqlari asosida ularda ko‘rsatilgan barcha zarur shartlarga aniq rioya qilgan holda mijozlar hisobidan amalga oshirishlari mumkin.
Mijoz yoki uning topshiriq shartnomasi bo‘yicha ishonchli vakili shartnoma bajarilguncha bir yoqlama tartibda uning amal qilishini to‘xtatish huquqiga ega.
LexUZ sharhiTopshiriq shartnomasini tuzish va ijro qilish bilan bog‘liq masalalar O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 817—825-moddalari bilan tartibga solingan.
22-modda. Qimmatli qog‘ozlar bozorida operatsiyalarni amalga oshirish va ularni ro‘yxatga olish
Investitsiya institutlarining qimmatli qog‘ozlar bozorida operatsiyalarni amalga oshirishlariga ular tegishli litsenziyaga ega bo‘lsalar ruxsat etiladi.
Qimmatli qog‘ozlar bozorida amalga oshiriladigan va ularning narxi, egasi, daromad keltirish darajasi o‘zgarishi, shuningdek qimmatli qog‘ozlar yuzasidan qilinadigan o‘zaro hisob-kitoblar bilan bog‘liq har bir operatsiya qonun hujjatlarida belgilangan tartibda ro‘yxatdan o‘tkazilishi lozim.
Qimmatli qog‘ozlar yuzasidan tuzilgan bitimlar ular amalga oshirilgan vaqtda ro‘yxatdan o‘tkazilishi va savdo qilingan joyda qimmatli qog‘ozlarni sotib olish va sotish (kliring) kontraktlari bo‘yicha hisobot tarzida rasmiylashtirilishi lozim.
Yuridik shaxslar o‘rtasida egasi yozilgan qimmatli qog‘ozlar, shuningdek egasi yozilmagan qimmatli qog‘ozlar bo‘yicha tuzilgan bitimlar ro‘yxatdan o‘tkazilishi kerak.
Oldingi tahrirga qarang.
Tashkiliy yo‘sinda yo‘lga qo‘yilgan bozorda oldi-sotdi bitimlari tuzish chog‘ida bitim tuzish va unga oid hisob-kitoblar sanasi o‘rtasidagi vaqt qimmatli qog‘ozlar kim oshdi savdosining tashkilotchisi qoidalari, boshqa hollarda esa oldi-sotdi shartnomalari asosida belgilanadi. Belgilangan muddatlar buzilgan taqdirda bitim haqiqiy emas deb hisoblanadi va sotuvchiga yetkazilgan zarar uchun xaridor aybdor ekanligi aniqlansa, uning javobgarligiga sabab bo‘ladi.
(22-moddaning beshinchi qismi O‘zbekiston Respublikasining 2002-yil 13-dekabrdagi 447–II-sonli Qonuni tahririda— Oliy Majlis Axborotnomasi, 2003-y., 1-son, 8-modda)
23-modda. Narxlar kotirovkasi
Qimmatli qog‘ozlar narxini kotirovkalash fond birjalari tomonidan markazlashtirilgan tartibda, shuningdek birjadan tashqari bozorda dilerlar tomonidan amalga oshiriladi.
Fond birjalari qimmatli qog‘ozlar narxini kotirovkalashni bitim narxini, qimmatli qog‘oz kursini, qimmatli qog‘oz bo‘yicha talab va taklif narxini qayd qilish, narxlarning eng baland va eng past darajalarini aniqlash orqali amalga oshiradilar.
Narxlarni emitentlarning o‘zlari kotirovkalashiga yo‘l qo‘yilmaydi.
24-modda. Investitsiya institutlarining faoliyatini litsenziyalash
Qimmatli qog‘ozlar bozoridagi professional faoliyat davlat vakolat bergan organ tomonidan beriladigan maxsus ruxsatnoma — litsenziya asosida amalga oshiriladi.
LexUZ sharhiQo‘shimcha ma’lumot uchun O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2003-yil 9-iyuldgi 308-sonli qarori bilan tasdiqlangan Qimmatli qog‘ozlar bozorida kasbiy faoliyatni (investitsiya institutlarining qimmatli qog‘ozlar bozoridagi faoliyatini) litsenziyalash to‘g‘risidagi nizomga qarang.
Litsenziya bergan organ investitsiya institutlarining faoliyatini nazorat qilib turadi va qonun hujjatlari buzilgan taqdirda berilgan litsenziyani chaqirib olish to‘g‘risida qaror qabul qiladi.
Davlat tomonidan vakolat berilgan organ qimmatli qog‘ozlar bilan zarur darajada professional faoliyat ko‘rsatilishini ta’minlash maqsadida:
jismoniy shaxslar (investitsiya institutlari va fond birjalarining xodimlari) qimmatli qog‘ozlar bozori mutaxassisi malaka guvohnomasini olishlari uchun ular oldiga qo‘yiladigan malaka talablarini;
o‘z mablag‘lari yetarli bo‘lishining majburiy normativlarini va qimmatli qog‘ozlar bilan amalga oshiriladigan operatsiyalar bo‘yicha tavakkalchilikni cheklovchi boshqa ko‘rsatkichlarni belgilaydi.
Banklar qimmatli qog‘ozlar bozorida professional faoliyatni investitsiya institutlari uchun ushbu Qonunda belgilab qo‘yilgan tartibda amalga oshiradilar.
25-modda. Faoliyatning taqiqlangan turlari
Qimmatli qog‘ozlar bozorida faoliyatning taqiqlangan turlari quyidagilardir:
davlat ro‘yxatidan o‘tkazmagan holda, emitent yoki qimmatli qog‘ozlarga taalluqli axborotni oshkor etmasdan qimmatli qog‘ozlar emissiyasini amalga oshirish;
tegishli litsenziyasiz qimmatli qog‘ozlar bozorida faoliyatni amalga oshirish;
soxta bitimlar, talablarni adekvat o‘zaro hisobga olish, qisqa muddatli sun’iy bitimlarni amalga oshirish orqali qimmatli qog‘ozlar bozorida manipulatsiya qilish;
muhim, konfidensial axborotdan qonunga xilof foydalanish;
ayrim qatnashchilarning mavqeyida ustunlik yaratish maqsadida qandaydir belgilarga qarab qimmatli qog‘ozlar bozorini bo‘lish;
qimmatli qog‘ozlar bozorida savdo qilishning qonun hujjatlarida belgilangan asosiy prinsiplariga zid boshqa xatti-harakatlarni amalga oshirish.
IV. QIMMATLI QOG‘OZLAR BOZORINI AXBOROT BILAN TA’MINLASh
26-modda. Emitentlarning axborotni oshkor qilishi
Emitent o‘z qimmatli qog‘ozlari va moliyaviy-xo‘jalik faoliyati to‘g‘risidagi axborotni quyidagi shakllarda oshkor qilishi shart:
moliyaviy-xo‘jalik faoliyati to‘g‘risida yillik hisobot tuzish;
emitentning, uning shu’ba va tobe korxona va tashkilotlarining qayta tashkil etilganligini ma’lum qilish;
emitent aktivlarining qiymati bir marta 10 foizdan ortiqroq miqdorda ko‘payishi yoki kamayishiga sabab bo‘lgan faktlar, emitentning sof foydasi yoki sof zarari bir marta 10 foizdan ortiqroq miqdorda ko‘payishiga olib kelgan faktlar, miqdori yoki mol-mulkining qiymati bitim tuzilgan sanadagi holatga ko‘ra emitent aktivlarining 10 foizidan ortiqni tashkil etadigan bir martalik bitimlarga oid faktlar to‘g‘risidagi ma’lumot;
emitent tomonidan qimmatli qog‘ozlar chiqarilganligi haqidagi, emitentning qimmatli qog‘ozlari bo‘yicha yozilgan va (yoki) to‘langan daromadlar to‘g‘risidagi ma’lumot;
emitentga qarashli har qanday alohida turdagi qimmatli qog‘ozlarning 35 foizdan ortiqrog‘iga ega bo‘lgan shaxsning emitent reyestrida paydo bo‘lganligi haqidagi ma’lumot;
reyestrning yopilish sanalari to‘g‘risidagi, emitentning qimmatli qog‘ozlar egalari oldidagi majburiyatlarini bajarish muddatlari haqidagi, umumiy yig‘ilishlarning qarorlari to‘g‘risidagi ma’lumot;
emitentning vakil qilingan organi tomonidan qimmatli qog‘ozlar chiqarish haqida qaror qabul qilingani to‘g‘risidagi ma’lumot.
LexUZ sharhiQo‘shimcha ma’lumot uchun qarang: Qimmatli qog‘ozlar bozorining ishtirokchilari tomonidan axborotlarni ochish to‘g‘risidagi nizom (ro‘yxat № 1127, 18.04.2002-y.).
27-modda. Investitsiya institutlarining, fond birjalarining (birjalar fond bo‘limlarining) va qimmatli qog‘ozlar egalarining axborotni oshkor qilishi
Investitsiya instituti quyidagi hollarda:
yilning bir choragi mobaynida bir emitentning faqat bir turdagi qimmatli qog‘ozlari bilan operatsiyalar o‘tkazganda;
bir emitentning bir turdagi qimmatli qog‘ozlari bilan bir marta operatsiya o‘tkazganda, agar bu operatsiya bo‘yicha qimmatli qog‘ozlarning soni mazkur qimmatli qog‘ozlar umumiy sonining kamida 15 foizini tashkil etsa, o‘zlarining qimmatli qog‘ozlar bilan amalga oshirgan operatsiyalari haqidagi axborotni oshkor qilishi shart.
Fond birjalari (birjalarning fond bo‘limlari) va investitsiya institutlari har qanday manfaatdor shaxsga:
qimmatli qog‘ozlar bozori qatnashchisiga savdoga ijozat berish qoidalarini;
qimmatli qog‘ozlarni savdoga qo‘yishga ijozat berish qoidalarini;
bitimlar tuzish va ularni solishtirish qoidalarini;
bitimlarni ro‘yxatdan o‘tkazish qoidalarini;
bitimlarni ijro etish tartibini;
narxlar belgilashda aldovni cheklaydigan qoidalarni;
qimmatli qog‘ozlar bozorida savdoni tashkil etuvchilarga xizmat ko‘rsatish jadvalini;
yuqorida sanab o‘tilganlarga o‘zgartishlar va qo‘shimchalar kiritish reglamentini;
savdoga qo‘yilgan qimmatli qog‘ozlarning ro‘yxatini oshkor etishlari shart.
Qimmatli qog‘ozlar egasi emitentga qarashli har qanday qimmatli qog‘ozlar turining Z5 foizi va undan ortig‘iga ega ekanligi haqidagi axborotni oshkor etishi shart.
LexUZ sharhiQo‘shimcha ma’lumot uchun qarang: Qimmatli qog‘ozlar bozorining ishtirokchilari tomonidan axborotlarni ochish to‘g‘risidagi nizom (ro‘yxat № 1127, 18.04.2002-y.).
28-modda. Xizmatda foydalaniladigan axborot
Ushbu Qonunda nazarda tutilgan maqsadlarga muvofiq, xizmatda foydalaniladigan axborot deyilganda emitent va uning chiqargan qimmatli qog‘ozlari to‘g‘risidagi hamma ham foydalana olmaydigan, o‘z xizmat mavqeyi, mehnat vazifalari yoki emitent bilan tuzilgan shartnomaga binoan bunday ma’lumotga ega bo‘lgan shaxslarga qimmatli qog‘ozlar bozorining boshqa subyektlariga nisbatan ustunlik beradigan har qanday axborot tushuniladi.
Xizmatda foydalaniladigan axborotga ega bo‘lgan shaxslar jumlasiga:
emitentning yoki u bilan shartnomalar orqali bog‘langan investitsiya institutining boshqaruv organlari a’zolari;
qimmatli qog‘ozlar bozorida faoliyat ko‘rsatuvchi jismoniy shaxslar;
emitentning yoki u bilan shartnomalar orqali bog‘langan investitsiya institutining auditorlari;
davlat organlarining, fond birjalari (birjalar fond bo‘limlari)ning nazorat qilish, tekshirish yoki boshqa vakolatlari tufayli mazkur axborotdan foydalanish imkoniyatiga ega bo‘lgan mansabdor shaxslari kiradilar.
Xizmatda foydalaniladigan axborotga ega shaxslar bu axborotdan bitimlar tuzish uchun foydalanish, shuningdek xizmatda foydalaniladigan axborotni bitimlar tuzish uchun uchinchi shaxslarga berish huquqiga ega emaslar.
Mazkur talabni buzgan shaxslar qonun hujjatlariga muvofiq javobgar bo‘ladilar.
29-modda. Qimmatli qog‘ozlar bozorida reklama
Qimmatli qog‘ozlar bozoridagi reklamada uni beruvchining nomi (ismi) aks etgan bo‘lishi kerak. Investitsiya instituti bo‘lgan reklama beruvchi reklama e’loniga muvofiq qimmatli qog‘ozlar bozorida o‘zi amalga oshiradigan faoliyat turlari haqidagi ma’lumotlarni ham reklamaga kiritishi lozim.
Reklama beruvchilarning:
o‘z faoliyati to‘g‘risida, sotib olish yoki sotish yoxud boshqa bitimlar tuzish uchun taqdim etilayotgan qimmatli qog‘ozlar turlari va ularning tavsiflari hamda bu bitimlarni tuzish shartlari haqida noto‘g‘ri axborotni, shuningdek qimmatli qog‘ozlar egalarini va bozorining boshqa qatnashchilarini aldashga yoki chalg‘itishga qaratilgan boshqa axborotni reklamada ko‘rsatishi;
reklamada qimmatli qog‘ozlar bo‘yicha daromadlarning kutilayotgan miqdori va ularning kurs qiymati o‘sishi haqidagi taxminlarni ko‘rsatishi;
xuddi shunday faoliyat bilan shug‘ullanuvchi qimmatli qog‘ozlar bozori professional qatnashchilarining yoki xuddi shunday qog‘ozlarni chiqaruvchi emitentlarning haqiqiy yoxud gumon qilingan kamchiliklarini ko‘rsatish yo‘li bilan reklamadan g‘arazli raqobat maqsadlarida foydalanishi taqiqlanadi.
Reklamada mazkur holatlardan biri mavjud bo‘lgan taqdirda qimmatli qog‘ozlar reklamasi g‘arazli reklama deb topiladi.
Qimmatli qog‘ozlar va emitentlar to‘g‘risidagi hamma foydalana oladigan axborot, shuningdek vakolatli organlar qimmatli qog‘ozlar bozorini boshqarish sohasidagi o‘z vazifalarini bajarishlari munosabati bilan ularga O‘zbekiston Respublikasining qonun hujjatlariga muvofiq beriladigan axborot qimmatli qog‘ozlar bozoridagi reklama deb hisoblanmaydi.
Emitent tomonidan qimmatli qog‘ozlar chiqarilgani hamda u yozgan va (yoki) to‘lagan dividendlar to‘g‘risidagi axborot reklama hisoblanadi.
V. QIMMATLI QOG‘OZLAR BOZORI QATNAShChILARINING MAS’ULIYATI
30-modda. Investorlarning mas’uliyati (tavakkalchiligi)
Investitsiyalarning obyektini, shakli va miqdorini tanlash mas’uliyati (tavakkalchiligi) investorning o‘z zimmasida bo‘ladi, shunga muvofiq, qimmatli qog‘ozlarga, shu jumladan aksiyalarga qilingan o‘z investitsiyalarini himoyalash uchun pirovard mas’uliyat (tavakkal) ham investorning (aksiyadorning) zimmasida bo‘ladi.
Z1-modda. Qimmatli qog‘ozlar to‘g‘risidagi qonun hujjatlarini buzganlik uchun javobgarlik
Qimmatli qog‘ozlar bozorining ishtirokchilari qimmatli qog‘ozlar to‘g‘risidagi qonun hujjatlarini buzganlik uchun belgilangan tartibda javobgar bo‘ladilar.
Qimmatli qog‘ozlar to‘g‘risidagi qonun hujjatlari buzilgan taqdirda, qimmatli qog‘ozlar bozorining ishtirokchilariga nisbatan:
mansabdor shaxsga nisbatan ma’muriy jazo chorasi qo‘llanilganidan keyin bir yil ichida takroran sodir etilgan qoidabuzarliklarni tugatish to‘g‘risidagi ko‘rsatmani bajarishdan bo‘yin tovlaganlik uchun — eng kam ish haqining 40 baravaridan 70 baravarigacha miqdorda;
emitentlar tomonidan qimmatli qog‘ozlar chiqarishning belgilangan tartibi investorlarga zarar yetkazilishiga olib keladigan tarzda buzilganligi uchun — qimmatli qog‘ozlar chiqarish hajmining besh foizi miqdorida, biroq eng kam ish haqining 100 baravaridan ko‘p bo‘lmagan miqdorda;
qimmatli qog‘ozlarga doir bitimlar tuzish va ularni ro‘yxatdan o‘tkazishning belgilangan tartibi qimmatli qog‘ozlar bozorining professional ishtirokchilari tomonidan buzilganligi uchun — qimmatli qog‘ozlarga doir bitim summasining besh foizi miqdorida, biroq eng kam ish haqining 75 baravaridan ko‘p bo‘lmagan miqdorda, mazkur qoidabuzarlik takror sodir etilgan taqdirda, qimmatli qog‘ozlarga doir bitim summasining o‘n foizi miqdorida, biroq eng kam ish haqining 100 baravaridan ko‘p bo‘lmagan miqdorda;
atayin noto‘g‘ri ma’lumotlar tarqatish (taqdim etish) yo‘li bilan investorlar va nazorat organlarini chalg‘itganlik uchun — eng kam ish haqining 300 baravaridan 400 baravarigacha miqdorda jarima solishdan iborat iqtisodiy jazo choralari qo‘llaniladi.
Iqtisodiy jazo choralarini qo‘llash sud tomonidan, qimmatli qog‘ozlar bozorining ishtirokchilari sodir etilgan huquqbuzarlikdagi aybiga iqror bo‘lgan va jazo choralari summasini ixtiyoriy ravishda to‘lagan hollarda esa, vakolatli davlat organi tomonidan amalga oshiriladi.
Xo‘jalik yurituvchi subyektning oxirgi hisobot sanasidagi joriy aktivlari summasining jami yigirma foizidan ortiq miqdorda qo‘llanilgan iqtisodiy jazo choralarini undirish unga undiriladigan summani undirish to‘g‘risida qaror qabul qilingan kundan e’tiboran olti oy mobaynida oyma-oy bo‘lib to‘lash imkoni berilgan holda amalga oshiriladi.
(31-moddaning matni O‘zbekiston Respublikasining 2006-yil 10-oktabrdagi O‘RQ-59-sonli Qonuni tahririda — O‘R QHT, 2006-y., 41-son, 405-modda)
LexUZ sharhiQo‘shimcha ma’lumot uchun qarang: O‘zbekiston Respublikasining “Qimmatli qog‘ozlar bozori to‘g‘risida”gi Qonunini buzganlik uchun ishlarni ko‘rib chiqish va sanksiyalarni qo‘llash tartibi to‘g‘risidagi nizom (ro‘yxat № 1131, 23.04.2002-y.).
O‘zbekiston Respublikasining Prezidenti I. KARIMOV
Toshkent sh.,
1996-yil 25-aprel,
218-I-son
(O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 1996-y., 5-6-son, 56-modda; 2003-y., 1-son, 8-modda; O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2006-y., 41-son, 405-modda)
