187-сон 06.04.2017. Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus taʼlimning davlat taʼlim standartlarini tasdiqlash toʻgʻrisida

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori, 06.04.2017 yildagi 187-son

Кучга кириш санаси

10.04.2017

Рус

Eng

Ўзб

O’zb

O‘zb|Рус

Hujjat 08.04.2021 sanasi holatiga

Joriy versiya

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining

qarori

Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimining davlat taʼlim standartlarini tasdiqlash toʻgʻrisida

Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus taʼlimning davlat taʼlim standartlarini tasdiqlash toʻgʻrisida

“Taʼlim toʻgʻrisida”gi va “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi qonunlariga muvofiq, umumtaʼlim fanlarini oʻqitishning uzluksizligi va izchilligini taʼminlash, zamonaviy metodologiyasini yaratish, umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi davlat taʼlim standartlarini kompetensiyaviy yondashuv asosida takomillashtirish, oʻquv-metodik majmualarning yangi avlodini ishlab chiqish va amaliyotga joriy etishni tashkil etish maqsadida Vazirlar Mahkamasi qaror qiladi:

“Taʼlim toʻgʻrisida”gi Qonuniga muvofiq, umumtaʼlim fanlarini oʻqitishning uzluksizligi va izchilligini taʼminlash, zamonaviy metodologiyasini yaratish, umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi davlat taʼlim standartlarini kompetensiyaviy yondashuv asosida takomillashtirish, oʻquv-metodik majmualarning yangi avlodini ishlab chiqish va amaliyotga joriy etishni tashkil etish maqsadida Vazirlar Mahkamasi qaror qiladi:

1. Quyidagilar:

Umumiy oʻrta taʼlimning davlat taʼlim standarti 1-ilovaga muvofiq;

Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimining davlat taʼlim standarti 2-ilovaga muvofiq;

Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimining umumtaʼlim fanlari boʻyicha malaka talablari 3-ilovaga muvofiq;

Akademik litsey va kasb-hunar kolleji diplomlarining davlat namunalari 4-ilovaga muvofiq;

Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalari uchun umumtaʼlim fanlaridan oʻquv-metodik majmualarning yangi avlodini ishlab chiqishga qoʻyiladigan umumiy talablar 5-ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

Akademik litsey diplomining davlat namunasi 4-ilovaga muvofiq;

Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, professional taʼlim muassasalari uchun umumtaʼlim fanlaridan oʻquv-metodik majmualarning yangi avlodini ishlab chiqishga qoʻyiladigan umumiy talablar 5-ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Belgilab qoʻyilsinki:

umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimining davlat taʼlim standartlari 2017-2018 oʻquv yilidan boshlab bosqichma-bosqich amaliyotga joriy etiladi;

umumtaʼlim maktablarining boshlangʻich sinflari uchun filologiya fanlari va aniq fanlar boʻyicha mashq daftarlarini nashr etish hamda yetkazib berish Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi huzuridagi Respublika maqsadli kitob jamgʻarmasini tashkil etish chora-tadbirlari toʻgʻrisida” 2006-yil 1-iyundagi PQ-363-son qarorida belgilangan darsliklarni nashr etish hamda yetkazib berishni moliyalashtirish tartibiga asosan, multimediali disk ilovasi bilan taʼminlash esa — oʻqituvchilarni oʻquv-metodik qoʻllanmalar bilan taʼminlash tartibi asosida amalga oshiriladi.

3. Oʻzbekiston Respublikasi Xalq taʼlimi vazirligi hamda Oliy va oʻrta maxsus taʼlim vazirligining Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi markazi:

ikki oy muddatda umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimining davlat taʼlim standartlari talablari asosida oʻquv dasturlarini yangidan ishlab chiqib, belgilangan tartibda tasdiqlasinlar hamda umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalariga yetkazsinlar;

Oʻzbekiston matbuot va axborot agentligi bilan birgalikda uch oy muddatda yaratilayotgan oʻquv-metodik majmualarning oʻquvchilarni mantiqiy fikrlashga undaydigan, rasmlarga boy, zamonaviy matbaa talablariga javob beradigan shakllarda chop etilishini taʼminlasinlar;

umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimining davlat taʼlim standartlari va oʻquv dasturlarini amaliyotga samarali joriy etish yuzasidan tegishli mutaxassislar uchun 2017-2018 oʻquv yilidan boshlab maqsadli oʻquvlar tashkil etsinlar hamda pedagog xodimlarni qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish kurslari dasturlari va oʻquv modullarining qayta koʻrib chiqilishini taʼminlasinlar.

4. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy va oʻrta maxsus taʼlim vazirligining Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi markazi Sogʻliqni saqlash vazirligi, Madaniyat vazirligi, Jismoniy tarbiya va sport davlat qoʻmitasi, Oʻzbekiston Badiiy akademiyasi hamda manfaatdor vazirliklar va idoralar bilan birgalikda 2017-2018 oʻquv yiliga qadar akademik litseylarning taʼlim yoʻnalishlari va kasb-hunar kollejlarining tayyorlov yoʻnalishlari boʻyicha malaka talablari, oʻquv rejalari va dasturlarini ishlab chiqsin va belgilangan tartibda tasdiqlasin.

5. Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi Xalq taʼlimi vazirligi, Oliy va oʻrta maxsus taʼlim vazirligining Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi markazi taqdim etgan xarajatlar smetalari asosida umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimining davlat taʼlim standartlari, akademik litseylarning taʼlim yoʻnalishlari va kasb-hunar kollejlarining tayyorlov yoʻnalishlari boʻyicha malaka talablarini, oʻquv rejalari va dasturlarini, akademik litsey va kasb-hunar kolleji diplomlari blankalarini chop etish uchun sarflanadigan mablagʻlarni belgilangan tartibda ajratsin.

5. Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi Xalq taʼlimi vazirligi, Oliy va oʻrta maxsus taʼlim vazirligi taqdim etgan xarajatlar smetalari asosida umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, professional taʼlimning davlat taʼlim standartlari, akademik litseylarning taʼlim yoʻnalishlari va kasb-hunar kollejlarining tayyorlov yoʻnalishlari boʻyicha malaka talablarini, oʻquv rejalari va dasturlarini, akademik litsey va professional taʼlim muassasalari diplom, sertifikat, akademik maʼlumotnomalari blankalarini chop etish uchun sarflanadigan mablagʻlarni belgilangan tartibda ajratsin.

6. Oʻzbekiston Respublikasi Hukumatining 6-ilovaga muvofiq ayrim qarorlariga oʻzgartirishlar kiritilsin.

7. Oʻzbekiston Respublikasi Hukumatining 7-ilovaga muvofiq ayrim qarorlari 2020-yil 1-sentabrdan boshlab oʻz kuchini yoʻqotgan deb hisoblansin.

8. Vazirliklar va idoralar oʻzlari qabul qilgan normativ-huquqiy hujjatlarni bir oy muddatda ushbu qarorga muvofiqlashtirsinlar.

9. Mazkur qarorning bajarilishini nazorat qilish Vazirlar Mahkamasining Taʼlim va ilm-fan masalalari axborot-tahlil departamentiga yuklansin.

Oʻzbekiston Respublikasining Bosh vaziri A. ARIPOV

Toshkent sh.,

2017-yil 6-aprel,

187-son

Vazirlar Mahkamasining 2017-yil 6-apreldagi 187-son qaroriga
1-ILOVA

Umumiy oʻrta taʼlimning

DAVLAT TAʼLIM STANDARTI

1-bob. Asosiy qoidalar

1. Umumiy oʻrta taʼlimning davlat taʼlim standarti (keyingi oʻrinlarda davlat taʼlim standarti deb ataladi) davlat taʼlim standartining maqsad va vazifalarini, asosiy prinsiplarini, tarkibiy qismlarini, davlat taʼlim standartlarini joriy etish hamda davlat taʼlim standartlari talablariga rioya etilishini nazorat qilish tartibini belgilaydi.

2. Davlat taʼlim standartini ishlab chiqish quyidagi hujjatlarga asoslanadi:

Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi;

“Taʼlim toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni;

“Kadrlar tayyorlash milliy dasturi toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni;

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Uzluksiz taʼlim tizimi uchun davlat taʼlim standartlarini ishlab chiqish va amalda joriy etish toʻgʻrisida” 1998-yil 5-yanvardagi 5-son qarori;

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Uzluksiz taʼlim tizimining chet tillar boʻyicha davlat taʼlim standartini tasdiqlash toʻgʻrisida” 2013-yil 8-maydagi 124-son qarori;

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Umumiy oʻrta taʼlim toʻgʻrisidagi nizomni tasdiqlash toʻgʻrisida”gi 2017-yil 15-martdagi 140-son qarori;

OʻzDSt 1.0-98. “Oʻzbekiston Respublikasi standartlashtirish davlat tizimi. Asosiy qoidalar”;

OʻzDSt 1.1-92. “Oʻzbekiston Respublikasi standartlashtirish davlat tizimi. Oʻzbekiston Respublikasi standartlarini ishlab chiqish, muvofiqlashtirish, tasdiqlash va roʻyxatdan oʻtkazish tartiblari”;

Oʻz DSt 1.5-93. “Standartlashtirishga doir normativ hujjatlarni koʻrib chiqish, tekshirish, oʻzgartirish kiritish va bekor qilish tartibi”;

Oʻz DSt 1157:2008. Hujjatlarni unifikatsiyalashtirish tizimi. Tashkiliy-farmoyish hujjatlar tizimi. Hujjatlarni rasmiylashtirishga boʻlgan talablar.

Oʻz DSt 1.8:2009. Asosiy qoidalar. Tavsiyalar.

3. Davlat taʼlim standartini bajarish Oʻzbekiston Respublikasi hududida faoliyat koʻrsatayotgan barcha umumiy oʻrta taʼlim muassasalari uchun majburiydir.

2-bob. Umumiy oʻrta taʼlimning davlat taʼlim standartining maqsad va vazifalari

4. Davlat taʼlim standartining maqsadi — umumiy oʻrta taʼlim tizimini mamlakatda amalga oshirilayotgan ijtimoiy-iqtisodiy islohotlar, rivojlangan xorijiy mamlakatlarning ilgʻor tajribalari hamda ilm-fan va zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalariga asoslangan holda tashkil etish, maʼnaviy barkamol va intellektual rivojlangan shaxsni tarbiyalashdan iborat.

5. Davlat taʼlim standartining vazifalari quyidagilardan iborat:

umumiy oʻrta taʼlim mazmuni va sifatiga qoʻyiladigan talablarni belgilash;

milliy, umuminsoniy va maʼnaviy qadriyatlar asosida oʻquvchilarni tarbiyalashning samarali shakllari va usullarini joriy etish;

oʻquv-tarbiya jarayoniga pedagogik va zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini joriy etish, umumiy oʻrta taʼlim muassasalarining oʻquvchilari va bitiruvchilarining malakasiga qoʻyiladigan talablarni belgilash;

kadrlarni maqsadli va sifatli tayyorlash uchun taʼlim, fan va ishlab chiqarishning samarali integratsiyasini taʼminlash;

taʼlim va uning pirovard natijalari, oʻquvchilarning malaka talablarini egallaganlik darajasini tizimli baholash tartibini, shuningdek taʼlim-tarbiya faoliyati sifatini nazorat qilishning huquqiy asoslarini takomillashtirish;

davlat taʼlim standartlari talablarining taʼlim sifati va kadrlar tayyorlashga qoʻyiladigan xalqaro talablarga muvofiqligini taʼminlash.

3-bob. Umumiy oʻrta taʼlim davlat taʼlim standartining asosiy prinsiplari

6. Davlat taʼlim standarti quyidagi asosiy prinsiplarga asoslanadi:

oʻquvchi shaxsi, uning intilishlari, qobiliyati va qiziqishlari ustuvorligi;

umumiy oʻrta taʼlim mazmunining insonparvarligi;

davlat taʼlim standartining taʼlim sohasidagi davlat va jamiyat talablariga, shaxs ehtiyojiga mosligi;

umumiy oʻrta taʼlimning boshqa taʼlim turlari va bosqichlari bilan uzluksizligi va taʼlim mazmunining uzviyligi;

umumiy oʻrta taʼlim mazmunining respublikadagi barcha hududlarda birligi va yaxlitligi;

umumiy oʻrta taʼlimning mazmuni, shakli, vositalari va usullarini tanlashda innovatsiya texnologiyalariga asoslanilganligi;

oʻquvchilarda fanlarni oʻrganish va taʼlim olishni davom ettirish uchun tayanch va fanlarga oid umumiy kompetensiyalarni rivojlantirishning taʼminlanganligi;

rivojlangan xorijiy mamlakatlarning taʼlim sohasida meʼyorlarni belgilash tajribasidan milliy xususiyatlarni hisobga olgan holda foydalanish.

4-bob. Umumiy oʻrta taʼlimning davlat taʼlim standartining tarkibiy qismlari

7. Davlat taʼlim standarti quyidagi tarkibiy qismlardan iborat:

umumiy oʻrta taʼlimning tayanch oʻquv rejasi;

umumiy oʻrta taʼlimning oʻquv dasturi;

umumiy oʻrta taʼlimning malaka talablari;

baholash tizimi.

8. Umumiy oʻrta taʼlimning tayanch oʻquv rejasi (keyingi oʻrinlarda — tayanch oʻquv reja deb ataladi) umumiy oʻrta taʼlim muassasalarida oʻqitiladigan oʻquv fanlari nomi, oʻquv yuklamasining minimal hajmi hamda ularning sinflar boʻyicha taqsimoti belgilangan hujjat hisoblanadi.

9. Tayanch oʻquv reja umumiy oʻrta taʼlim muassasalarining dars jadvalini ishlab chiqish uchun asos hisoblanadi.

10. Tayanch oʻquv reja umumtaʼlim fanlari boʻyicha belgilangan taʼlim mazmunini oʻquvchiga yetkazish uchun ajratilgan oʻquv soatlari (davlat ixtiyoridagi va maktab ixtiyoridagi soatlar)ning minimal hajmini belgilaydi.

Umumiy oʻrta taʼlimning tayanch oʻquv
REJASI

T/r	Oʻquv fanlari	Sinflar									Haftalik umumiy soat
	Oʻquv fanlari	1	2	3	4	5	6	7	8	9
	Davlat ixtiyoridagi soatlar	22	24	26	26	30,5	32,5	33,5	34	36	264,5
1.	Ona tili va adabiyot	8	8	10	10	9	7	5	5	5	67
2.	Oʻzbek tili/rus tili		2	2	2	2	2	2	2	2	16
3.	Chet tili	2	2	2	2	3	3	3	3	3	23
4.	Tarix					2	2	3	3	4	14
5.	Davlat va huquq asoslari								1	1	2
6.	Iqtisodiy bilim asoslari								1	1	2
7.	Matematika	5	5	5	5	5	5	5	5	5	45
8.	Informatika va axborot texnologiyalari					0,5	0,5	0,5	1	2	4,5
9.	Fizika						2	2	2	2	8
10.	Kimyo							2	2	2	6
11.	Biologiya					1	2	2	2	2	9
12.	Tabiiyot va geografiya	1	1	1	1	1	2	2	2	2	13
13.	Odobnoma	1	1	1	1						4
	Vatan tuygʻusi					1	1				2
	Milliy istiqlol gʻoyasi va maʼnaviyat asoslari							1	1	1	3
14.	Musiqa madaniyati	1	1	1	1	1	1	1			7
15.	Tasviriy sanʼat	1	1	1	1	1	1	1			7
16.	Chizmachilik								1	1	2
17.	Texnologiya	1	1	1	1	2	2	2	1	1	12
18.	Jismoniy tarbiya	2	2	2	2	2	2	2	2	2	18
	Maktab ixtiyoridagi soatlar	0,5						0,5	0,5	1	2,5
	Umumiy soatlar	22,5	24	26	26	30,5	32,5	34	34,5	37	267
	Amaliy mehnat mashgʻuloti (kun hisobida)					6	6	10	16

11. Pedagog kadrlar salohiyati hamda moddiy-texnika bazasi yetarli boʻlgan umumiy oʻrta taʼlim muassasalarida Qoraqalpogʻiston Respublikasi Xalq taʼlimi vazirligi, Toshkent shahar xalq taʼlimi bosh boshqarmasi va viloyatlar xalq taʼlimi boshqarmalarining ruxsati bilan umumiy oʻrta taʼlim muassasalarining pedagogik kengashlariga dars jadvalini tuzishda tayanch oʻquv rejadagi umumiy soatlar hajmidan oshmagan holda, maʼlum bir fanlarni chuqurlashtirib oʻqitish maqsadida 15%gacha oʻzgartirish kiritish huquqi beriladi.

12. Umumiy oʻrta taʼlimning oʻquv dasturi (keyingi oʻrinlarda — oʻquv dasturi deb ataladi) tayanch oʻquv rejaga muvofiq oʻquv fanlarining sinflar va mavzular boʻyicha hajmi, mazmuni, oʻrganish ketma-ketligi va shakllantiriladigan kompetensiyalari belgilangan hujjat hisoblanadi.

Oʻquv dasturi Oʻzbekiston Respublikasi Xalq taʼlimi vazirligi tomonidan ishlab chiqiladi va tasdiqlanadi.

Qonunchilikda belgilangan holatlarda, oʻquv rejalari va dasturlari xorijiy taʼlim muassasalari bilan hamkorlikda ishlab chiqilishi mumkin.

13. Umumiy oʻrta taʼlimning malaka talablari umumtaʼlim fanlari boʻyicha taʼlim mazmunining majburiy minimumi va yakuniy maqsadlariga, oʻquv yuklamalari hajmiga hamda taʼlim sifatiga qoʻyiladigan talablardan iborat boʻlib, u quyidagilardan tashkil topadi:

bilim — oʻrganilgan maʼlumotlarni eslab qolish va qayta tushuntirib berish;

koʻnikma — oʻrganilgan bilimlarni tanish vaziyatlarda qoʻllay olish;

malaka — oʻrganilgan bilim va shakllangan koʻnikmalarni notanish vaziyatlarda qoʻllay olish va yangi bilimlar hosil qilish;

kompetensiya — mavjud bilim, koʻnikma va malakalarni kundalik faoliyatda qoʻllay olish qobiliyati.

14. Baholash tizimi — davlat taʼlim standarti boʻyicha umumiy oʻrta taʼlimning malaka talablarini oʻquvchilar tomonidan oʻzlashtirilishi darajasini hamda umumiy oʻrta taʼlim muassasasining faoliyati samaradorligini aniqlaydigan mezonlar majmuidan iborat.

5-bob. Umumiy oʻrta taʼlimning davlat taʼlim standartini joriy etish tartibi

15. Oʻzbekiston Respublikasida davlat taʼlim standartini joriy etish, muvofiqlashtirish, unga metodik rahbarlik qilish Oʻzbekiston Respublikasi Xalq taʼlimi vazirligi tomonidan amalga oshiriladi.

Prezident, ijod va ixtisoslashtirilgan maktablar uchun oʻrnatiladigan davlat taʼlim standartlari Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Prezident, ijod va ixtisoslashtirilgan maktablarni rivojlantirish agentligi tomonidan tasdiqlanadi.

16. Davlat taʼlim standartini joriy etish, shu jumladan umumtaʼlim fanlari boʻyicha taʼlim mazmuni va sifatiga qoʻyiladigan minimal talablarni, umumiy oʻrta taʼlim muassasalari bitiruvchilariga qoʻyiladigan malaka talablarini tasdiqlash pedagogik tajriba-sinov ishlari muvaffaqiyatli yakunlanib, ularga ekspert baho berilgach amalga oshiriladi.

17. Davlat taʼlim standartiga oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritish belgilangan tartibda Oʻzbekiston Respublikasi Xalq taʼlimi vazirligi tomonidan amalga oshiriladi.

6-bob. Umumiy oʻrta taʼlimning davlat taʼlim standarti talablariga rioya etilishini nazorat qilish

18. Davlat taʼlim standarti talablariga rioya qilish ustidan nazoratni amalga oshirishning maqsadi — davlat taʼlim standarti talablarini bajarish darajasini aniqlash, zarur chora-tadbirlarni amalga oshirish asosida taʼlim sifatini taʼminlashdan iborat.

19. Davlat taʼlim standarti talablariga rioya qilish ustidan nazorat Oʻzbekiston Respublikasi Xalq taʼlimi vazirligi tomonidan quyidagi koʻrinishlarda amalga oshiriladi:

davlat taʼlim standarti talablari asosida barcha umumiy oʻrta taʼlim muassasalarida oʻquvchilar egallashi lozim boʻlgan malaka talablariga baho berish;

tayanch oʻquv reja va oʻquv dasturlarining bajarilishini tahlil qilish;

umumiy oʻrta taʼlim muassasasida davlat taʼlim standartlari talablari bajarilishi va taʼlim sifatiga taʼsir etuvchi omillarni, foydalanilgan pedagogik va axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining natijaviyligini tahlil qilish.

20. Umumiy oʻrta taʼlim sifatini nazorat qilishning turlari quyidagilardan iborat:

ichki nazorat — Oʻzbekiston Respublikasi Xalq taʼlimi vazirligi tomonidan tasdiqlangan tartib asosida umumiy oʻrta taʼlim muassasasining monitoring guruhi tomonidan amalga oshiriladi;

tashqi nazorat — taʼlim sohasidagi vakolatli davlat organlari, hududiy xalq taʼlimi boshqaruvi organlari tomonidan amalga oshiriladi;

davlat-jamoatchilik nazorati — qonun hujjatlarida belgilangan tartibda hududiy xalq taʼlimi boshqaruvi organlari va nodavlat notijorat tashkilotlar hamkorligida amalga oshiriladi;

milliy va xalqaro darajada baholash — Hukumatning tegishli qarori hamda xalqaro shartnomalar asosida xalq taʼlimi boshqaruvi organlari, nodavlat notijorat tashkilotlar va xalqaro tashkilotlar hamkorligida amalga oshiriladi.

21. Umumiy oʻrta taʼlim muassasasi oʻquvchilarining bilimi sifatini nazorat qilishning reyting tizimi tartibi Oʻzbekiston Respublikasi Xalq taʼlimi vazirligi hamda Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Taʼlim sifatini nazorat qilish davlat inspeksiyasi tomonidan tasdiqlanadi.

22. Davlat taʼlim standarti talablarining bajarilmaganligi uchun javobgarlik qonun hujjatlariga muvofiq umumiy oʻrta taʼlim muassasasi rahbariyatiga yuklanadi.

Vazirlar Mahkamasining 2017-yil 6-apreldagi 187-son qaroriga
2-ILOVA

Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimining

DAVLAT TAʼLIM STANDARTI

1-bob. Asosiy qoidalar

1. Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimining davlat taʼlim standarti (keyingi oʻrinlarda davlat taʼlim standarti deb ataladi) davlat taʼlim standartining maqsad va vazifalarini, asosiy prinsiplarini, tarkibiy qismlarini, davlat taʼlim standartlarini joriy etish hamda davlat taʼlim standartlari talablariga rioya etilishini nazorat qilish tartibini belgilaydi.

2. Davlat taʼlim standartini ishlab chiqish quyidagi hujjatlarga asoslanadi:

Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi;

“Taʼlim toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni;

“Kadrlar tayyorlash milliy dasturi toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni;

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Oʻzbekiston Respublikasida oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi toʻgʻrisidagi nizomni tasdiqlash haqida” 2012-yil 6-iyuldagi 200-son qarori;

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Uzluksiz taʼlim tizimining chet tillar boʻyicha davlat taʼlim standartini tasdiqlash toʻgʻrisida” 2013-yil 8-maydagi 124-son qarori;

OʻzDSt 1.0-98. “Oʻzbekiston Respublikasi standartlashtirish davlat tizimi. Asosiy qoidalar”;

Oʻz DSt 1.5-93. “Standartlashtirishga doir normativ hujjatlarni koʻrib chiqish, tekshirish, oʻzgartirish kiritish va bekor qilish tartibi”;

Oʻz DSt 1.8:2009. Asosiy qoidalar. Tavsiyalar;

Oʻz DSt 6.01.1:2007. Oʻzbekiston Respublikasining texnik-iqtisodiy va ijtimoiy axborotlarini kodlashtirish va tasniflashning yagona tizimi. Asosiy qoidalar;

Oʻz DSt 6.01.2:2007. Oʻzbekiston Respublikasining texnik-iqtisodiy va ijtimoiy axborotlarini kodlashtirish va tasniflashning yagona tizimi. Tasniflagichni ishlab chiqish va joriy etish tartibi;

“Taʼlimning xalqaro standart klassifikatsiyasi” YUNESKO, 1997.

3. Davlat taʼlim standartini bajarish Oʻzbekiston Respublikasi hududida faoliyat koʻrsatayotgan barcha oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalari uchun majburiydir.

2-bob. Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimining davlat taʼlim standartining maqsad va vazifalari

4. Davlat taʼlim standartining maqsadi — oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi tizimini mamlakatda amalga oshirilayotgan ijtimoiy-iqtisodiy islohotlar, rivojlangan xorijiy mamlakatlarning ilgʻor tajribalari hamda ilm-fan va zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalariga asoslangan holda tashkil etish, belgilangan talablarga javob beruvchi, maʼnaviy barkamol, kasb mahoratiga ega boʻlgan, mehnat va taʼlim xizmatlari bozorida raqobatbardosh kadrlar tayyorlashdan iborat.

5. Davlat taʼlim standartining vazifalari quyidagilardan iborat:

oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi mazmuni va sifatiga qoʻyiladigan talablarni belgilash;

milliy, umuminsoniy va maʼnaviy qadriyatlar asosida oʻquvchilarni tarbiyalashning samarali shakllari va usullarini joriy etish;

oʻquv-tarbiya jarayoniga pedagogik va zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini joriy etish, oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalarining oʻquvchilari va bitiruvchilarining malakasiga qoʻyiladigan talablarni belgilash;

kadrlarni maqsadli va sifatli tayyorlash uchun taʼlim, fan va ishlab chiqarishning samarali integratsiyasini taʼminlash;

taʼlim sifati va kadrlar tayyorlashga hamda koʻrsatiladigan taʼlim xizmatlari turlariga nisbatan qoʻyiladigan maqbul talablarni belgilash;

oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimiga va uning pirovard natijalariga, oʻquvchilarning bilimi va kasbiy malaka darajasini baholash tartibiga, shuningdek, taʼlim faoliyati sifati ustidan nazorat qilishga nisbatan qoʻyiladigan talablarning huquqiy asoslarini takomillashtirish;

davlat taʼlim standartlari talablarining taʼlim sifati va kadrlar tayyorlashga qoʻyiladigan xalqaro talablarga muvofiqligini taʼminlash.

3-bob. Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi davlat taʼlim standartining asosiy prinsiplari

6. Davlat taʼlim standarti quyidagi asosiy prinsiplarga asoslanadi:

oʻquvchi shaxsi, uning intilishlari, qobiliyati va qiziqishlarining ustuvorligi;

oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimining boshqa taʼlim turlari va bosqichlari bilan uzluksizligi va taʼlim mazmunining uzviyligi;

mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi, fan, texnika va texnologiyalarning istiqbolli rivojlanishi hamda jamiyat talablarining zamonaviy holati hisobga olinganligi;

taʼlim, fan va ishlab chiqarishning integratsiyasi mujassamligi;

oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimining xalqaro taʼlim standartlariga hamda mamlakatda amalga oshirilayotgan ijtimoiy-iqtisodiy islohotlar, ilm-fan va zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalariga asoslanganligi;

oʻquvchilarda fanlarni oʻrganish va taʼlim olishni davom ettirish uchun tayanch va fanlarga oid umumiy kompetensiyalarni rivojlantirishning taʼminlanganligi.

4-bob. Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi davlat taʼlim standartining tarkibiy qismlari

7. Davlat taʼlim standarti quyidagi tarkibiy qismlardan iborat:

oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimining tayanch oʻquv rejasi;

oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalari bitiruvchilariga qoʻyiladigan umumiy talablar;

akademik litseylarning taʼlim yoʻnalishlari boʻyicha malaka talablari tuzilmasi;

kasb-hunar kollejlarining tayyorlov yoʻnalishlari boʻyicha malaka talablari tuzilmasi;

oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimining tayyorlov yoʻnalishlari, kasblar va ixtisosliklarning umumdavlat tasniflagichini ishlab chiqishga qoʻyiladigan talablar.

1-§. Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimining tayanch oʻquv rejasi

8. Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimning tayanch oʻquv rejasi (keyingi oʻrinlarda — tayanch oʻquv reja deb ataladi) fanlar boʻlimlari nomi, oʻquv yuklamasining minimal hajmi hamda ularning kurslar boʻyicha taqsimoti belgilangan hujjat hisoblanadi.

9. Tayanch oʻquv reja taʼlim mazmunidan kelib chiqib, akademik litseylar va kasb-hunar kollejlari yoʻnalishlari boʻyicha alohida tuziladi hamda ularning oʻquv rejalarini ishlab chiqish uchun asos hisoblanadi.

10. Tayanch oʻquv rejasining birinchi va ikkinchi bosqichida har bir oʻquv yili 40 haftadan iborat boʻlib, bir semestr 20 haftani oʻz ichiga oladi. Uchinchi bosqich oʻquv yili 38 haftani tashkil etib, birinchi semestri 20 haftani, ikkinchi semestri 18 haftani oʻz ichiga oladi.

11. Tayanch oʻquv rejalarida umumiy 4470 soatdan 100 soati taʼlim muassasasi pedagogik kengashi qaroriga asosan oʻquv fanlarini oʻqitishga ajratiladi.

12. Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalari oʻquvchilarining umumiy haftalik yuklamalari 54 soatni, shundan 37-38 soati auditoriya yuklamasi va 17-16 soat mustaqil ishni tashkil etadi.

Barcha oʻquv mashgʻulotlari uchun ikki akademik oʻquv soati davomiyligi 80 daqiqa etib belgilanadi.

13. Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalarining pedagogik kengashlariga ishchi oʻquv rejalarini tuzishda namunaviy oʻquv rejalari asosida umumiy soatlar hajmi doirasida ayrim boʻlimlar uchun ajratilgan soatlar miqdoriga oʻzgartirish kiritish huquqi beriladi.

14. Oʻquv mashgʻulotlarini oʻtkazish uchun oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalarida guruhlarda oʻquvchilar soni 26 nafar va undan ortiq boʻlganda ikkita kichik guruhga boʻlgan holda quyidagi tartibda oʻqitishga ruxsat etiladi:

oʻzbek tili (taʼlim oʻzbek tilida olib borilmaydigan guruhlar uchun);

rus tili (taʼlim rus tilida olib borilmaydigan guruhlar uchun);

chet tili;

informatika va axborot texnologiyalari fanining amaliy mashgʻulotlari;

chuqurlashtirilib oʻrganiladigan fanlar (taʼlim yoʻnalishlari) boʻyicha akademik litseylarda amaliy, laboratoriya va seminar mashgʻulotlari;

jismoniy tarbiya (har bir guruhda kamida 15 nafar yigit yoki qiz boʻlganda) mashgʻulotlari;

Qoraqalpogʻiston Respublikasidagi taʼlim qoraqalpoq, oʻzbek va rus tillarida olib boriladigan guruhlarda kichik guruhlarda oʻrganiladigan til koʻpchilik oʻquvchilarning xohishiga koʻra taʼlim muassasasining pedagogik kengashi qarori bilan belgilanadi.

15. Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi markazi tomonidan manfaatdor vazirliklar va idoralar bilan kelishilgan va tasdiqlangan namunaviy oʻquv rejalari asosida akademik litsey va kasb-hunar kollejlarining tibbiyot, taʼlim (musiqa xodimi), madaniyat, sport, tasviriy, amaliy, dizayn va boshqa sanʼat yoʻnalishlari boʻyicha maxsus mutaxassislik fanlarining amaliy mashgʻulotlari kichik guruhlarga boʻlib oʻqitiladi.

Madaniyat, sanʼat va taʼlim (musiqa xodimi) yoʻnalishlari boʻyicha yakka tartibdagi oʻquv mashgʻulotlari tayyorlov yoʻnalishlarining oʻziga xos xususiyatlaridan kelib chiqib, tasdiqlangan namunaviy oʻquv rejalariga muvofiq amalga oshiriladi. Bunda tegishli xarajatlar oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalari uchun nazarda tutilgan Oʻzbekiston Respublikasi Davlat budjeti mablagʻlari doirasida moliyalashtiriladi.

Boshqa fanlar boʻyicha guruhlarni kichik guruhlarga boʻlib oʻqitish (oʻquv amaliyoti bundan mustasno) taqiqlanadi.

Kasb-hunar kollejlarida oʻquv amaliyotini kichik guruhlarga boʻlib oʻqitish ishlab chiqarish taʼlimi ustasi lavozimini kiritish normasi doirasida amalga oshiriladi.

16. Akademik litseylar va kasb-hunar kollejlari uchun tayanch oʻquv rejalarining tuzilishi:

Akademik litseylar uchun tayanch oʻquv
REJASI

T/r	Fanlar	Soatlar soni	Umumiy yuklamaga nisbatan foiz hisobida
I.	Umumtaʼlim fanlari	1960	43,8
II.	Chuqurlashtirilib oʻqitiladigan fanlar (taʼlim yoʻnalishlari boʻyicha)	1680	37,6
III.	Qoʻshimcha chuqurlashtirilib oʻqitiladigan fanlar: oʻzbek (rus), chet tillar, informatika va axborot texnologiyalari va maxsus fanlar)	658	14,8
	Taʼlim muassasasi ixtiyoridagi soat	100	2,2
	Davlat attestatsiyasi	72	1,6
	Hammasi:	4470	100

Izoh: Akademik litseylar tayanch oʻquv rejasiga ajratilgan umumiy soatlar miqdori doirasida (4470) namunaviy oʻquv rejalarini ishlab chiqishda ikkinchi va uchinchi boʻlimlarga ajratilgan soatlar miqdoriga 20% gacha oʻzgartirish kiritish mumkin.

Kasb-hunar kollejlari uchun tayanch oʻquv
REJASI

T/r	Fanlar	Soatlar soni	Umumiy yuklamaga nisbatan foiz hisobida
I.	Umumtaʼlim fanlari	1960	43,8
II.	Kasbiy taʼlim fanlari	1030	23,0
III.	Oʻquv amaliyoti	660	14,8
IV.	Ishlab chiqarish amaliyoti	648	14,4
	Taʼlim muassasasi ixtiyoridagi soat	100	2,2
	Davlat attestatsiyasi	72	1,6
	Hammasi:	4470	100

Izoh: Kasb-hunar kollejlari tayanch oʻquv rejasiga ajratilgan umumiy soatlar miqdori doirasida (4470) namunaviy oʻquv rejalarini ishlab chiqishda tayyorlov yoʻnalishlari, kasblar va ixtisosliklarning oʻziga xos xususiyatlaridan kelib chiqqan holda II–IV boʻlimlarga ajratilgan soatlar miqdori oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi uchun oʻquv rejalari va dasturlarini ishlab chiqishga qoʻyiladigan talablarga muvofiq amalga oshiriladi.

Akademik litseylar oʻquv jarayoni
JADVALI

Oʻqish muddati: 3 yil

Kurs	1	2	3	4	5	6	7	8	9	10	11	12	13	14	15	16	17			18	19
I																		T	T
II																		T	T
III																		T	T

Jadvalning davomi

Kurs	20	21	22	23	24	25	26	27	28	29	30	31	32	33	34	35	36	37	38	39	40
I
II
III																		D	D

Nazariy va amaliy taʼlim

Taʼtil

Davlat attestatsiyasi

Akademik litseylar oʻquv rejasi

T/r	Oʻquv fanlari	Jami soatlar	Soatlarning kurslar boʻyicha taqsimoti
T/r	Oʻquv fanlari	Jami soatlar	1	2	3
I.	Umumtaʼlim fanlari
1.	Ona tili va adabiyot	160	80	60	20
2.	Chet tili	250	100	70	80
3.	Oʻzbek (rus) tili*	120	80	40
4.	Tarix:	160
	Oʻzbekiston tarixi		40	20	20
	Jahon tarixi		40	40
5.	Matematika	180	120	40	20
6.	Informatika va axborot texnologiyalari	140	80	60
7.	Fizika. Astronomiya	180	140	40
8.	Kimyo	80	80
9.	Biologiya	80	80
10.	Amaliy geografiya	40	40
11.	Chaqiruvga qadar boshlangʻich tayyorgarlik	140		80	60
12.	Jismoniy tarbiya	160	80	40	40
13.	Maʼnaviyat asoslari	40	40
14.	Falsafa fanlari:	80
	Shaxs va jamiyat				30
	Dinshunoslik asoslari			20
	Estetika		30
15.	Oila psixologiyasi	30			30
16.	Huquqshunoslik	40	40
17.	Oʻzbekiston Konstitutsiyasi	40	40
18.	Milliy istiqlol gʻoyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar	40			40
	Jami:	1960	1110	510	340
II.	Chuqurlashtirilib oʻqitiladigan fanlar (taʼlim yoʻnalishlari boʻyicha)
	Jami:	1680	280	700	700
III	Qoʻshimcha chuqurlashtirilib oʻqitiladigan fanlar (oʻzbek (rus), chet tillar, informatika va axborot texnologiyalari hamda maxsus fanlar)
	Jami:	658	70	250	338
	Davlat attestatsiyasi	72			72
	Haftalik yuklama		37-38	37-38	37-38
	Taʼlim muassasasi ixtiyoridagi soat	100	30	30	40
	Hammasi:	4470	1490	1490	1490

Izoh: namunaviy oʻquv rejalarini ishlab chiqishda tayyorlov yoʻnalishlarining xususiyatlaridan kelib chiqib, haftalik oʻquv yuklamasi soatlarini moslashtirish uchun umumtaʼlim fanlariga ajratilgan umumiy soatlar miqdorini 10 soatgacha miqdorda, shuningdek, semestrlar boʻyicha fanlarga ajratilgan soatlar taqsimotiga oʻzgartirish kiritish huquqi beriladi.

*Qoraqalpogʻiston Respublikasi hududida taʼlim qoraqalpoq, oʻzbek va rus tillarida olib boriladigan guruhlarda kichik guruhlarda oʻrganiladigan til koʻpchilik oʻquvchilarning xohishiga koʻra taʼlim muassasasining pedagogik kengashi qarori bilan belgilanadi.

Kasb-hunar kollejlari oʻquv jarayoni
JADVALI

Oʻqish muddati: 3 yil

Kurs	1	2	3	4	5	6	7	8	9	10	11	12	13	14	15	16	17			18	19
I																		T	T
II																		T	T
III																		T	T

Jadvalning davomi

Kurs	20	21	22	23	24	25	26	27	28	29	30	31	32	33	34	35	36	37	38	39	40
I
II												A	A	A	A	A	A	A	A	A	A
III												A	A	A	A	A	A	D	D

	Nazariy va amaliy taʼlim	T	Taʼtil	A	Ishlab chiqarish	D	Davlat attestatsiyasi
					amaliyoti*

* Izoh: Zarur hollarda, ishlab chiqarish amaliyotini oʻtkazish vaqti Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi markazining buyrugʻi bilan boshqa muddatga koʻchirilishi mumkin.

Kasb-hunar kollejlari oʻquv
REJASI

T/r	Boʻlimlar nomi	Jami soatlar	Soatlarning kurslar boʻyicha taqsimoti
T/r	Boʻlimlar nomi	Jami soatlar	1	2	3
I. Umumtaʼlim fanlari:
1.	Ona tili va adabiyot	160	80	60	20
2.	Chet tili	250	100	70	80
3.	Oʻzbek (rus) tili*	120	80	40
4.	Tarix:	160
	Oʻzbekiston tarixi		40	20	20
	Jahon tarixi		40	40
5.	Matematika	180	120	40	20
6.	Informatika va axborot texnologiyalari	140	80	60
7.	Fizika. Astronomiya	180	140	40
8.	Kimyo	80	80
9.	Biologiya	80	80
10.	Amaliy geografiya	40	40
11.	Chaqiruvga qadar boshlangʻich tayyorgarlik	140		80	60
12.	Jismoniy tarbiya	160	80	40	40
13.	Maʼnaviyat asoslari	40	40
14.	Falsafa fanlari:	80
	Shaxs va jamiyat				30
	Dinshunoslik asoslari			20
	Estetika		30
15.	Oila psixologiyasi	30			30
16.	Huquqshunoslik.	40	40
17.	Oʻzbekiston Konstitutsiyasi	40	40
18.	Milliy istiqlol gʻoyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar	40			40
	Jami:	1960	1110	510	340
II.	Kasbiy taʼlim fanlari (umumkasbiy va maxsus fanlar)	1030	230	310	490
III.	Oʻquv amaliyoti	660	120	280	260
IV.	Ishlab chiqarish amaliyoti	648		360	288
	Davlat attestatsiyasi	72			72
	Jami:	4370	1460	1460	1450
	Haftalik yuklama		37-38	37-38	37-38
	Taʼlim muassasasi ixtiyoridagi soat	100	30	30	40
	Hammasi:	4470	1490	1490	1490

Izoh: namunaviy oʻquv rejalarini ishlab chiqishda tayyorlov yoʻnalishlarining xususiyatlaridan kelib chiqib, haftalik oʻquv yuklamasi soatlarini moslashtirish uchun umumtaʼlim fanlariga ajratilgan umumiy soatlar miqdorini (fanlar orasida) 10 soatgacha miqdorda, shuningdek, semestrlar boʻyicha fanlarga ajratilgan soatlar taqsimotiga oʻzgartirish kiritish huquqi beriladi.

16^1. Mazkur paragraf qoidalari Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi yuridik texnikumlari va Toshkent davlat yuridik universiteti huzuridagi akademik litseyga nisbatan tatbiq etilmaydi.

Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligining yuridik texnikumlari va Toshkent davlat yuridik universiteti huzuridagi akademik litsey oʻquv reja va fan dasturlari, shuningdek, akademik litseyda oʻquv yuklamasi hajmi Toshkent davlat yuridik universiteti tomonidan ishlab chiqiladi va tasdiqlanadi.

2-§. Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlim muassasalari bitiruvchilariga qoʻyiladigan umumiy talablar

17. Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlim muassasalari bitiruvchilariga qoʻyiladigan umumiy talablar quyidagi koʻrsatkichlarning umumlashtirilgan tavsifnomasidan iborat:

aniq kasb sohasi doirasida nazariy va amaliy bilimlar, kasbiy malaka va koʻnikmalarga ega boʻlish;

favqulodda vaziyatlarning oldini olish va oqibatlarini bartaraf etish borasidagi meʼyor va tartiblar mohiyatini bilish;

mehnatni muhofaza qilish koʻnikmalari shakllangan boʻlishi;

kasbiy mohirlik va tafakkur doirasining yetarli shakllanganligi;

tashkilotchilik xislatlarining shakllangan boʻlishi;

davlatning tuzilishi, uning ijtimoiy va siyosiy rivojlanishi haqida aniq bilimlarga ega boʻlish, xalqaro voqea, hodisa va muammolarni tushuna olish;

mustaqil va ijodiy fikrlash, fikrlarini yozma va ogʻzaki ravon bayon etish malakalari shakllangan boʻlishi;

turli vaziyatlarni tanqidiy baholash, yangiliklarga doimiy intilish;

oʻzbek tilini mukammal bilish, yozma va ogʻzaki ravishda erkin muloqot qilish;

umuminsoniy fazilatlariga ega boʻlish, oʻz millatini va Vatanini sevish, u bilan faxrlanish, milliy urf-odatlar, qadriyatlarni hurmat qilish;

zamonaviy axborot-telekommunikatsiya vositalaridan foydalana olish;

chet tillarida muloqot qilish;

oʻzlashtirilgan nazariy bilimlarni amaliyotga, boshlangʻich kasbiy koʻnikmalarni kundalik hayotga, turmushga tatbiq eta olish;

mehnat huquqlarini bilish;

ishga joylashish texnologiyalari va koʻnikmalariga ega boʻlish;

shaxsiy tadbirkorlikni tashkil etish malakalari shakllangan boʻlishi;

jismoniy baquvvat, sogʻlom boʻlish, harbiy xizmatga va tezkor tibbiy yordam koʻrsatishga layoqatli boʻlish;

maʼnaviy, ruhiy, jismoniy jihatdan oʻzini oʻzi doimo takomillashtirish xislatlariga ega boʻlish;

bilimlarni muntazam oshirib borish, yangilab borishga intilish, oʻquv va mehnat faoliyatiga ijodiy hamda mustaqil yondashish sifatlariga ega boʻlish;

mantiqiy fikrlashning uslublari va usullarini bilish, ularni amaliy faoliyatda qoʻllay olish malakasiga ega boʻlish;

huquqiy bilim asoslariga ega boʻlish;

iqtisodiy bilim asoslariga ega boʻlish;

zamonaviy axborot vositalari bilan ishlashning amaliy koʻnikmalarini mustahkam egallash;

maʼnaviy-axloqiy madaniyatga ega boʻlish;

siyosiy madaniyatga egalik, fuqarolik burchi va masʼuliyat hislari shakllangan boʻlishi;

ekologik madaniyatga egalik, kasbiy faoliyatda ekologik masʼuliyatni his qilish, tabiat muhofazasi sohasidagi bilimlarga ega boʻlish;

oliy taʼlim muassasalarida (bakalavriat) taʼlim olishni davom ettirish uchun zarur bilimlar majmuiga ega boʻlish.

3-§. Akademik litseylarning taʼlim yoʻnalishlari boʻyicha malaka talablari tuzilmasi

18. Akademik litseylarning taʼlim yoʻnalishlari boʻyicha malaka talablari tuzilmasi va Kasb-hunar kollejlarining tayyorlov yoʻnalishlari boʻyicha malaka talablari tuzilmasi asosida tegishli malaka talablari Oʻzbekiston Respublikasi Oliy va oʻrta maxsus taʼlim vazirligi tomonidan ishlab chiqiladi va tasdiqlanadi.

Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligining yuridik texnikumlari va Toshkent davlat yuridik universiteti huzuridagi akademik litseyning malaka talablari Toshkent davlat yuridik universiteti tomonidan ishlab chiqiladi va tasdiqlanadi.

19. Akademik litseylar taʼlim yoʻnalishlari oʻquvchilarning aqliy rivojlanishini jadallashtiradigan, muayyan bir yoʻnalishda kasbiy yoʻnaltirilgan bilim, koʻnikma, malakalarni shakllantiradigan, ularning oliy taʼlim muassasalarida oʻqishni davom ettirishini yoki mehnat faoliyatiga yoʻnaltirishni nazarda tutgan sohasi hisoblanadi.

20. Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi akademik litseylar taʼlim yoʻnalishlari boʻyicha malaka talablari kasbiy tavsifnoma asosida muayyan yoʻnalishlar boʻyicha taʼlim mazmunining majburiy minimumini va pirovard maqsadlarini, oʻquv yuklamalari hajmini hamda taʼlim sifatiga qoʻyiladigan talablarni belgilaydi.

21. Akademik litseylarning taʼlim yoʻnalishlari boʻyicha malaka talablari quyidagi tuzilishga ega:

a) zarvaraq (titul varagʻi)

b) qoʻllanish sohasi

v) normativ hujjatlar

g) malaka talablarining maqsadi va vazifalari

d) akademik litseylarda taʼlim mazmunining majburiy minimumi

e) akademik litsey bitiruvchilariga qoʻyiladigan umumiy talablar

j) malaka talablarining bajarilishini nazorat qilish

4-§. Kasb-hunar kollejlarining tayyorlov yoʻnalishlari boʻyicha malaka talablari tuzilmasi

22. Kasb-hunar kollejlaridagi tayyorlov yoʻnalishlari aniq bir kasb faoliyati doirasida mutaxassislarga kasb taʼlimi berish sohasi hisoblanadi.

23. Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi kasb-hunar kollejlari tayyorlov yoʻnalishlari boʻyicha malaka talablari kasbiy tavsifnoma asosida muayyan yoʻnalishlar boʻyicha taʼlim mazmunining majburiy minimumini va pirovard maqsadlarini, oʻquv yuklamalari hajmini hamda taʼlim sifatiga qoʻyiladigan talablarni belgilaydi.

24. Kasb-hunar kollejlarining tayyorlov yoʻnalishlari boʻyicha malaka talablari quyidagi tuzilishga ega:

a) zarvaraq (titul varagʻi)

b) qoʻllanish sohasi

v) normativ hujjatlar

g) malaka talablarining maqsadi va vazifalari

d) taʼriflar

e) kasbiy tavsifnoma:

tayyorlov yoʻnalishi, kasb va ixtisosliklarning nomlari;

tayyorlov yoʻnalishining qoʻllanish sohasi va vazifalari;

malaka;

oʻqishga qabul qilish shartlari (mazkur mutaxassislikni egallash uchun shaxsning tayanch hisoblanuvchi ruhiy-fiziologik sifatlari minimumi, yosh va jinsiy xususiyatlari, tibbiy cheklanishlar boʻyicha ishga qabul qilish tartibi haqida maʼlumotlar koʻrsatiladi).

j) kasb-hunar tayyorgarligi mazmunining majburiy minimumi (oʻquv davrlari, fan sohalari, mazkur fan sohalarining oʻquv elementlari koʻrsatiladi).

z) namunaviy oʻquv reja (umumtaʼlim qismi, kasbiy taʼlim qismi (umumkasbiy, maxsus fanlar), oʻquv va ishlab chiqarish amaliyoti, taʼlim muassasasi ixtiyoridagi soat)

i) malaka talablarining bajarilishini nazorat qilish.

5-§. Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimining tayyorlov yoʻnalishlari, kasblar va ixtisosliklarning umumdavlat tasniflagichini ishlab chiqishga qoʻyiladigan talablar

25. Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimining tayyorlov yoʻnalishlari, kasblar va ixtisosliklar umumdavlat tasniflagichi (keyingi oʻrinlarda — Tasniflagich deb ataladi) oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi tizimidagi tayyorlov yoʻnalishlari, kasblar va ixtisosliklar boʻyicha kichik mutaxassislarni tayyorlashning tizimlashtirilgan roʻyxatini belgilaydi.

26. Tasniflagichning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat:

kasb faoliyati sohalari boʻyicha bir xil tayyorlov yoʻnalishlari, kasblar va ixtisosliklarga ega boʻlgan mutaxassislarni tayyorlashni taʼminlash;

Tasniflagichni taʼlim toʻgʻrisidagi hujjatlarni (Taʼlimning xalqaro standart klassifikatsiyasi va Oliy taʼlim yoʻnalishlari va mutaxassisliklari klassifikatorini) indeksatsiyalash maqsadida boshqa taʼlim turlari bilan muvofiqlashtirish.

27. Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalarida kichik mutaxassislarni tayyorlash quyidagi sohalar boʻyicha amalga oshiriladi:

gumanitar soha;

ijtimoiy soha, iqtisod va huquq;

ishlab chiqarish va texnik soha;

qishloq va suv xoʻjaligi;

sogʻliqni saqlash va ijtimoiy taʼminot;

xizmatlar sohasi.

28. Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalari, tayyorlov yoʻnalishlari, kasblar va ixtisosliklar Tasniflagichning tasniflash obyektlari hisoblanadi.

29. Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimining tayyorlov yoʻnalishlari, kasblar va ixtisosliklarni tasniflash quyidagi yettita raqamli sonlar bilan kodlanadi:

birinchi raqam — uzluksiz taʼlim tizimida Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi bosqichi (Taʼlimning xalqaro standart klassifikatsiyasi asosida);

ikkinchi raqam — bilim sohalari kodi;

uchinchi va toʻrtinchi raqamlar — tayyorlov yoʻnalishlari kodi;

beshinchi, oltinchi va yettinchi raqamlar — kasblarning tartib raqamini ifodalaydi.

30. Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimining tayyorlov yoʻnalishlari, kasblar va ixtisosliklar kodi kasb faoliyati sohalariga muvofiq kasblar va ixtisosliklar boʻyicha tayyorlov yoʻnalishlari roʻyxatining raqamli belgisini ifodalaydi.

31. Uzluksiz taʼlim tizimidagi oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi va oliy taʼlim (bakalavriat) orasidagi uzviylikni aniqlash va uni taʼminlash maqsadida Tasniflagichda oliy taʼlimning bakalavriat yoʻnalishlari kodlari ham qavs ichida keltiriladi.

32. Tasniflagichda tayyorlov yoʻnalishlari, kasblar va ixtisosliklarning kodlariga mos keladigan “Taʼlimning xalqaro standart klassifikatsiyasi” kodlari ham keltirilishi lozim.

33. Tasniflagichni tuzishda davlat, jamiyat va mehnat bozori talablari, kasbiy tayyorgarlikdagi tajribalar, ijtimoiy hamkorlar, ishlab chiqarish va ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlar talablari hisobga olinishi lozim.

34. Tasniflagich Oʻzbekiston Respublikasi Oliy va oʻrta maxsus taʼlim vazirligi tomonidan tasdiqlanadi.

35. Tasniflagichga manfaatdor tashkilotlarning takliflari asosida qonun hujjatlariga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi Oliy va oʻrta maxsus taʼlim vazirligi tomonidan oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritilishi mumkin.

36. Tasniflagichga oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritishga oid takliflar Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimini boshqarish boʻyicha vakolatli davlat organiga taqdim etiladi.

5-bob. Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimining davlat taʼlim standartini joriy etish tartibi

37. Davlat taʼlim standartini joriy etish, muvofiqlashtirish, unga metodik rahbarlik qilish va uning maqbul darajasini taʼminlash Oʻzbekiston Respublikasi Oliy va oʻrta maxsus taʼlim vazirligi tomonidan amalga oshiriladi.

Davlat taʼlim standarti Oʻzbekiston standartlashtirish, metrologiya va sertifikatlashtirish agentligi tomonidan roʻyxatdan oʻtkaziladi.

Taʼlim xizmatlari bozori talablari boʻyicha yangidan kiritilayotgan tayyorlov yoʻnalishlari boʻyicha malaka talablarini tasdiqlash pedagogik tajriba-sinov ishlari muvaffaqiyatli yakunlanib (3 yillik toʻliq taʼlim sikli mobaynida), ularga ekspert baho berilgach amalga oshiriladi.

38. Davlat taʼlim standartiga oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritish Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi va Oliy va oʻrta maxsus taʼlim vazirligi tomonidan oʻz vakolatlari doirasida respublikadagi ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotga mos ravishda, taʼlim darajasi va kadrlarni tayyorlashga qoʻyiladigan talablarni eʼtiborga olgan holda, davlat taʼlim standartlarini tasdiqlash uchun belgilangan tartibda amalga oshiriladi.

6-bob. Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi davlat taʼlim standartlari talablariga rioya etilishini nazorat qilish

39. Davlat taʼlim standarti talablariga rioya qilish ustidan nazoratni Oʻzbekiston Respublikasi Oliy va oʻrta maxsus taʼlim vazirligi tomonidan quyidagi koʻrinishlarda amalga oshiriladi:

davlat taʼlim standarti asosida oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalarida bitiruvchilar egallashi lozim boʻlgan bilim, koʻnikma va malakalarga baho berish;

oʻquv reja va dasturlarni tahlil qilish;

taʼlim muassasasida foydalaniladigan pedagogik texnologiyalarni tahlil qilish.

40. Nazorat qilishning bosh vazifasi davlat taʼlim standartining buzilishini aniqlash, oldini olish va bartaraf qilishdir.

41. Davlat taʼlim standarti talablarining buzilganligi uchun javobgarlik qonun hujjatlariga muvofiq taʼlim muassasasi rahbariyatiga yuklanadi.

42. Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi sifatini nazorat qilishning turlari quyidagilardan iborat:

ichki nazorat — oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasasi tomonidan amalga oshiriladi va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimini boshqarish boʻyicha vakolatli davlat organi tomonidan tasdiqlangan reyting nazorat tizimi haqidagi nizom asosida oʻtkaziladi;

tashqi nazorat — Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan tasdiqlangan nizom asosida amalga oshiriladi;

davlat-jamoat nazorati — taʼlimni boshqarish boʻyicha vakolatli davlat organi va u bilan kelishilgan holda nodavlat notijorat tashkilotlari va kadrlarga talabgorlar tomonidan amalga oshiriladi;

yakuniy davlat attestatsiyasi — Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalarida yakuniy davlat attestatsiyasini oʻtkazish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga muvofiq amalga oshiriladi.

Vazirlar Mahkamasining 2017-yil 6-apreldagi 187-son qaroriga
3-ILOVA

Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimining umumtaʼlim fanlari boʻyicha

MALAKA TALABLARI

I-bob. Umumiy qoidalar

1-§. Qoʻllanish sohasi

1. Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimining umumtaʼlim fanlari boʻyicha malaka talablari (keyingi oʻrinlarda — Malaka talablari deb ataladi) umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi davlat taʼlim standartlarining negizi hisoblanadi va standartlashtirishning umumtaʼlim fanlarini oʻrganishning bosqichlarini, oʻquv fanlari boʻyicha taʼlim mazmuni va malaka talablarining tuzilishini belgilaydi.

2. Malaka talablari taʼlimni boshqarish boʻyicha vakolatli davlat organlari hamda umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlim faoliyati bilan shugʻullanuvchi yuridik shaxslar tomonidan qoʻllanilishi majburiydir.

3. Malaka talablari asosida taʼlim muassasasining turi va xususiyatlarini inobatga olgan holda oʻquv dasturlari, davlat attestatsiyasi uchun umumtaʼlim fanlari boʻyicha nazorat-baholash koʻrsatkichlari ishlab chiqiladi va vakolatli vazirliklar, idoralar tomonidan belgilangan tartibda tasdiqlanadi.

Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi yuridik texnikumlari va Toshkent davlat yuridik universiteti huzuridagi akademik litseyning oʻquv dasturlari, davlat attestatsiyasi uchun umumtaʼlim fanlari boʻyicha nazorat-baholash koʻrsatkichlari Toshkent davlat yuridik universiteti tomonidan ishlab chiqiladi va tasdiqlanadi.

2-§. Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi tizimida umumtaʼlim fanlarini oʻrganish bosqichlari

4. Oʻzbekiston Respublikasi umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi tizimida davlat taʼlim standartlariga asoslangan holda umumtaʼlim fanlarini oʻrganish quyidagi bosqichlarda amalga oshiriladi:

Standart darajalari	Darajalarning nomlanishi
A1	Umumtaʼlim fanlarini oʻrganishning boshlangʻich darajasi
A1+	Umumtaʼlim fanlarini oʻrganishning kuchaytirilgan boshlangʻich darajasi
A2	Umumtaʼlim fanlarini oʻrganishning tayanch darajasi
A2+	Umumtaʼlim fanlarini oʻrganishning kuchaytirilgan tayanch darajasi
B1	Umumtaʼlim fanlarini oʻrganishning umumiy darajasi
B1+	Umumtaʼlim fanlarini oʻrganishning kuchaytirilgan umumiy darajasi

3-§. Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimining umumtaʼlim fanlari boʻyicha malaka talablarining tuzilishi

5. Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimining umumtaʼlim fanlari boʻyicha malaka talablari:

oʻquv fanini oʻrganishning bosqichlarini;

tayanch va fanga oid umumiy kompetensiyalarni;

oʻquv fanining maqsad va vazifalarini;

umumtaʼlim fanlarini oʻrganishning mazmunini;

umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalari bitiruvchilarining umumtaʼlim fanlari boʻyicha majburiy tayyorgarlik darajalarini hamda taʼlim muassasalarini bitiruvchilariga nisbatan qoʻyiladigan talablarni belgilab beradi.

4-§. Tayanch va fanga oid umumiy kompetensiyalar

6. Oʻzbekiston Respublikasida taʼlimning uzluksizligi, uzviyligi, oʻquvchi shaxsi va qiziqishlari ustuvorligidan kelib chiqib, ularning yosh xususiyatlariga mos ravishda quyidagi tayanch kompetensiyalar shakllantiriladi.

Kommunikativ kompetensiya — ijtimoiy vaziyatlarda ona tilida hamda birorta xorijiy tilda oʻzaro muloqotga kirisha olishni, muloqotda muomala madaniyatiga amal qilishni, ijtimoiy moslashuvchanlikni, hamkorlikda jamoada samarali ishlay olish layoqatlarini shakllantirishni nazarda tutadi.

Axborotlar bilan ishlash kompetensiyasi — mediamanbalardan zarur maʼlumotlarni izlab topa olishni, saralashni, qayta ishlashni, saqlashni, ulardan samarali foydalana olishni, ularning xavfsizligini taʼminlashni, media madaniyatga ega boʻlish layoqatlarini shakllantirishni nazarda tutadi.

Oʻzini oʻzi rivojlantirish kompetensiyasi — doimiy ravishda oʻz-oʻzini jismoniy, maʼnaviy, ruhiy, intellektual va kreativ rivojlantirish, kamolotga intilish, hayot davomida mustaqil oʻqib-oʻrganish, kognitivlik koʻnikmalarini va hayotiy tajribani mustaqil ravishda muntazam oshirib borish, oʻz xatti-harakatini muqobil baholash va mustaqil qaror qabul qila olish koʻnikmalarini egallashni nazarda tutadi.

Ijtimoiy faol fuqarolik kompetensiyasi — jamiyatda boʻlayotgan voqea, hodisa va jarayonlarga daxldorlikni his etish va ularda faol ishtirok etish, oʻzining fuqarolik burch va huquqlarini bilish, unga rioya qilish, mehnat va fuqarolik munosabatlarida muomala va huquqiy madaniyatga ega boʻlish layoqatlarini shakllantirishni nazarda tutadi.

Milliy va umummadaniy kompetensiya — vatanga sadoqatli, insonlarga mehr-oqibatli hamda umuminsoniy va milliy qadriyatlarga eʼtiqodli boʻlish, badiiy va sanʼat asarlarini tushunish, orasta kiyinish, madaniy qoidalarga va sogʻlom turmush tarziga amal qilish layoqatlarini shakllantirishni nazarda tutadi.

Matematik savodxonlik, fan va texnika yangiliklaridan xabardor boʻlish hamda foydalanish kompetensiyasi — aniq hisob-kitoblarga asoslangan holda shaxsiy, oilaviy, kasbiy va iqtisodiy rejalarni tuza olish, kundalik faoliyatda turli diagramma, chizma va modellarni oʻqiy olish, inson mehnatini yengillashtiradigan, mehnat unumdorligini oshiradigan, qulay shart-sharoitga olib keladigan fan va texnika yangiliklaridan foydalana olish layoqatlarini shakllantirishni nazarda tutadi. Mazkur kompetensiyalar umumtaʼlim fanlari orqali oʻquvchilarda shakllantiriladi.

Shuningdek, har bir umumtaʼlim fanining mazmunidan kelib chiqqan holda oʻquvchilarda fanga oid umumiy kompetensiyalar ham shakllantiriladi.

II-bob. Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimining umumtaʼlim fanlari boʻyicha malaka talablari

1-§. Ona tili fani

Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalarida (barcha taʼlim olish tillari boʻyicha) ona tili fanini oʻqitish bosqichlari

Taʼlim bosqichi	Bitiruvchilar	Standart darajasi	Daraja nomlanishi
Umumiy oʻrta taʼlim	Umumiy oʻrta taʼlim maktablarining boshlangʻich 4-sinf bitiruvchilari	A1	Ona tili fanini oʻrganishning boshlangʻich darajasi
	Umumiy oʻrta taʼlim maktablarining ona tili fani chuqur oʻrganiladigan sinflar va ixtisoslashtirilgan maktablarning 4-sinf bitiruvchilari	A1+	Ona tili fanini oʻrganishning kuchaytirilgan boshlangʻich darajasi
	Umumiy oʻrta taʼlim maktablarining 9-sinf bitiruvchilari	A2	Ona tili fanini oʻrganishning tayanch darajasi
	Umumiy oʻrta taʼlim maktablarining ona tili fani chuqur oʻrganiladigan sinflar va ixtisoslashtirilgan maktablarning 9-sinf bitiruvchilari	A2+	Ona tili fanini oʻrganishning kuchaytirilgan tayanch darajasi
Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi	Ona tili fani chuqurlashtirilmagan oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalari bitiruvchilari	V1	Ona tili fanini oʻrganishning umumiy darajasi
Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi	Ona tili fani chuqurlashtirilgan oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalari bitiruvchilari	V1+	Ona tili fanini oʻrganishning kuchaytirilgan umumiy darajasi

Ona tili fanini oʻqitishning maqsad va vazifalari

Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalarida Ona tili fanini oʻqitishning asosiy maqsadi — oʻz fikrini ogʻzaki va yozma tarzda toʻgʻri va ravon bayon qiladigan, kitobxonlik madaniyati shakllangan, mustaqil va ijodiy fikrlay oladigan, oʻzgalar fikrini anglaydigan — muloqot va nutq madaniyati rivojlangan shaxsni kamol toptirishdan iborat.

Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalarida Ona tili fanini oʻqitishning asosiy vazifasi:

oʻquvchi shaxsini fikrlashga, oʻzgalar fikrini anglashga, oʻz fikrini ogʻzaki hamda yozma shaklda savodli bayon qila olishga qaratilgan nutqiy kompetensiyani rivojlantirish;

oʻquvchilarda grammatikaga oid oʻzlashtiriladigan bilimlarni (fonetika, leksikologiya, soʻzning tarkibi, soʻz yasalishi, morfologiya, sintaksis, yozuv va imlo, tinish belgilari, nutq uslublari, stilistikaga oid tushunchalarni) rivojlantirish;

ona tilining keng imkoniyatlaridan unumli foydalangan holda toʻgʻri va ravon bayon eta olishni rivojlantirishga qaratilgan lingvistik kompetensiyalarni shakllantirishdan iborat.

Ona tili fani boʻyicha umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalari (barcha taʼlim olish tillari boʻyicha) bitiruvchilariga qoʻyilgan malaka talablari

1. Nutqiy kompetensiya (tinglab tushunish, soʻzlash, oʻqish, yozish):

Berilgan topshiriq, sodda matnlarni tinglab tushuna oladi;

matnni tushunib oʻqiy oladi;

ogʻzaki nutqda soʻz va gaplar talaffuziga rioya qila oladi;

65 — 70 soʻzdan iborat diktantni yoza oladi;

xabar, tasvir asosida 5-6 gapdan iborat matn yarata oladi, xatboshi va husnixatga amal qiladi; imlo va tinish belgilarini ishlatish qoidalariga amal qila oladi;

doʻsti, ota-onasi, ustoziga tabriknoma yoki xat yoza oladi.

A1+

sodda matnning asosiy mazmunini tushunadi va tushuntira oladi;

matn mazmunini tushunib ifodali oʻqiy oladi;

70 — 75 soʻzdan iborat diktantni yoza oladi;

7-8 gapdan iborat xabar yoki rasm asosida matn tuza oladi.

tinglangan matn, koʻrilgan lavhadagi asosiy axborot, voqea-hodisalarni tushuna oladi;

soʻz, ibora va atama (termin)larning maʼnosini tushunib toʻgʻri oʻqiy oladi;

soʻz va gaplarni bogʻlagan holda fikrini aniq va ravon yozma bayon qila oladi;

140 — 160 soʻzdan iborat diktantni yoza oladi, 20 — 25 gapdan iborat ijodiy matn (bayon, insho) yoza oladi,

bayonga reja tuza oladi, epigraf tanlay oladi;

matnda badiiy tasvir vositalaridan oʻrinli foydalana oladi;

husnixat, tinish belgilari va imlo qoidalariga amal qila oladi;

ish qogʻozlarini (ariza, maʼlumotnoma, xat, tarjimai hol, eʼlonlarni) yoza oladi.

A2+

ommaviy axborot vositalaridagi dolzarb mavzularga doir xabar va maʼlumotlarni tushuna oladi;

turli janrga oid matnlardagi soʻz, ibora va atama (termin)larning maʼnosini tushunib, toʻgʻri va ravon oʻqiy oladi;

tanish mavzuda taqdimot qila oladi;

160 — 180 soʻzdan iborat diktantni yoza oladi; oʻqib eshittirilgan matn yoki mavzu asosida 26 — 30 gapdan iborat ijodiy matn (bayon, insho) yarata oladi;

ish qogʻozlarini (ariza, maʼlumotnoma, xat, tarjimai hol, eʼlonlarni) yoza oladi.

Tinglab tushunish: sohaviy ilmiy-ommabop nutqni tushunadi, tinglangan matndagi asosiy axborotni ajratib oladi, ommaviy axborot vositalaridagi dolzarb axborotlar mazmunini, maqsadini idrok etadi, tinglab tushunadi. Nutqning toʻgʻriligi, mantiqiy izchilligi, sofligi va taʼsirchanligini anglaydi, barqaror atamalar, kasb-hunar soʻzlarining maʼno xususiyatlarini farqlaydi.

Gapirish: nutqini ifodali va ravon, mazmunli va taʼsirchan ifoda eta oladi, leksik, grammatik va stilistik meʼyorlarga amal qiladi, nutqda mantiqiy urgʻuni oʻrinli va toʻgʻri qoʻyadi.

Oʻqish: turli janrdagi matnlarni ifodali va taʼsirchan oʻqiy oladi, gapning ifoda maqsadi, his-hayajon, sodda va qoʻshma gaplar ohangiga rioya qilib oʻqiydi.

Yozish: fikr ifodasi mantiqan izchil, tinish belgilari, nutqda kirish va kiritmalar, koʻchirma gaplar, tilning ifoda vositalari, fikr ifodasida qoʻshma gapning oddiy va murakkab turlaridan foydalanadi.

Ijodiy matnlar yarata oladi. Imlo va uslubiy qoidalarga amal qiladi. Rasmiy va shaxsiy xatlarni farqlaydi.

30 — 35 gapdan iborat ijodiy matn (bayon) yoza oladi.

V1+

Tinglab tushunish: ilmiy manbalardagi oʻrtacha murakkablikdagi maʼlumotlarni tinglab tushunadi. Nutq uslubiyotiga xos xususiyatlarni tinglab tushunadi.

Gapirish: nutqini ifodali va ravon, mazmunli va taʼsirchan ifoda eta oladi, leksik, grammatik va stilistik meʼyorlarga amal qiladi, nutqda mantiqiy urgʻuni oʻrinli va toʻgʻri qoʻyadi.

Oʻqish: turli janrdagi matnlarni ifodali hamda taʼsirchan oʻqiy oladi, ulardagi uslubiy vositalarning ahamiyatini his qiladi

Yozish: fikr ifodasida qoʻshma gapning oddiy va murakkab turlaridan foydalanadi, bir fikrni turli shaklda ifodalaydi. Ijodiy va badiiy matnlar yarata oladi. Imlo va uslubiy qoidalarga amal qiladi. Ixtisoslikka oid matn tuza oladi, bunda til birliklaridan oʻrinli foydalanadi.

35 — 40 gapdan iborat ijodiy matn (bayon, insho) yoza oladi.

1. Lingvistik kompetensiya (fonetika, grafika, orfoepiya, orfografiya, leksika, grammatika va uslubiyatga oid):

ona tilidagi nutq tovushlarini farqlay oladi, boʻgʻin koʻchirish qoidalariga amal qila oladi;

mavzuga oid yangi soʻzlarni ogʻzaki va yozma nutqda qoʻllay oladi;

yozma nutqda tinish belgilarini toʻgʻri qoʻllay oladi.

A1+

soʻzlarning tovush tarkibini orfoepik jihatdan toʻgʻri shakllantira oladi;

gapning ifoda maqsadiga koʻra turlarini farqlay oladi va yozma nutqda oʻrinli qoʻllay oladi.

talaffuz va imloda tovush almashishi, tovush orttirilishi, tovush tushishi kabi hodisalardan oʻrinli foydalana oladi;

oʻzlashtirilgan leksik birliklarni gap tarkibida qoʻllay oladi;

fonetik, leksik va grammatik tahlil qila oladi;

fikrni mantiqiy izchillikda ifodalay oladi;

matnda tilning ifoda vositalaridan foydalana oladi.

A2+

tovushlar talaffuzida orfoepik meʼyorlarga amal qila oladi;

leksik birliklarning maʼnosini farqlashda lugʻatlardan unumli foydalana oladi.

Lingvistik kompetensiya (fonetika, leksika, grammatika):

V1, V1+

Fonetika: fonemalar tasnifi va uslubiyatini tushuna oladi, fonetik oʻzgarishlarni orfoepik qoidalar nuqtai nazaridan tahlil qila oladi, ohang va urgʻuni nutqda qoʻllay oladi.

Leksika: soʻzlarning koʻchma maʼnosi, uslubiy xususiyatlari va atamalarni farqlay oladi, ulardan nutqda toʻgʻri foydalana oladi. Oʻzbek tili leksikasining rivojlanishi, boyishi manbalarini izohlay oladi.

Grammatika: soʻz turkumlari, undov, modal va taqlid soʻzlar, ularning otlashishi hamda uslubiy xususiyatlarini tushuna oladi va izohlay oladi. Soʻz birikmasi gap va uning grammatik belgilari, dialogik nutq belgilari, gap boʻlagining tiplari, sodda va qoʻshma gaplar maʼnodoshligini, sintaktik qurilmalarni, koʻchirma gap, matnning oʻziga xos xususiyatlarini farqlay oladi va muloqotda grammatik hamda sintaktik birliklardan oʻrinli foydalana oladi.

V1+

Fonetika: fonetik oʻzgarishlarni orfoepik qoidalar nuqtai nazaridan tushuntira oladi, ohang va urgʻuning nutqdagi ahamiyatini, yozuv tamoyillarini izohlay oladi.

Leksika: oʻzbek tili leksikasining rivojlanishi, boyishi manbalarini tushuntira oladi.

Grammatika: soʻz turkumlari, gap boʻlaklarining uslubiy xususiyatlarini tushunib, izohlay oladi. Nutqda grammatik hamda sintaktik birliklardan oʻrinli foydalana oladi.

2-§. Adabiyot fani

Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalarida (barcha taʼlim olish tillari boʻyicha) adabiyot fanini oʻrganish bosqichlari

Taʼlim bosqichi	Bitiruvchilar	Standart darajasi	Daraja nomlanishi
Umumiy oʻrta taʼlim	Umumiy oʻrta taʼlim maktablarining boshlangʻich 4-sinf bitiruvchilari	A1	Adabiyot fanini oʻrganishning boshlangʻich darajasi
	Umumiy oʻrta taʼlim maktablarining Adabiyot fani chuqur oʻrganiladigan sinflar va ixtisoslashtirilgan maktablarning 4-sinf bitiruvchilari	A1+	Adabiyot fanini oʻrganishning kuchaytirilgan boshlangʻich darajasi
	Umumiy oʻrta taʼlim maktablarining 9-sinf bitiruvchilari	A2	Adabiyot fanini oʻrganishning tayanch darajasi
	Umumiy oʻrta taʼlim maktablarining Adabiyot fani chuqur oʻrganiladigan sinflar va ixtisoslashtirilgan maktablarning 9-sinf bitiruvchilari	A2+	Adabiyot fanini oʻrganishning kuchaytirilgan tayanch darajasi
Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi	Adabiyot fani chuqurlashtirilmagan oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalari bitiruvchilari	V1	Adabiyot fanini oʻrganishning umumiy darajasi
Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi	Adabiyot fani chuqurlashtirilgan oʻrta maxsus kasb-hunar taʼlimi muassasalari bitiruvchilari	V1+	Adabiyot fanini oʻrganishning kuchaytirilgan umumiy darajasi

Adabiyot fanini oʻqitishning maqsad va vazifalari

Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalarida adabiyot fanini oʻqitishning asosiy maqsadi:

milliy hamda jahon adabiyotining nodir namunalarini oʻqitish orqali oʻquvchilarning maʼnaviy-axloqiy dunyosi, adabiy-estetik didini shakllantirish hamda ularda mustaqil fikrlash, obrazli tafakkurga oid bilim, koʻnikma, malakalarni hosil qilish va rivojlantirish;

oʻquvchilarni badiiy adabiyotga qiziqtirish, asarlarni oʻrgatish jarayonida olam va inson tabiati, milliy hamda umuminsoniy qadriyatlar, shuningdek, kitobxonlik madaniyatini shakllantirish orqali oʻquvchilarning maʼnaviyatini, dunyoqarashini kengaytirib, mustahkamlab borishdan iborat.

umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalarida adabiyot fanini oʻqitishning asosiy vazifasi:

oʻquvchilarning ogʻzaki nutqi adabiy til meʼyorlari asosida shakllanishi va rivojlanishini taʼminlash, nutqiy kompetensiyani oʻstirish;

yozma nutqda yuksak savodxonlik, adabiy til meʼyorlariga rioya etish, uslubiy rang-baranglikdan foydalana olish koʻnikma va malakalarini rivojlantirish hamda adabiyot fanining mazmunidan kelib chiqqan holda oʻquvchilarda tayanch kompetensiyalarni shakllantirishdan iborat.

Adabiyot fani boʻyicha umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalari bitiruvchilariga qoʻyiladigan malaka talablari

1. Adabiy-nutqiy kompetensiyalar (tinglab tushunish, fikrni ogʻzaki bayon qilish, oʻqish, fikrni yozma bayon qilish).

ixcham matn asosida yaratilgan audiomatn, videotasvirlarni tinglab tushuna oladi;

ertak, topishmoq, maqol, tez aytish, rivoyat, hikoyat, masal, xalq qoʻshiqlari, hikoya, sheʼrlarni oʻqib tushunadi va mazmunini qayta soʻzlab bera oladi;

yozma va bosma harflarni, ular ifodalaydigan tovushlarni toʻgʻri talaffuz eta oladi;

matnni gap ohangiga rioya qilgan holda aniq, ravon oʻqiy oladi;

bir daqiqada 50 — 55 soʻzni oʻqiy oladi;

monologik va dialogik nutqda oʻz fikrini aniq ifodalay oladi;

oʻrganilgan mavzular doirasida 5-6 gapdan iborat kichik ijodiy matn yoza oladi;

maktab kutubxonasidan foydalana oladi;

kichik hajmdagi 8 — 10 ta sheʼrni yoddan aytib bera oladi.

A1+

bir daqiqada 55 — 60 soʻzni oʻqiy oladi;

asar qahramonlari, tabiat tasviri haqida 7-8 gapdan iborat kichik ijodiy matn yoza oladi;

kichik hajmdagi 10 — 12 ta sheʼrni yoddan aytib bera oladi.

badiiy asarlar asosida yaratilgan audiomatn, videotasvirlarni tinglab tushunadi, tegishli munosabat bildira oladi;

nasriy, sheʼriy, dramatik asar namunalarini ifodali oʻqiydi va mazmun-mohiyatini tushuna oladi;

badiiy asar syujetini qayta soʻzlab bera oladi;

turli janr va hajmdagi 8 — 10 ta sheʼriy matn yoki uning parchasini yoddan ifodali ayta oladi;

adabiy, adabiy-ijodiy va erkin mavzulardagi insholarga xos xususiyatlarni biladi va ushbu yoʻnalishlarda insho (5 — 7 sahifa) yoza oladi;

adabiy til meʼyorlariga rioya qilgan holda turli mavzularda taassurot, referat va ijodiy matn yoza oladi, unda xalq maqollari, matallari, hikmatli soʻz, badiiy, publitsistik asarlardan oʻrinli foydalana oladi;

maktab kutubxonasidan mustaqil foydalana oladi, turli janrdagi adabiyotlarni tanlab mutolaa qiladi, undagi voqea-hodisalar, obrazlar tizimiga munosabat bildira oladi.

A2+

Turli janrdagi matnlarni obrazga kirib ifodali oʻqiy oladi;

turli janr va hajmdagi 10 — 12 ta sheʼriy matn yoki uning parchasini yoddan ifodali ayta oladi;

badiiy asar asosida yaratilgan kichik sahna koʻrinishlarida qahramonlar rolini ijro eta oladi.

Badiiy ijod namunalari (nasriy, sheʼriy, dramatik asar)ni ifodali oʻqiy oladi, ularning ijtimoiy hamda badiiy-estetik mazmun-mohiyatini tushunadi, anglaydi va idrok eta oladi;

badiiy asar syujetida aks etgan nutq tiplarini, tasvir, mulohazalarni oʻzgalarga tushuntirib bera oladi, tasvirlangan voqea-hodisalar, obrazlar tizimiga munosabat bildira oladi;

shaxs sifatida adabiy til meʼyorlariga rioya qilgan holda toʻgʻri va tushunarli soʻzlay oladi, oʻz fikrini boshqalarga yetkaza oladi;

xalq maqollari, matallari, aforizmlardan ogʻzaki nutqda oʻrinli foydalana oladi;

turli janr va hajmdagi 12 — 14 ta sheʼriy matn yoki uning parchasini yoddan ifodali ayta oladi.

V1+

oʻzbek mumtoz adabiyoti namunalarining janr xususiyatlarini ajrata oladi;

musiqa va rang-tasvir asari zamiridagi badiiy jozibani his qiladi va uni soʻz bilan ifodalay oladi;

adabiyot va uning muayyan davri, janri haqida keng tushuncha, tasavvurlarni tushuntira oladi;

turli janr va hajmdagi 14 — 18 ta sheʼriy matn yoki uning parchasini yoddan ifodali ayta oladi.

2. Badiiy asarni tahlil qilish kompetensiyasi

matndagi soʻz va gaplarning maʼnolarini tushuna oladi;

asar mazmunidan taʼsirlana oladi;

xalq ogʻzaki ijodi namunalarini (ertak, topishmoq, maqol, masal, tez aytishni) farqlay oladi;

oʻrganilgan asarlarning nomi, muallifi, mazmuni va qahramonlarini ajrata oladi;

asar qahramonlariga munosabat bildira oladi;

oʻqilgan asar mazmuniga doir savol va topshiriqlarga javob bera oladi.

A1+

mustaqil oʻqish uchun tavsiya etilgan asarlarda tasvirlangan voqea-hodisalar mazmunini tushunib, qayta hikoya qila oladi, asar qahramonlariga munosabat bildira oladi.

xalq ogʻzaki ijodi, mumtoz, zamonaviy va jahon adabiyoti namunalarini (nasriy, sheʼriy, dramatik asar yoki ulardan olingan parchani) farqlaydi va tahlil qila oladi;

badiiy tasvir vositalarini farqlay oladi, ularni berilgan matndan topib, tahlilda foydalana oladi;

asarda tasvirlangan insoniy his-tuygʻular xususida fikr yurita oladi;

badiiy asarda aks etgan voqelikni estetik tahlil qila oladi;

asar qahramonlari xarakteriga xos boʻlgan fazilatlar va xislatlarga munosabat bildiradi, baholay oladi, ularni hozirgi kun bilan qiyoslab xulosa chiqara oladi;

xalq ogʻzaki ijodi, mumtoz, zamonaviy va jahon adabiyotiga oid asar va uning qahramonlariga yozma hamda ogʻzaki tavsif bera oladi;

musiqa yoki rangtasvir asari zamiridagi badiiy jozibani his qila oladi va soʻz bilan ifodalab bera oladi.

A2+

asarning gʻoyaviy-badiiy xususiyati va yozuvchi mahoratini baholay oladi;

adabiy janr imkoniyatlaridan kelib chiqadigan badiiy-estetik hodisalarga mustaqil va ijodiy munosabat bildira oladi.

asarlarga annotatsiya, taqriz hamda kichik xabar, lavhalar yoza oladi.

badiiy ijod namunalarini (nasriy, sheʼriy, dramatik asarni) ifodali oʻqiydi, ularning ijtimoiy hamda badiiy-estetik mazmun-mohiyatini tushunadi, anglaydi va idrok etadi;

badiiy asar syujetida aks etgan nutq tiplarini, tasvir, mulohazalarni oʻzgalarga tushuntirib beradi, tasvirlangan voqea-hodisalar, obrazlar tizimiga munosabat bildiradi;

shaxs sifatida adabiy til meʼyorlariga rioya qilgan holda toʻgʻri va tushunarli soʻzlaydi, oʻz fikrini boshqalarga yetkaza oladi;

xalq maqollari, matallari, aforizmlardan ogʻzaki nutqda oʻrinli foydalanadi;

sheʼriy matn yoki uning parchasini ifodali yod ayta oladi.

V1+

oʻzbek mumtoz adabiyoti namunalarini ifodali oʻqiydi, sheʼriy sanʼat turlari, janr xususiyatlarini ajrata oladi;

musiqa va rang-tasvir asari zamiridagi badiiy jozibani his qiladi va uni soʻz bilan ifodalay oladi;

adabiyot va uning muayyan davri, janri haqida keng tushuncha, tasavvurlarini tushuntira oladi;

asarlarga annotatsiya, taqriz hamda kichik xabar, lavhalar yoza oladi.

3-§. Oʻzbek tili fani

Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalarida oʻzbek tili (taʼlim oʻzbek tilidan boshqa tillarda olib boriladigan taʼlim muassasalari uchun) fanini oʻrganish bosqichlari

Taʼlim bosqichi	Bitiruvchilar	Standart darajasi	Daraja nomlanishi
Umumiy oʻrta taʼlim	Umumiy oʻrta taʼlim maktablarining boshlangʻich 4-sinf bitiruvchilari	A1	Oʻzbek tili fanini oʻrganishning boshlangʻich darajasi
	Umumiy oʻrta taʼlim maktablarining oʻzbek tili fani chuqur oʻrganiladigan sinflar va ixtisoslashtirilgan maktablarning 4-sinf bitiruvchilari	A1+	Oʻzbek tili fanini oʻrganishning kuchaytirilgan boshlangʻich darajasi
	Umumiy oʻrta taʼlim maktablarining 9-sinf bitiruvchilari	A2	Oʻzbek tili fanini oʻrganishning tayanch darajasi
	Umumiy oʻrta taʼlim maktablarining oʻzbek tili fani chuqur oʻrganiladigan sinflar va ixtisoslashtirilgan maktablarning 9-sinf bitiruvchilari	A2+	Oʻzbek tili fanini oʻrganishning kuchaytirilgan tayanch darajasi
	Oʻzbek tili chuqurlashtirilmagan oʻrta maxsus kasb-hunar taʼlimi muassasalari bitiruvchilari	V1	Oʻzbek tili fanini oʻrganishning umumiy darajasi
	Oʻzbek tili chuqurlashtirilgan oʻrta maxsus kasb-hunar taʼlimi muassasalari bitiruvchilari	V1+	Oʻzbek tili fanini oʻrganishning kuchaytirilgan umumiy darajasi

Oʻzbek tili fanini oʻqitishning maqsad va vazifalari

Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalarida oʻzbek tili fanini oʻqitishning maqsadi:

oʻquvchilarning oʻqish va mehnat jarayonida, jamoat joylarida turli nutqiy vaziyatlarda mustaqil ravishda fikrini bayon eta olish, eshitilgan axborotni idrok etish, voqea-hodisalarga oʻz munosabatini bildirish;

oʻzbek adabiyotining eng sara namunalari, oʻzbek xalqining tarixiy, madaniy hayoti, jahon madaniyatiga va milliy madaniyatga hissa qoʻshgan buyuk allomalar ijodiy merosini oʻrganish orqali milliy qadriyatlarga hurmat bilan munosabatda boʻlish malakasini rivojlantirishdan iborat.

Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalarida oʻzbek tili fanini oʻqitishning asosiy vazifalari:

oʻquvchilarning kundalik va kasbga oid sohalarda faoliyat olib borishi uchun oʻzbek tili fani boʻyicha oʻzlashtirgan bilimlarini muloqot jarayonida qoʻllash malakasini rivojlantiruvchi nutqiy kompetensiyalarni shakllantirish;

oʻquvchilarning oʻzbek tilida ogʻzaki va yozma savodxonligini rivojlantirishga qaratilgan lingvistik kompetensiyalarni shakllantirish;

oʻquvchilarning oʻzlashtirgan bilimlari asosida oʻzini oʻzi mustaqil rivojlantirish, egallangan bilim, koʻnikma va malakasini turli vaziyatlarda qoʻllay olishga qaratilgan tayanch kompetensiyalarni shakllantirishdan iborat.

Oʻzbek tili fani boʻyicha umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlim muassasalari oʻquvchilariga qoʻyiladigan malaka talablari

1. Nutqiy kompetensiya (tinglab tushunish, gapirish, oʻqish, yozish):

sodda savollar va gaplar, suhbatlarni tinglab tushuna oladi;

berilgan matnni (badiiy asardan parcha, sheʼr) oʻqib tushuna oladi;

matn ( topishmoq, maqol, ertak, kichik hikoya, sheʼr) tarkibidagi yangi soʻzlar maʼnosini lugʻat yordamida tushuna oladi;

sodda savollarga javob bera oladi, maʼlumot soʻray oladi;

oʻzi, oilasi, yashash joyi, doʻstlari, tanishlari haqida gapira oladi;

mamlakatimiz ramzlari va bayramlari, anʼanalari haqida gapira oladi;

audio-video vositalar yordamida eshittirilgan soʻzlar va gaplar maʼnosini tushunib, gapira oladi;

topishmoq, tez aytish, ertak va kichik hikoyalarni oʻqib tushunadi, mazmunini soʻzlab bera oladi;

oʻzbek tilida oʻzlashtirilgan 600 ta soʻzni nutqida qoʻllay oladi;

oʻrganilgan mavzu doirasida oʻz fikrini 6 — 8 ta gap bilan izchil bayon qila oladi;

soʻzlarni boʻgʻinlarga ajratish va boʻgʻin koʻchirish qoidalariga amal qilgan holda yoza oladi;

oʻrganilgan soʻzlar va sodda gaplarni, tabriknoma, xat, soʻrovnoma maʼlumotlarini toʻgʻri yoza oladi;

25 — 30 soʻzdan iborat diktant matnini husnixat talablari asosida yoza oladi.

A1+

savollar va gaplarni, eshittirilgan qisqa matn, suhbat, qoʻshiq va sheʼrlarni tushuna oladi;

soʻzlarni boʻgʻin koʻchirish qoidalariga amal qilgan holda yoza oladi;

xalq ogʻzaki ijodi (topishmoq, maqol, tez aytish, ertak) va bolalar adabiyoti namunalaridan olingan hikoya, sheʼrlarni oʻqib tushunadi va mazmunini soʻzlab bera oladi, mavzu yuzasidan yoshiga mos tarzda qisqa taqdimot qila oladi.

audio-video vositalar orqali eshittirilgan xabarlar, ommabop va kundalik hayot mavzusidagi yangiliklarni tushuna oladi;

oʻrganilgan mavzularda oʻzaro suhbatlasha oladi va bahslarda ishtirok eta oladi;

suhbat jarayonida murojaat etish shakllarini, muomala odobi (etiket) elementlarini toʻgʻri qoʻllay oladi va fikrga munosabat bildira oladi;

suhbatdoshining gapini boʻlish, suhbatga qoʻshilish va unga aniqlik kiritish, nutqini sekinlashtirishga undash vositalaridan foydalana oladi;

ommabop materiallarni (gazeta, shaxsiy va elektron xatlar) oʻqib tushunadi va mazmunini soʻzlay oladi;

oʻrganilgan matnlar asosida 1300 ta soʻzni nutqida qoʻllay oladi;

matnni (badiiy asardan parcha, hikoya, xabar) bir daqiqada 70 — 75 soʻz tezligida oʻqiy oladi;

70 — 80 soʻzdan iborat matn asosida diktant; 90 — 100 soʻzli matn asosida bayon yoza oladi; 11 — 15 gap hajmida matn tuza oladi;

ayrim ish qogʻozlarini (ariza, tarjimai hol, eʼlon, tushuntirish xatini) yoza oladi.

A2+

koʻrgan yoki eshitgan voqea-hodisani, hikoya, ertak, matn mazmunini gapirib bera oladi, unga munosabat bildira oladi;

oʻzbek tiliga xos nutq tovushlarini toʻgʻri talaffuz qila oladi.

shaxsiy qiziqishlari va kasbiga oid axborot va maʼlumotlarni tinglab tushuna oladi;

ijtimoiy va kasbga yoʻnaltirilgan mavzulardagi ommabop suhbatlarni, bahs-munozaralarni tushuna oladi, erkin suhbatlasha oladi, oʻz rejalarini tushuntira oladi;

bayoniy va tavsifiy matnlar tuza oladi, matnni kengaytirib, qisqartirib soʻzlab bera oladi;

kasbiy mavzularda taqdimot qila oladi, oʻqilgan va koʻrilgan asar haqidagi taassuroti va unga munosabatini bayon qila oladi;

oʻzbek tilida faol qoʻllanadigan 1500 ta soʻzni va 50 dan ortiq iboralarni nutqida qoʻllay oladi;

90 — 100 soʻzdan iborat matn asosida diktant yoza oladi, 2 — 2,5 bet hajmida ijodiy matn tuza oladi.

V1+

Kasbiy mavzularda taqdimot qila oladi, oʻqilgan asar va film haqidagi taassuroti va munosabatini bayon qila oladi;

maʼmuriy ish qogʻozlari, mutaxassislikka oid ichki hujjatlar, hisobotlar va boshqa yozma topshiriqlarni imlo qoidalari asosida toʻgʻri yoza oladi;

kasb-hunarga oid lugʻat minimumini, oʻzbek tilining milliy-madaniy leksikasini, maʼnodosh, shakldosh, uslubiy boʻyoqdor soʻzlarni nutqda toʻgʻri qoʻllay oladi.

2. Lingvistik kompetensiya (fonetika, grafika, orfoepiya, orfografiya, leksika, grammatika va uslubiyat):

oʻzbek tilining nutq tovushlarini toʻgʻri talaffuz qila oladi va husnixat talablari asosida yoza oladi;

fikrni bayon qilish uchun zarur boʻlgan sodda grammatik vositalarni ogʻzaki va yozma nutqda toʻgʻri qoʻllay oladi;

sodda gaplar tuza oladi.

A1+

inkor, tasdiq va buyruqni ifodalovchi vositalarni ogʻzaki va yozma nutqda toʻgʻri qoʻllay oladi;

sodda matn tuza oladi.

oʻzbek tilidagi mustaqil soʻzlar, ularning yasalishi va morfologik shakllarini nutqda toʻgʻri qoʻllay oladi;

gaplarni maʼnoli boʻlaklarga ajrata oladi;

gaplarda tinish belgilarni toʻgʻri qoʻllay oladi;

grammatik atamalarni nutqda toʻgʻri qoʻllay oladi;

yasama (sodda, qoʻshma, juft) soʻzlar va boshqa tillardan oʻzlashgan soʻzlarni ogʻzaki va yozma nutqda qoʻllay oladi;

soʻzlarning yozilishi, grammatik vositalarning soʻzlarga qoʻshilishi bilan bogʻliq imlo qoidalarini biladi va ularni nutqda qoʻllay oladi.

A2+

kasb-hunarga oid leksikani ogʻzaki va yozma nutqda toʻgʻri qoʻllay oladi;

oʻzbek tilidagi yordamchi soʻzlar va ularni oʻzaro bogʻlovchi vositalarni nutqda qoʻllay oladi;

sodda gaplar tarkibida uyushiq boʻlaklar, ajratilgan boʻlaklar, kirish soʻzlarni toʻgʻri qoʻllay oladi.

kasb-hunarga oid lugʻat minimumi, oʻzbek tilining milliy-madaniy leksikasini nutqda toʻgʻri qoʻllay oladi;

murakkablashgan sodda va qoʻshma gaplarni, qoʻshma gaplarni bogʻlovchi vositalarni biladi;

oʻzbek tilining soʻzlashuv, badiiy, ommabop, rasmiy nutq uslublarini biladi;

maʼmuriy ish qogʻozlari, mutaxassislikka oid ichki hujjatlar, hisobotlarni toʻgʻri yoza oladi.

V1+

Mutaxassislik sohasidagi matnlar va suhbatlar mazmunini, atamalar maʼnosini tushuna oladi;

murakkablashgan sodda va qoʻshma gaplarni, qoʻshma gaplarni bogʻlovchi vositalarni farqlay oladi;

mutaxassislikka oid mavzularda maʼruzalar qila oladi;

bitiruv malakaviy ishi va uning qisqa mazmunini yoza oladi.

4-§. Rus tili fani

Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalarida rus tili fanini oʻrganish bosqichlari (taʼlim rus tilidan boshqa tillarda olib boriladigan taʼlim muassasalari uchun)

Taʼlim bosqichi	Bitiruvchilar	Standart darajasi	Daraja nomlanishi
Umumiy oʻrta taʼlim	Umumiy oʻrta taʼlim maktablarining boshlangʻich 4-sinf bitiruvchilari	A1	Rus tili fanini oʻrganishning boshlangʻich darajasi
	Umumiy oʻrta taʼlim maktablarining rus tili fani chuqur oʻrganiladigan sinflar va ixtisoslashtirilgan maktablarning 4-sinf bitiruvchilari	A1+	Rus tili fanini oʻrganishning kuchaytirilgan boshlangʻich darajasi
	Umumiy oʻrta taʼlim maktablarining 9-sinf bitiruvchilari	A2	Rus tili fanini oʻrganishning tayanch darajasi
	Umumiy oʻrta taʼlim maktablarining rus tili fani chuqur oʻrganiladigan sinflar va ixtisoslashtirilgan maktablarning 9-sinf bitiruvchilari	A2+	Rus tili fanini oʻrganishning kuchaytirilgan tayanch darajasi
Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi	Rus tili chuqurlashtirilmagan oʻrta maxsus kasb-hunar taʼlimi muassasalari bitiruvchilari	V1	Rus tili fanini oʻrganishning umumiy darajasi
Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi	Rus tili chuqur oʻrganiladigan oʻrta maxsus kasb-hunar taʼlimi muassasalari bitiruvchilari	V1+	Rus tili fanini oʻrganishning kuchaytirilgan umumiy darajasi

Rus tili oʻquv fanini oʻqitishning maqsad va vazifalari

Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalarida rus tili fanini oʻqitishning maqsadi:

oʻquvchilarning oʻqish va mehnat jarayonida, jamoat joylarida turli nutqiy vaziyatlarda rus tilida mustaqil ravishda fikrini bayon eta olish, rus tilida eshitilgan axborotni idrok etish, voqea-hodisalarga oʻz munosabatini bildirish;

adabiyotning eng sara namunalari, jahon madaniyatiga va milliy madaniyatga hissa qoʻshgan buyuk allomalar ijodiy merosini oʻrganish orqali milliy qadriyatlarga hurmat bilan munosabatda boʻlish malakasini rivojlantirishdan iborat.

Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalarida rus tili fanini oʻqitishning asosiy vazifalari:

oʻquvchilarning kundalik va kasbga oid sohalarda faoliyat olib borishi uchun rus tili fani boʻyicha oʻzlashtirgan bilimlarini muloqot jarayonida qoʻllash malakasini rivojlantiruvchi nutqiy kompetensiyalarni shakllantirish;

oʻquvchilarning rus tilida ogʻzaki va yozma savodxonligini rivojlantirishga qaratilgan lingvistik kompetensiyalarni shakllantirish;

oʻquvchilarning bilimlari asosida oʻzini oʻzi mustaqil rivojlantirish, egallangan bilim, koʻnikma va malakasini turli vaziyatlarda qoʻllash kompetensiyalarini shakllantirishdan iborat.

Rus tili fani boʻyicha umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlim muassasalari bitiruvchilariga qoʻyiladigan malaka talablari

1. Nutqiy kompetensiya

sodda yoʻriqnomalarni tushuna oladi va ularga amal qila oladi;

savol va taʼkidlovlarni, tanish matndagi autentik nutqni tushuna oladi;

sodda savollar tuza oladi va ularga javob bera oladi;

yashash joyi, oilasi, doʻstlari va tanishlari haqida maʼlumot bera oladi;

oʻzini tanishtira oladi, yoqtirgan va yoqtirmagan narsalari haqida soʻzlab bera oladi;

tanish mavzularda qisqa xabar bera oladi;

bir daqiqada 30 — 35 ta soʻzni ovoz chiqarib toʻgʻri oʻqiy oladi;

shaxsiy sodda xabarlarni yoza oladi;

shaxsiy maʼlumotlar (ismi va otasining ismi, yashash manzili va hokazo) bilan sodda soʻrovnomani toʻldira oladi;

sheʼr va hikoyalar, qoʻshiqlarni, tanish matndagi autentik nutqni tushuna oladi.

A1+

xalq ogʻzaki ijodi (topishmoq, maqol, tez aytish, ertak) va bolalar adabiyoti namunalaridan olingan hikoya, sheʼrlarni va ulardan berilgan parchalarni oʻqib tushunadi va mazmunini soʻzlab bera oladi.

oʻz ehtiyojlari va qiziqishlariga bogʻliq boʻlgan gap va iboralarni tushuna oladi;

kerakli maʼlumotni tegishli manbalardan topa oladi;

ommaviy axborot vositalarida chop etilgan qisqa xabar va kichik maqolalarni, rasmiy xatlarning asosiy turlarini, texnik qurilmalar, shuningdek oziq-ovqat mahsulotlari, kiyim-kechak va hokazolardan foydalanish yuzasidan berilgan yoʻriqnomalarni tushuna oladi;

sodda iboralar orqali narsa-buyumlar va oʻziga tegishli narsalarni qiyoslay oladi;

kommunikativ vaziyatlarda oʻzaro suhbatga kirisha oladi;

sodda iboralar yordamida odamlar, joylar va buyumlarni tasvirlay oladi;

kundalik turmushini, tarjimai holini yoza oladi.

A2+

kundalik mavzulardagi muhim maʼlumotlarni tushuna oladi;

turli ommaviy vaziyatlarda muloqotga kirisha oladi;

oldindan rejalashtirilgan tanish mavzular yuzasidan qisqa muloqotga kirisha oladi;

tadbir, voqea-hodisa haqida qisqa maʼlumotlar bera oladi;

rejalar, tadbirlar, odatlar, maqsadlarni ifodalay oladi;

faktlarga asoslangan matnlarda, masalan, broshyuralar, reklamalar, gazeta eʼlonlaridan, veb-saytlardan kerakli maʼlumotlarni topa oladi;

baʼzi notanish soʻzlarning maʼnosini matnga qarab aniqlay oladi;

ogʻzaki xabar yoza oladi.

ommaviy axborot vositalaridagi xabarlarni tushuna oladi;

kasbiy sohaga oid normativ huquqiy hujjatlarni tushuna oladi;

asosiy rasmiy ish qogʻozlarining turlarini biladi va ular haqida qisqacha axborot bera oladi.

V1+

qisqa hajmli matnlarni rus tilidan oʻzbek tiliga tarjima qila oladi;

kundalik hayotiy faoliyatda va shaxsiy ehtiyojiga zarur boʻlgan maʼlumotlarni ommaviy axborot vositalari va veb-saytlardan topa oladi;

kasbiy sohasi boʻyicha qisqacha taqdimot tayyorlashni biladi.

2. Lingvistik kompetensiya

rus tilining barcha tovushlarini aniq talaffuz qila oladi;

muloqot vaziyatlarida mantiqiy urgʻu, intonatsiya modellarini farqlaydi, oddiy grammatik shakllar va sintaktik tuzilmalardan toʻgʻri foydalana oladi;

voqea va hodisalarni tasvirlashda, hikoyalarni bayon qilishda gaplarni toʻgʻri ketma-ketlikda bogʻlay oladi;

kommunikativ vaziyatlarda lugʻatlardan oʻz oʻrnida toʻgʻri foydalana oladi;

baynalmilal soʻzlar va boshqa tildan olingan oʻzlashtirma soʻzlarni tushuna oladi va oʻz oʻrnida ishlata oladi.

A1+

kommunikativ vaziyatlarda oddiy grammatik shakllar va sintaktik tuzilmalardan foydalana oladi;

feʼl shakllari va oʻrganilgan sodda payt ravishlaridan foydalanib, gaplarni toʻgʻri bogʻlay oladi, hikoyalar hamda voqealarni bayon qila oladi.

soʻz yasashning turli usullarini farqlay oladi;

sodda bogʻlovchilar yordamida soʻz birikmalari va qoʻshma gaplarni bogʻlay oladi;

feʼl shakllari va sodda payt ravishlaridan foydalanib, gaplarni toʻgʻri bogʻlay oladi, hikoyalar hamda voqealarni toʻgʻri ketma-ketlikda taʼriflay oladi.

A2+

kommunikativ vaziyatlarda asosiy grammatik tuzilmalarni toʻgʻri qoʻllay oladi.

soʻz tanlash tamoyillari va soʻz qoʻllash meʼyorlarini biladi;

kasb sohasiga oid soʻz, soʻz birikmalaridan oʻrinli foydalanib, hikoya qila oladi;

badiiy, publitsistik, ilmiy va rasmiy uslublarning asosiy xususiyatlarini biladi va matnda ularni maʼnolaridan aniqlay oladi.

V1+

turli nutqiy vaziyatlarda erkin muloqotga kirisha oladi;

oʻqilgan va tinglangan matn, koʻrilgan rasm, tasvir asosida kichik hikoya tuzadi va bayon yoza oladi.

5-§. Tarix fani

Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalarida tarix fanini oʻrganish bosqichlari

Taʼlim bosqichi	Bitiruvchilar	Standart darajasi	Daraja nomlanishi
Umumiy oʻrta taʼlim	Umumiy oʻrta taʼlim maktablarining 5-sinf bitiruvchilari	A1	Tarix fanini oʻrganishning boshlangʻich darajasi
	Tarix fani chuqur oʻrganiladigan ixtisoslashtirilgan umumtaʼlim muassasalarining 5-sinf bitiruvchilari	A1+	Tarix fanini oʻrganishning kuchaytirilgan boshlangʻich darajasi
	Umumiy oʻrta taʼlim maktablarning 9-sinf bitiruvchilari	A2	Tarix fanini oʻrganishning tayanch darajasi (eng qadimgi davrdan XX asr boshlarigacha)
	Tarix fani chuqur oʻrganiladigan ixtisoslashtirilgan umumtaʼlim muassasalarining 9-sinf bitiruvchilari	A2+	Tarix fanini oʻrganishning kuchaytirilgan tayanch darajasi.
Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi	Akademik litsey va kasb-hunar kollejlari bitiruvchilari	V1	Tarix fanini oʻrganishning tayanch darajasi davom ettiriladi (XX asr boshlaridan hozirgi kungacha boʻlgan davr). Tarix fanini oʻrganishning umumiy darajasi.
Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi	Tarix fani chuqurlashtirilib oʻrganiladigan akademik litsey bitiruvchilari	V1+	Tarix fanini oʻrganishning kuchaytirilgan umumiy darajasi.

Tarix oʻquv fanini oʻqitishning maqsad va vazifalari

Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalarida tarix fanini oʻqitishning asosiy maqsadi:

Oʻquvchilarda tarixiy ong va tarixiy tafakkurni shakllantirish, dunyo xalqlari hamda koʻp millatli xalqimizning tarixi va bugungi kuniga, milliy va umuminsoniy qadriyatlarga hurmat hissini tarbiyalash;

oʻquvchilarga davlatchiligimiz tarixi jahon sivilizatsiyasining ajralmas qismi ekanligini anglatish;

oʻquvchilarda tayanch va tarix faniga oid umumiy va kuchaytirilgan kompetensiyalarni shakllantirishdan iboratdir.

Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalarida tarix fanini oʻqitishning vazifalari:

Oʻquvchilarga davlatchiligimiz tarixi jahon sivilizatsiyasining ajralmas qismi ekanligini anglatish;

ajdodlarimizning maʼnaviy merosi va jasoratlaridan ibrat olishga, ularga munosib voris boʻlishga oʻrgatish;

oʻquvchilarni tarixiy voqealarni idrok etishga yoʻnaltirish orqali ularning oʻzligini anglash, shaxs sifatida kamol topishiga yordam beradigan tushunchalar, milliy, umuminsoniy qadriyatlar ruhida tarbiyalashdan iborat.

Tarix fani boʻyicha umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlim muassasalari bitiruvchilariga qoʻyiladigan malaka talablari

1. Tarixiy voqelikni tushunish va uni mantiqiy izchillikda tushuntira olish kompetensiyasi

tarixda yil hisobini biladi;

tarixga oid muhim fakt, voqea va jarayonlar haqida maʼlumot bera oladi;

oʻz fikr va qarashlarini bayon etishda tarixiy bilimlaridan foydalana oladi.

A1+

tarixiy jarayonlarni koʻrgazmali tushuntira oladi.

tarixda davr va yil hisobini biladi;

tarixiy-geografik makon haqida maʼlumot bera oladi;

Oʻzbekiston va jahon tarixining eng qadimgi davridan XX asr boshlariga qadar insoniyat tarixida muayyan iz qoldirgan muhim voqea va jarayonlar haqida maʼlumot bera oladi;

oʻzbek xalqining shakllanish bosqichlarini tushuntirib bera oladi;

oʻrganilgan tarixiy davrlarga munosabat bildirib, xulosa chiqara oladi;

davlatlarning tashkil topishi, hududi, aholisi va boshqaruv tartiblarini tushuntira oladi;

oʻzbek xalqining madaniyati, maʼnaviyati, dunyoviy va diniy qadriyatlarining ravnaq topishi, ularning jahon sivilizatsiyasiga taʼsiri haqida maʼlumot bera oladi;

mamlakatimizdagi tarixiy-meʼmoriy obidalar hamda ilm-fan, davlatchilik rivojiga hissa qoʻshgan tarixiy shaxslar haqida maʼlumot bera oladi.

tarixiy-geografik makon haqida maʼlumot bera oladi;

Oʻzbekiston va jahon tarixining XX asr boshlaridan bugungi kunga qadar boʻlgan insoniyat tarixida muayyan iz qoldirgan muhim voqea va jarayonlar haqida maʼlumot bera oladi;

Mustaqillik yillarida mamlakatimizda amalga oshirilgan ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy, madaniy jarayonlar haqida maʼlumot bera oladi;

Oʻzbekiston davlatining tinchlikni asrash siyosati, tashqi siyosiy faoliyati haqida maʼlumot bera oladi;

oʻrganilgan tarixiy davrlarga munosabat bildirib, xulosa chiqara oladi;

davlatlarning tashkil topishi, hududi, aholisi va boshqaruv tartiblarini tushuntira oladi;

mustaqillik yillarida oʻzbek xalqining madaniyati, maʼnaviyati, dunyoviy va diniy qadriyatlarining hamda ilm-fan, davlatchilik rivojiga hissa qoʻshgan mutafakkirlar nomlarining tiklanishi haqida maʼlumot bera oladi;

jismoniy tarbiya va sport sohasining rivojlanishi haqida maʼlumotlarni tushuntira oladi.

tarixiy voqealar natijasi yuzasidan munosabat bildiradi, umumlashtiradi, bayon qiladi va xulosa chiqaradi;

B1+

Oʻzbekiston va jahon tarixining eng qadimgi davridan bugungi kunga qadar insoniyat tarixida muayyan iz qoldirgan muhim voqea va jarayonlar haqida maʼlumot bera oladi;

tarixning davrlarini taqqoslay oladi, tahlil qiladi, baholaydi va xulosa qiladi, yozma maʼlumot bera oldi;

voqea va jarayonlarni tarixiy davr nuqtai nazaridan tahlil qiladi, baho beradi, xulosa chiqaradi, munosabat bildiradi.

davlatlarning tashkil topishi, davlat shakli, davlatdagi ijtimoiy-iqtisodiy-siyosiy jarayonlar, ichki va tashqi munosabatlar, harbiy salohiyat, insoniyat sivilizatsiyasida tutgan oʻrni haqida yozma maʼlumot bera oladi;

tarix fanidan olgan bilimlarini boshqa fanlar bilan bogʻlay oladi.

2.Tarixiy manba va adabiyotlar bilan ishlash kompetensiyasi

tarixiy illustratsiyalar asosida hikoyalar tuza oladi;

fikrini tarixiy xaritalar va qoʻshimcha materiallar (videofilm, slaydlar) yordamida tushuntira oladi.

eng qadimgi davrdan XX asr boshlarigacha kechgan tarixiy voqelikni bayon qilishda muhim boʻlgan tarixiy toponomik atamalar mazmunini tushuntira oladi

qoʻshimcha adabiyot va manbalardan foydalana oladi;

tarixiy-badiiy asarlar, OAVlarida berilayotgan maʼlumotlarga tarixiy bilimlari asosida munosabat bildira oladi.

XX asr boshlaridan bugungi kungacha kechgan tarixiy voqelikni bayon qilishda muhim boʻlgan tarixiy toponomik atamalar mazmunini tushuntira oladi;

tarixiy jarayon va voqealar haqida maʼlumot berishda qoʻshimcha adabiyot va manbalardan foydalana oladi;

tarixiy-badiiy asarlar, ommaviy axborot vositalarida berilayotgan maʼlumotlardan foydalanishda va ularga munosabat bildirishda axborot madaniyatiga rioya qiladi.

B1+

tarixiy manbalarni mustaqil oʻrganadi, mavzuga oid qoʻshimcha maʼlumotlar toʻplay oladi, xulosalar chiqaradi, baholaydi, mustaqil fikr bildiradi;

mavzu yuzasidan tarixiy adabiyotlarni mustaqil tanlay oladi, mustaqil ishlar va taqdimotlar tayyorlay oladi;

oʻz oilasining shajarasini tuza oladi.

6-§. Davlat va huquq asoslari (Huquqshunoslik) fani

Umumiy oʻrta taʼlim muassasalarida davlat va huquq asoslari va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalarida huquqshunoslik fanini oʻrganish bosqichlari

Taʼlim bosqichi	Bitiruvchilar	Standart darajasi	Daraja nomlanishi
Umumiy oʻrta taʼlim	Umumtaʼlim maktablarining 8-sinf bitiruvchilari	A1	Davlat va huquq asoslari fanini oʻrganishning boshlangʻich darajasi
	Umumtaʼlim maktablarining 9-sinf bitiruvchilari	A2	Davlat va huquq asoslari fanini oʻrganishning tayanch darajasi
	Davlat va huquq asoslari fani chuqur oʻrganiladigan ixtisoslashtirilgan umumtaʼlim maktablarining 9-sinf bitiruvchilari	A2+	Davlat va huquq asoslari fanini oʻrganishning kuchaytirilgan tayanch darajasi
Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi	Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalari bitiruvchilari	V1	Huquqshunoslik fanini oʻrganishning umumiy darajasi

Davlat va huquq asoslari va huquqshunoslik fanlarini oʻqitishning maqsad va vazifalari

Davlat va huquq asoslari va huquqshunoslik fanlarini oʻqitishning maqsadi:

davlat va huquq asoslari fani oʻquvchilarga huquqiy bilimlar berish orqali ularda huquqiy ong va huquqiy tafakkurni shakllantirish;

oʻquvchilarda huquqiy madaniyatni yuksaltirish, ularda tayanch va fanga oid kompetensiyalarni shakllantirishdan iborat

oʻquvchilarda tayanch huquqshunoslik faniga oid umumiy kompetensiyalarni shakllantirishdan iboratdir

Davlat va huquq asoslari va huquqshunoslik fanlarini oʻqitishning asosiy vazifasi:

oʻquvchilarda konstitutsiyaviy burch, majburiyatlarni bilish va ularga rioya qilish koʻnikmasini hosil qilish;

oʻquvchilarda oʻz xatti-harakatlarini belgilangan meʼyorlar doirasida tartibga solish va boshqara olishni tarbiyalashdan iborat.

Umumiy oʻrta taʼlimi muassasalarida davlat va huquq asoslari va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalarida huquqshunoslik fani boʻyicha taʼlim muassasalari bitiruvchilariga qoʻyiladigan malaka talablari

1. Huquqiy ongga ega boʻlish kompetensiyasi

Konstitutsiya, davlat, huquq, burch, majburiyat, fuqaro, inson, qonun, axloq, odob kabi huquqiy tushunchalarning mazmunini bila oladi;

huquq va huquqqa zidlik haqida maʼlumot bera oladi;

axloq va huquq qoidalarini biladi;

bola huquqlari, voyaga yetmaganlik, mehnat huquqi, oila huquqi, fuqarolik huquqi kabi tushunchalarning mazmunini bila oladi.

Jamiyat, davlat va huquqning paydo boʻlishi, huquqbuzarlik va ularning belgilari haqida maʼlumot bera oladi;

inson va fuqarolarning konstitutsiyaviy huquq va burchlarini biladi;

hokimiyat va uning boʻlinish prinsiplari, belgilari, fuqarolik jamiyati, huquqiy davlat va uning asoslarini tushuntira oladi;

Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolik, mehnat, maʼmuriy va jinoyat qonunchiligida belgilangan voyaga yetmaganlarga oid huquqlarni va cheklovlarni biladi;

Oʻzbekiston Respublikasining protsessual qonunchiligida belgilangan voyaga yetmaganlarning huquqlarini biladi;

huquq sohalari haqida maʼlumotga ega boʻladi;

huquqiy voqea va hodisalarni idrok qiladi, tushunadi, tushuntirib bera oladi;

kundalik faoliyatida vujudga keladigan turli vaziyatlarni huquqiy jihatdan toʻgʻri baholab, maqbul qaror qabul qila oladi.

A2+

huquq manbalarini biladi;

voyaga yetmaganlar bilan bogʻliq ijtimoiy munosabatlarning huquqiy asoslarini tushuntira oladi;

huquqiy voqea va hodisalarni idrok qiladi, tushunadi, tushuntirib beradi.

jamiyat, davlat, huquq, huquq sohalari, normativ-huquqiy hujjatlar mohiyati va belgilarini tushuntira oladi;

xalqaro umumeʼtirof etilgan konvensiyalarning mazmun-mohiyatini tushuntirib bera oladi;

davlat organlari va muassasalariga murojaat qilish tartibi va qoidalarini biladi;

tanlagan kasbining huquqiy asoslari haqida maʼlumot bera oladi;

oʻz kasbiga oid normativ-huquqiy hujjatlar bilan ishlashni biladi.

2. Huquqiy madaniyatli boʻlish kompetensiyasi

axloq va huquq qoidalariga amal qiladi;

fuqarolarning Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi va qonunlarida belgilangan huquqlarini hurmat qiladi;

huquqiy koʻnikma hosil qiladi;

huquqiy masalalar yuzasidan qonunchilikda belgilangan tartibda kichik maishiy bitimlarni tuza oladi.

voyaga yetmaganlarga oid qonunchilikda belgilangan meʼyorlarga rioya etadi;

oʻquvchilarning ongi va tafakkurida inson va fuqarolarning konstitutsiyaviy huquq, burch va majburiyatlariga rioya qilish refleksi shakllanadi (kundalik faoliyatiga aylanadi);

oʻz xatti-harakatlarini huquq talablariga moslashtiradi;

qonunchilikda belgilangan tartibda oʻz huquq va manfaatlarini himoya qila oladi;

korrupsiyaga qarshi toqatsizlikni namoyon eta oladi.

A2+

huquqiy qoidalarni bajaradi, huquqiy munosabatlarda ishtirok etadi;

huquqiy voqea va hodisalarga munosabat bildirishda huquqiy madaniyatini namoyon eta oladi.

fuqarolik burchlari va majburiyatlarini anglaydi, ularga rioya qiladi;

huquq manbalaridan foydalana oladi;

oʻz huquq va manfaatlarini qonuniy himoya qila oladi;

huquqiy voqea va hodisalarga oid toʻgʻri xulosa chiqara oladi;

korrupsiyaning jamiyat hayotida salbiy oqibat ekanligi toʻgʻrisidagi tushunchalarni biladi, unga qarshi kurashishga oid huquqiy normalar asosida korrupsiyaga qarshi kurashishni his qila olish koʻnikmasiga ega boʻladi;

jamiyat va davlat hayotidagi siyosiy jarayonlarda faol ishtirok etadi;

huquq va erkinliklari, qonuniy manfaatlarini amalga oshirishda toʻgʻri qaror qabul qila oladi.

7-§. Iqtisodiy bilim asoslari fani

Umumiy oʻrta taʼlimi muassasalarida Iqtisodiy bilim asoslari oʻquv fanini oʻrganish bosqichlari

Taʼlim bosqichi

Bitiruvchilar

Standart darajasi

Daraja nomlanishi

Umumiy oʻrta taʼlim

Umumiy oʻrta taʼlim maktablarining

9-sinf bitiruvchilari

Iqtisodiy bilim asoslarini oʻrganishning boshlangʻich darajasi

Iqtisodiy bilim asoslari oʻquv fanining maqsad va vazifalari

Umumiy oʻrta taʼlim muassasalarida iqtisodiy bilim asoslari fanini oʻqitishning asosiy maqsadi:

oʻquvchilarda iqtisodiy savodxonlikni va iqtisodiy madaniyatni shakllantirish;

ijtimoiy-iqtisodiy faoliyat bilan bogʻliq boʻlgan muayyan hayotiy vaziyatlarda eng maqbul yechim topa olish va toʻgʻri qaror qabul qilishga oʻrgatishdan iborat.

Umumiy oʻrta taʼlim muassasalarida iqtisodiy bilim asoslari fanini oʻqitishning asosiy vazifasi:

oʻquvchilarda kundalik faoliyatda qoʻllash, fanlarni oʻrganish va taʼlim olishni davom ettirish uchun zarur boʻlgan iqtisodiy bilimlarni shakllantirish;

tabiiy-moddiy resurslardan oqilona foydalanish va asrab-avaylash, ongli ravishda kasb tanlashga yoʻnaltirishdan iborat.

Umumiy oʻrta taʼlim muassasalari bitiruvchilariga qoʻyiladigan malaka talablari

1. Iqtisodiy savodxonlik kompetensiyasi

asosiy iqtisodiy tushunchalarning mazmun va mohiyatini zarur vaziyatlarda bayon qilib bera oladi;

iqtisodiyotga oid asosiy atamalarni hayotiy va taʼlimiy vaziyatlarda oʻz oʻrnida, ogʻzaki yoki yozma nutqda qoʻllay oladi;

iqtisodiy hodisa va jarayonlarni shaxs va jamiyat manfaatlari nuqtai nazaridan tahlil qila oladi;

bozor iqtisodiyotining amal qilishi qonuniyatlarini tushuntira oladi;

odatiy va noodatiy hayotiy va taʼlimiy vaziyatlarda vujudga kelishi mumkin boʻlgan muammolarga maqbul yechim topa oladi;

asosiy milliy va xalqaro darajadagi iqtisodiy koʻrsatkichlarni tahlil qilishda modellar, diagrammalar, jadvallar, chizmalar, iqtisodiy xaritalar kabi iqtisodiy tahlil vositalaridan oʻrinli foydalana oladi;

iqtisodiy taʼlimga oid bilimlarini boshqa fanlar bilan bogʻlay oladi.

2. Iqtisodiy madaniyatga ega boʻlish kompetensiyasi

Oʻz ixtiyoridagi iqtisodiy resurslarga maqbul ravishda egalik qiladi, ulardan samarali foydalanadi va tasarruf eta oladi;

ijtimoiy neʼmatlarga tejamkor va oqilona munosabatda boʻladi;

iqtisodiy faoliyati jarayonida ekologiya va atrof muhit muhofazasiga ustuvor munosabatda boʻladi;

isteʼmolchi huquqlari, burchlari va majburiyatlarini biladi va ularga amal qiladi;

shaxsiy iqtisodiy manfaatlarini jamiyat manfaatlari bilan uygʻunlikda roʻyobga chiqarish usul va vositalarini biladi;

mavjud iqtisodiy va taʼlimiy vaziyatlarni toʻgʻri baholay oladi, eng maqbul yechim topa biladi;

iqtisodiy munosabatlarga amaldagi qonunchilik doirasida kirisha oladi.

8-§. Matematika fani

Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlim muassasalarida Matematika fanini oʻrganish bosqichlari

Taʼlim bosqichi	Bitiruvchilar	Standart darajasi	Daraja nomlanishi
Umumiy oʻrta taʼlim	Umumtaʼlim maktablarining boshlangʻich 4-sinf bitiruvchilari	A1	Matematika fanini oʻrganishning boshlangʻich darajasi
	Matematika fani chuqur oʻrganiladigan ixtisoslashtirilgan umumtaʼlim muassasalarining boshlangʻich 4-sinf bitiruvchilari	A1+	Matematika fanini oʻrganishning kuchaytirilgan boshlangʻich darajasi
	Umumtaʼlim maktablarining 9-sinf bitiruvchilari	A2	Matematika fanini oʻrganishning tayanch darajasi
	Matematika fani chuqur oʻrganiladigan ixtisoslashtirilgan umumtaʼlim muassasalarining 9-sinf bitiruvchilari	A2+	Matematika fanini oʻrganishning kuchaytirilgan tayanch darajasi
Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi	Matematika faniga chuqurlashtirilmagan oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalari	V1	Matematika fanini oʻrganishning umumiy darajasi
Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi	Matematika faniga chuqurlashtirilgan oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalari	V1+	Matematika fanini oʻrganishning kuchaytirilgan umumiy darajasi

Matematika oʻquv fanining maqsad va vazifalari

Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimida matematika fanini oʻqitishning asosiy maqsadi:

Oʻquvchilarda kundalik faoliyatda qoʻllash, fanlarni oʻrganish va taʼlim olishni davom ettirish uchun zarur boʻlgan matematik bilim va koʻnikmalar tizimini shakllantirish va rivojlantirish;

jadal taraqqiy etayotgan jamiyatda muvaffaqiyatli faoliyat yurita oladigan, aniq va ravshan, tanqidiy hamda mantiqiy fikrlay oladigan shaxsni shakllantirish;

milliy, maʼnaviy va madaniy merosni qadrlash, tabiiy-moddiy resurslardan oqilona foydalanish va asrab-avaylash, matematik madaniyatni umumbashariy madaniyatning tarkibiy qismi sifatida tarbiyalashdan iborat.

Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalarida matematika fanini oʻqitishning asosiy vazifalari:

Oʻquvchilar tomonidan matematik tushunchalar, xossalar, shakllar, usullar va algoritmlar haqidagi bilim, koʻnikmalar egallanishini taʼminlash;

inson kamoloti va jamiyat taraqqiyotida matematikaning ahamiyatini anglash, ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar, kundalik hayotda matematik bilim va koʻnikmalarni muvaffaqiyatli qoʻllashga oʻrgatish;

oʻquvchilarning individual xususiyatlarini rivojlantirgan holda, mustaqil taʼlim olish koʻnikmalarini shakllantirish;

fanlar integratsiyasini inobatga olgan holda oʻquvchilarda, milliy va umuminsoniy qadriyatlarni, kreativlikni shakllantirish hamda ongli ravishda kasb tanlashga yoʻnaltirishdan iborat.

Matematika oʻquv fani boʻyicha umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalari bitiruvchilariga qoʻyiladigan malaka talablari

1. Matematika mazmuniga oid umumiy kompetensiya

berilgan sonlarni va eng sodda kasrlarni oʻqiydi, yozadi, taqqoslay oladi, tartibga solib, turli koʻrinishlarda tasvirlay oladi;

sodda sonli ifodaning qiymatini ogʻzaki va yozma hisoblay oladi;

sodda amaliy, matnli va mantiqiy masalalarni yecha oladi;

tekislik va fazodagi sodda geometrik figuralarni tasavvur qiladi, taniydi va tasvirlay oladi;

obyektlarni xossalari boʻyicha tartiblaydi va sodda kombinatsiyalar tuza oladi;

sodda amaliy holatlarda tayyor jadvallarga maʼlumotlar kirita oladi, eng sodda diagrammalar shaklida tasvirlay oladi.

A1+

arifmetik hisob-kitob texnikasiga va juft-toqlikka oid qiziqarli, nostandart va matnli masalalarni yecha oladi;

boʻyashlar, qoplashlar, qirqishlar, simmetriyaga oid sodda geometrik masalalarni yecha oladi;

sodda amaliy vaziyatlarda kombinatorik va mantiqiy masalalarni yecha oladi;

elektron axborot manbalaridan turli koʻrinishdagi sodda matematik maʼlumotlarni izlab topadi, foydalana oladi.

natural, butun va ratsional sonlarni oʻqiydi, yozadi, taqqoslay oladi, tartibga solib, turli koʻrinishlarda tasvirlay oladi;

foizlar, proporsiyalar va kasrlarga oid sodda amaliy masalalarni yecha oladi;

ifodalarning yigʻindisi, koʻpaytmasi, butun koʻrsatkichli darajalar), sodda radikallar, sodda trigonometrik ifodalarni oʻz ichiga olgan formulalar boʻyicha aniq va taqribiy arifmetik hisob-kitoblar hamda ayniy almashtirishlarni bajarib, amalda qoʻllay oladi;

sodda ketma-ketliklar (jumladan, arifmetik va geometrik progressiyalar) va funksiyalarni taniy oladi hamda tahlil qila oladi;

tekislikda figuralarning xossalari, geometrik almashtirishlar, vektor va koordinatalar usullaridan foydalanib masalalarni yecha oladi, sodda tasdiqlarni isbotlay oladi;

sodda fazoviy jismlarni va ularning tarkibiy qismlarini tasavvur qiladi, sharhlay oladi, sirtlarining yuzalari va hajmlarini tayyor formulalardan foydalanib hisoblay oladi;

sodda kombinatorik masalalarni yecha oladi;

amaliy vaziyatlarda hodisalarning roʻy berish-bermaslik imkoniyatlarini hisoblay oladi va baholay oladi.

A2+

sonlarning boʻlinish munosabatiga, Dirixle va matematik induksiya prinsiplariga, juft-toqlikka oid nostandart masalalarni yecha oladi;

ayniyatlarga, koʻphadlarga, tenglamalar va tengsizliklarga oid nostandart masalalarni yecha oladi;

uchburchaklar haqidagi klassik teoremalardan va murakkab boʻlmagan yassi figuralar xossalaridan foydalanib geometrik masalalarni yecha oladi;

graflarga, toʻplamlar, obyektlarning takrorsiz kombinatsiyalariga oid masalalarni yecha oladi;

sodda amaliy vaziyatlarda roʻy beradigan hodisalarning ehtimolliklarini topa oladi, roʻy berish-bermaslik imkoniyatlari boʻyicha taqqoslay oladi;

turli manbalardan maʼlumotlarni izlab topadi, dastlabki ishlov bera oladi.

kompleks sonlarni oʻz ichiga olgan sodda sonli ifodaning qiymatini hisoblay oladi;

formulalar boʻyicha aniq va taqribiy arifmetik hisob-kitoblarni va ayniy almashtirishlarni bajara oladi;

oʻrganilgan turlardagi tenglamalar va tengsizliklarni hamda ularning sistemalarini aniq va taqribiy yecha oladi;

turli usullarda berilgan funksiyalarning xossalarini aniqlay oladi, elementar funksiyalar grafiklarini tasvirlay oladi;

murakkab boʻlmagan vaziyatlarda differensial va integral hisob usullaridan foydalana oladi;

oʻrganilgan yassi va fazoviy figuralar xossalari, geometrik almashtirishlar, vektor va koordinatalar usullaridan foydalanib amaliy va oʻquv masalalarni yecha oladi, sodda geometrik tasdiqlarni isbotlay oladi;

sodda tasodifiy hodisalarning modellarini qura oladi va tahlil qila oladi;

mulohazalar va predikatlar hisobi, toʻplamlar nazariyasi, kombinatorikaga oid amaliy va oʻquv masalalarni yecha oladi.

B1+

sonlar nazariyasiga oid masalalarni yecha oladi;

nostandart tenglama va tengsizliklarni yecha oladi;

sodda funksional va differensial tenglamalarni yecha oladi;

oʻrganilgan yassi va fazoviy figuralar kombinatsiyalariga oid geometrik masalalarni yecha oladi;

kombinatorikaga oid nostandart masalalarni yecha oladi;

amaliy vaziyatlarda roʻy beradigan ayrim hodisalar va jarayonlarning modellarini qura oladi va tahlil qila oladi;

sodda amaliy vaziyatlarni graflar yordamida modellashtira oladi.

2. Kognitiv kompetensiya (shaxsning mustaqil ijodiy fikrlashi)

maʼlum matematik faktlar va sodda mantiqiy qonunlar asosida xulosa keltirib chiqara oladi, rost va yolgʻon tasdiqlarni farqlay oladi;

zarur hollarda sodda hisoblash vositalarini qoʻllay oladi;

oʻqituvchi bilan hamkorlikda masalaning yechimini topish rejasini tuza oladi, tuzilgan reja asosida ishlay oladi va oʻz faoliyatini toʻgʻrilay oladi;

matematikani oʻrganish jarayonida oʻzida ijobiy hissiyotlarni shakllantira oladi;

mustaqil ravishda oʻz bilimlarini mustahkamlay oladi.

A1+

oʻqituvchi bilan hamkorlikda oʻquv va amaliy holatlarda maqsadni ifodalay oladi;

oʻqituvchi bilan hamkorlikda nostandart va qiziqarli masalaning yechimini topish rejasini tuza oladi, tuzilgan reja asosida ishlay oladi va oʻz faoliyatini toʻgʻrilab oladi.

Masalalar yechishda, nazariy tasdiqlarni asoslashda isbotlashning sodda ketma-ketligini tuza oladi, mulohazalarning mantiqiy toʻgʻriligini baholay oladi;

oʻrganilgan matematik tushunchalar, faktlar, algoritmlar, maʼlumotlar manbalarini va zarur hollarda hisoblash vositalarini qoʻllay oladi;

oʻrganilayotgan matematik vaziyatda bilishning asosiy usullaridan (masalan, klassifikatsiya, analiz, sintez, analogiya, umumlashtirish) foydalana oladi;

masala yechimiga ijodiy yondasha oladi, yechimga yaqinlashish darajasini va olingan natijani baholay oladi hamda zarur hollarda oʻz faoliyatini toʻgʻrilay oladi;

mustaqil ravishda oʻz bilimlarini oshiradi, yangi gʻoyalarni yaratadi va qabul qila oladi.

A2+

nostandart matematik holatlarda klassifikatsiya, analiz, sintez, analogiya, umumlashtirish, deduksiya va induksiya usullaridan foydalana oladi;

qabul qilingan mezonlarga asosan oʻz faoliyati samarasiga baho bera oladi.

murakkab boʻlmagan hodisa va jarayonlarni matematik modellashtira oladi;

oʻrganilgan matematik tushunchalar, faktlar va algoritmlarni oʻquv va amaliy masala yechishda qoʻllay oladi;

standart vaziyatlarda klassifikatsiya, analiz, sintez, analogiya, umumlashtirish, deduksiya va induksiya usullari yordamida strategik, refleksiv va evristik tafakkur yurita oladi.

B1+

nostandart vaziyatlarda klassifikatsiya, analiz, sintez, analogiya, umumlashtirish, deduksiya va induksiya usullari yordamida strategik, refleksiv va evristik tafakkur yurita oladi.

9-§. Informatika va axborot texnologiyalari fani

Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalarida informatika va axborot texnologiyalari oʻquv fanini oʻrganish bosqichlari

Taʼlim bosqichi	Bitiruvchilar	Standart darajasi	Daraja nomlanishi
Umumiy oʻrta taʼlim	Umumiy oʻrta taʼlim maktablarining 5-sinf bitiruvchilari	A1	Informatika va axborot texnologiyalari fanini oʻrganishning boshlangʻich darajasi
	Umumiy oʻrta taʼlim maktablarining informatika va axborot texnologiyalari fani chuqur oʻrganiladigan sinflar va ixtisoslashtirilgan maktablarning 5-sinf bitiruvchilari	A1+	Informatika va axborot texnologiyalari fanini oʻrganishning kuchaytirilgan boshlangʻich darajasi
	Umumiy oʻrta taʼlim maktablarining 9-sinf bitiruvchilari	A2	Informatika va axborot texnologiya fanini oʻrganishning tayanch darajasi
	Umumiy oʻrta taʼlim maktablarining informatika va axborot texnologiyalari fani chuqur oʻrganiladigan sinflar va ixtisoslashtirilgan maktablarning 9-sinf bitiruvchilari	A2+	Informatika va axborot texnologiya fanini oʻrganishning kuchaytirilgan tayanch darajasi
Oʻrta maxsus va kasb-hunar taʼlimi	Akademik litsey va kasb-hunar kollejlari bitiruvchilari	B1	Informatika va axborot texnologiya fanini oʻrganishning umumiy darajasi
Oʻrta maxsus va kasb-hunar taʼlimi	Informatika va axborot texnologiyalarga ixtisoslashtirilgan akademik litseylar, kasbhunar kollejlari bitiruvchilari	B1+	Informatika va axborot texnologiya fanini kuchaytirilgan umumiy darajasi

Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalarida informatika va axborot texnologiyalari oʻquv fanini oʻqitishning maqsad va vazifalari

Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalarida informatika va axborot texnologiyalari oʻquv fanini oʻqitishning asosiy maqsadi — oʻsib kelayotgan avlodni zamonaviy axborot texnologiya vositalari bilan ishlash malakalari, mustaqil, mantiqiy va algoritmik fikrlash qobiliyatini rivojlantirishdan iborat va olgan bilimlarini hayotda tatbiq etishga oʻrgatishdan iborat.

Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalarida informatika va axborot texnologiyalari taʼlimining asosiy vazifalari:

oʻquvchilarga axborot-kommunikatsiya texnologiyalari va ularni amaliyotda qoʻllash haqida bilimlar berish;

kompyuterda masalalar yechish texnologiyalari va asosiy bosqichlarini ketma-ketlikda toʻgʻri bajara olish;

algoritmik tuzilmalarni, algoritmlash va dasturlash asoslari haqida bilim berish;

kompyuterning dasturiy taʼminoti va ularning imkoniyatlarini ajrata bilish hamda amaliyotda qulay olishga oʻrgatish;

oʻquvchilarni aqliy rivojlantirish, ularning ilmiy dunyoqarashini kengaytirish, mantiqiy fikrlash qobiliyatini shakllantirish;

axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish madaniyatini oʻrgatib borish orqali ularda umuminsoniy qadriyatlarga rioya etishni rivojlantirishga qaratilgan va taʼlimtarbiya olishning keyingi bosqichlarida davom ettirishlari uchun zarur boʻlgan tayanch kompetensiyalarni shakllantirish.

Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlim muassasalari bitiruvchilariga qoʻyiladigan malaka talablari

1. Axborotlarni izlash va elektron vositalarda yigʻish kompetensiyasi

Informatika fani va uning rivojlanish tarixini biladi;

kompyuterni toʻgʻri ishga tushiradi va oʻchira oladi;

kompyuterda ishlashda xavfsizlik qoidalari va gigiyena talablariga rioya etadi;

kompyuterning asosiy qurilmalari va ularning vazifalarini biladi, ulardan foydalana oladi;

axborot manbalaridan turli koʻrinishdagi axborotlarni izlab topadi va yigʻa oladi;

operatsion tizimning elementlaridan foydalana oladi. Sodda grafik muharriri va uning imkoniyatlarini biladi;

izlab topilgan grafik axborotlarni saqlaydi va foydalana oladi;

matn muharriri va protsessori farqini, ularning imkoniyatlarini biladi, izlab topilgan matnli axborotlarni saqlaydi va foydalana oladi;

matn protsessorining belgi, soʻz, satr, xatboshi, matn, blok, sahifa tartib raqami kabi tushunchalarini biladi, amalda qoʻllay oladi.

A1+

Axborotlarni kodlashga doir sodda misollar keltira oladi, amaliy mashqlarni bajara oladi;

kompyuterning asosiy va qoʻshimcha qurilmalari hamda ularning vazifalarini biladi, ulardan foydalana oladi;

matn protsessorining sahifada ustunlar, gipermurojaat, kolontitul, ekranni suratga olish kabi imkoniyatlarini amalda qoʻllay oladi.

Axborotlar ustida bajariladigan amallarga oid vazifalarni bajara oladi;

axborotga oid oʻlchov birliklarini biladi;

kompyuter texnikasi va vositalarining rivojlanish tarixi, taraqqiyot davrlari va avlodlarini biladi;

axborot texnologiyalarining ichki va tashqi omillari, multimedia texnologiyalari haqida bilimga ega boʻladi;

elektron manbalaridan turli koʻrinishdagi axborotlarni izlab topadi va kompyuterda yigʻa oladi;

Internetda ishlashni taʼminlovchi dasturlar va ularning imkoniyatlarini biladi;

taqdimot tayyorlash va loyihalashni biladi;

elektron pochta va axborotlarni himoya qilish imkoniyatlaridan foydalana oladi;

kompyuterlarning arifmetik va mantiqiy asoslarini biladi va ularga oid sodda amaliy masalalarni yecha oladi;

turli sanoq tizimlarida sodda amaliy masalalar yecha oladi;

elektron jadvallarda turli axborotlarni saqlay oladi.

A2+

Axborotlarni kodlash va dekodlashga oid amallarni bajara oladi;

axborot oʻlchov birliklariga oid masalalarni hal eta oladi;

kompyuterlarning arifmetik va mantiqiy asoslariga oid amaliy masalalarni hal eta oladi;

turli sanoq tizimlarida amaliy masalalar yecha oladi.

Axborot resurslaridan maqsadli izlash va saralash vazifalarini bajara oladi;

axborotlarni arxivlash dasturlari imkoniyatlarini biladi, amaliyotda qoʻllay oladi;

axborotlashgan jamiyat, axborot sistemalari haqida tasavvurga ega boʻladi;

multimedia tizimlari haqida bilimga ega boʻladi, amaliyotda qoʻllay oladi;

grafik obyektlar va ularni kompyuterda tasvirlash usullari, kompyuter grafikasi va uning turlari haqida bilimga ega boʻladi;

tasvirlarni grafik uskunalar yordamida toʻplashni biladi, amaliyotda qoʻllay oladi;

maʼlumotlar omborini yaratish va boshqarishda qoʻllaniladigan dasturlar haqida bilimga ega boʻladi;

kasbiy sohalarda qoʻllaniladigan amaliy dasturlar haqida bilimga ega boʻladi.

V1+

Axborotga oid modellar, texnik vositalar va axborot resurslari haqida misollar keltira oladi;

zamonaviy dasturlash tillari va ularning tasnifini biladi;

oʻzining sohasiga yoʻnaltirilgan amaliy dasturlar imkoniyatlari haqida bilimga ega boʻladi va ulardan foydalana oladi.

2. Axborotlarni elektron vositalarda qayta ishlash va saqlash kompetensiyasi

Sodda grafik muharrirda sodda chizma va rasmlar hosil qila oladi;

grafik muharrir imkoniyatlaridan foydalanib amallar bajara oladi;

matn protsessorida shrift, xatboshi va sahifa formatlaridan foydalana oladi;

matn koʻrinishidagi axborotlarni matn muharriri va protsessoriga kiritishni, tahrir qilishni va saqlashni bajara oladi;

matn protsessorida hujjatga rasmlar, chizmalar, jadvallar, formulalar joylashtira oladi va formatlay oladi;

matn protsessori yordamida ijodiy ishlar va sodda hujjatlarni tayyorlay oladi.

A1+

Sodda grafik muharriri yordamida murakkab boʻlmagan rasm va tasvirlar chiza oladi, ular ustida grafik muharrir imkoniyatlaridan foydalanib amallar bajara oladi;

matn protsessorida sahifaga ustunlar, gipermurojaat, diagramma, kolontitul, yozuv, ekran suratini joylashtira oladi, ularni tahrir qilish va formatlash imkoniyatlarini qoʻllay oladi.

Operatsion tizim yoki maxsus dasturlar yordamida fayllarni arxivlay oladi;

taqdimot slaydlarini hosil qiladi, ularga multimedia elementlarini tatbiq eta oladi;

elektron jadvallarda elektron jadval imkoniyatlaridan foydalanib hujjatlar hosil qila oladi;

elektron jadval elementlari ustida formatlash amallarini bajara oladi;

elektron jadvallarda maʼlumotlar ombori va diagrammalar hosil qilib, turli amallarni bajara oladi;

elektron jadvallar funksiyalaridan foydalanib sodda hisoblashlarni bajara oladi;

axborot hajmi, uzatish tezligi bilan bogʻliq masalalarni, axborotlarni qayta ishlashni mustaqil bajara oladi;

kompyuterda masalalar yechish bosqichlariga oid sodda amaliy masalalarni hal eta oladi;

turli masalalarni yechishga oid algoritmlar tuza oladi;

dasturlash tillaridan birida masalalarni yechishga doir sodda dasturlar tuza oladi;

media-savodxonlik bilimiga ega boʻladi;

elektron pochta, Internet va boshqa resurslardan olingan axborotlarni tahrir qila oladi;

Web-sahifa koʻrinishida sodda axborot resurslarini tayyorlay oladi.

A2+

Elektron jadval funksiyalaridan foydalanib matematik, fizik va iqtisodiy yoʻnalishlarda hisoblashni va mantiqiy masalalarni hal eta oladi;

tarkibiy Web-sahifa koʻrinishida axborot resurslarini tayyorlay oladi;

dasturlash texnologiyasi imkoniyatlaridan foydalanib sodda dasturiy taʼminot hosil qila oladi.

Kompyuterlarning arifmetik va mantiqiy asoslariga oid amaliy masalalarni hal eta oladi;

turli mavzularda multimedia imkoniyatlari qoʻllab, taqdimotlarni mustaqil ravishda tayyorlay oladi;

rastrli grafik muharrir yordamida rasm va fotosuratlarni qayta ishlay oladi;

turli koʻrinishdagi axborotlarni mos dasturiy taʼminot yordamida tasvirlash, saqlash, qayta ishlash vazifalarini mustaqil hal eta oladi;

ommaviy, taʼlimiy axborot resurslaridan foydalana oladi, ularni kerakli koʻrinishga keltirish uchun qayta ishlashga oid amallarni bajara oladi;

kompyuter viruslari va axborot xavfsizligi muammolarini hal eta oladi;

web-sayt koʻrinishidagi axborotlarni qayta ishlay oladi;

maxsus amaliy dasturlar yordamida maʼlumotlar ombori va soʻrovlar hosil qila oladi va hisobotlar tayyorlay oladi;

turli masalalarni yechishga oid algoritmlar tuza oladi;

obyektga yoʻnaltirilgan dasturlash tillaridan birida masalalarni yechishga doir dasturlar tuza oladi.

V1+

Rastrli va vektorli grafik muharrir yordamida tasvirlarni qayta ishlay oladi;

maxsus amaliy dasturlar yordamida maʼlumotlar ombori, soʻrovlar va shakllar hosil qila oladi, hisobotlar va sodda makroslar tayyorlay oladi;

amaliy dasturiy taʼminot va dasturlash tili imkoniyatlaridan foydalanib multimediali resurs tayyorlay oladi.

3. Axborotlarni elektron vositalar orqali uzatish kompetensiyasi

Axborot tashuvchi vositalar yordamida axborotlarni uzatish imkoniyatlaridan foydalana oladi.

A1+

Maxsus dastur yoki usul yordamida lokal tarmoq orqali turli shaklda saqlangan axborotlarni uzata oladi.

Axborot oʻlchov birliklari va uzatish tezligi imkoniyatlarini hisobga olgan holda uzatiladigan va olinadigan axborotlar hajmini hisoblay oladi;

elektron pochta orqali axborot uzata oladi va qabul qila oladi;

axborot uzatish va qabul qilishda odob-axloq meʼyorlari, axborot xavfsizligi, media-savodxonlik talablariga rioya qiladi.

A2+

Axborot oʻlchov birliklari va uzatish tezligi imkoniyatlarini hisobga olgan holda uzatiladigan va olinadigan axborotlar hajmini kichraytirish imkoniyatlaridan foydalana oladi.

Axborotni uzatishning eng samarali usullarini amalda qoʻllay oladi;

axborot uzatishda Internet va uning xizmatlaridan samarali foydalana oladi;

axborot xavfsizligini taʼminlaydigan usullardan foydalanib axborot uzata oladi;

matn va jadval protsessorlari, taqdimot dasturlari yordamida hujjatlarni pochta orqali uzata oladi.

V1+

Axborot almashishning dasturiy taʼminotini sozlash asosida elektron tarmoqlar imkoniyatlaridan foydalana oladi;

matn va jadval protsessorlari, taqdimot dasturlari yordamida hujjatlarni axborot resursi sifatida saytga joylashtira oladi.

10-§. Fizika, Astranomiya fani

Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalarida Fizika. Astronomiya oʻquv fanini oʻrganish bosqichlari

Taʼlim bosqichi	Bitiruvchilar	Standart darajasi	Daraja nomlanishi
Umumiy oʻrta taʼlim	Umumiy oʻrta taʼlim maktablarining 6-sinf oʻquvchilari	A1	Fizika fanini oʻrganishning boshlangʻich darajasi
	Fizika oʻquv fani chuqur oʻqitiladigan sinflar va ixtisoslashtirilgan umumiy oʻrta taʼlim maktablarining 6-sinf oʻquvchilari	A1+	Fizika fanini oʻrganishning kuchaytirilgan boshlangʻich darajasi
	Umumiy oʻrta taʼlim maktablarining 9-sinf bitiruvchilari	A2	Fizika fanini oʻrganishning tayanch darajasi
	Fizika oʻquv fani chuqur oʻqitiladigan sinflar va ixtisoslashtirilgan umumiy oʻrta taʼlim maktablarining 9-sinf bitiruvchilari	A2+	Fizika fanini oʻrganishning kuchaytirilgan tayanch darajasi
Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi	Fizika, astronomiya oʻquv fanlariga chuqurlashtirilmagan oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalari bitiruvchilari	V1	Fizika, astronomiya fanlarini oʻrganishning umumiy darajasi
Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi	Fizika, astronomiya oʻquv fanlariga chuqurlashtirilgan oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalari bitiruvchilari	V1+	Fizika, astronomiya fanlarini oʻrganishning kuchaytirilgan umumiy darajasi

Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus kasb-hunar taʼlimi muassasalarida fizika, astronomiya oʻquv fanini oʻqitishning maqsad va vazifalari

Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus kasb-hunar taʼlimi muassasalarida fizika, astronomiya fanini oʻqitishning asosiy maqsadi:

fizika taʼlimining fan-texnika taraqqiyotida, ishlab chiqarish sohalari va hayotda tutgan oʻrni haqida mantiqiy fikrlay olish qobiliyati, aqliy rivojlanishi, oʻzini oʻzi anglash salohiyatini tarkib toptirish, ularda milliy, umuminsoniy qadriyatlarni shakllantirish hamda ijtimoiy hayoti va taʼlim olishni davom ettirishlari uchun zarur boʻlgan bilimlarni egallashi, ulardan kundalik hayotlarida foydalanishga oʻrgatish;

oʻquvchilarda tayanch va fizika faniga oid umumiy kompetensiyalarni shakllantirish;

oʻquvchilarning olamning fizik manzarasiga oid dunyoqarashini kengaytirish bilan amaliy faoliyatlarini bogʻlagan holda fizik bilimlarni hayotga tatbiq eta olish salohiyatini shakllantirish va rivojlantirishdan iborat.

Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus kasb-hunar taʼlimi muassasalarida fizika, astronomiya fanini oʻqitishning vazifalari:

oʻquvchilarda atrof olamni oʻrganishga ishonch tuygʻularni hosil qilish,

tabiatdagi jarayon va hodisalarni kuzatish, tahlil qilish, fizik hodisalarni oʻrganishda asboblardan toʻgʻri foydalana olish, fizik tushuncha va kattaliklarni matematik formulalar bilan ifodalay olish, fan sohasida erishilayotgan yutuqlar, ularning amaliyotdagi tatbiqi orqali oʻquvchilarning ilmiy dunyoqarashlarini rivojlantirish, kelajakda insoniyatni fan va texnologiyalar yutuqlaridan toʻgʻri foydalanishda fan va texnika ijodkorlariga hurmat bilan qarash, maʼnaviy va madaniy merosini avaylab asrash umumbashariy madaniyat elementlarini tarbiyalashdan iborat.

Fizika, astronomiya fani boʻyicha umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlim muassasalari bitiruvchilariga qoʻyiladigan malaka talablari

1. Fizik jarayon va hodisalarni kuzatish, tushunish va tushuntirish kompetensiyasi

Fizik jarayon va hodisalarni kuzata oladi, ularning mohiyati haqidagi dastlabki tushunchalarni biladi va bayon qila oladi;

mexanik, issiqlik, elektr, yorugʻlik, tovush hodisalari va oddiy mexanizmlarga oid dastlabki tushunchalar, atamalar, fizik kattaliklar va ularning birliklari, qonuniyatlarni, bogʻlanish formulalarini biladi va ulardan masalalar yechishda foydalana oladi.

A1+

Fizik jarayon va hodisalarni ongli ravishda kuzata oladi, ularning mohiyatini tushuntirib bera oladi;

fizik hodisalarga oid tushunchalar, atamalar, fizik kattaliklar va ularning birliklarini, qonuniyatlarni, bogʻlanish formulalarini biladi, amaliyotda qoʻllay oladi va ulardan kundalik turmushda foydalana oladi.

Kuzatish natijalarini umumlashtirishda va bayon qilishda tegishli fizik kattaliklardan foydalana oladi hamda ularning oʻzaro bogʻliqligini matematik ifodalar koʻrinishida yozadi va tushuntirib bera oladi;

mexanika, molekulyar fizika va termodinamika asoslari, elektr, optika, atom va yadro fizikasi asoslariga oid tushunchalar, atamalar, fizik kattaliklar va ularning birliklari, qonuniyatlari, bogʻlanish formulalarini biladi va amaliyotda foydalana oladi va ulardan kundalik turmushda foydalana oladi.

A2+

Kuzatish natijalarini umumlashtirib, ularning oʻzaro bogʻliqligini matematik ifodalar koʻrinishida yoza oladi va xulosa chiqara oladi;

fizik qonuniyatlar va ularning bogʻlanish formulalari asosida amaliy tusdagi va muammoli masalalarni yecha oladi.

Fizik va astronomik kattaliklarning Xalqaro birliklar sistemasi (SI)ni, matematik ifodalarini mantiqiy bogʻliq holda tushunadi va tushuntira oladi;

mexanika, molekulyar fizika va termodinamika asoslari, elektrodinamika, tebranishlar va toʻlqinlar, optika, atom va yadro fizikasi asoslariga oid kengaytirilgan asosiy tushunchalar, atamalar, fizik kattaliklar va ularning birliklari, qonuniyatlar, bogʻlanish formulalarni biladi va ularni amaliyotda qoʻllay oladi.

Astronomik obyektlarning koʻrinma harakatlarini kuzata oladi, olgan bilimlarini tushuntira oladi;

olam tuzilishining geliotsentrik tizimi boʻyicha Quyosh tizimining tuzilishini bayon qila oladi;

osmon jismlarini oʻrganish orqali kashf etilgan qonuniyatlarni hamda ularning ahamiyatini tushunadi va tushuntirib bera oladi.

B1+

Fizik va astronomik kattaliklarning Xalqaro birliklar tizimi (SI)ni, matematik ifodalarini mantiqiy bogʻliq holda tushunadi va tushuntira oladi. Olingan nazariy va amaliy bilimlardan fan, texnika va kundalik turmushda foydalana oladi. Fizik qonun, qoida va qonuniyatlarning matematik ifodasini bir shakldan ikkinchi shaklga oʻtkaza oladi va tushuntirib bera oladi.

Fizika boʻlimlariga oid kengaytirilgan asosiy tushunchalar, atamalar, fizik kattaliklar va ularning birliklari, qonuniyatlarini taʼlim yoʻnalishlari (klassifikatsiyasi) boʻyicha amaliyotda qoʻllay oladi.

Astronomik obyektlarning koʻrinma harakatlarini kuzatadi, tahlil qiladi va olgan bilimlarini tushuntira oladi;

olam tuzilishining geliotsentrik tizimi boʻyicha Quyosh tizimining tuzilishini bayon qila oladi;

osmon jismlari, ularning koʻrinma harakatini oʻrganish orqali kashf etilgan qonuniyatlarni hamda ularning ahamiyatini tushunadi va tushuntirib bera oladi. Tegishli qonunlarga doir masalalarni yecha oladi.

2. Tajribalar oʻtkazish, fizik kattaliklarni oʻlchash va xulosalar chiqarish kompetensiyasi

Amaliy topshiriqlarni bajaradi, tegishli fizik kattaliklarni oʻlchaydi, natijalarini jadval koʻrinishda yozadi va xulosalar chiqara oladi;

fizik tushuncha va kattaliklar birliklarini biladi va mazkur kattalikni boshqa kattaliklar bilan formulalar orqali bogʻlay oladi.

A1+

Tajriba oʻtkaza oladi, tegishli fizik kattaliklarni oʻlchaydi, natijalarini umumlashtiradi, xulosalar chiqara oladi;

fizik kattaliklarni bir xil tizimga keltirishni biladi, kattaliklarni formulalar orqali bogʻlaydi hamda tushuntirib bera oladi.

Laboratoriya tajribalarini oʻtkazadi, natijalarini jadval va grafik koʻrinishda tasvirlaydi, xulosalar chiqara oladi;

fizik kattaliklarni bir xil tizimga keltirishni biladi;

fizik kattaliklarni oʻlchashdagi xatoliklarni hisoblay oladi.

A2+

Bevosita aniqlanadigan kattaliklarni fizik asboblar vositasida oʻlchay oladi va bilvosita aniqlanadigan fizik kattaliklarni va ularni oʻlchashdagi xatoliklarni hisoblay oladi.

Mustaqil ravishda tajriba oʻtkaza oladi va olingan natijalarni solishtiradi, natijalarini jadval va grafik koʻrinishda tasvirlay oladi, tegishli xulosalar chiqara oladi;

fizik kattaliklarni aniqlash usullarini biladi.

Oyni kuzatish orqali uning sirt obyektlari (togʻlar, dengizlar va kraterlar) haqida bilimlarga ega boʻladi;

planetalarning koinot apparatlari yordamida olingan suratlari orqali ularning sirt obyektlari haqida xulosalar bera oladi.

Nazariy bilimlar asosida osmon jismlarigacha boʻlgan masofa, ularning oʻlchami va massasini hisoblashga doir masalalar yecha oladi.

B1+

Mustaqil ravishda tajriba qurilmalarini yigʻadi, tajriba oʻtkaza oladi va olingan natijalarni solishtira oladi, tahlil qila oladi;

natijalarni jadval va grafik koʻrinishda tasvirlay oladi va tegishli xulosalar chiqara oladi;

fizik kattaliklarni aniqlash usullarini biladi.

Fizik kattaliklarning bevosita oʻlchangan va bilvosita hisoblab topilgan qiymatlarini solishtira oladi, oʻlchash va hisoblash xatoliklarini aniqlay oladi;

fizik kattaliklarni oʻlchovchi asboblarning ishlash prinsipini biladi;

tadqiqotchilik xususiyatlarini namoyon qila oladi.

Osmon jismlarini kuzatish orqali ularning sirt obyektlari haqida bilimlarga ega boʻladi;

Osmon jismlarining koinot apparatlari yordamida olingan suratlari orqali ularning sirt obyektlari haqida xulosalar bera oladi.

3.Fizik bilimlar va asboblardan amaliyotda foydalana olish kompetensiyasi

Fizik tushunchalar, qoidalar, qonunlar va formulalardan foydalanib sodda masalalarni yecha oladi;

oʻlchov asboblari va jihozlardan (sekundomer, shtangensirkul, tarozi, menzurka, dinamometr, termometr, barometr, manometr va shu kabilardan) foydalana oladi, fizik asboblar bilan ishlash jarayonida texnika xavfsizligi qoidalariga rioya qiladi.

A1+

Fizik hodisalarga doir masalalarni yecha oladi;

fizik oʻlchov asboblaridan amaliyotda va kundalik turmushda foydalana oladi.

Fizik qonunlar va formulalardan foydalanib amaliy va sifatga doir masalalar yecha oladi;

oʻlchov asboblari va jihozlardan (psixrometr, elektrometr, ampermetr, voltmetr, ommetr, mikrofon, lupa, koʻzoynak va shu kabilardan) foydalana oladi, fizik asboblar bilan ishlash jarayonida texnika xavfsizlik qoidalariga rioya qiladi.

A2+

Fizik qonuniyatlardan, oʻlchov asboblari va jihozlardan amaliyotda, texnika hamda hayotiy faoliyatda foydalana oladi;

fizika asboblarining oʻlchash xatoligini baholay oladi.

Fizika fanining nazariy asoslarini kundalik turmush va kasbiy sohalarga tatbiq eta oladi;

Fanga oid oddiy darajadagi masalalarni yecha oladi.

oʻlchov asboblari, jihozlari va oʻquv vositalaridan (elektron tarozi, aneroid-barometr, lyuksmetr, Geyger hisoblagichi, tribometr, kalorimetr, Uitson koʻprigi, tovush generatori, Tomson gʻaltagi, spektroskop, difraksion panjara, lazer qurilmasi, yorugʻlik manbalari, fotodiod, fotorele, fotorezistorlar, kompyuter, videoproyektor va shu kabilardan) foydalana oladi, asboblarning oʻlchash xatoligini baholay oladi, fizik asboblar bilan ishlash jarayonida texnika xavfsizligi qoidalariga rioya qiladi.

Astronomik kuzatish asboblari (teleskop, durbin) tuzilishini biladi va ulardan foydalana oladi;

katta va kichik ayiq yulduzlariga tayanib olam qutbini topa oladi;

olam qutbiga koʻra ufqning tomonlarini aniqlay oladi;

joyning geografik kengligini bilgan holda osmon jismlarining balandligini aniqlay oladi.

B1+

Fizika fanining nazariy asoslarini kundalik turmush va kasbiy sohalariga tatbiq eta oladi;

Fanga oid oʻrtacha darajadagi masalalarni yecha oladi.

oʻlchov asboblari, jihozlari va oʻquv vositalaridan (elektron tarozi, aneroid-barometr, lyuksmetr, Geyger hisoblagichi, tribometr, kalorimetr, Uitson koʻprigi, tovush generatori, Tomson gʻaltagi, spektroskop, difraksion panjara, lazer qurilmasi, yorugʻlik manbalari, fotodiod, fotorele, fotorezistorlar, kompyuter, videoproyektor va shu kabilardan) foydalana oladi, asboblarning oʻlchash chegarasi va xatoligini baholay oladi, fizik jihozlarning ishlash prinsipini tushuntirib bera oladi, fizika asboblari bilan ishlash jarayonida texnika xavfsizligi qoidalariga rioya qiladi.

Astronomik kuzatish asboblari (teleskop, durbin) tuzilishini, ishlash prinsipini biladi va ulardan foydalana oladi;

Osmon jismlari joylashuviga koʻra olam qutbini topa oladi;

olam qutbiga koʻra ufqning tomonlarini aniqlay oladi;

joyning geografik kengligini bilgan holda osmon jismlarining balandligini aniqlay oladi.

11-§. Kimyo fani

Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalarida kimyo oʻquv fanini oʻrganish bosqichlari

Taʼlim bosqichi	Bitiruvchilar	Standart darajasi	Daraja nomlanishi
Umumiy oʻrta taʼlim	Umumiy oʻrta taʼlim maktablarining 7-sinf bitiruvchilari	A1	Kimyo fanini oʻrganishning boshlangʻich darajasi
	Kimyo oʻquv fani chuqur oʻrganiladigan ixtisoslashtirilgan umumiy oʻrta taʼlim maktablarining 7-sinf bitiruvchilari	A1+	Kimyo fanini oʻrganishning kuchaytirilgan boshlangʻich darajasi
	Umumiy oʻrta taʼlim maktablarining 9-sinf bitiruvchilari	A2	Kimyo fanini oʻrganishning tayanch darajasi
	Kimyo oʻquv fani chuqur oʻrganiladigan ixtisoslashtirilgan umumiy oʻrta taʼlim maktablarining bitiruvchilari	A2+	Kimyo fanini oʻrganishning kuchaytirilgan tayanch darajasi
Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi	Kimyo fani chuqurlashtirilmagan oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalari bitiruvchilari	V1	Kimyo fanini oʻrganishning umumiy darajasi
Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi	Kimyo fani chuqurlashtirilgan oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalari bitiruvchilari	V1+	Kimyo fanini oʻrganishning kuchaytirilgan umumiy darajasi

Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalarida kimyo oʻquv fanini oʻqitishning maqsad va vazifalari

Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalarida kimyo fanini oʻqitishning asosiy maqsadi:

oʻquvchilarni boshqa fanlardan olgan bilimlariga va hayotiy tajribalariga tayangan holda kimyo oʻquv fanining eng muhim kimyoviy tushunchalari hamda kimyo oʻquv xonasida ishlash xavfsizligi bilan tanishtirish;

oʻquvchilarda tayanch va kimyo oʻquv faniga oid umumiy kompetensiyalarni shakllantirish;

tabiatda sodir boʻladigan kimyoviy oʻzgarishlarning maʼlum qonuniyatlar asosida sodir boʻlishini, kimyoviy elementlar, moddalarning xossalari, tuzilishi, tarkibi, anorganik va organik moddalardan kundalik turmushda foydalana olish hamda ijtimoiy hayoti va taʼlim olishni davom ettirishlari uchun zarur boʻlgan bilimlarni egallashi, ulardan kundalik hayotlarida foydalanishga oʻrgatishdan iborat.

Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalarida kimyo fanini oʻqitishning asosiy vazifalari:

taʼlim-tarbiya jarayonida kimyo fani mazmunining hozirgi ijtimoiy hayot va fan-texnika taraqqiyoti bilan bogʻlash, buyuk allomalar va kimyogar olimlarning kimyo fani rivojiga qoʻshgan hissalari bilan tanishtirish;

tabiatdagi kimyoviy jarayonlar, hodisalarni kuzatish, tahlil qilish, anorganik moddalarning xossalari, olinish usullari, ularga oid masalalarni yechish, tajribalar oʻtkazish, eng muhim anorganik va organik moddalarning ahamiyati, kimyoviy ishlab chiqarishning ekologiyaga taʼsiri haqidagi bilim, koʻnikma va malakalarni oʻz shaxsiy, kasbiy va ijtimoiy faoliyatida amaliy qoʻllay olish kompetensiyalarini shakllantirishga yoʻnaltirish.

Kimyo fani boʻyicha umumiy oʻrta taʼlim va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalari bitiruvchilariga qoʻyiladigan malaka talablari

1. Kimyoviy jarayon, hodisalarni kuzatish, tushunish va tushuntirish kompetensiyasi

Kundalik turmushda sodir boʻladigan jarayonlarni kuzatish orqali kimyoviy jarayonlar, hodisalar haqidagi dastlabki tushunchalarni biladi va bayon qila oladi;

modda, uning tuzilishi, tarkibi va ayrim xossalarini biladi;

kimyoviy element, valentlik, formula, reaksiya turlarini tuza biladi va tushuntira oladi;

kimyoviy qonuniyatlar, atom-molekulyar taʼlimot haqidagi dastlabki bilimlarni tushuntira oladi;

eng muhim anorganik birikmalarning tarkibi, olinishi, xossalari, qoʻllanilishini biladi va ularni tushuntira oladi;

uy-roʻzgʻorda ishlatiladigan kimyoviy moddalar bilan ishlash qoidalarini biladi va unga amal qiladi.

A1+

Turli moddalar hajmi, massasi, formulasini topishni, mavzu doirasida tajribalar bajarishni, masalalar yechishni biladi.

Kimyoviy elementlar davriy qonuni va davriy jadval, kimyoviy bogʻlanish turlari, oksidlanish-qaytarilish reaksiyalari, dissotsiyalanish va ion almashinish reaksiyalarini biladi va tushuntira oladi;

metall, metallmaslarning ayrim vakillarining xossalari, olinishi va qoʻllanilishini biladi va ularni tushuntira oladi;

organik birikmalar haqida umumiy tushunchalarga ega, ularning ahamiyati, ishlatilish sohalari haqida biladi va tushuntira oladi;

nazariy bilimlar asosida masalalarni yecha oladi va tegishli laboratoriya tajribalarini bajara oladi;

buyuk allomalar hamda jahon kimyogar olimlarining kimyo sohasi rivojiga qoʻshgan hissalari haqida biladi va tushuntira oladi.

A2+

Anorganik moddalar orasidagi bogʻlanish, reaksiyaning oxirigacha borish shartlarini biladi va tushuntira oladi.

Umumiy kimyo, organik kimyo kurslari asosiy qonuniyatlari, nazariyalari va organik birikmalarning muhim sinflari, ularning tuzilishi, xossalari, olinishi, biologik ahamiyatiga oid bilimlarni biladi, tushunadi va tushuntira oladi;

organik bilimlarni kundalik turmushda ishlatish sohalari, oziq-ovqat mahsulotlari tarkibi haqida biladi va tushuntira oladi;

B1+

Kolloid va dagʻal dispers sistemalar, eritmalarning konsentratsiyalarga bogʻliqligi, oksidlanish-qaytarilish reaksiyalari (molekulalararo, ichki molekulyar, disproporsiya va sinproporsiya reaksiyalari), ularning tenglamalarini tenglashtirishni yarim reaksiyalar usuli va kimyoviy kinetika, reaksiya tezligi va unga taʼsir etuvchi omillarni biladi va tushuntira oladi;

elektroliz qonunlari, PN va PONni aniqlash, dissotsiyalanish asoslari, issiqlik effekti boʻyicha masalalar yecha oladi;

organik va anorganik moddalar, ular orasidagi farqni, ularning xossalari molekulyar tuzilishiga bogʻliqligini tushuntira oladi.

2. Element va formulalarni kimyoviy tilda ifodalash kompetensiyasi:

Kimyoviy element, birikmalar formulasini, nomini yozma va ogʻzaki ifodalay oladi;

kimyoviy jarayon va hodisalarni kimyoga tegishli terminlar asosida ifodalay oladi;

kimyoviy reaksiya turlari nomlari, ularga oid tenglamalarni yoza oladi.

A1+

Molyar massa, molyar hajm, Avogadro soni oʻrtasidagi bogʻliqlikni formulalar asosida tushuntiradi va yozma ifodalay oladi.

Kichik va katta davr elementlarini, kimyoviy bogʻlanish turlarini yozma va ogʻzaki ifodalay oladi;

kislota, ishqor, tuzlarning dissotsiyalanishini, ion almashinish tenglamalarini yoza oladi.

A2+

Atomda elektronlarning pogʻonachalar boʻyicha joylashishini va davriy qonunni tushuntira oladi;

modda kristall panjaralari va ularning bir-biridan farqini izohlay oladi.

Organik birikmalarning umumiy va oddiy vakilini tuzilish formulasi, gamologlari, izomerlarining travial, IYUPAK, ratsional nomlarini yozma va ogʻzaki ifodalay oladi;

organik birikmalarning fizik va kimyoviy xossalarini, ularning olinishiga oid reaksiyalar tenglamalarini yoza oladi;

moddalarni tozalash usullari, texnika va turmushda ishlatiladigan kimyoviy moddalar bilan ishlash qoidalarini, ulardan foydalanishda ekologik madaniyatni biladi va amaliyotda qoʻllay oladi.

B1+

Atomlarning tuzilishidagi, reaksiyalarning mexanizmiga koʻra farqlarini ifodalay oladi;

Organik birikmalar sinflarini formulalari orqali boshqa birikmalardan ajrata oladi, ularning kimyoviy xossalarini, laboratoriya sharoitida va sanoatda olish usullarini tushuntira oladi.

3. Kimyoviy tajribalar oʻtkazish va amaliyotda qoʻllash kompetensiyasi:

Kimyoviy moddalar, jihozlardan foydalana oladi;

Maktab laboratoriya jihozlari bilan ishlash xavfsizlik qoidalarini biladi va ularga amal qiladi.

A1+

Eritmalar bobi mavzulariga, kimyoviy elementlar va moddalarning ekvivalentini topishga doir masalalarni yecha oladi;

oʻrganilgan mavzular asosidagi laboratoriya tajribalarini bajara oladi;

eritmalardan kundalik turmushda hayotiy faoliyatda foydalana oladi;

Anorganik birikmalarning kimyoviy xossalariga oid sodda turdagi masalalarni yecha oladi;

Oʻzbekistonda olinadigan kimyoviy xom ashyolar va ular haqidagi maʼlumotlarga ega boʻladi va ishlab chiqarish jarayonlari, moddalardan foydalanishda ekologik madaniyatni biladi;

organik birikmalar namunalari toʻplami asosidagi turli organik mahsulotlar haqida tushunchaga ega;

kimyoviy qonuniyatlar asosida oʻrganilganlaridan kundalik turmushda, hayotiy faoliyatda foydalana oladi.

A2+

Eritma turlari va ularni tayyorlash tajribalarini amalda bajara oladi;

kimyoviy bogʻlanish va oksidlanish-qaytarilish reaksiyalari, element, birikmalarning xossalariga oid masalalarni yecha oladi.

Organik va umumiy kimyoga oid masalalarni yecha oladi, organik birikmalarning laboratoriya sharoitida tarkibini oʻrganish, ularni olish va xossalarini oʻrganishga oid amaliy va laboratoriya mashgʻulotlari tajribalarini bajara oladi;

kimyoviy ishlab chiqarish jarayonlari, mahalliy ekologik muammolarni tushuna oladi;

kimyo fanining nazariy asoslarini kundalik turmush va kasbi sohalarga tatbiq eta oladi.

B1+

tajribalarni bajarishga doir jihozlar jamlamasini mustaqil tayyorlay oladi;

amaliy, laboratoriya ishlaridagi sintez tajribalarni bajaradi, mustaqil xulosa va izohlar yoza oladi;

organik birikmalardagi kimyoviy bogʻlanishning elektron nazariyasi, alkanlarda almashinish reaksiyasining radikal mexanizmi, galogenlash reaksiyasining energetik balansi, nukleofil reaksiyalar mexanizmi, sikloalkanlar, alkenlar, alkadiyenlar, alkinlar, aromatik uglevodorodlar, uglevodlar, yuqori molekulali birikmalar mavzulari asosida turli murakkablikdagi masalalarni yecha oladi;

kimyoviy qonuniyatlar asosida olgan bilimlaridan hayotiy faoliyatda foydalana oladi.

12-§. Biologiya

Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalarida biologiya oʻquv fanini oʻrganish bosqichlari

Taʼlim bosqichi	Bitiruvchilar	Standart darajasi	Daraja nomlanishi
Umumiy oʻrta taʼlim	Umumiy oʻrta taʼlim maktablarining 5-sinf bitiruvchilari	A1	Biologiya fanini oʻrganishning boshlangʻich darajasi
	Umumiy oʻrta taʼlim maktablarining biologiya fani chuqur oʻrganiladigan sinflar va ixtisoslashtirilgan maktablarning 5-sinf bitiruvchilari	A1+	Biologiya fanini oʻrganishning kuchaytirilgan boshlangʻich darajasi
	Umumiy oʻrta taʼlim maktablarining 9-sinf bitiruvchilari	A2	Biologiya fanini oʻrganishning tayanch darajasi
	Umumiy oʻrta taʼlim maktablarining biologiya fani chuqur oʻrganiladigan sinflar va ixtisoslashtirilgan maktablarning 9-sinf bitiruvchilari	A2+	Biologiya fanini oʻrganishning kuchaytirilgan tayanch darajasi
Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi	Biologiya faniga chuqurlashtirilmagan oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalari bitiruvchilari	V1	Biologiya fanini oʻrganishning umumiy darajasi
Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi	Biologiya faniga chuqurlashtirilgan oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalari bitiruvchilari	V1+	Biologiya fanini oʻrganishning kuchaytirilgan umumiy darajasi

Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlim muassasalarida biologiya oʻquv fanini oʻqitishning maqsad va vazifalari

Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalarida biologiya oʻquv fanini oʻqitishning maqsadi: oʻquvchilarga tirik organizmlarning tuzilishi, koʻpayishi, kelib chiqishi, xilma-xilligi, oʻzaro munosabatlari, muhofazasi, tabiat va inson hayotidagi ahamiyati haqidagi bilimlarni berish, oʻquvchilarning ilmiy dunyoqarashini kengaytirish, mantiqiy va ijodiy fikrlashini shakllantirishdan iborat.

Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalarida biologiya oʻquv fanini oʻqitishning vazifalari:

asosiy biologik tushunchalar, nazariyalar va qonuniyatlar bilan tanishtirish;

tirik organizmlarning yashash muhitiga moslanishlarining vujudga kelishi mexanizmlari haqida maʼlumot berish;

organizmlarning individual va tarixiy rivojlanishining asosiy bosqichlari bilan tanishtirish;

oʻquvchilarni oʻzlarining va oʻzgalarning salomatliklarini saqlashga, sogʻlom turmush tarziga rioya qilishga yoʻnaltirish;

biologiya taʼlimi mazmunining hozirgi ijtimoiy hayot va fan-texnika yutuqlari bilan bogʻlanishini taʼminlash asosida oʻquvchilarni ongli ravishda kasb tanlashga yoʻnaltirish;

tabiat va uning barcha boyliklariga oqilona munosabatda boʻlish fazilatlarini yosh avlod ongiga singdirish;

biologik bilimlar zaminida mahalliy oʻsimlik va hayvon turlari, seleksiya yutuqlari, qadimda yashab ijod etgan buyuk allomalar va hozirgi olimlarning biologiyaga oid ishlari bilan tanishtirish orqali oʻquvchilarni milliy istiqlol va vatanparvarlik ruhida tarbiyalash, biologiyadan olgan bilimlarini hayotda qoʻllay olish kompetensiyalarini shakllantirishdan iborat.

Biologiya fani boʻyicha umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalari bitiruvchilariga qoʻyiladigan malaka talablari

1. Biologik obyektlarni tanish, ularda boradigan jarayonlarni tushunish va izohlash kompetensiyasi

Tabiiy obyektlarni taniydi (hujayra, oʻsimlik, hayvon, zamburugʻ va bakteriyalar, odam organizmi, tirik organizmlarning tuzilish darajalari), ularning tuzilishidagi oʻziga xosliklarni anglaydi, biologik jarayonlar modda va energiya almashinuvi, oziqlanish, nafas olish, ayirish, taʼsirlanish, oʻsish, rivojlanish, koʻpayish, hayotiy jarayonlarning boshqarilishi mohiyatini yorita oladi, qiyoslaydi, umumiy va farqli jihatlarini aniqlay oladi.

A1+

Tirik organizmlarning xilma-xilligini biladi, ularga xos belgilarni tasavvur qila oladi, organizmlarga xos belgilarni qiyoslay oladi, umumiy va farqli jihatlarini tushuntirib bera oladi.

Atamalar, xususiy va umumbiologik tushunchalar, biologik qonunlarning mazmun-mohiyatini biladi va tasniflay oladi, mavzular yuzasidan vujudga kelgan muammolarini anglay oladi, muammoni hal etish maqsadida gʻoyalarni ilgari sura oladi, oʻz fikrini bayon eta oladi va asoslaydi, tushunchalarni tahlil qila oladi, umumlashtirib, muammoni hal etish yuzasidan xulosalar chiqara oladi.

Biologik axborotlarning turli manbalari (darslik, oʻquv qoʻllanmasi, ilmiy-ommabop adabiyotlar, biologik lugʻatlar, ensiklopediyalar, elektron-axborot taʼlim resurslari va hokazolar) bilan ishlay oladi, kerakli maʼlumotlarni ajrata oladi, maʼlumotlarni tahlil qiladi va amalda qoʻllay oladi.

A2+

Genetika asoslaridan olgan nazariy bilimlarini amaliyotga qoʻllash yuzasidan masala va mashqlar yecha oladi va ularni amalda qoʻllay oladi.

Biologiya fanidagi kashfiyotlarning ahamiyati, tirik tabiatning qonuniyatlari, biologik xilma-xillik haqida, atamalar, xususiy va umumbiologik tushunchalar, qonunlar, nazariyalar, gipotezalarning mazmun-mohiyatini tushunadi, oʻz fikrini bayon eta oladi va asoslaydi, tushunchalarni tahlil qiladi, umumlashtiradi, xulosalar chiqara oladi.

Biologik obyekt, hodisa, jarayonlar (tur — asosiy sistematik birlik; tur mezonlari; evolyutsiyaning harakatlantiruvchi kuchlari: irsiy oʻzgaruvchanlik, yashash uchun kurash, tabiiy tanlanish; evolyutsiya natijalari: turlarning xilma-xilligi, organizmlarning turli muhit sharoitlariga moslanuvchanligi)ning oʻziga xos jihatlarini koʻrgazmali vositalar asosida taniydi, mohiyatini tushungan holda yozma, ogʻzaki tavsiflay oladi.

Tirik organizmlarning oʻzaro va tashqi muhit bilan munosabatlarini, organizmlarga ekologik omillarning taʼsirini, ekosistema va unda organizmlarning oʻzaro munosabatlari, oziq zanjiri, oziq toʻri, biosfera — global tizim; biosferada modda va energiyaning davriy aylanishini, biosferada insonning rolini, ekologik muammolarni, ekosistemalarda inson faoliyatining oqibatlarini tushunadi, mohiyatini yoritib bera oladi.

Axborotlarning turli manbalari (darslik, oʻquv qoʻllanmasi, ilmiy-ommabop adabiyotlar, biologik lugʻatlar, ensiklopediyalar, elektron-axborot taʼlim resurslari va hokazolar) bilan ishlay oladi, kerakli maʼlumotlarni ajrata oladi, maʼlumotlarni tahlil qiladi va amalda qoʻllay oladi.

V1+

Tirik tabiatning qonuniyatlari, biologik xilma-xillik, xususiy va umumbiologik tushunchalar, biologik qonuniyatlarning mazmun-mohiyatini tushuntirib bera oladi va biologiyadan olgan bilimlarini hayotda qoʻllay oladi.

2. Biologik obyektlarda boradigan jarayonlarni kuzatish, tajribalar oʻtkazish va xulosa qilish kompetensiyasi

Maktab tajriba maydonida va sinf xonalarida oʻstirilayotgan oʻsimliklarni taniydi, maktabning tirik burchagidagi va tabiatdagi hayvonlarni kuzata oladi. Tajriba maydonlarida oʻstirilayotgan oʻsimliklarda tajribalar oʻtkaza oladi va xulosalar chiqara oladi. Biologiya xonasida mavjud didaktik va tarqatma materiallar, laboratoriya jihozlari bilan ishlay oladi, vaqtinchalik preparat tayyorlay oladi va xavfsizlik qoidalariga rioya qilishni biladi.

A1+

Maktab tajriba maydonida oʻstirilayotgan oʻsimliklar va uning organlaridan gerbariy tayyorlay oladi, umurtqasiz hayvonlardan kolleksiyalar toʻplash yoʻllarini biladi va ularni izohlay oladi, tayyorlangan kolleksiyalarni tushuntira oladi va xulosalar chiqara oladi.

Biologik obyektlarda boradigan jarayonlar, tirik organizmlarning moslanishi va tarqalishini oʻrganish uchun tajriba va kuzatishlarni aniq maqsad va reja asosida olib boradi, maʼlumotlar toʻplaydi, natijalarni qayd etadi, olingan natijalarni tahlil qila oladi, umumlashtiradi, xulosa qila oladi.

A2+

Tabiatda organizmlarning moslanishi va tarqalishi yuzasidan olib borilgan kuzatishlar asosida ularni himoya qilish yoʻllarini biladi va tushuntira oladi.

Atrof muhit bilan tirik organizmlarning uzviyligi va oʻzaro aloqasi, ekologik sharoitga koʻra tirik organizmlarning moslanishi va tarqalishini oʻrganish uchun tabiatda kuzatish va tajribalarni aniq maqsad va reja asosida tizimli tarzda olib bora oladi, maʼlumotlar toʻplaydi, natijalarni qayd etadi, xulosa chiqarish va rasmiylashtirish ishlarini amalga oshira oladi.

Didaktik va tarqatma materiallar, laboratoriya jihozlari, kimyoviy reaktivlar bilan ishlay oladi, ekotizimlarning oziq zanjirini tuza oladi, tabiatda va biologiya oʻquv xonasida xavfsizlik qoidalariga rioya qiladi.

V1+

Biologik obyekt, hodisa, jarayonlar ustida aniq maqsad va reja asosida tajriba va kuzatishlarni tizimli tarzda olib bora oladi, muayyan mavzular yuzasidan laboratoriya mashgʻulotlarini mustaqil ravishda bajaradi, olingan natijalarni tahlil qila oladi.

3. Sogʻlom turmush tarzi va ekologik kompetensiya

Tabiatda oʻzini tutishning asosiy qoidalari va sogʻlom turmush tarzi asoslarini biladi, oʻzining va oʻzgalarning sogʻligʻini asrash qoidalarini biladi va oʻz organizmini nazorat qila oladi.

A1+

Salomatlikni asrash va tabiatda oʻzini tutishning asosiy qoidalarini, organizmni chiniqtirish yoʻllarini biladi va unga amal qila oladi.

Odamda uchraydigan irsiy kasalliklar va ularning oldini olish haqidagi maʼlumotlarni biladi;

yuqumli va surunkali kasalliklarning oldini olish maqsadida gigiyenik va ratsional ovqatlanish qoidalarini, organizmlarda parazitlik qiladigan hayvonlarning rivojlanish siklini oʻzlashtirgan holda ularga qarshi kurash usullarini biladi, yuqtirmaslik chora-tadbirlarini qoʻllay oladi, zaharli oʻsimliklar va oziq-ovqat mahsulotlaridan zaharlanishning oldini ola oladi, turli omillar va hayvonlar tomonidan jarohatlanganda, shamollaganda, kuyganda, oftob va sovuq urganda, suyak va paylar shikastlanganda, suvga choʻkkanda birinchi yordam koʻrsatish usullarini qoʻllay oladi;

kun tartibiga rioya qiladi, jismoniy mehnat va aqliy faoliyatni uygʻun ravishda amalga oshirish yoʻllarini tushunadi, inson salomatligiga ekologik omillarning ijobiy va salbiy taʼsirini, zararli odatlarning oqibatlarini tahlil qilib izohlay oladi;

taʼlim muassasasi va mahallalarda obodonlashtirish borasida olib boriladigan ijtimoiy foydali tadbirlarda faol qatnashadi, biologiya xonasi va tirik tabiat burchagida xona oʻsimliklarini, maktab tajriba yer maydonchasida madaniy oʻsimliklar va uy hayvonlarini parvarishlaydi va koʻpaytirishni bajara oladi;

tabiat va boshqa insonlar bilan munosabatda oʻz xatti-harakatlarini ongli ravishda boshqara oladi, tabiat goʻzalliklari va biologik obyektlarini estetik jihatdan baholay oladi.

A2+

Ekologik omillarning tabiatga va inson salomatligiga ijobiy va salbiy taʼsirlarini izohlaydi va ularni oʻzgalarga tushuntira oladi.

Sogʻlom turmush tarzi meʼyorlariga rioya qiladi, oʻzining va oʻzgalarning sogʻligʻini asrash va qadrlash, organizmidagi oʻzgarishlarni nazorat qilish, reproduktiv salomatlikni mustahkamlash, jismoniy mehnat va aqliy faoliyatni uygʻun ravishda amalga oshirishning ahamiyatini biladi;

ekologik madaniyat asoslari: insoniyat va tabiatning uzviyligi, inson salomatligiga ekologik omillarning taʼsiri, tabiatda inson faoliyatining ijobiy va salbiy oqibatlarini tahlil qila oladi, tabiat va boshqa kishilar bilan munosabatda oʻz xatti-harakatlarini ongli ravishda boshqara oladi;

tabiat va uning boyliklarini asrash, qadrlash, biologik xilma-xillikni saqlash va uni koʻpaytirishda ishtirok eta oladi.

V1+

Tabiat — inson — jamiyat munosabatlarini anglagan holda sogʻlom turmush tarzi meʼyorlarini tushuntirib, unga amal qilish yoʻllarini ochib bera oladi;

sayyoramizdagi global, mintaqaviy va mahalliy ekologik muammolarni anglab, ularni hal etish yuzasidan olib borilayotgan tadbirlarda faol ishtirok etadi.

13-§. Tabiiyot va geografiya (Amaliy geografiya) fani

Umumiy oʻrta taʼlim muassasalarida tabiiyot va geografiya, oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalarida amaliy geografiya oʻquv fanini oʻrganish bosqichlari

Taʼlim bosqichi	Bitiruvchilar	Standart darajasi	Daraja nomlanishi
Umumiy oʻrta taʼlim	Umumiy oʻrta taʼlim maktablarining boshlangʻich 4-sinf bitiruvchilari	A1	Tabiiyot fanini oʻrganishning boshlangʻich darajasi
	Tabiiyot fani chuqur oʻrganiladigan ixtisoslashtirilgan umumiy oʻrta taʼlim maktablarining 4-sinf bitiruvchilari	A1+	Tabiiyot fanini oʻrganishning kuchaytirilgan boshlangʻich darajasi
	Umumiy oʻrta taʼlim maktablarining 9-sinf bitiruvchilari	A2	Geografiya fanini oʻrganishning tayanch darajasi
	Geografiya fani chuqur oʻrganiladigan ixtisoslashtirilgan umumiy oʻrta taʼlim maktablarining 9-sinf bitiruvchilari	A2+	Geografiya fanini oʻrganishning kuchaytirilgan tayanch darajasi
Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi	Amaliy geografiya faniga chuqurlashtirilmagan oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalari bitiruvchilari	V1	Amaliy geografiya fanini oʻrganishning umumiy darajasi
Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi	Amaliy geografiya faniga chuqurlashtirilgan oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalari bitiruvchilari	V1+	Amaliy geografiya fanini oʻrganishning kuchaytirilgan umumiy darajasi

Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalarida tabiiyot, geografiya va amaliy geografiya fanini oʻqitishning maqsad va vazifalari

Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimida tabiiyot va geografiya oʻquv fanini oʻqitishning asosiy maqsadi:

oʻquvchilarda tayanch hamda tabiiyot va geografiya oʻquv faniga oid umumiy kompetensiyalarni shakllantirishdan iborat;

jamiyat va tabiatning oʻzaro bogʻliqligi, geografik obyektlar, jarayon va hodisalar, Yer yuzining tabiiy manzarasi, tabiatdan oqilona foydalanish, Yer yuzidagi global ekologik muammolar haqida fikr-mulohaza yuritishga oʻrgatish, tabiatni qadrlash va muhofaza qilish, olgan nazariy bilimlarini amalda qoʻllash mahoratini shakllantirish;

oʻquvchilarning hayotiy tasavvurlari bilan amaliy faoliyatlarini umumlashtirib borib, geografik bilimlarni hayotga tatbiq eta olish salohiyatini shakllantirish va rivojlantirish.

Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimida tabiiyot va geografiya fanini oʻqitishning asosiy vazifalari:

oʻquvchilarda atrofimizdagi olamga, oʻz Vataniga muhabbat hissini uygʻotish, tabiatni asrash va muhofaza qilish, nazariy bilimlarini amalda qoʻllash malakalarini shakllantirish, tabiatni kuzatish, tahlil qilish, ularda milliy va umuminsoniy qadriyatlarni tarkib toptirish hamda ijtimoiy hayot va taʼlim olishni davom ettirishlari uchun zarur boʻlgan bilimlarni egallashi, hozirgi zamon talablari, taʼlim sohasidagi jahon andozalari va milliy rivojlanish manfaatlariga mos keladigan tafakkur va bilimlarni egallashi, shu bilan birga ulardan kundalik hayotlarida foydalana olishga oʻrgatishdan iborat.

Tabiiyot va geografiya fanidan umumiy oʻrta va amaliy geografiya fani boʻyicha oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalari bitiruvchilariga qoʻyiladigan malaka talablari

Tabiiyot va geografiya oʻquv fani boʻyicha taʼlim oluvchilar tayyorgarligining zarur va yetarlicha darajasi hamda taʼlim muassasalari bitiruvchilariga qoʻyiladigan malaka talablari:

1. Tabiiy, ijtimoiy-iqtisodiy jarayon hamda hodisalarni kuzatish, aniqlash, tushunish va tushuntirish kompetensiyasi:

Quyosh tizimidagi sayyoralarning nomlarini ayta oladi;

Yer yuzidagi tabiiy jarayon va hodisalarni kuzatadi va ayta oladi;

tun va kun, yil fasllari almashinishini kuzatadi va aytib bera oladi;

kundalik hayotda ob-havoning oʻzgarishini mahalliy belgilarga qarab aniqlay oladi, termometr yordamida havo haroratini oʻlchay oladi;

ufq tomonlarini kompas va mahalliy belgilarga qarab aniqlay oladi;

Oʻzbekiston Respublikasi va uning viloyatlari tabiati haqida biladi va ayta oladi.

A1+

Yer yuzi tabiatining vaqt davomida oʻzgarishi va rivojlanishi haqida biladi va ayta oladi.

Geografik qobiq va uning tarkibiy qismlari — litosfera, gidrosfera, atmosfera va biosferada kechadigan tabiiy hodisa hamda jarayonlarning mohiyatini anglaydi, tushunadi va tushuntira oladi;

tabiiy hodisa va jarayonlarni kundalik hayotda turli asboblar (kompas, termometr, barometr, flyuger va b.) yordamida oʻlchash va aniqlashni bajara oladi;

materiklar, okeanlar, Oʻrta Osiyo va Oʻzbekistonning tabiiy sharoiti va resurslariga tavsif bera oladi, ularning hududiy xususiyatlarini tahlil qiladi va oʻzaro taqqoslay oladi;

Yer yuzi tabiatining xilma-xilligini keltirib chiqaruvchi asosiy geografik omil va qonuniyatlarni biladi, anglaydi, misollar bilan izohlay oladi;

jahon xoʻjaligi, dunyoning yirik mintaqa va davlatlari, Oʻzbekistonning iqtisodiy geografik rayonlari va viloyatlari, Oʻzbekistonga yaqin joylashgan mamlakatlarga kompleks iqtisodiy-geografik tavsif bera oladi, hududlarni ijtimoiy-iqtisodiy jihatdan taqqoslay oladi;

aholi va ishlab chiqarishning joylashuviga taʼsir etuvchi geografik omillarni ayta oladi va misollar bilan izohlay oladi;

aholi dinamikasi va tarkibi, zamonaviy demografik jarayonlar, urbanizatsiya va aholi migratsiyasining mohiyatini tushunadi va tahlil qila oladi;

dunyoning siyosiy xaritasi, uning tuzilishini tushunadi va tushuntira oladi;

geografik bilimlar asosida tabiiy hamda ijtimoiy-iqtisodiy jarayon va hodisalarga doir amaliy topshiriqlarni yecha oladi.

A2+

Geografik qobiq va uning tarkibiy qismlarida kechadigan tabiiy hodisa hamda jarayonlarning mohiyatini biladi, tushunadi, tushuntira oladi va misollar bilan oʻz oʻlkasi tabiatida namoyon boʻlish holatlarini tavsiflay oladi;

tabiiy, iqtisodiy-ijtimoiy hodisa va jarayonlarning turli oʻlcham va kattaliklarini (harorat, yogʻin miqdori, aholi soni va hokazolarni) tasvirlovchi grafiklarni tuza oladi;

statistik maʼlumotlardan foydalanib, jadval va diagrammalarni tuza oladi va ularni tahlil qila oladi;

turli maʼlumot manbalaridan foydalangan holda hududlarning kompleks tavsifini mustaqil ravishda tuza oladi;

ishlab chiqarish tarmoq va korxonalarini hududiy tashkil etish omil va qonuniyatlarini ayta oladi, alohida tarmoq yoki korxonalar misolida ularni izohlay oladi.

Yer yuzi tabiatiga fazoviy (tashqi) va sayyoraviy (ichki) omillarning taʼsirini tushunadi va tushuntira oladi;

geografik qobiqning asosiy qonuniyatlari — bir butunlik, modda va energiya almashinuvi, ritmiklik, zonallik, azonallik, balandlik mintaqalanishini biladi;

globallashuv taʼsirida jahon xoʻjaligi, dunyoning geosiyosiy tuzilishida roʻy berayotgan oʻzgarishlarni biladi va tahlil qiladi, ularni misollar bilan izohlay oladi;

insoniyatning global muammolari haqida tushunchaga ega boʻladi;

jahonning yirik mintaqalari va turli davlatlarning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishiga taʼsir etuvchi geografik omillarni tushunadi va tushuntiradi;

Markaziy Osiyo va Oʻzbekistonning zamonaviy geosiyosiy va geoiqtisodiy oʻrnini biladi.

B1+

hozirgi zamonning dolzarb muammolari — suv, energetika, oziq-ovqat, xom ashyo muammolarining mohiyatini tushunadi va tushuntira oladi, ularning rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlarda turli koʻrinishda namoyon boʻlishlarini misollar bilan izohlay oladi;

Oʻzbekiston milliy iqtisodiyotida amalga oshirayotgan islohotlar, tarkibiy oʻzgarishlar, mintaqaviy siyosatning hududlar, jumladan oʻzi yashaydigan joydagi ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish jarayonlariga taʼsirini biladi.

2. Geografik obyektlar, joy nomlarini toʻgʻri qoʻllay olish kompetensiyasi:

Oʻzi yashaydigan joy (mahalla, qishloq, tuman, shahar) nomlarini biladi, u yerdagi geografik obyektlarning (togʻ, tekislik, suv havzalari va boshqalarning) nomlanishini ogʻzaki va yozma ravishda toʻgʻri qoʻllay oladi;

Oʻzbekistondagi viloyat va shaharlarning nomlarini ayta oladi va toʻgʻri yoza oladi.

A1+

Joy nomlarining oʻziga xos mazmun va tarixiy ahamiyatga ega ekanligini ayta oladi.

Materiklar, qitʼalar va okeanlarning oʻrganilish tarixi va uning geografik obyektlar nomlarida aks etganligini ayta oladi;

tabiiy geografik oʻlkalar, davlatlar, poytaxt va yirik shaharlarning nomlarini ayta oladi va toʻgʻri yoza oladi;

geografik obyektlar nomlarining oʻziga xos maʼno-mazmunini tushuntira oladi, oʻzi yashaydigan joy (hudud)ning toponimikasini ayta oladi.

A2+

Davlatlar, ularning poytaxti va yirik shaharlari, Oʻzbekistondagi ayrim tuman va shaharlar, tabiiy geografik obyektlarning tarixda turli nomlanganligini, geografik obyektlarning qayta nomlanish holatlarini misollar bilan izohlay oladi;

geografik xaritalarda shahar, shaharcha va qishloqlarning yozilish qoidalaridagi farqini ayta oladi va amaliyotda qoʻllaydi.

dunyoning tabiiy va geosiyosiy mintaqalarning nomlarini izohlay oladi, bir-biriga yaqin geografik nomlarning (Lotin Amerika va Markaziy Amerika, Oʻrta Osiyo va Markaziy Osiyo va hokazolarning) oʻzaro farqini ayta oladi.

B1+

davlatlar, mintaqalar, shaharlar va boshqa obyektlarning nomlari tarixiy, madaniy va siyosiy mazmun-mohiyatga ega ekanligini biladi.

3. Globus, geografik atlas va xaritalardan amaliyotda foydalana olish kompetensiyasi:

Globus, dunyoning yarim sharlari xaritasi, Oʻzbekiston tabiiy va siyosiy xaritalaridan geografik obyektlarning joylashgan oʻrnini koʻrsata oladi;

Oʻzbekistonning tabiiy xaritasidan oʻzi yashaydigan hududni, mamlakatimizdagi eng baland togʻlar, tekisliklar, daryolar va boshqa geografik obyektlarni koʻrsata oladi.

A1+

Globus va geografik xaritalarning masshtablari yordamida geografik obyektlarning oʻlchamlarini hisoblab chiqara oladi.

Globus va geografik xaritalar, oʻquv atlaslari masshtabi, daraja toʻri (meridian va parallellar) yordamida geografik obyektlarning joylashgan oʻrni va geografik koordinatalarini hamda oʻlchamlarini aniqlay oladi;

joy tuzilishi va topografik xaritalardan milliy iqtisodiyotning turli sohalarida, joylarda yoʻnalish olish, relyefni oʻrganish maqsadlarida foydalana oladi;

mavzuli tabiiy va ijtimoiy-iqtisodiy xaritalar yordamida hududlarning tabiiy sharoiti va resurslari, aholisi va xoʻjaligini tavsiflay oladi;

oʻquv atlasi yordamida yozuvsiz xaritalarga materiklar va okeanlar, davlatlarning siyosiy, tabiiy (iqlim, tabiat zonalari va b.), iqtisodiy-ijtimoiy (sanoat, qishloq xoʻjaligi va b.) xaritalarini tushira oladi.

A2+

Xaritalarda qoʻshimcha maʼlumot sifatida berilgan jadval, diagramma va grafiklar bilan ishlay oladi;

kartografik andozalarni meridian va parallellarning koʻrinishidan ajrata oladi;

geografik xaritalardan foydalanib hududlarning kompleks geografik profillarini tuza oladi.

geografik xaritalar yordamida dunyoning mintaqalari, Markaziy Osiyo va Oʻzbekistonning tabiiy, ijtimoiy-iqtisodiy sharoitiga tavsif beradi va qiyosiy tahlil qila oladi.

B1+

mavzuli xaritalar asosida maʼlum bir hududlarning tabiati, aholisi va xoʻjaligi oʻrtasidagi bogʻliqlikni aniqlay oladi.

4. Tabiatni muhofaza qilish va ekologik madaniyat kompetensiyasi:

Oʻzi yashaydigan joy tabiati, Oʻzbekistondagi tabiat boyliklari, diqqatga sazovor tabiat obyektlari, ularni muhofaza qilish haqida aytib bera oladi;

tevarak atrofdagi tabiiy muhitni (suv, havo, tuproqni) asrab, ulardan tejamkorlik bilan foydalana oladi.

A1+

Mamlakatimizning choʻl, vodiy-voha, adir, togʻ, yaylov mintaqalarida tabiatni muhofaza qilish haqida biladi va aytib bera oladi.

Tabiatdan oqilona foydalanish, insonning tabiatga taʼsiri, global va mintaqaviy ekologik muammolarning kelib chiqish sabablarini biladi va misollar bilan tushuntira oladi;

tabiiy resurslarning jamiyat hayotidagi oʻrni haqida ayta oladi;

materiklar, turli mamlakatlar, Oʻzbekiston Respublikasidagi muhofaza etiladigan hududlar, ularning turlari, hududiy joylashuvi va amaliy ahamiyatini ayta oladi va misollar bilan izohlay oladi.

A2+

Turli tabiiy resurslarning hududiy tarqalish qonuniyatlari haqida ayta oladi va ularni misollar bilan izohlay oladi.

Yevropa, Osiyo, Shimoliy Amerika, Lotin Amerikasi, Afrika, Avstraliya va Okeaniya kabi yirik mintaqalardagi dolzarb ekologik muammolarning mohiyati va kelib chiqishi omillarini tahlil qila oladi;

Oʻzbekiston va Markaziy Osiyo mamlakatlaridagi ekologik muammolarning mohiyati va kelib chiqishi omillarini biladi, mintaqadagi yagona ekologik muhit, transchegaraviy ekologik muammolar mohiyatini tushunadi.

B1+

Xalqaro tashkilotlar va turli davlatlar tomonidan global ekologik muammolarni hal etishga qaratilgan xatti-harakatlar, bu boradagi tuzilgan va imzolangan xalqaro va davlatlararo shartnomalar haqida biladi va ayta oladi.

14-§. “Milliy istiqlol gʻoyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar” turkumiga kiruvchi fanlar

Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalarida “Milliy istiqlol gʻoyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar” turkumiga kiruvchi fanlarni oʻrganish bosqichlari

Taʼlim bosqichi	Bitiruvchilar	Standart darajasi	Daraja nomlanishi
Umumiy oʻrta taʼlim	Umumiy oʻrta taʼlim maktablarining 4-sinf bitiruvchilari	A1	“Milliy istiqlol gʻoyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar” turkumiga kiruvchi fanlar (Odobnoma)ni oʻrganishning boshlangʻich darajasi
Umumiy oʻrta taʼlim	Umumiy oʻrta taʼlim maktablarining 9-sinf bitiruvchilari	A2	“Milliy istiqlol gʻoyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar” turkumiga kiruvchi fanlar (Milliy istiqlol gʻoyasi va maʼnaviyat asoslari)ni oʻrganishning tayanch darajasi
Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi	Akademik litsey va kasb-hunar kollejlari bitiruvchilari	V1	“Milliy istiqlol gʻoyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar”, “Maʼnaviyat asoslari” fanlarini oʻrganishning umumiy darajasi

“Milliy istiqlol gʻoyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar” turkumiga kiruvchi oʻquv fanlarini oʻqitishning maqsad va vazifalari

“Milliy istiqlol gʻoyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar” turkumiga kiruvchi fanlarni oʻqitishning maqsadi:

oʻquvchilarni Vatanga muhabbat va sadoqat ruhida tarbiyalash, oʻquvchilar qalbi va ongiga ozod va obod Vatan, erkin va farovon hayot gʻoyasining mohiyatini singdirish, ularning maʼnaviy dunyosini boyitish va mafkuraviy immunitetini, tayanch va fanga oid kompetensiyalarni shakllantirishdan iborat.

“Milliy istiqlol gʻoyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar” turkumiga kiruvchi fanlarni oʻqitishning vazifasi:

Oʻquvchilarni milliy va umuminsoniy qadriyatlarni hurmat qilishga oʻrgatish, ularda faol fuqarolik nuqtai nazarini, milliy gʻurur, bagʻrikenglik va sogʻlom eʼtiqodni shakllantirishdan iborat.

“Milliy istiqlol gʻoyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar” turkumiga kiruvchi oʻquv fanlari boʻyicha taʼlim oluvchilar tayyorgarligining zarur va yetarlicha darajasi hamda taʼlim muassasalari bitiruvchilariga nisbatan qoʻyiladigan malaka talablari

1. Maʼnaviy-axloqiy madaniyatlilik kompetensiyasi

Odob-axloq (kiyinish, muomala, muloqot, jamoat joylarida oʻzini tutish) madaniyatiga ega boʻladi;

milliy va umuminsoniy qadriyatlarni anglaydi va hurmat qiladi.

Oila, jamiyat, Vatan oldidagi burch hamda masʼuliyatni anglaydi va ularga rioya qiladi;

milliy va umuminsoniy qadriyatlarni, milliy-madaniy anʼanalar, urf-odatlar, marosimlarga nisbatan hurmat bilan munosabatda boʻladi;

Vatan ravnaqi yoʻlida jismoniy va intellektual imkoniyatlarini safarbar eta oladi;

milliy va diniy munosabatlarda bagʻrikenglikni oʻzida namoyon eta oladi;

muammolarni vazminlik va tinch yoʻl bilan hal etadi;

hissiyotlarga berilmaydi, har qanday jarayonda aql bilan ish yuritishga harakat qiladi;

jamoatchilik ishlarida faol boʻladi.

Burch hamda masʼuliyat hissini anglaydi va ularga rioya qiladi;

milliy va umuminsoniy qadriyatlarni, milliy oʻzlikni anglaydi va unga munosib boʻlishga harakat qiladi;

oʻz xatti-harakatlarini tanqidiy baholay oladi va oʻzgalar tanqidini toʻgʻri qabul qiladi;

millatlararo hamjihatlik va diniy bagʻrikenglikni oʻzida namoyon eta oladi;

shaxsiy va ijtimoiy munosabatlarda sogʻlom-maʼnaviy muhitni shakllantiradi;

nizoli vaziyatlarda oʻzini oʻzi idora qila oladi;

maʼnaviy-axloqiy fazilatlarni targʻib qila oladi.

2. Mafkuraviy immunitetga ega boʻlish kompetensiyasi

yaxshi va yomon xatti-harakatlarni farqlaydi, ularga fikrini bayon eta oladi;

yon-atrofida boʻlayotgan voqea-hodisalarga munosabat bildira oladi;

ilmlilik insonning yuksak ziynati ekanini anglay boshlaydi.

Oʻzbekistondagi demokratik islohotlar va dunyoda kechayotgan maʼnaviy-mafkuraviy jarayonlarga munosabat bildira oladi;

maʼnaviy tahdidlarni anglaydi va baholay oladi;

fikrga qarshi fikr, gʻoyaga qarshi gʻoya, jaholatga qarshi maʼrifat bilan kurashish tamoyilini oʻzida namoyon eta oladi;

axborot va media madaniyatga ega.

turli maʼnaviy tahdidlar va mafkuraviy xurujlarni anglaydi va toʻgʻri baholay oladi, munosabat bildiradi;

mamlakatimizdagi maʼnaviy-mafkuraviy jarayonlarda ishtirok etish va baholashda faol fuqarolik pozitsiyaga ega;

tinchlik va osoyishtalikning qadriga yetadi va taʼminlanishiga hissa qoʻsha oladi;

fikrga qarshi fikr, gʻoyaga qarshi gʻoya, jaholatga qarshi maʼrifat bilan kurasha oladi.

15-§. Musiqa madaniyati fani

Umumiy oʻrta taʼlim muassasalarida musiqa madaniyati fanini oʻrganish bosqichlari

Taʼlim bosqichi

Bitiruvchilar

Standarti darajasi

Daraja nomlanishi

Umumiy oʻrta taʼlim

Umumtaʼlim maktablarining boshlangʻich 4-sinf bitiruvchilari

Musiqa madaniyati fanini oʻrganishning boshlangʻich darajasi

Umumtaʼlim maktablarining 7-sinf bitiruvchilari

Musiqa madaniyati fanini oʻrganishning tayanch darajasi

Umumiy oʻrta taʼlim muassasalarida musiqa madaniyati fanini oʻqitishning maqsad va vazifalari

Umumiy oʻrta taʼlim muassasalarida musiqa madaniyati fanini oʻqitishning maqsadi:

oʻquvchilarning maʼnaviy, badiiy, axloqiy madaniyatini shakllantirish, milliy gʻurur, vatanparvarlik ruhida tarbiyalash, ijodiy mahorat, nafosat va badiiy didini oʻstirish, oʻzbek hamda jahon kompozitorlari asarlarini tinglab tushunish va undan zavqlanishga oʻrgatishdan iborat.

Umumiy oʻrta taʼlim muassasalarida musiqa madaniyati fanini oʻqitishning vazifasi:

musiqa madaniyati oʻquv fani boʻyicha egallagan bilim, koʻnikma va malakalarni amaliyotda qoʻllash orqali ularda kuzatuvchanlikni, musiqiy xotirani, obrazli tasavvur qilishni, ijodkorlikni, tashabbuskorlikni, badiiy va musiqiy didni rivojlantirish va fikr doirasini kengaytirish;

oʻzbek va jahon kompozitorlari asarlarini va turli musiqiy janrlarni bir-biridan farqlay olish, tayanch va umumiy kompetensiyalarni shakllantirish va rivojlantirishdan iborat.

Musiqa madaniyati fani boʻyicha umumiy oʻrta taʼlim muassasalari bitiruvchilariga qoʻyiladigan malaka talablari

1. Musiqiy savodxonlik kompetensiyasi

musiqa sanʼat turlaridan biri ekanligini ajrata oladi;

milliy musiqa merosi haqida tushunchaga ega boʻladi;

oddiy musiqaga oid atamalarni bir-biridan ajrata oladi;

musiqaning ifoda vositalaridan (oʻlchov-usullar, dinamik belgilar, repriza va boshqalardan) foydalana oladi.

musiqaning badiiy tavsifini (quvnoq, shoʻx, gʻamgin va boshqalarni) bila oladi.

musiqa sanʼatning qadimiy turi ekanligi, oʻzbek xalq musiqasi asrlar davomida sayqal topib, rivojlanganligi, u xalqimizning boy madaniyati, milliy qadriyatlarini oʻzida aks ettirishi va umumbashariy jahon musiqa madaniyatining ajralmas bir boʻlagi ekanligini tasavvur qila oladi;

Oʻzbekiston hududida mumtoz musiqaning mahalliy anʼanalarga ega ekanligi, ularning oʻxshashligi va oʻziga xosligini farqlay oladi;

har bir mahalliy uslubda oʻziga xos ijrochilik uslublari va cholgʻu asboblarini farqlay oladi;

Fargʻona — Toshkent, Samarqand — Buxoro, Surxondaryo — Qashqadaryo, Xorazm ijrochilik uslublari xususiyatlari, mashhur musiqa janrlarini (maqom, doston, katta ashula, folklor musiqasini) va ularning mashhur ijrochilarini bila oladi;

oʻzbek musiqasida sahnaviy musiqa asarlari, estrada janri, kino musiqasi va ularning oʻziga xos xususiyatlarini farqlay oladi;

jahon va sharq xalqlari mumtoz musiqa namunalarini bir-biridan farqlay oladi;

orkestr, ansambl va xorga oid oddiy atamalarni farqlay oladi.

2. Jamoa boʻlib kuylash kompetensiyasi

oʻrganilgan qoʻshiqlarni birgalikda kuylay oladi;

jamoaviy oʻrganilgan qoʻshiqlarni yakka holda kuylay oladi.

dinamik belgilarga qarab ovozni toʻgʻri yoʻnaltira oladi.

kuylashda dinamik belgilarga amal qiladi, oʻzi va oʻrtoqlari ijro etgan qoʻshiqlarning ijrochilik saviyasi va badiiy sifatini baholay oladi;

oʻrganilgan qoʻshiqlarni sof ohangda kuylay oladi;

kuylash madaniyatiga va mahoratiga ega boʻla oladi;

xorda kuylay oladi.

3. Musiqa tinglash va tahlil qilish kompetensiyasi

kuyni tinglaydi va unga tavsif bera oladi;

musiqaning tovush tembridan qaysi cholgʻuda (zarbli, chertma, damlida) ijro etilganligini topa oladi.

musiqa janrlarining nomlarini ayta oladi va ijro uslubidan ularni farqlay oladi;

oʻzbek xalq ommaviy va kasbiy musiqa janrlarining mahalliy uslubdagi sodda variantlarini tinglab ajrata oladi.

16-§. Tasviriy sanʼat fani

Umumiy oʻrta taʼlim muassasalarida tasviriy sanʼat fanini oʻrganish bosqichlari

Taʼlim bosqichi	Bitiruvchilar	Standart darajasi	Daraja nomlanishi
Umumiy oʻrta taʼlim	Umumiy oʻrta taʼlim maktablarining boshlangʻich 4-sinf bitiruvchilari	A1	Tasviriy sanʼat oʻquv fanini oʻrganishning boshlangʻich darajasi
	Umumiy oʻrta taʼlim maktablarining tasviriy sanʼat fani chuqur oʻrganiladigan sinflar va ixtisoslashtirilgan maktablarning 4-sinf bitiruvchilari	A1+	Tasviriy sanʼat oʻquv fanini oʻrganishning kuchaytirilgan boshlangʻich darajasi
	Umumiy oʻrta taʼlim maktablarining 7-sinf bitiruvchilari	A2	Tasviriy sanʼat oʻquv fanini oʻrganishning tayanch darajasi
	Umumiy oʻrta taʼlim maktablarining tasviriy sanʼat fanini chuqur oʻrganiladigan sinflar va ixtisoslashtirilgan maktablarning 7-sinf bitiruvchilari	A2 +	Tasviriy sanʼat oʻquv fanini oʻrganishning kuchaytirilgan tayanch darajasi

Umumiy oʻrta taʼlim muassasalarida tasviriy sanʼat oʻquv fanini oʻqitishning maqsad va vazifalari

Umumiy oʻrta taʼlim muassasalarida tasviriy sanʼat oʻquv fanini oʻqitishning maqsadi:

oʻquvchilarda tasviriy savodxonlikni rivojlantirish, badiiy tafakkurni yuksaltirish, estetik va emotsional sezgirlikni oʻstirish orqali ijtimoiy hayotda zarur boʻlgan bilimlarni egallash, ulardan kundalik hayotida foydalanishga oʻrgatishdan iborat.

Umumiy oʻrta taʼlim muassasalarida tasviriy sanʼat oʻquv fanini oʻqitishning asosiy vazifalari:

tasviriy va amaliy sanʼat asarlarini, badiiy hunarmandchilikni, meʼmorchilik va dizayn sanʼatiga oid tarixiy namunalar hamda zamonaviy sanʼat asarlarini tahlil qilishga va amaliy faoliyatida qoʻllashga oʻrgatish;

naturaning xarakterli jihatlarini koʻra olishga, tahlil qilishga va tasvir yoki haykalni ishlash bosqichlarini ketma-ketlikda toʻgʻri bajara olishga oʻrgatish;

texnika va texnologiyalarning takomillashib borishi asosida fanlar integratsiyasini hisobga olgan holda toʻgʻri va ongli kasb tanlashga yoʻnaltirish;

tayanch va fanga oid kompetensiyalarni shakllantirish hamda rivojlantirishdan iborat.

Tasviriy sanʼat oʻquv fani boʻyicha umumiy oʻrta taʼlim muassasalari bitiruvchilariga nisbatan qoʻyiladigan malaka talablari

1. Naturaning xarakterli jihatlarini kuzatish, tahlil qilish va ifodalay olish kompetensiyasi

naturaning shakli, hajmi, tuzilishini kuzata oladi;

sodda tasvir va haykallarni naturaning xarakterli jihatlari asosida ishlay oladi;

naturaning xarakterli jihatlarini kuzata oladi, amaliy ishda tasvirlay oladi;

tasviriy sanʼatning tur va janrlarini biladi hamda farqlay oladi;

perspektiva qoidalarini amaliy ishda qoʻllay oladi.

A1+

naturaning shakli, hajmi, tuzilishini tahlil qila oladi;

tasvir va haykallarni naturaning xarakterli jihatlari asosida ishlay oladi;

naturaning xarakterli jihatlarini kuzata oladi, tahlil qila oladi; amaliy ishda tasvirlay oladi.

naturaning xarakterli jihatlarini badiiy idrok etadi va ifodalay oladi;

tasvirlashda perspektivaning asosiy qonuniyatlarini qoʻllay oladi;

naturani tasvirlashda kompozitsiya qoidalariga amal qilgan holda tasvir ishlay oladi;

amaliy va tasviriy sanʼat turlarini farqlaydi, tahlil qila oladi va eskizini ishlay oladi;

Oʻzbekiston hamda jahon tasviriy sanʼat asarlarini tahlil qila oladi;

naturani tasvirlash va ishlashga ijodiy yondasha oladi.

A2+

naturaning xarakterli jihatlarini badiiy idrok etadi va ifodalay oladi;

tasvirlashda perspektivaning qonuniyatlaridan foydalana oladi;

naturani tasvirlashda kompozitsiya qonun va qoidalaridan foydalana oladi;

Oʻzbekiston va jahon tasviriy sanʼat asarlarini farqlaydi, idrok etadi va tahlil qila oladi;

tasviriy sanʼatning tur va janrlari asosida amaliy ish bajara oladi.

2. Tasvir yoki haykalning bosqichlari ketma-ketligini toʻgʻri bajarish kompetensiyasi

ish joyini toʻgʻri tashkil eta oladi;

tasvirni qogʻoz yuzasiga toʻgʻri joylashtira oladi;

tasvirni ishlashda asosiy va hosila ranglarni toʻgʻri qoʻllay oladi;

sodda naturalarning shakl tuzilishi, rangi, oʻlcham nisbatlari, fazoviy holatini kuzatadi, tahlil qiladi, amaliy ishda tasvirlay oladi.

A1+

qogʻoz, qalam va boʻyoqlarning bir-biriga mosligini toʻgʻri tanlay oladi;

turli koʻrinishlar va holatlardagi chiziqni (shtrixni) chiza oladi;

sodda naturaning shakli, hajmi, tuzilishi, ishlashning oʻziga xos muhim tomonlarini koʻra oladi va tasvirlash layoqatiga egallay oladi.

Oʻzbekiston hamda jahon tasviriy sanʼat asarlarini biladi, tahlil qila oladi va undan taʼsirlana oladi;

tasviriy sanʼatning janrlari, oqim va yoʻnalishlarini farqlay oladi;

tasvir ishlash bosqichlariga amal qila oladi;

naturaning asosiy qismi va mayda boʻlaklarining oʻzaro mutanosibligini farqlay oladi;

tasvirlashda ishlatiladigan yordamchi chiziqlarni toʻgʻri qoʻllay oladi;

tasvir ishlashda soya-yorugʻ qismlarini ajratadi, ish jarayonida qoʻllay oladi;

tasvir ishlash jarayonida asosiy va hosila ranglarni toʻgʻri qoʻllay oladi;

plastilin yoki loy bilan ishlash bosqichlarini bajara oladi.

A2+

Oʻzbekiston hamda jahon tasviriy sanʼat asarlarini badiiy tahlil qiladi va asar xususiyatini mazmunan ifodalay oladi;

tasviriy sanʼat asarlarining ifodalilik vositalarini biladi va ularni amalda qoʻllay oladi;

amaliy sanʼatda rangshunoslik qoidalariga amal qila oladi;

maxsus material va ish qurollaridan foydalana oladi.

17-§. Chizmachilik fani

Umumiy oʻrta taʼlim muassasalarida chizmachilik fanini oʻrganish bosqichlari

Taʼlim bosqichi

Bitiruvchilar

Standart darajasi

Daraja nomlanishi

Umumiy oʻrta taʼlim

Umumtaʼlim maktablarining 8-sinf bitiruvchilari

Chizmachilik fanini oʻrganishning boshlangʻich darajasi

Umumtaʼlim maktablarining 9-sinf bitiruvchilari

Chizmachilik fanini oʻrganishning tayanch darajasi

Umumiy oʻrta taʼlim muassasalarida chizmachilik fanini oʻqitishning maqsad va vazifalari

Umumiy oʻrta taʼlim muassasalarida chizmachilik fanini oʻqitishning asosiy maqsadi:

oʻquvchilarning hayotiy tasavvurini amaliy faoliyatda ifodalash orqali tafakkurini oʻstirish, murakkab boʻlmagan texnik chizmalarni bajarishga, oʻqishga va oʻz fikrini grafik tasvirlar vositasida ifoda etishga oʻrgatishdan iborat.

Umumiy oʻrta taʼlim muassasalarida chizmachilik fanini oʻqitishning asosiy vazifasi:

chizmalar chizish va chizmani oʻqish qoidalariga amal qilish, grafik tafakkurini hayotda qoʻllay olish layoqatini shakllantirish;

texnik ijodkorlik qobiliyatini rivojlantirish;

chizmachilikda qoʻllaniladigan termin va tushunchalardan, sodda elektron dasturlardan amaliyotda qoʻllashga oʻrgatish;

texnika va texnologiyalarning takomillashib borishini hisobga olgan holda ongli ravishda kasb tanlashga yoʻnaltirish;

chizmachilik ish qurollaridan toʻgʻri foydalanish va chizmani ketma-ketlikda toʻgʻri bajarishda tayanch va fanga oid kompetensiyalarni shakllantirish va rivojlantirishdan iborat.

Chizmachilik fani boʻyicha umumiy oʻrta taʼlim muassasalari bitiruvchilariga qoʻyiladigan malaka talablari

Chizmachilikda qoʻllaniladigan termin va tushunchalarni bilish hamda qoʻllay olish kompetensiyasi

Grafik tasvirlar, jihozlar, standart shriftlar, oddiy geometrik yasashlar, tutashmalar, egri chiziqlar, koʻrinishlar, geometrik figuralarning proyeksiyalari, koʻpyoqliklarning yoyilmalarini bir-biridan ajrata oladi;

detal modellarini konstruksiyalay oladi;

yaqqol tasvirlar, aksonometrik proyeksiyalar, eskiz va texnik rasmlarni chiza oladi.

Kesim, qirqim, shartlilik va soddalashtirish, loyihalash elementlari, boltli va shpilkali birikmalar, oddiy yigʻish chizmalarini tuzadi va oʻqiy oladi;

sodda buyumlarni konstruksiyalash, kinematik-radio va elektrik sxemalarni, qurilish chizmalarini chiza oladi, ular haqidagi fikrlarni ogʻzaki va yozma bayon eta oladi.

2. Ish qurollaridan toʻgʻri foydalanish va chizmani ketma-ketlikda toʻgʻri bajarish kompetensiyasi

Chizmalarni taxt qilish, chizma shriftlarini qoidalar asosida chizish, geometrik yasashlarni bajarish, proyeksion chizmalarni chizish, aksonometrik proyeksiyalarni yasash hamda detalning eskizi va texnik chizmani bajarish jarayonlarida ish qurollaridan toʻgʻri foydalana oladi.

Kesim va qirqim chizmalarni toʻgʻri tasvirlay oladi;

tarkibida loyihalash elementlari boʻlgan chizmalarni bajara oladi;

boltli va shpilkali birikmalarni chiza oladi;

oddiy yigʻish chizmalari hamda sodda buyumlarning konstruksiyalarini chizishda, sxemalarni, qurilish chizmalarini bajarishda ish qurollaridan toʻgʻri foydalana oladi.

18-§. Texnologiya fani

Umumiy oʻrta taʼlim muassasalarida texnologiya oʻquv fanini oʻrganish bosqichlari

Taʼlim bosqichi	Bitiruvchilar	Standart darajalari	Daraja nomlanishi
Umumiy oʻrta taʼlim	Umumiy oʻrta taʼlim maktablarining boshlangʻich 4-sinf bitiruvchilari	A1	Texnologiya fanini oʻrganishning boshlangʻich darajasi
	Umumiy oʻrta taʼlim maktablarining texnologiya oʻquv fani chuqur oʻrganiladigan sinflar va ixtisoslashtirilgan maktablarning 4-sinf bitiruvchilari	A1+	Texnologiya fanini oʻrganishning kuchaytirilgan boshlangʻich darajasi
	Umumiy oʻrta taʼlim maktablarining 9-sinf bitiruvchilari	A2	Texnologiya fanini oʻrganishning tayanch darajasi
	Umumiy oʻrta taʼlim maktablarining texnologiya oʻquv fani chuqur oʻrganiladigan sinflar va ixtisoslashtirilgan maktablarning 9-sinf bitiruvchilari	A2+	Texnologiya fanini oʻrganishning kuchaytirilgan tayanch darajasi

Umumiy oʻrta taʼlim muassasalarida texnologiya oʻquv fanining maqsad va vazifalari

Umumiy oʻrta taʼlim muassasalarida texnologiya oʻquv fanini oʻqitishning asosiy maqsadi:

oʻquvchilarda texnik-texnologik hamda texnologik jarayon davomida bajariladigan operatsiyalar yuzasidan olgan bilim, koʻnikma va malakalarini mustaqil amaliy faoliyatida qoʻllash, kasb-hunar tanlash, milliy va umuminsoniy qadriyatlar asosida ijtimoiy munosabatlarga kirisha olish kompetensiyalarini shakllantirishdan iborat.

Umumiy oʻrta taʼlim muassasalarida texnologiya oʻquv fanini oʻqitishning asosiy vazifalari:

materiallar va ularning xossalari, xususiyatlari hamda texnik obyekt va texnologik jarayonlarga oid maʼlumotlarni oʻrganish;

texnik obyekt hamda texnologik jarayonlarda maxsus va umummehnat operatsiyalarini bilish;

texnologik jarayonlarni boshqara olish hamda maxsus va umummehnat operatsiyalarini amaliyotda qoʻllay olish;

texnik va kreaktiv fikrlashni, intellektual qobiliyatlarini shakllantirish;

texnologik jarayon va tayyorlangan mahsulotlarni bajarish ketma-ketligi hamda mahsulot sifatini tahlil qilish;

buyum va jarayonlarni bajarishga oid xulosalar chiqarish hamda mehnat operatsiyalarini, mahsulot sifatini baholash;

ongli ravishda kasb tanlashga tayyorlash ishlarini amalga oshirishda tayanch va texnologiya faniga oid kompetensiyalarni shakllantirish hamda rivojlantirishdan iborat.

Texnologiya oʻquv fani boʻyicha umumiy oʻrta taʼlim muassasalari bitiruvchilariga qoʻyiladigan malaka talablari

1. Buyum va mahsulot turlarini, ularni tayyorlash va ishlov berish usullarini bilish, texnologik loyihalash hamda amalga oshirish kompetensiyasi

Turli materiallardan yasaladigan buyumlarni oʻlchash, rejalash, yelimlash, sodda loyihalash ishlarini bajara oladi;

tabiiy va turli materiallarni bir-birida farqlay oladi;

turli materiallardan yasaladigan buyumlarni qurish-yasashda ishni ketma-ketlikda bajarish rejasini tuza oladi;

sodda buyumlarni tika oladi;

kichik hajmdagi buyumlarni toʻqiy oladi;

oddiy modellarni yasay oladi;

oʻtkir va tigʻli asboblardan foydalanishda xavfsizlik texnikasi qoidalari va sanitariya-gigiyena talablariga rioya qilgan holda foydalana oladi.

A1+

Sodda naqsh elementlarini chiza oladi;

naqsh elementlaridan kompozitsiya tuza oladi;

tabiiy materiallarda sodda naqsh elementlarini tasvirlay oladi;

hunarmandlarning sodda ish namunalarini bajara oladi;

kashtachilik yoʻnalishida sodda naqsh elementlaridan iborat kompozitsiyalarni tika oladi.

Tabiiy va turli materiallarning xususiyatlarini tavsiflaydi va farqlay oladi;

materiallarni saralay oladi;

buyum va mahsulotlarni texnologik loyihalay oladi;

materiallarga issiq va sovuq ishlov berish usullarini bajara oladi;

detallarni bir-biriga yopishtirishda maxsus yelimlardan foydalana oladi;

buyumlarni konstruksiyalash va modellashtirish ishlarini bajara oladi;

texnik obyektlarni biladi va texnologik jarayonlarni qoʻllay oladi;

kichik hajmdagi sodda buyumlarni tikadi va toʻqiy oladi;

harakatlanuvchi modellarni yasay oladi;

asbob-uskunalarni saqlash va taʼmirlash ishlarini bajara oladi;

xalq hunarmandchiligi turlari boʻyicha buyumlarni loyihalay oladi;

elektrotexnika, avtomatika va robototexnika turlarini tavsiflay oladi;

sodda elektrotexnika ishlarini bajara oladi;

texnika va texnologiyalarning iqtisodiyot tarmoqlarini rivojlantirishdagi ahamiyatini biladi;

sanoat sohalari boʻyicha tayanch bilimlarga ega boʻladi;

zamonaviy bozor munosabatlariga moslashadi hamda faoliyat yurita oladi;

turli materiallarga ishlov berishda, asbob-uskuna, moslama, mexanizm, mashinalarda texnika xavfsizligi qoidalari va sanitariya-gigiyena talablariga rioya qilgan holda ishlay oladi.

A2+

Mahsulot tarkibi, xossalari va xususiyatlarini aniqlaydi, tavsiflay oladi;

xalq hunarmandchiligi sohalari boʻyicha buyumlarni texnologik loyihalash va tayyorlashda texnologik jarayonlarni qoʻllay oladi;

xom ashyolarga badiiy ishlov bera oladi;

xalq hunarmandchiligi bilan uygʻunlashgan kasb-hunarlarini sodda ish usullari vositasida qoʻllay oladi.

2. Psixomotor, funksional, hamda amaliy faoliyat turlarini bajarishdagi operatsion kompetensiya

Oʻz mehnat harakatlarini oʻquv topshiriqlari asosida muntazam takrorlay oladi;

egallagan hayotiy odob-axloq qoidalari, mehnatsevarlikka oid asosiy tushunchalarga rioya eta oladi.

A1+

Hunarmandlarning qoʻl mehnatiga oid bilimini umumlashtirgan holda amaliy vazifalarni bajara oladi.

Hozirjavoblik, ishchanlik, faollik va muomala madaniyatiga amal qila oladi;

oʻquv-amaliy topshiriqlarni tizimli, tartib-intizom asosida bajara oladi;

mustaqil ishlashga ijodiy yondashib, kreativ fikrlay oladi;

A2+

Texnologik loyihalash va jarayonlarni amalga oshirish boʻyicha mustaqil qaror qabul qila oladi;

oʻz xato va kamchiliklarini anglay oladi, koʻra biladi va tuzatishga harakat qila oladi.

3. Toʻgʻri va ongli kasb tanlash, ijtimoiy munosabatlarga kirisha olish kompetensiyasi

Kasblar olamini biladi, kasb-hunarlarga oid maʼlumotlarni toʻplaydi va tavsiflay oladi.

A1+

Hunarmandlar haqidagi maʼlumotlarni biladi, ular faoliyatiga oid maʼlumotlarni toʻplaydi va tavsiflay oladi.

Kasblarda mehnat turlarini (odam-odam, odam-texnika, odam-tabiat, odam-belgili tizim, odam-badiiy obrazni) taʼriflay oladi;

hududda joylashgan oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlim muassasalari va ularning yoʻnalishlari, joylashuvini biladi, tahlil qila oladi;

kelgusi taʼlim yoʻnalishini (akademik litsey yoki kasb-hunar kollejini) ongli va mustaqil ravishda tanlay oladi;

kasb-hunar turlarining inson salomatligiga qoʻyadigan talablarini va oʻz imkoniyatlarini psixologik va fiziologik jihatdan baholay oladi.

A2+

Kasbiy axborotlarni, kasblarning murakkablilik omillarini tahlil qila oladi;

uzluksiz taʼlim tizimini, unda oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimining tutgan oʻrnini tavsiflay oladi;

kasbiy qiziqish va moyilliklarni aniqlash boʻyicha mashqlarni mustaqil bajara oladi.

19-§. Jismoniy tarbiya fani

Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlim muassasalarida jismoniy tarbiya fanini oʻrganish bosqichlari

Taʼlim bosqichi	Bitiruvchilar	Standart darajalari	Daraja nomlanishi
Umumiy oʻrta taʼlim	Umumiy oʻrta taʼlim maktablarining boshlangʻich 4-sinf bitiruvchilari	A1	Jismoniy tarbiya fanini oʻrganishning boshlangʻich darajasi
Umumiy oʻrta taʼlim	Umumiy oʻrta taʼlim maktablarining 9-sinf bitiruvchilari	A2	Jismoniy tarbiya fanini oʻrganishning tayanch darajasi
Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi	Akademik litsey va kasb-hunar kollejlari bitiruvchilari	V1	Jismoniy tarbiya fanining umumiy darajasi

Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlim muassasalarida jismoniy tarbiya oʻquv fanini oʻqitishning maqsad va vazifalari

Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalarida jismoniy tarbiya oʻquv fanini oʻqitishning asosiy maqsadi:

oʻquvchilarni jismonan baquvvat, epchil, sogʻlom qilib tarbiyalash, inson salomatligi toʻgʻrisidagi bilimlarini rivojlantirish, jismoniy tarbiya fanidan egallagan bilimlarini hayotda qoʻllay olish layoqatini shakllantirishdan iborat.

Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalarida jismoniy tarbiya oʻquv fanini oʻqitishning asosiy vazifalari:

sogʻlomlashtiruvchi mashqlarni bajarishni tushunish va qoʻllay olish;

jismoniy mashqlarni ketma-ketlikda toʻgʻri bajarish orqali jismoniy sifatlarni rivojlantirish;

sport asbob-anjomlaridan foydalanishning xavfsiz usullarini oʻrgatish;

sogʻlom turmush tarzini keng jamoatchilik oʻrtasida targʻib etishda tayanch va jismoniy tarbiya faniga oid kompetensiyalarni shakllantirishdan iboratdir.

Jismoniy tarbiya fani boʻyicha umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlim muassasalari bitiruvchilariga qoʻyiladigan malaka talablari

1. Sogʻlomlashtiruvchi mashqlarni bajarishni tushunish va qoʻllay olish kompetensiyasi

Kun tartibi qoidalariga rioya qila oladi;

ertalabki badantarbiya va dars jarayonida chiniqtirish mashqlarini bajara oladi;

saflanish va yurish qoidalarini bajara oladi;

harakatli oʻyin turlari va ularning qoidalarini biladi;

jismoniy mashqlarni inson salomatligiga taʼsirini biladi;

shaxmatning boshlangʻich oʻyin qoidalarini biladi.

Jismoniy mashqlarni bajarishda gigiyenik qoidalarni biladi;

gimnastika anjomlaridan xavfsiz foydalana oladi;

yengil atletikaning inson salomatligida tutgan oʻrnini biladi;

basketbol, voleybol, qoʻl toʻpi, futbol sport oʻyinlarining himoya va hujum usullarini biladi;

kurash elementlari hamda usullarini bajara oladi;

qomatni toʻgʻri shakllantirish mashqlarini bajara oladi;

shaxmat donalarining yurish hamda shoxni mot qilish qoidalarini biladi.

oʻyin mashqlarni bajarish paytida xavfsizlik qoidalarini biladi.

Jismoniy mashqlarni bajarishda oʻquv mashgʻuloti uchun qulay sharoitlarni yarata oladi;

jismoniy mashqlar yordamida organizmning barcha guruhlarining funksiya tizimlarini toʻgʻri va oʻz vaqtida rivojlantira oladi;

jismoniy mashqlar yordamida asab tizimini mustahkamlaydi, modda almashuv jarayonini faollashtira oladi;

gimnastika anjomlaridan toʻgʻri va xavfsiz foydalana oladi;

yengil atletikaning inson salomatligida tutgan oʻrni va taʼsirini biladi;

shaxmat, shashka, basketbol, voleybol, qoʻl toʻpi, futbol, suzish, badminton, stol tennisi va boshqa sport oʻyinlarining himoya va hujum usullarini biladi;

kurash turlari, elementlari hamda usullarini bajara oladi.

2. Jismoniy mashqlar majmuasini ketma-ketlikda toʻgʻri bajarish orqali jismoniy sifatlarni rivojlantirish kompetensiyasi

Jismoniy mashqlarni (saf, akrobatika, tayanib sakrash, muvozanat saqlash, tayanish va osilish, tirmashib chiqish) bajarishda mashqlar ketma-ketligini bir-biri bilan bogʻlay oladi;

mashqlarni bajarishda jismoniy sifatlarga (chaqqonlik, kuchlilik, tezkorlik, egiluvchanlik, chidamlilik va koordinatsiyaga) ega boʻladi;

mantiqiy oʻyinlarni (shaxmat, shashka va boshqalarni) oʻynay oladi.

Saf, umumrivojlantiruvchi (buyumlar va buyumlarsiz bajariladigan) mashqlar majmuasi, gimnastika (tayanib sakrash, tirmashib chiqish, osilish va tayanishlar, umboloq oshish, muvozanat saqlash), yengil atletika (yurish, yugurish, sakrash, uloqtirish), sport va harakatli oʻyin mashqlarini bajarish qoidalariga rioya qila oladi;

hayotiy zarur koʻnikmalarga ega boʻlishda jismoniy sifatlarga (chaqqonlik, kuchlilik, tezkorlik, egiluvchanlik, chidamlilik va koordinatsiya) ega boʻladi;

fikrlash asosida mantiqiy oʻyinlarni (shaxmat, shashka va boshqalarni) oʻynay oladi.

Buyum va buyumsiz bajariladigan umumrivojlantiruvchi mashqlarning boʻgʻinlar va mushak guruhlariga ijobiy taʼsiri va uni ketma-ketligi, osilish, tirmashish, muvozanat saqlash, tayanib va tayanmay sakrash, tortilish, akrobatika elementlari va ritmik gimnastika qoidalariga rioya qiladi;

fazoviy harakatlar va uning bajarilish ketma-ketligiga amal qiladi;

sport turlarining kelib chiqishi va uning rivojlanish tarixini biladi;

sport turlari boʻyicha bajariladigan mashqlarining inson salomatligini saqlashdagi ahamiyati haqidagi maʼlumotni biladi;

respublika miqyosida oʻtkazilayotgan uch bosqichli sport musobaqa turlarini biladi.

3. Sport asbob-anjomlaridan xavfsiz usullarda foydalanish kompetensiyasi

Jismoniy mashqlarni bajarishda shikastlanishning oldini olish qoidalariga amal qila oladi;

jismoniy mashqlarni bajarishdan oldin va keyin yurak urish meʼyorini aniqlay oladi;

jismoniy mashqlarni bajarish jarayonida texnika xavfsizligi qoidalariga amal qila oladi.

Gimnastika sport turlari boʻyicha turli jihoz va anjomlarning nomlarini biladi, tuzilishini tushuntira oladi hamda amaliy mashgʻulotlarda belgilangan qoidalar asosida foydalana oladi;

oʻzi yoki boshqalar shikastlanganda birinchi tibbiy yordam koʻrsatish haqida boshlangʻich bilimga ega boʻladi.

Sport oʻyinlari, jihoz va anjomlarning nomlari, tuzilishi va oʻlchamlari haqida maʼlumotlarni biladi;

sport oʻyinlariga oid jihoz va anjomlar, basketbol shchiti, halqa, toʻp, futbol darvozasi, toʻr, toʻp, bayroqlar, voleybol ustuni, hakamlar oʻtirish uchun maxsus joy, toʻldirma toʻp, turli toʻsiqlardan foydalanishda xavfsizlik qoidalariga amal qila oladi;

kurash turlari boʻyicha anjom, jihozlarning nomlari, tuzilishi, oʻlchamlari haqida maʼlumotga ega boʻladi va foydalana oladi.

respublikamizda joriy etilgan uch bosqichli sport musobaqalari haqida tushunchaga ega boʻla oladi;

kurashda xavfsizlik texnikasiga rioya qila oladi;

shikastlanganda birinchi tibbiy yordam koʻrsata oladi.

20-§. Chaqiruvga qadar boshlangʻich tayyorgarlik fani

Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalarida “Chaqiruvga qadar boshlangʻich tayyorgarlik” oʻquv fanini oʻrganish bosqichlari

Taʼlim bosqichi	Bitiruvchilar	Fanni oʻzlashtirish darajasi	Daraja nomlanishi
Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi	Akademik litseylar va kasb-hunar kollejlari bitiruvchilari	A1	“Chaqiruvga qadar boshlangʻich tayyorgarlik” fanini oʻrganishning boshlangʻich darajasi
Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi	Harbiy akademik litseylar va oliy harbiy taʼlim muassasalariga kirish uchun nomzodlarni tayyorlash boʻyicha qoʻshimcha vazifalar yuklatilgan akademik litsey va kasb-hunar kollejlarining maxsus guruhlari bitiruvchilari	A1+	“Chaqiruvga qadar boshlangʻich tayyorgarlik” fanini oʻrganishning kuchaytirilgan umumiy darajasi

Chaqiruvga qadar boshlangʻich tayyorgarlik fanining maqsad va vazifalari

Chaqiruvga qadar boshlangʻich tayyorgarlik fanining maqsadi:

Oʻquvchilarga Vatan himoyasi borasida oʻzining konstitutsiyaviy huquq va burchlarini chuqur anglatish, oʻz yurtini har qanday qurolli tajovuzdan himoya qilishdek sharafli burchini ado etishlariga zamin yaratish, harbiy kasbga boʻlgan eʼtiqod va qiziqishlarini orttirish, shuningdek favqulodda vaziyatlarda oʻzini va boshqalarni himoya qilish, davlatimizning maʼnaviy va moddiy neʼmatlarini saqlash yoʻlida oqilona tashabbus koʻrsata oladigan jamiyatimizning fidoyi va vatanparvar aʼzolarini tayyorlashdan iborat.

Chaqiruvga qadar boshlangʻich tayyorgarlik fanining vazifalari:

Oʻquvchi yoshlarga Qurolli Kuchlarimizda harbiy xizmatni oʻtash davomida oʻziga ishonib topshirilgan jangovar texnika, qurol-aslahalar va boshqa zaruriy ashyolardan toʻgʻri foydalanishni qisqa muddatda oʻzlashtirib olishlariga imkon yaratish, shuningdek yuz berishi mumkin boʻlgan favqulodda vaziyatlarda toʻgʻri va tartibli harakatlanish, zaruriyat tugʻilganda oʻziga hamda yon atrofidagilarga birinchi tibbiy va boshqa zaruriy yordamni koʻrsata olishni oʻrgatishdan iborat.

Chaqiruvga qadar boshlangʻich tayyorgarlik fani boʻyicha oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlim muassasalari bitiruvchilariga qoʻyiladigan malaka talablari

1. Harbiy qonunchilik va harbiy tartibni bilish kompetensiyasi

Vatan himoyasi yoʻlida oʻzining konstitutsiyaviy huquq va burchlarini chuqur anglay oladi, burchini sidqidildan ado etadi;

Vatanga qasamyod, harbiy intizom, harbiy majburiyat haqida biladi va ularning mohiyatini tushunadi;

Oʻzbekiston Respublikasining mudofaa sohasidagi normativ-huquqiy hujjatlarining asosiy talablarini biladi, harbiy jinoyatlar uchun jinoiy javobgarlik toʻgʻrisidagi moddalar haqida tushunchaga ega boʻladi;

Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari umumharbiy nizomlarining asosiy talablarini biladi va ularga amal qiladi;

Qurolli Kuchlarning vazifasi, tarkibi, tuzilish tamoyillarini biladi;

harbiy boshqaruv organlari, shuningdek harbiy taʼlim muassasalari toʻgʻrisidagi boshlangʻich maʼlumotga ega boʻladi;

qurolli toʻqnashuvlar huquqiga (xalqaro gumanitar huquqqa) doir asosiy talablarning mohiyatini tushunadi va ularga amal qiladi.

A1+

Boʻlajak harbiy shaxs sifatida oʻzining konstitutsiyaviy huquq va burchlarini chuqur anglaydi, oʻz burchini sidqidildan ado etish maqsadida oʻzida harbiy kasbga oid qadriyat va tuygʻularni tarbiyalaydi;

Vatanga qasamyod, harbiy intizom, harbiy shaʼn-sharaf, harbiy odob-axloq, harbiy majburiyat haqida biladi va ularning mohiyatini tushunadi;

Oʻzbekiston Respublikasining mudofaa sohasidagi normativ-huquqiy hujjatlarining asosiy talablarini oʻzlashtiradi, xizmatni oʻtashga doir va harbiy jinoyatlar uchun jinoiy javobgarlik toʻgʻrisidagi moddalar haqida tushunchaga ega boʻladi;

Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari umumharbiy nizomlarining asosiy talablarini oʻzlashtiradi va ularga amal qiladi;

Qurolli Kuchlar qoʻshin turlari va xillarining vazifasi, tarkibi, tuzilishi tamoyillarini oʻzlashtiradi;

harbiy boshqaruv organlari, shuningdek harbiy taʼlim muassasalari toʻgʻrisidagi maʼlumotga ega.

qurolli toʻqnashuvlar huquqiga (xalqaro gumanitar huquq asoslariga) doir asosiy talablarning mohiyatini tushunadi va ularga ongli ravishda, qatʼiy amal qiladi.

2. Askarning jangda harakatlanish va jangovar qurol-aslahalardan foydalana olish kompetensiyasi

zamonaviy jang turlari va ularning tavsifini biladi. Askarning majburiyati, uning jangdagi harakatlanish tartibi va usullarini biladi hamda ularga amal qiladi;

askarga biriktirilgan shaxsiy qurol va jangovar texnikalardan foydalana biladi hamda ularni asray oladi;

harbiy ishga doir boshlangʻich bilim va koʻnikmalarni oʻzlashtiradi;

axborot kurashlari va lokal qurolli toʻqnashuvlar haqida tushunchaga ega;

chet el armiyalari oʻqotar qurol va jangovar texnikalari namunalarining vazifasi, tuzilishi haqida tushunchalarga ega.

A1+

umumqoʻshin jang turlari va ularning tavsifini biladi. Jangda harakatlanish tartibi va usullarini toʻliq oʻzlashtiradi;

shaxsiy qurol va jangovar texnikalardan foydalana biladi hamda ularni asray oladi;

portlovchi uskunalarni qoʻllash, oʻrnatish, niqoblash va zararsizlantirish tartibini biladi;

axborot kurashlari va lokal qurolli toʻqnashuvlar haqida toʻliq tushunchaga ega;

chet el armiyalari oʻqotar qurol va jangovar texnikalarining vazifasi, tuzilishi, jangovar imkoniyatlarini biladi;

jang olib borishning zamonaviy vositalari imkoniyatlari haqida bilimga ega;

muhandislik himoya vositalarini jihozlash va niqoblashni tashkil etish tartibini biladi.

3. Jismoniy sifatlarini namoyon qila olish kompetensiyasi

harbiy tayyorgarlikka yoʻnaltirilgan umumrivojlantiruvchi mashqlar kompleksini bajara olish malakasini egallaydi;

toʻsiqlarni yengib oʻta oladi;

qoʻl jangi usullarni bajara oladi;

gimnastik snaryadlarda belgilangan meʼyorlarni bajara oladi;

qisqa, oʻrta va uzoq masofalarga yugurish texnikasini egallaydi va unga amal qiladi.

A1+

harbiy tayyorgarlikka yoʻnaltirilgan umumrivojlantiruvchi mashqlar kompleksini bajara olish malakasini toʻliq egallaydi;

toʻsiqlarni yengib oʻtish malakasini egallaydi;

qoʻl jangi usullarni toʻliq oʻzlashtiradi;

gimnastik snaryadlarda belgilangan meʼyorlarni bajaradi;

qisqa, oʻrta va uzoq masofalarga yugurish texnikasini mukammal egallaydi va unga toʻliq amal qiladi.

4. Favqulodda vaziyatlarda toʻgʻri va tezkor harakatlanish kompetensiyasi

Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro muhofazasi va favqulodda vaziyatlarda harakat qilish Davlat tizimlari haqidagi bilimga ega.

favqulodda vaziyatlar toʻgʻrisida biladi hamda bunday holatlarda toʻgʻri yoʻl tutadi va oqilona tashabbus koʻrsata oladi;

ommaviy va oddiy qirgʻin qurollaridan himoyalanish usullari va vositalari haqida biladi;

Favqulodda vaziyatlarda toʻgʻri harakatlanish qoidalarini oʻzlashtiradi, oʻziga hamda yon atrofidagilarga birinchi tibbiy va boshqa yordamni koʻrsata oladi.

A1+

Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro muhofazasi va favqulodda vaziyatlarda harakat qilish Davlat tizimlari haqidagi toʻliq bilimga ega.

favqulodda vaziyatlar toʻgʻrisida biladi hamda bunday holatlarda toʻgʻri va tezkor yoʻl tutadi hamda oqilona tashabbus koʻrsata oladi;

ommaviy va oddiy qirgʻin qurollari jangovar xususiyatlarini hamda ulardan himoyalanish usullari va vositalarini biladi hamda ulardan foydalana oladi;

favqulodda vaziyatlarda oʻziga hamda yon atrofidagilarga birinchi tibbiy va boshqa zarur yordamni koʻrsatish boʻyicha chuqur bilim va koʻnikmalarga ega;

favqulodda vaziyatlarda toʻgʻri va tartibli harakatlanishni tashkil qila oladi.

5. Vatanparvarlik va burchga sodiqlik kompitensiyasi

yurt manfaatlarining doimo ustuvor ekanligini tushunadi;

vatanparvarlik tadbirlarining faol ishtirokchisi boʻla oladi;

oʻzida harbiy xizmatchiga xos sifatlarni shakllantiradi;

buyuk ajdodlarimiz merosini, Qurolli Kuchlarimizning jangovar anʼanalarini qadrlaydi.

A1+

yurt manfaatlarining doimo ustuvor ekanligini biladi va unga qatʼiy amal qiladi;

vatanparvarlik tadbirlarining faol tashkilotchisi boʻla oladi;

harbiy xizmatchiga xos sifat va fazilatlarga ega;

buyuk ajdodlarimiz merosini, Qurolli Kuchlarimizning jangovar anʼanalarini qadrlaydi va ularga munosib boʻlishga harakat qiladi.

Qoʻshimcha izoh: oʻgʻil bolalar alohida guruhda harbiy tayyorgarlik fanini oʻrganish davrida qiz bolalar uchun alohida guruhda (faqat oʻgʻil va faqat qizlardan shakllangan guruhlar) “Tibbiy bilim asoslari”, “Hayot va turmush odobi (Oilashunoslik)” boʻlimlari oʻqitiladi.

Unda, “Tibbiy bilim asoslari”:

Birinchi tibbiy yordam koʻrsatish kompetensiyasi

birinchi tibbiy yordam koʻrsatish tartibi va qoidalarini biladi;

turli jarohatlanish, shikastlanish, epidemiologik kasalliklarning oldini olish tushunchalariga ega boʻladi;

jarohatlanganda, kuyganda, kuchli taʼsir etuvchi zaharli moddalar, epidemiologik kasalliklar tarqalganda va nurlanishdan shikastlanganlarga, favqulodda vaziyatlarda ruhiy zoʻriqish holatlarida birinchi tibbiy yordam koʻrsatadi.

Hayot va turmush odobi (Oilashunoslik)”:

Milliy urf-odatlar, oʻzaro muloqot, oilada ota-ona oʻrni, farzand tarbiyasi va burch tushunchalariga ega boʻlish kompetensiyasi

Milliy urf-odatlar, marosim va anʼanalarning shaxsning kamolotidagi oʻrnini, farzandlik burchi va uni ado etishni, ota-onani hurmat qilish, odob-axloq va reproduktiv salomatlik, hayo, ibo tushunchalariga ega boʻladi;

muloqot qoidalari, kun tartibini rejalashtirish, etiket meʼyorlari va koʻrkamlik sirlarini, kiyinish odobi va ozodalik, gigiyena qoidalari, uy-roʻzgʻor yumushlari, kelinlik odobi hamda farzand tarbiyasini biladi.

21-§. Oila psixologiyasi fani

Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalarida oila psixologiyasi fanini oʻrganish bosqichlari

Taʼlim bosqichi	Bitiruvchilar	Fanni oʻzlashtirish darajasi	Bosqich mazmuni
Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi	Akademik litseylar, kasbhunar kollejlari bitiruvchilari	A1	“Oila psixologiyasi” fanini oʻrganishning boshlangʻich darajasi

Oila psixologiyasi oʻquv fanini oʻqitishning maqsad va vazifalari

Fanning maqsadi: Oʻquvchilarga oila psixologiyasiga doir eng muhim bilimlarni berish va ular asosida tegishli koʻnikma va malakalarni shakllantirib, yoshlarni oilaviy hayotga tayyorlash borasida kompetenlilikni taʼminlash.

Fanning vazifalari:

“Oila psixologiyasi” fani, uning maqsad va vazifalari haqida maʼlumot berish;

oilaning maʼnaviy, huquqiy, ijtimoiy va psixologik asoslari bilan tanishtirish;

oʻquvchi yoshlarni oilani muqaddas bilishga oʻrgatish orqali ularni maʼnaviy qadriyatlarga hurmat ruhida tarbiyalash;

oilaning ijtimoiy kelib chiqishi tarixi, uning turlari bilan tanishtirish;

oilaning ijtimoiy va etnopsixologik xususiyatlari boʻyicha tushunchalar hosil qilish;

oʻquvchilarda shaxsning shakllanishida oilaning roli haqida tasavvur hosil qilish;

yoshlarni oiladagi shaxslararo muloqotga, xususan ota-ona va bola munosabatlariga tayyorlash;

yoshlarni oilaviy hayotda kuzatiladigan oʻzgarishlar haqidagi ilmiy bilimlar bilan qurollantirish;

yoshlarni oilaviy hayotda yuzaga keladigan nizolarga konstruktiv tus berishga, destruktiv yoʻnalishlardan saqlanishga oʻrgatish;

yoshlarda muammoli vaziyatlardan psixologik jihatdan oqilona chiqish malakalarini shakllantirish;

yoshlarni reproduktiv xulq asoslari bilan tanishtirishdan iborat.

Oila psixologiyasi fani boʻyicha oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlim muassasalari bitiruvchilariga qoʻyiladigan malaka talablari

1. Oila psixologiyasiga oid tushunchalarni bilish kompetensiyasi

Oila psixologiyasi faniga oid atamalarni biladi, ularni toʻgʻri talqin qila oladi;

oilaning huquqiy asoslari bilan tanishadi. Nikoh-oila munosabatlarining kelib chiqishi tarixini, sharq allomalarining nikoh-oila munosabatlari haqidagi qarashlari, oila turlari va vazifalari haqidagi maʼlumotga ega;

oʻsmirlik va ilk oʻspirinlik davridagi oʻgʻil-qizlarning yosh-psixologik xususiyatlarini farqlaydi;

oilada shaxslararo munosabatlar va muloqot psixologiyasi, oilaviy nizolar psixologiyasi va ajralish, uning sabab, oqibatlari haqida xulosa chiqara oladi;

reproduktiv xulqning psixologik asoslari haqida tasavvurlarini kengaytirishni, erta oila qurishning salbiy oqibatlarini tasavvur qiladi va mohiyatini tushunadi;

psixodiagnostik testlardan foydalana olishni biladi.

2. Oilaviy hayotga tayyorlik kompetensiyasi

Oilaning maʼnaviy qadriyat ekanligini tushunadi;

turli mijozli xususiyatlariga ega boʻlgan shaxslarda sevgi-muhabbat tuygʻularining kechishini tahlil qila oladi;

nikoh oldi omillari va ularning oila mustahkamligiga taʼsirini anglash, kerakli maʼlumotlarni saralash, oilaviy muloqotga tayyorlilik, oilaga moslashuvchanlik, oilada sogʻlom turmush tarzini olib borish, nikoh shartnomasini tuzish boʻyicha tasavvurga ega boʻladi;

oila budjetini toʻgʻri taqsimlash va amalda qoʻllash tajribasiga ega;

3. Oiladagi shaxslararo munosabatlarni tahlil eta olish kompetensiyasi

Oila turlarining oila barqarorligiga taʼsirini tahlil qila oladi;

oilada shaxslararo munosabatlarning shaxs psixologiyasiga taʼsirini tushunadi;

oilaviy hayotda yuzaga keladigan nizoli, muammoli vaziyatlarning oldini olish, ulardan oqilona chiqib ketish yoʻllarini tahlil qila oladi.

22-§. Falsafa fanlari

Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalarida falsafa (estetika, dinshunoslik asoslari, shaxs va jamiyat) fanlarini oʻrganish bosqichlari

Taʼlim bosqichi	Bitiruvchilar	Standart darajasi	Daraja nomlanishi
Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi	Akademik litsey va kasb-hunar kollejlari bitiruvchilari	A1	Estetika fanini oʻrganishning boshlangʻich darajasi
Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi	Akademik litsey va kasb-hunar kollejlari bitiruvchilari	A1	Dinshunoslik asoslari fanini oʻrganishning boshlangʻich darajasi
Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi	Akademik litsey va kasb-hunar kollejlari bitiruvchilari	A1	Shaxs va jamiyat fanini oʻrganishning boshlangʻich darajasi

Falsafa (estetika, dinshunoslik asoslari, shaxs va jamiyat) fanlarini oʻqitishning maqsad va vazifalari

Estetika:

Estetika fanini oʻqitishning maqsadi:

oʻquvchilarda estetik tafakkurning yuzaga kelishi va taraqqiyotini, sanʼatdagi, turmushdagi, sanoatdagi, tabiatdagi nafosatning, goʻzallikning inson hayotida tutgan oʻrni toʻgʻrisidagi tushunchalarni shakllantirishdan iborat.

Estetika fanini oʻqitishning vazifalari:

oʻquvchilarda estetik ong va ijodiy qobiliyatning shakllanishi hamda rivojlanishiga koʻmaklashish;

milliy va umumbashariy estetik qadriyatlarning mamlakatimiz ijtimoiy-maʼnaviy hayotidagi ahamiyatini koʻrsatib berish;

yosh avlodda goʻzallikka, ulugʻvorlikka nisbatan muhabbat hissini shakllantirish;

oʻquvchilarga haqiqiy sanʼat asarlarining millat va jamiyat hayotidagi ulkan maʼnaviy hodisa ekaniligini uqtirish;

oʻquvchilarda sanʼatni chuqur tushunish malakasini hosil qilish;

oʻquvchilarga texnika estetikasi va dizaynning, tabiat estetikasi, turmush estetikasi hamda sport estetikasining erkin, demokratik jamiyat taraqqiyotidagi beqiyos ahamiyatini anglatish;

fanni oʻrganishda ijodiylik, ilmiylik, tarixiylik, xolislik tamoyillariga amal qilish hamda manbalar bilan ishlash koʻnikmasini shakllantirish;

oʻquvchilarning amaliy mashgʻulotlarda estetik voqelik va estetik obyektlar bilan bevosita munosabatda boʻlishlariga erishishdan iborat.

Dinshunoslik asoslari:

Dinshunoslik asoslari fanini oʻqitishning maqsadi: — oʻquvchi yoshlarga jamiyat va inson maʼnaviy hayotining muhim tarkibiy qismi boʻlgan din va uning taʼlimoti, tarixi toʻgʻrisida ilmiy-nazariy tushunchalar berish, ularni diniy bagʻrikenglik ruhida tarbiyalash;

yoshlarda din va uning turli shakllari, yoʻnalishi va oqimlari haqida toʻgʻri ilmiy xulosalar chiqara oladigan dunyoqarashni shakllantirish.

Dinshunoslik asoslari fanini oʻqitishning vazifasi:

oʻquvchilar ongiga fuqarolarning faoliyati vijdon erkinligiga doir qonun talablariga muvofiq ekanligi hamda eʼtiqodi sogʻlom shaxs maʼnaviyatida milliy va diniy qadriyatlar uygʻunligining oʻziga xos jihatlarini singdirish;

din, uning mohiyati va mazmuni, ezgulik gʻoyalari bilan oʻquvchilarni qurollantirish;

diniy qadriyatlarning umuminsoniy va milliy qadriyatlar bilan mushtarak jihatlarini tahlil qilish orqali diniy eʼtiqod va his-tuygʻularga hurmat ruhida tarbiyalash;

dindan siyosiy maqsadlarda foydalanish, ekstremistik va terrorchilik jinoyatlarini niqoblashning reaksion mohiyatini fosh etish;

yurtimizda vijdon erkinligining kafolatlanishi, maʼrifiy islomning rivojlanishi uchun yaratilgan shart-sharoitlar bilan yoshlarni tanishtirishdan iborat.

Shaxs va jamiyat:

Shaxs va jamiyat fanini oʻqitishning maqsadi:

ijtimoiy bilishga boʻlgan qiziqishga asoslangan holda Shaxs axloqiy madaniyatining, uning hozirgi tafakkur tarzi va ijtimoiy xatti-harakatining shakllanishi, oʻzining taqdirini oʻzi belgilashi va oʻzini oʻzi namoyon etishini shakllantirish;

Shaxs va jamiyat fanini oʻqitishning vazifalari:

inson, uning shaxs sifatida shakllanishi, jamiyat, ijtimoiy madaniy tizim sifatida sivilizatsiya va uning tarixi toʻgʻrisida umumgumanitar va oliy maktab tizimidagi ijtimoiy-iqtisodiy fanlarning bundan keyingi oʻqitilishi, mustaqil taʼlim olish yoki istiqboldagi kasbiy faoliyat uchun zarur boʻlgan bilimlar tizimini oʻrganish;

turli millat va elatlarning yonma-yon yashashi, turli konfessiyalarning mavjudligi sharoitida milliy gʻoyaga, Oʻzbekiston Respublikasidagi bagʻrikenglik, konstitutsiyaviy, demografiyaviy qadriyatlarni hurmat qilishni tarbiyalash;

inson va jamiyat hayoti toʻgʻrisidagi axborotlarni toʻplash, tizimlashtirish va tanqidiy mulohaza qilish malakalarini egallash;

shakllanayotgan fuqarolik jamiyati va demokratik, huquqiy davlat hayotida hamda millatlararo munosabatlar va oilaviy turmush sohasida zarur boʻlgan kommunikativ amaliy faoliyat usullarini oʻrganishdan iborat.

Falsafa (estetika, dinshunoslik asoslari, shaxs va jamiyat) fanlari boʻyicha oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlim muassasalari bitiruvchilariga qoʻyiladigan malaka talablari

Estetik madaniyatga ega boʻlish (anglash; qadrlash; qoʻllay olish) kompetensiyasi

tabiat va jamiyat uygʻunligini anglaydi;

estetik tushunchalarni anglaydi, taʼriflaydi va ularni amalda qoʻllay oladi.

nafosatni, goʻzallikni tushunadi va anglay oladi;

estetik ong va ijodiy qobiliyatga ega;

milliy va umumbashariy estetik qadriyatlarning mamlakatimiz ijtimoiy-maʼnaviy hayotidagi ahamiyatini biladi;

goʻzallikka, ulugʻvorlikka nisbatan muhabbat hissiga ega;

sanʼatni chuqur tushunish malakasiga ega;

estetik tarbiyaning mazmun-mohiyatini anglab yetadi;

kreativlik qobiliyatini shakllantiradi va amaliyotda qoʻllay biladi.

Diniy erkinlik va bagʻrikenglik (bilish, anglash, amal qilish) kompetensiyasi

dinlar haqida umumiy maʼlumotlarga ega;

imon-eʼtiqodli;

dinlarning ezgulik mohiyatini anglay oladi;

diniy va milliy qadriyatlarning mazmun-mohiyatini anglaydi;

dunyoviy davlatda diniy munosabatlar haqida tushunchaga ega;

din maʼnaviyatning oʻzagi ekanligini his etadi;

dinlararo munosabatlarda bagʻrikeng boʻladi;

yon-atrofda boʻlayotgan voqea-hodisalarga xolis munosabat bildira oladi.

Jamiyat va shaxsning oʻzaro aloqadorligini idrok eta olish (bilish; anglash; qoʻllay olish) kompetensiyasi

jamiyat va shaxs haqida nazariy bilimlar va dunyoqarashga ega;

insonning kelib chiqish omillari toʻgʻrisida mustaqil pozitsiyaga ega;

buyuk shaxslar maqomi, ularning jamiyatdagi oʻrnini biladi;

sivilizatsiya, madaniyat va qadriyatlar uzviyligini anglaydi;

Oʻzbekistonda yoshlarning ijtimoiy himoyasi va taʼlimiga doir siyosat asoslarini biladi va yaratilgan imkoniyatlardan unumli foydalana oladi;

hozirgi dunyoning tuzilishi, globallashuv jarayonlari toʻgʻrisidagi bilimlarga ega;

jamiyatdagi voqea va hodisalarni baholaydi, ularga xolis munosabatda boʻladi;

Oʻzbekistonning rivojlanish yoʻllari va omillari haqidagi bilimlarga ega;

millatlararo munosabatlarda oʻzaro hurmat bilan munosabatda boʻladi;

sogʻlom ijtimoiy munosabatga kirisha oladi;

ziddiyatlar qurshovida vaziyatlarni toʻgʻri baholay oladi;

bilim va ijtimoiy faollikni namoyon eta oladi;

jamiyatdagi voqea va hodisalarga daxldorligini namoyon qila oladi.

23-§. Oʻzbekiston Konstitutsiyasi fani

Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalarida Oʻzbekiston Konstitutsiyasi fanini oʻrganish bosqichlari

Taʼlim bosqichi	Bitiruvchilar	Fanni oʻzlashtirish darajasi	Daraja nomlanishi
Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi	Akademik litseylar va kasb-hunar kollejlari bitiruvchilari	A1	“Oʻzbekiston Konstitutsiyasi” fanini oʻrganishning boshlangʻich darajasi

Oʻzbekiston Konstitutsiyasi fanini oʻqitishning maqsad va vazifalari

Oʻzbekiston Konstitutsiyasi fanini oʻqitishning maqsadi:

Konstitutsiya va qonunlar boʻyicha chuqur nazariy va amaliy bilimlar berish, Konstitutsiyaning jamiyatdagi oʻrni va ahamiyatini, uning mazmun-mohiyatini oʻquvchilar ongiga singdirish, qonunlarga hurmat uygʻotish, yosh avlodning huquqiy ongini oshirish va huquqiy madaniyatini yuksaltirish hamda huquqiy davlatni bunyod etishda faol ishtirok qiladigan huquqiy bilimga ega komil insonni tarbiyalashga qaratilgan.

Oʻzbekiston Konstitutsiyasi fanini oʻqitishning vazifasi:

oʻquvchilarga davlat va huquqning paydo boʻlishi, rivojlanish qonuniyatlari, davlatning mohiyati, huquqning mohiyati, uning zaruriyati, davlat va huquqning shakllari, funksiyalari, tizimi haqidagi bilim va tushunchalarni shakllantirishdan iborat.

Konstitutsiyaviy qonun boʻyicha beriladigan taʼlimni yuqori ilmiy-nazariy va tarbiyaviy saviyada amalga oshirish orqali oʻquv jarayonini faollashtirish;

har bir oʻquvchini hayotdagi amaliy faoliyatida zarur boʻlgan Konstitutsiya boʻyicha huquqiy bilimlar bilan qurollantirish;

Konstitutsiyaviy qonunlarning mazmun va mohiyatini oʻrgatish orqali oʻquvchilarni kelajakka ishonch ruhida tarbiyalash;

oʻquvchilarning huquqiy ongi va huquqiy tafakkurini zamon talablari darajasida shakllantirishga erishish;

oʻquvchilarning Konstitutsiya va qonunlar boʻyicha huquqiy savodxonligini oshirish va ularda huquqiy madaniyatli boʻlish his-tuygʻularini tarbiyalash;

oʻquvchilarning oʻzi egallayotgan mutaxassislik va kasb-hunar yoʻnalishi boʻyicha huquqiy bilimlarini boyitish;

Konstitutsiya va qonunlar boʻyicha olgan huquqiy bilimlari natijasida oʻz hayotining kelajagini belgilash, oʻz Vatanining dunyoda munosib oʻrin egallashida halol mehnat qilish bilan hissa qoʻshish hamda boshqa millat vakillarining huquqiy manfaatlarini hurmat qilish ruhida tarbiyalashdan iboratdir.

Oʻzbekiston Konstitutsiyasi fani boʻyicha oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlim muassasalari bitiruvchilariga qoʻyiladigan malaka talablari

Mustaqil fuqarolik pozitsiyasini shakllantirish kompetensiyasi

Mustaqil fikrlash qobiliyati va dunyoqarashi shakllanadi hamda mustaqil qarorlar qabul qila oladi;

inson erkinliklari — muayyan burch, majburiyat va masʼuliyat ekanligini his qiladi;

Konstitutsiyada davlat mustaqilligi, xalq, millat va inson manfaati hamda demokratik gʻoyalarning ustuvor ekanligini anglaydi;

Davlat hokimiyati va boshqaruvini demokratlashtirish konsepsiyasiga oid bilimlarni egallaydi.

Oʻzbekiston Konstitutsiyasidan olgan bilimlarini amaliyotda qoʻllash kompetensiyasi

Oʻz huquq va burchlarini amalga oshirishda konstitutsiyaviy-huquqiy normalarga rioya qiladi;

Konstitutsiya va qonunlarni oʻrganishi asosida erkin fikrlaydi, ularning maʼnosini tushunadi va huquqiy terminlarni toʻgʻri qoʻllay oladi.

Normativ-huquqiy hujjatlar bilan ishlash kompetensiyasi

Huquqiy olgan bilimlarini normativ-huquqiy hujjatlar bilan ishlashda kundalik hayotga tatbiq etadi;

jamiyatdagi voqea va hodisalarga huquqiy jihatdan munosabat bildira oladi.

Vazirlar Mahkamasining 2017-yil 6-apreldagi 187-son qaroriga
4-ILOVA

Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi toʻgʻrisidagi diplomlarning davlat
NAMUNALARI

Akademik litsey diplomining
TAVSIFI

Akademik litsey diplomining davlat namunasi

Akademik litsey diplomi namunasi 150 x 100 mm oʻlchovda toʻq-koʻk (aʼlo darajali diplom qizil-marmar) rangli lederindan tayyorlangan. Uning yuza tomonida bosma naqsh usulida oltin rangda yuqorida Oʻzbekiston Respublikasi Davlat gerbining tasviri tushirilgan, pastroqda davlat tilida “AKADEMIK LITSEY DIPLOMI” soʻzlari yozilgan.

Aʼlo darajali diplomlar uchun “OʻZBEKISTON RESPUBLIKASI AKADEMIK LITSEY DIPLOMI” va “REPUBLIC OF UZBEKISTAN DIPLOMA OF ACADEMIC LYCEUM” soʻzlaridan quyida qizil-marmar rangda davlat tilida “Aʼlo darajali” va ingliz tilida “With honourʼs” soʻzlari yoziladi.

Diplomning ichki varaq oʻlchami 142 x 95 mm, joylashish tartibi — gorizontal, ofset bosma usulda, boʻyoqlar soni “oddiy” — 4+№, “aʼlo darajali” — 5+№.

Diplomning har ikki varagʻida sakkizta pozitsiyada: L harfi va yettita raqamli tartib raqami yoziladi.

Muqova materiali rangi bitiruvchilar diplomi — toʻq koʻk, “aʼlo darajali” bitiruvchilar diplomi qizil-marmar rangli. Toʻgʻri burchakli (yumshoq yostiqcha) bilan qoplangan qattiq muqova. Muqova materiali — bumvinil (qogʻoz qatlami asosi polivinilxlorid) toʻq koʻk va qizil-marmar rangli, material qalinligi 170 ± 20 mkm. Muqovada matn oltin rang zarli qogʻozda, diametri 45 mm boʻlgan Oʻzbekiston Respublikasi Davlat gerbi va “AKADEMIK LITSEY DIPLOMI” nomi qizdirib naqsh solish yoʻli bilan yoziladi.

Qogʻoz tafsiloti:

qogʻoz-100% paxta, qalinligi 140 ± 5g/m², oqartirgichsiz, aks etmaydigan ultrabinafsha nuri;

yorugʻlikda yaxshi koʻrinadigan “paxta koʻsagi” koʻrinishidagi asosiy uch oʻlchovli suv belgisi;

koʻrinadigan rangli tola qizil va yashil tusda, qogʻoz sirtida tartibsiz joylashgan, uzunligi 2,5 — 3 mm, “kiprik” shaklida, ultrabinafsha nurlarisiz koʻrinadi;

koʻrinmaydigan tola koʻk va och yashil tusda, qogʻoz qatlamida tartibsiz joylashgan, uzunligi 2,5 — 3 mm, “kiprik” shaklida ultrabinafsha nurlari ostida koʻrinadi.

Bosma tafsiloti:

bosma jarayonida eksklyuziv kimyoviy turgʻun matbaa boʻyoqlari qoʻllaniladi;

ichki varaqning asosiy foni och jigarrang, ikki tangir setkadan paydo boʻlgan ingichka sinusoidal chiziqdan tashkil topgan nusxa koʻchirmaydigan himoya sifatida xizmat qiladi;

tangir setkalarining biri “iris” effektini qoʻllash bilan chop etiladi, yaʼni markazda yashil rangdan chetlari boʻyicha havo rangga ravon oʻtadi;

ichki varaq markazida Oʻzbekiston Respublikasi Davlat gerbi chop etiladi, diametri 35 mm, sakkiz burchak bilan hoshiyalanadi;

blankaning toʻrt burchagida murakkab chiziqli naqsh joylashtiriladi. Bu naqshlar har xil qalinlikdagi chiziqlardan tashkil topadi, shakli va zichligi bir-biriga qoplanib, yagona zarhalni yuzaga keltiradi. Qalbakilikdan nusxa koʻchirmaydigan va skanerlanmaydigan himoya sifatida xizmat qiladi;

ichki varaqning ikki tarafi markazida “Humo” qushi (25 x 40 mm oʻlchamli) qiyofasida koʻrinmaydigan tasvir joylashtiriladi;

kichik matn, bir necha bor kattalashtirilgandagina koʻrinadi, uzluksiz chiziqni yuzaga keltiradi va takrorlanadigan “AKADEMIK LITSEY” soʻz birikmasidan iborat. Kichik matn yuqori qismida “ACADEMIC LYCEUM” soʻzi “DIPLOM” soʻzi ostida oʻng tarafda joylashadi. Nusxa tushirish va qalbakilashtirishdan himoyalanadi;

seriya “L” va yetti xonali raqam, ikki tarafda bir xil beriladi. Raqam qora fluoressensiya boʻyogʻida chop etiladi, ultrabinafsha nurlarida yashil rangda yorugʻlik sochadi.

‎‎Diplomning ichki chap tomoni:‎
‎‎ ‎(Oʻzbekiston Respublikasi Davlat gerbining tasviri) ‎ ‎O`ZBEKISTON RESPUBLIKASI ‎AKADEMIK LITSEY DIPLOMI ‎L № 0000000 ‎________________________________________________________________________ ‎(familiyasi, ismi, otasining ismi) ‎ ‎20____ yilda ___________________________________________________________ga ‎‎(oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasi nomi) ‎kirib, 20___yilda __________________________________________________________ ________________________________________________________________akademik ‎ litseyni _________________________________________________________ yoʻnalishi ‎(yoʻnalish nomi) ‎
boʻyicha tamomladi. ‎ ‎‎‎		‎	‎	‎
M.Oʻ‎	‎‎Davlat attestatsiya ‎komissiyasi raisi		Direktor ‎Kotib(a) ‎
‎	‎	‎	‎	‎
‎‎_______ shahri (tumani), _______ yil			‎‎Roʻyxat raqami ______________

‎‎Diplomning ichki chap tomoni:‎
‎‎ ‎(Oʻzbekiston Respublikasi Davlat gerbining tasviri) ‎ ‎O`ZBEKISTON RESPUBLIKASI ‎AKADEMIK LITSEY DIPLOMI ‎L № 0000000 ‎________________________________________________________________________ ‎(familiyasi, ismi, otasining ismi) ‎ ‎20____ yilda ___________________________________________________________ga ‎‎(oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasi nomi) ‎kirib, 20___yilda __________________________________________________________ ________________________________________________________________akademik ‎ litseyni _________________________________________________________ yoʻnalishi ‎(yoʻnalish nomi) ‎
boʻyicha tamomladi. ‎ ‎‎‎		‎	‎	‎
M.Oʻ‎	‎‎Davlat attestatsiya ‎komissiyasi raisi		Direktor ‎Kotib(a) ‎
‎	‎	‎	‎	‎
‎‎_______ shahri (tumani), _______ yil			‎‎Roʻyxat raqami ______________

Diplomning ichki oʻng tomoni:
‎(Oʻzbekiston Respublikasi Davlat gerbining tasviri) ‎ ‎TNE REPUBLIC OF UZBEKISTAN ‎ DIPLOMA OF ACADEMIC LYCEUM ‎ ‎L № 0000000 ‎ ‎________________________________________________________________________ ‎(full name)‎ ‎________________________________________________________________________‎
in 20___ entered‎	‎	‎	‎	‎
‎________________________________________________________________________ ‎(name of secondary specialized educational establishment)
________________________________________________________________________ ‎and in 20___completed
‎________________________________________________________________________ ‎ ‎(name of academic lyceum)
‎‎________________________________________________________________________ ‎having spesialized in‎
________________________________________________________________________ ‎‎‎( field of study ) ‎________________________________________________________________________
‎	‎	‎	‎	‎
(Seal)‎	Chairperson of the ‎State ‎Attestation Commission		Director Secretary
‎	‎	‎	‎	‎
____city (district)_20____year Registration Number______________‎

Diplomning ichki oʻng tomoni:
‎(Oʻzbekiston Respublikasi Davlat gerbining tasviri) ‎ ‎TNE REPUBLIC OF UZBEKISTAN ‎ DIPLOMA OF ACADEMIC LYCEUM ‎ ‎L № 0000000 ‎ ‎________________________________________________________________________ ‎(full name)‎ ‎________________________________________________________________________‎
in 20___ entered‎	‎	‎	‎	‎
‎________________________________________________________________________ ‎(name of secondary specialized educational establishment)
________________________________________________________________________ ‎and in 20___completed
‎________________________________________________________________________ ‎ ‎(name of academic lyceum)
‎‎________________________________________________________________________ ‎having spesialized in‎
________________________________________________________________________ ‎‎‎( field of study ) ‎________________________________________________________________________
‎	‎	‎	‎	‎
(Seal)‎	Chairperson of the ‎State ‎Attestation Commission		Director Secretary
‎	‎	‎	‎	‎
____city (district)_20____year Registration Number______________‎

Akademik litseyni tamomlagan bitiruvchilarga diplom bilan birga oʻzlashtirishning yakuniy baholari (reyting ballari)dan koʻchirma varaq beriladi.

Diplom koʻchirma varagʻida akademik litsey nomi, oʻquv rejasidagi fanlar va ulardan olingan reyting ballari hamda Davlat attestatsiyasi natijalari koʻrsatiladi.

‎‎Akademik litsey bitiruvchisi diplomiga koʻchirma varaq:
‎

‎‎(Oʻzbekiston Respublikasi Davlat gerbining tasviri)
‎
‎AKADEMIK LITSEY
‎DIRLOMIGA ILOVA
‎
‎_________RAQAMLI DIRLOMGA ILOVA
‎(dirlomsiz kuchga ega emas)
‎_______________________________________________________________________
‎(familiyasi, ismi, otasining ismi)
‎
‎20_____ yilda ___________________________________________________________ga
‎(oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasi nomi)
‎
‎kirib, 20___yilda ___________________________________________________________
‎(akademik litsey)
‎
‎___________________________________________akademik litseyni tamomladi va oʻqish

‎‎davrida quyidagi fanlarni oʻrgandi hamda ushbu baholarni oldi: ‎

‎

T/r‎

Fanlar nomi‎‎

Oʻquv rejasida belgilangan soatlar miqdori ‎‎

Toʻplangan reyting ballari ‎‎

1‎

2‎‎

3‎‎

4‎‎

I. UMUMTAʼLIM FANLARI ‎‎

1.‎

Ona tili va adabiyot‎‎

‎‎

2.‎

Chet tili (__________ )‎‎

‎‎

3.‎

Oʻzbek (rus) tili‎‎

‎‎

4.‎

Tarix ( Oʻzbekiston tarixi, jahon tarixi)‎‎

‎‎

5.‎

Matematika‎‎

‎‎

6.‎

Informatika va axborot texnologiyalari‎‎

‎‎

7.‎

Fizika. Astronomiya‎‎

‎‎

8.‎

Kimyo‎‎

‎‎

9.‎

‎‎Biologiya

‎‎

10.‎

Amaliy geografiya‎‎

‎‎

11.‎

Chaqiruvga qadar boshlangʻich tayyorgarlik‎‎

‎‎

12.‎

Jismoniy tarbiya‎‎

‎‎

13.‎

Maʼnaviyat asoslari‎‎

‎‎

14.‎

Falsafiy fanlar: (Shaxs va jamiyat, dinshunoslik asoslari, estetika)‎‎

‎‎

15.‎

Oila psixologiyasi‎‎

‎‎

16.‎

Nuquqshunoslik‎‎

‎‎

17.‎

‎‎Oʻzbekiston Konstitutsiyasi

‎‎

18.‎

‎‎Milliy istiqlol gʻoyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar

‎‎

19.‎

‎‎

20.‎

‎‎

21.‎

‎‎

22.‎

‎‎

23.‎

‎‎

24.‎

‎‎

25.‎

‎‎

26.‎

‎‎

27.‎

‎‎

28.‎

‎‎

‎‎II. YAKUNIY DAVLAT ATTESTATSIYASI

1.‎

‎‎

2.‎

3.‎

4.‎

5.‎

‎‎

6.‎

‎‎

‎

Direktor
‎
‎Oʻquv ishlari boʻyicha direktor oʻrinbosari
‎
‎20___ yil “___” __________da berildi
‎
‎Roʻyxatga olish raqami ____________.

‎

‎‎Akademik litsey bitiruvchisi diplomiga koʻchirma varaq:
‎

‎‎davrida quyidagi fanlarni oʻrgandi hamda ushbu baholarni oldi: ‎

‎

T/r‎

Fanlar nomi‎‎

Oʻquv rejasida belgilangan soatlar miqdori ‎‎

Toʻplangan reyting ballari ‎‎

1‎

2‎‎

3‎‎

4‎‎

I. UMUMTAʼLIM FANLARI ‎‎

1.‎

Ona tili va adabiyot‎‎

‎‎

2.‎

Chet tili (__________ )‎‎

‎‎

3.‎

Oʻzbek (rus) tili‎‎

‎‎

4.‎

Tarix ( Oʻzbekiston tarixi, jahon tarixi)‎‎

‎‎

5.‎

Matematika‎‎

‎‎

6.‎

Informatika va axborot texnologiyalari‎‎

‎‎

7.‎

Fizika. Astronomiya‎‎

‎‎

8.‎

Kimyo‎‎

‎‎

9.‎

‎‎Biologiya

‎‎

10.‎

Amaliy geografiya‎‎

‎‎

11.‎

Chaqiruvga qadar boshlangʻich tayyorgarlik‎‎

‎‎

12.‎

Jismoniy tarbiya‎‎

‎‎

13.‎

Maʼnaviyat asoslari‎‎

‎‎

14.‎

Falsafiy fanlar: (Shaxs va jamiyat, dinshunoslik asoslari, estetika)‎‎

‎‎

15.‎

Oila psixologiyasi‎‎

‎‎

16.‎

Nuquqshunoslik‎‎

‎‎

17.‎

‎‎Oʻzbekiston Konstitutsiyasi

‎‎

18.‎

‎‎Milliy istiqlol gʻoyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar

‎‎

19.‎

‎‎

20.‎

‎‎

21.‎

‎‎

22.‎

‎‎

23.‎

‎‎

24.‎

‎‎

25.‎

‎‎

26.‎

‎‎

27.‎

‎‎

28.‎

‎‎

‎‎II. YAKUNIY DAVLAT ATTESTATSIYASI

1.‎

‎‎

2.‎

3.‎

4.‎

5.‎

‎‎

6.‎

‎‎

‎

Direktor
‎
‎Oʻquv ishlari boʻyicha direktor oʻrinbosari
‎
‎20___ yil “___” __________da berildi
‎
‎Roʻyxatga olish raqami ____________.

‎

Kasb-hunar kolleji diplomi
TAVSIFI

Kasb-hunar kolleji diplomi 150 x 100 mm oʻlchovda yaxlit qoplangan yashil (aʼlo darajali diplom qizil-marmar) rangli lederindan tayyorlangan koʻrinishga ega. Uning yuza tomonida bosma naqsh usulida oltin rangda Oʻzbekiston Respublikasi Davlat gerbining tasviri tushiriladi va undan pastroqda davlat tilida “KASB-NUNAR KOLLEJI DIPLOMI”soʻzi yoziladi.

Aʼlo darajali diplomlar uchun “OʻZBEKISTON RESPUBLIKASI KASB-NUNAR KOLLEJI DIPLOMI” va “REPUBLIS OF UZBEKISTAN DIPLOMA OF PROFESSIONAL COLLEGE” soʻzlaridan quyida qizil-marmar rangda davlat tilida “Aʼlo darajali” va ingliz tilida “With honourʼs” soʻzlari yoziladi.

Diplomning ichki varaq oʻlchami 142 x 95 mm, joylashish tartibi — gorizontal, ofset bosma usulda, boʻyoqlar soni “oddiy” — 4+№, “aʼlo darajali” — 5+№.

Diplomning har ikki varagʻida sakkizta pozitsiyada: K harfi va yettita raqamli tartib raqami yoziladi.

Muqova materiali rangi bitiruvchilar diplomi — toʻq yashil, “aʼlo darajali” bitiruvchilar diplomi qizil-marmar rangli. Toʻgʻri burchakli (yumshoq yostiqcha) bilan qoplangan qattiq muqova. Muqova materiali — bumvinil (qogʻoz qatlami asosi polivinilxlorid) toʻq yashil va qizil-marmar rangli, material qalinligi 170 ± 20 mkm. Muqovada matn oltin rang zarli qogʻozda, diametri 45 mm boʻlgan Oʻzbekiston Respublikasi Davlat gerbi va “KASB-NUNAR KOLLEJI DIPLOMI” nomi qizdirib naqsh solish yoʻli bilan yoziladi.

Qogʻoz tafsiloti:

qogʻoz — 100% paxta, qalinligi 140 ± 5 g/m², oqartirgichsiz, aks etmaydigan ultrabinafsha nuri;

yorugʻlikda yaxshi koʻrinadigan “paxta koʻsagi” koʻrinishidagi asosiy uch oʻlchovli suv belgisi;

koʻrinadigan rangli tola qizil va yashil tusda, qogʻoz sirtida tartibsiz joylashgan, uzunligi 2,5 — 3 mm, “kiprik” shaklida, koʻz bilan koʻrinadi;

koʻrinmaydigan tola koʻk va och yashil tusda, qogʻoz qatlamida tartibsiz joylashgan, uzunligi 2,5 — 3 mm, “kiprik” shaklida ultra binafsha nurlari ostida koʻrinadi.

Bosma tafsiloti:

bosma jarayonida eksklyuziv kimyoviy turgʻun matbaa boʻyoqlari qoʻllaniladi;

ichki varaqning asosiy foni och jigarrang, ikki tangir setkadan paydo boʻlgan ingichka sinusoidal chiziqdan tashkil topgan nusxa koʻchirmaydigan himoya sifatida xizmat qiladi;

tangir setkalarining biri “iris” effektini qoʻllash bilan chop etiladi, yaʼni markazda yashil rangdan chetlari boʻyicha havo rangga ravon oʻtadi;

ichki varaq markazida Oʻzbekiston Respublikasi Davlat gerbi chop etiladi, diametri 35 mm, sakkiz burchak bilan hoshiyalanadi;

ichki varaqning ikki tarafi markazida “Humo” qushi (25x40 mm oʻlchamli) qiyofasida koʻrinmaydigan tasvir joylashtiriladi;

kichik matn, bir necha bor kattalashtirilgandagina koʻrinadi, uzluksiz chiziqni yuzaga keltiradi va takrorlanadigan “KASB-NUNAR KOLLEJI” soʻz birikmasidan iborat. Kichik matn yuqori qismida “KASB-NUNAR KOLLEJI DIPLOMI” soʻzi ostida chap tarafda va “REPUBLIS OF UZBEKISTAN” soʻzi ostida oʻng tarafda joylashadi. Nusxa tushirish va qalbakilashtirishdan himoyalanadi;

seriya “K” va yetti xonali raqam, ikki tarafda bir xil beriladi. Raqam qora fluoressensiya boʻyogʻida chop etiladi, ultrabinafsha nurlarida yashil rangda yorugʻlik sochadi.

‎‎Diplomning ichki chap tomoni:‎
‎‎ ‎(Oʻzbekiston Respublikasi Davlat gerbining tasviri) ‎ ‎O`ZBEKISTON RESPUBLIKASI ‎KASB-NUNAR KOLLEJI DIPLOMI ‎K № 0000000 ‎________________________________________________________________________ ‎(familiyasi, ismi, otasining ismi) ‎ ‎20____ yilda ______________________________________________________________ ‎(oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasi nomi) ‎ ________ning toʻla kursini ___________________________________________yoʻnalish‎
boʻyicha tamomladi.‎ ‎‎‎		‎	‎	‎
‎‎Davlat attestatsiya komissiyasining 20___ yil “___” _____________________dagi qaroriga binoan unga ______________________________________________________________ ‎_________________________________________________________________kasbi va ‎________________________________________________________________________ ‎________________________________________________________________________ ‎________________________________________________________ ixtisoslik(lar) berildi.
‎	‎	‎	‎	‎
M.Oʻ‎	‎‎Davlat attestatsiya ‎komissiyasi raisi		Direktor ‎Kotib(a) ‎
‎	‎	‎	‎	‎
‎‎*_______ shahri (tumani), _______ yil*			*‎‎Roʻyxat raqami ______________*

‎‎Diplomning ichki chap tomoni:‎
‎‎ ‎(Oʻzbekiston Respublikasi Davlat gerbining tasviri) ‎ ‎O`ZBEKISTON RESPUBLIKASI ‎KASB-NUNAR KOLLEJI DIPLOMI ‎K № 0000000 ‎________________________________________________________________________ ‎(familiyasi, ismi, otasining ismi) ‎ ‎20____ yilda ______________________________________________________________ ‎(oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasi nomi) ‎ ________ning toʻla kursini ___________________________________________yoʻnalish‎
boʻyicha tamomladi.‎ ‎‎‎		‎	‎	‎
‎‎Davlat attestatsiya komissiyasining 20___ yil “___” _____________________dagi qaroriga binoan unga ______________________________________________________________ ‎_________________________________________________________________kasbi va ‎________________________________________________________________________ ‎________________________________________________________________________ ‎________________________________________________________ ixtisoslik(lar) berildi.
‎	‎	‎	‎	‎
M.Oʻ‎	‎‎Davlat attestatsiya ‎komissiyasi raisi		Direktor ‎Kotib(a) ‎
‎	‎	‎	‎	‎
‎‎*_______ shahri (tumani), _______ yil*			*‎‎Roʻyxat raqami ______________*

Diplomning ichki oʻng tomoni:
‎(Oʻzbekiston Respublikasi Davlat gerbining tasviri) ‎ ‎TNE REPUBLIC OF UZBEKISTAN ‎DIPLOMA OF PROFESSIONAL COLLEGE ‎K № 0000000 ‎________________________________________________________________________ ‎(full name) ‎________________________________________________________________________‎
in 20__ entered
‎‎________________________________________________________________________ ‎(name of secondary specialized educational establishment)
________________________________________________________________________ ‎and in 20___completed the full course offered by the ‎________________________________________________________________________ ‎(name of secondary specialized educational establishment) ‎________________________________________________________________________ ‎Naving specialized in
‎________________________________________________________________________ ‎ (field of study) ‎________________________________________________________________________
By the decision of the State Attestation Comission on “ __” __________ 20 ____ ‎‎________________________________________________________________________‎ ‎Ne/she is qualified as
________________________________________________________________________ (name of profession) ‎________________________________________________________________________
‎‎and has the following speacialities ‎________________________________________________________________________ ‎________________________________________________________________________ ‎_______________________________________________________________________
‎	‎	‎	‎	‎
(Seal)‎	Chairperson of the ‎State ‎Attestation Commission		Director Secretary
‎	‎	‎	‎	‎
____city (district)_20____year Registration Number______________‎

Diplomning ichki oʻng tomoni:
‎(Oʻzbekiston Respublikasi Davlat gerbining tasviri) ‎ ‎TNE REPUBLIC OF UZBEKISTAN ‎DIPLOMA OF PROFESSIONAL COLLEGE ‎K № 0000000 ‎________________________________________________________________________ ‎(full name) ‎________________________________________________________________________‎
in 20__ entered
‎‎________________________________________________________________________ ‎(name of secondary specialized educational establishment)
________________________________________________________________________ ‎and in 20___completed the full course offered by the ‎________________________________________________________________________ ‎(name of secondary specialized educational establishment) ‎________________________________________________________________________ ‎Naving specialized in
‎________________________________________________________________________ ‎ (field of study) ‎________________________________________________________________________
By the decision of the State Attestation Comission on “ __” __________ 20 ____ ‎‎________________________________________________________________________‎ ‎Ne/she is qualified as
________________________________________________________________________ (name of profession) ‎________________________________________________________________________
‎‎and has the following speacialities ‎________________________________________________________________________ ‎________________________________________________________________________ ‎_______________________________________________________________________
‎	‎	‎	‎	‎
(Seal)‎	Chairperson of the ‎State ‎Attestation Commission		Director Secretary
‎	‎	‎	‎	‎
____city (district)_20____year Registration Number______________‎

Kasb-hunar kollejini tamomlagan bitiruvchilarga diplom bilan birga oʻzlashtirishning yakuniy baholari (reyting ballari)dan koʻchirma varaq beriladi.

Diplom koʻchirma varagʻida kasb-hunar kolleji nomi, oʻquv rejasiga muvofiq ravishda oʻtilgan fanlar va ulardan olingan reyting ballari, shuningdek, yakuniy Davlat attestatsiyasi natijalari koʻrsatiladi.

Kasb-hunar kolleji bitiruvchisi diplomiga koʻchirma varaq:
‎

‎‎(Oʻzbekiston Respublikasi Davlat gerbining tasviri)
‎
KASB-NUNAR KOLLEJI
‎DIRLOMIGA ILOVA
‎
‎_________RAQAMLI DIRLOMGA ILOVA
‎(dirlomsiz kuchga ega emas)
‎_______________________________________________________________________
‎(familiyasi, ismi, otasining ismi)
‎
‎20_____ yilda _____________________________________________________________
‎(oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasi nomi)
‎
‎gakirib, 20___yilda _________________________________________________________
‎(kasb-hunar kolleji)
‎______________________________________________kasb-hunar kollejini tamomladi va

‎‎oʻqish davrida quyidagi fanlarni oʻrgandi hamda ushbu baholarni oldi:

‎

T/r‎

Fanlar nomi‎‎

Oʻquv rejasida belgilangan soatlar miqdori ‎‎

Toʻplangan reyting ballari ‎‎

1‎

2‎‎

3‎‎

4‎‎

I. UMUMTAʼLIM FANLARI ‎‎

1.‎

Ona tili va adabiyot‎‎

‎‎

2.‎

Chet tili (__________ )‎‎

‎‎

3.‎

Oʻzbek (rus) tili‎‎

‎‎

4.‎

Tarix ( Oʻzbekiston tarixi, jahon tarixi)‎‎

‎‎

5.‎

Matematika‎‎

‎‎

6.‎

Informatika va axborot texnologiyalari‎‎

‎‎

7.‎

Fizika. Astronomiya‎‎

‎‎

8.‎

Kimyo‎‎

‎‎

9.‎

‎‎Biologiya

‎‎

10.‎

Amaliy geografiya‎‎

‎‎

11.‎

Chaqiruvga qadar boshlangʻich tayyorgarlik‎‎

‎‎

12.‎

Jismoniy tarbiya‎‎

‎‎

13.‎

Maʼnaviyat asoslari‎‎

‎‎

14.‎

Falsafiy fanlar: (Shaxs va jamiyat, dinshunoslik asoslari, estetika)‎‎

‎‎

15.‎

Oila psixologiyasi‎‎

‎‎

16.‎

Nuquqshunoslik‎‎

‎‎

17.‎

‎‎Oʻzbekiston Konstitutsiyasi

‎‎

18.‎

‎‎Milliy istiqlol gʻoyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar

‎‎

II. KASBIY FANLAR

1.‎

‎‎

2.‎

‎‎

3.‎

‎‎

4.‎

‎‎

5.‎

‎‎

6.‎

‎‎

7.‎

‎‎

8.‎

‎‎

9.‎

‎‎

10.‎

‎‎

11.‎

‎‎

12.‎

‎‎

13.‎

‎‎

14.‎

‎‎

15.‎

‎‎

16.‎

‎‎

17.‎

‎‎

18.‎

‎‎

19.‎

‎‎

20.‎

‎‎

21.‎

‎‎

‎‎II. YAKUNIY DAVLAT ATTESTATSIYASI

1.‎

‎‎

2.‎

3.‎

4.‎

5.‎

‎‎

6.‎

‎‎

‎

Kollej direktori
‎
‎Ishlab chiqarish taʼlimi boʻyicha direktor oʻrinbosari
‎
‎20___ yil “___” __________da berildi
‎
‎Roʻyxatga olish raqami ____________‎

‎

Kasb-hunar kolleji bitiruvchisi diplomiga koʻchirma varaq:
‎

‎‎oʻqish davrida quyidagi fanlarni oʻrgandi hamda ushbu baholarni oldi:

‎

T/r‎

Fanlar nomi‎‎

Oʻquv rejasida belgilangan soatlar miqdori ‎‎

Toʻplangan reyting ballari ‎‎

1‎

2‎‎

3‎‎

4‎‎

I. UMUMTAʼLIM FANLARI ‎‎

1.‎

Ona tili va adabiyot‎‎

‎‎

2.‎

Chet tili (__________ )‎‎

‎‎

3.‎

Oʻzbek (rus) tili‎‎

‎‎

4.‎

Tarix ( Oʻzbekiston tarixi, jahon tarixi)‎‎

‎‎

5.‎

Matematika‎‎

‎‎

6.‎

Informatika va axborot texnologiyalari‎‎

‎‎

7.‎

Fizika. Astronomiya‎‎

‎‎

8.‎

Kimyo‎‎

‎‎

9.‎

‎‎Biologiya

‎‎

10.‎

Amaliy geografiya‎‎

‎‎

11.‎

Chaqiruvga qadar boshlangʻich tayyorgarlik‎‎

‎‎

12.‎

Jismoniy tarbiya‎‎

‎‎

13.‎

Maʼnaviyat asoslari‎‎

‎‎

14.‎

Falsafiy fanlar: (Shaxs va jamiyat, dinshunoslik asoslari, estetika)‎‎

‎‎

15.‎

Oila psixologiyasi‎‎

‎‎

16.‎

Nuquqshunoslik‎‎

‎‎

17.‎

‎‎Oʻzbekiston Konstitutsiyasi

‎‎

18.‎

‎‎Milliy istiqlol gʻoyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar

‎‎

II. KASBIY FANLAR

1.‎

‎‎

2.‎

‎‎

3.‎

‎‎

4.‎

‎‎

5.‎

‎‎

6.‎

‎‎

7.‎

‎‎

8.‎

‎‎

9.‎

‎‎

10.‎

‎‎

11.‎

‎‎

12.‎

‎‎

13.‎

‎‎

14.‎

‎‎

15.‎

‎‎

16.‎

‎‎

17.‎

‎‎

18.‎

‎‎

19.‎

‎‎

20.‎

‎‎

21.‎

‎‎

‎‎II. YAKUNIY DAVLAT ATTESTATSIYASI

1.‎

‎‎

2.‎

3.‎

4.‎

5.‎

‎‎

6.‎

‎‎

‎

Kollej direktori
‎
‎Ishlab chiqarish taʼlimi boʻyicha direktor oʻrinbosari
‎
‎20___ yil “___” __________da berildi
‎
‎Roʻyxatga olish raqami ____________‎

‎

Vazirlar Mahkamasining 2017-yil 6-apreldagi 187- son qaroriga
5-ILOVA

Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlim muassasalari uchun umumtaʼlim fanlaridan oʻquv-metodik majmualarning yangi avlodini ishlab chiqishga qoʻyiladigan

Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, professional taʼlim muassasalari uchun umumtaʼlim fanlaridan oʻquv-metodik majmualarning yangi avlodini ishlab chiqishga qoʻyiladigan

UMUMIY TALABLAR

1-bob. Umumiy qoidalar

1. Mazkur Umumiy talablar Oʻzbekiston Respublikasining “Taʼlim toʻgʻrisida”gi, “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi toʻgʻrisida”gi qonunlari, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Umumtaʼlim maktablari oʻquvchilarini darsliklar bilan taʼminlash tizimini takomillashtirish borasidagi qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida” 2006-yil 31-maydagi 362-son, Vazirlar Mahkamasining “2005 — 2009-yillarda umumtaʼlim maktablari uchun darsliklar va oʻquv-metodik qoʻllanmalar nashr etish dasturi toʻgʻrisida” 2004-yil 22-noyabrdagi 548-son hamda “2009 — 2013-yillarda oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalari uchun oʻquv qoʻllanmalarini nashr etish dasturi toʻgʻrisida” 2009-yil 20-martdagi 80-son qarorlariga muvofiq, umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalari uchun oʻquv-metodik majmualarni ishlab chiqish tartibini belgilaydi.

1. Mazkur Umumiy talablar “Taʼlim toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Umumtaʼlim maktablari oʻquvchilarini darsliklar bilan taʼminlash tizimini takomillashtirish borasidagi qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida” 2006-yil 31-maydagi 362-son qaroriga, Vazirlar Mahkamasining “2005 — 2009-yillarda umumtaʼlim maktablari uchun darsliklar va oʻquv-metodik qoʻllanmalar nashr etish dasturi toʻgʻrisida” 2004-yil 22-noyabrdagi 548-son hamda “2009 — 2013-yillarda oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalari uchun oʻquv qoʻllanmalarini nashr etish dasturi toʻgʻrisida” 2009-yil 20-martdagi 80-son qarorlariga muvofiq umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, professional taʼlim muassasalari uchun oʻquv-metodik majmualarni ishlab chiqish tartibini belgilaydi.

2. Mazkur Umumiy talablarda quyidagi asosiy tushunchalar qoʻllaniladi:

Oʻquv-metodik majmua — darslik, mashq daftari, oʻqituvchi uchun metodik qoʻllanma, darsliklarning multimediali ilovasidan iborat majmua.

Darslik — davlat taʼlim standartlariga muvofiq oʻquv dasturi asosida didaktik, metodik, pedagogik-psixologik, estetik va gigiyenik talablarga javob beradigan, oʻquv fanining mavzulari toʻliq yoritilgan, uning asoslari mukammal oʻzlashtirilishiga qaratilgan, oʻquv fanining maqsad va vazifalaridan kelib chiqqan holda taʼlim oluvchilarning yoshi va psixofiziologik xususiyatlarini hisobga olgan holda ishlab chiqiladigan, nazariy maʼlumotlardan tashqari amaliy-tajriba va sinov mashqlarini qamrab olgan kitob shaklidagi oʻquv nashri.

Mashq daftari — darslikning tarkibiy qismi hisoblanadigan, davlat taʼlim standartlariga muvofiq oʻquvchilar tomonidan egallangan bilim va koʻnikmalarni mustahkamlash hamda oʻquv fanining mavzulariga mos ravishda ishlab chiqilgan, mantiq va tafakkurni rivojlantirishga qaratilgan (krossvordlar, boshqotirmalar, mantiqiy fikrlashga undovchi topshiriqlar va hokazo) topshiriqlardan iborat boʻlgan didaktik vosita.

Oʻqituvchi uchun metodik qoʻllanma — darslikdagi har bir mavzuni samarali oʻqitish metodikasi, qoʻshimcha sinov topshiriqlari va oʻqituvchining darsni qiziqarli tashkil etishiga oid boshqa metodik koʻrsatmalar berilgan, har bir darsning maqsadi, darsda foydalaniladigan vositalar va ulardan foydalanish usullari, darsning mazmuni, amaliy mashgʻulotlar, qoʻshimcha topshiriqlar va boshqalar haqida metodik koʻrsatmalar aniq bayon qilingan kitob shaklidagi oʻquv nashri.

Darsliklarning multimediali ilovalari — axborot-kommunikatsiya texnologiyalari yordamida oʻquv faniga oid materiallarni davlat taʼlim standarti va oʻquv dasturiga mos ravishda yorita oladigan, oʻquv fanini samarali oʻzlashtirishga, oʻquvchilarning mustaqil taʼlim olishiga koʻmaklashuvchi hamda video, ovoz, animatsiya, jadval, matn va lugʻatlarni oʻz ichiga olgan, bilimlarni nazoratdan oʻtkazish va mustahkamlashga yoʻnaltirilgan, oʻquv fanining asosiy mazmunini boyitadigan qoʻshimcha materialga ega boʻlgan yoki shu kabi manbalarga murojaatlarni oʻz ichiga olgan interaktiv elektron axborot-taʼlim resursi.

3. Oʻquv-metodik majmualar davlat taʼlim standartlari, oʻquv reja va dasturlariga muvofiq, didaktik, metodik, pedagogik-psixologik, estetik va gigiyenik talablar asosida ishlab chiqilgan darslik, mashq daftari, oʻqituvchi uchun metodik qoʻllanma va darslikning multimediali ilovalarini oʻz ichiga oladi.

4. Oʻquv-metodik majmualarni ishlab chiqish qonun hujjatlari hamda ushbu Umumiy talablarga muvofiq amalga oshiriladi.

4. Oʻquv-metodik majmualarni ishlab chiqish qonunchilik hujjatlari hamda ushbu Umumiy talablarga muvofiq amalga oshiriladi.

2-bob. Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalari uchun oʻquv-metodik majmualarni ishlab chiqishning maqsad va vazifalari

2-bob. Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, professional taʼlim muassasalari uchun oʻquv-metodik majmualarni ishlab chiqishning maqsad va vazifalari

5. Oʻquv-metodik majmualarni ishlab chiqishning maqsadi umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalari uchun zamonaviy fan va texnika rivojini hisobga olgan holda kompetensiyaviy yondashuv talablari asosida oʻquv materiallari mazmuni va sifatini takomillashtirish hamda ushbu sohadagi ilgʻor xorijiy tajribani samarali tatbiq etishdan iborat.

5. Oʻquv-metodik majmualarni ishlab chiqishning maqsadi umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, professional taʼlim muassasalari uchun zamonaviy fan va texnika rivojini hisobga olgan holda kompetensiyaviy yondashuv talablari asosida oʻquv materiallari mazmuni va sifatini takomillashtirish hamda ushbu sohadagi ilgʻor xorijiy tajribani samarali tatbiq etishdan iborat.

6. Oʻquv-metodik majmualarni ishlab chiqishning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat:

oʻquv-metodik majmualarning yangi avlodini ishlab chiqish prinsiplari hamda ularning mazmuni va sifatiga qoʻyiladigan talablarni belgilash;

oʻquvchilarda milliy gʻurur va iftixor, moddiy va maʼnaviy merosga qadriyatli munosabatni tarkib toptirish;

davlat taʼlim standartlari talablari asosida oʻquvchilar tomonidan bilim, koʻnikma va malaka hamda kompetensiyalarning toʻliq oʻzlashtirilishiga erishish;

oʻquvchilarda mustaqil va erkin fikrlashni hamda ularning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish;

yangi avlod oʻquv-metodik majmualarini yaratish va amaliyotga joriy etish;

oʻquvchilarda ilmiy dunyoqarash va global tafakkur yuritish kompetentligini shakllantirish;

umumtaʼlim fanlarini oʻqitishning prinsipial yangi metodologiyasi asosida taʼlim-tarbiya samaradorligini oshirish.

3-bob. Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalari uchun oʻquv-metodik majmualarni ishlab chiqish prinsiplari

3-bob. Umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, professional taʼlim muassasalari uchun oʻquv-metodik majmualarni ishlab chiqish prinsiplari

7. Oʻquv-metodik majmualarni ishlab chiqish quyidagi prinsiplar asosida amalga oshiriladi:

oʻquv-metodik majmualar taʼlim sohasidagi davlat siyosatining asosiy prinsiplari asosida yaratilganligi;

oʻquvchilarning aqliy va jismoniy imkoniyatlari, yoshi, psixofiziologik xususiyatlari, bilim darajasi, qiziqishlari, layoqatlari hisobga olinganligi;

oʻquvchilarda vatanparvarlik va milliy gʻurur hissini shakllantirishga qaratilganligi;

umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimining zarur hajmi berilganligi, oʻquvchilarda mustaqil ijodiy fikrlash, tashkilotchilik qobiliyati va amaliy tajriba koʻnikmalarini rivojlantirishga yoʻnaltirilganligi.

umumiy oʻrta va oʻrta maxsus, professional taʼlimning zarur hajmi berilganligi, oʻquvchilarda mustaqil ijodiy fikrlash, tashkilotchilik qobiliyati va amaliy tajriba koʻnikmalarini rivojlantirishga yoʻnaltirilganligi.

4-bob. Oʻquv-metodik majmualarni ishlab chiqishga qoʻyiladigan talablar

8. Oʻquv-metodik majmualarni ishlab chiqishga quyidagicha talablar qoʻyiladi:

Didaktik talablar:

oʻquvchi tomonidan oʻquv materiallarining toʻliq oʻzlashtirilishini taʼminlash;

matnlar axborot berishga emas, balki oʻquv fanining mazmun-mohiyatini tushuntirish maqsadlariga xizmat qilishi;

qiziqarli, loʻnda va hamma uchun qulay va tabaqalashtirilgan boʻlishi;

ilmiy dunyoqarashni shakllantirish, vatanparvarlik va millatlararo totuvlik talablariga javob berishi, aniq dalillarga asoslangan materiallardan tarkib topishi;

taʼlimning kundalik hayot va amaliyot oʻrtasidagi bogʻliqligini taʼminlashga, olingan bilimlarni amaliyotda qoʻllay olish layoqatlari shakllantirilishiga, boshqa oʻquv fanlari bilan uzviy bogʻliqlikni taʼminlashga yoʻnaltirilgan boʻlishi;

rasmlar koʻrinishidagi illustratsiyalar: xaritalar, chizmalar, sxemalar, jadvallar, diagrammalar va fotosuratlar bilan bezatilgan boʻlishi;

yangi tushunchalar, atamalar, qoidalar, formulalar, taʼriflar va shu kabilar lugʻat koʻrinishida ifodalangan boʻlishi lozim.

Ilmiy-metodik talablar:

fan-texnikaning soʻnggi yutuqlarini oʻzida aks ettirishi;

oʻquv fani mavzularining mazmunan yaxlitligi taʼminlangan boʻlishi;

oʻquv fani mavzulari oʻzbek adabiy tili qoidalariga toʻliq rioya qilgan holda oddiy va sodda, tushunarli va ravon tilda bayon qilinishi;

mantiqiy ketma-ketlikka va izchillikka amal qilinishi;

milliy gʻoya va Oʻzbekiston xalqining mentalitetiga zid boʻlmagan tegishli illustratsiyalar bilan boyitilishi;

savol va topshiriqlar aniq ifodalangan boʻlishi;

oʻquvchilarni fikrlashga, yozishga, tasvirlashga, chizma chizishga, hisoblashga, amaliy ishlarni bajarishga, tajribalar oʻtkazishga oʻrgatishda pedagogik texnologiyalardan foydalanish nazarda tutilgan boʻlishi;

bir tushunchaning ikki xil atama bilan ifodalanishiga, sanalarni keltirishda mavhumlikka yoʻl qoʻyilmasligi;

kasb-hunarga yoʻnaltirishga oid matnlar va rasmlar, izohli lugʻat, texnik ijodkorlik va mantiqiy tafakkurni oʻstirishga qaratilgan loyihalash hamda modellashtirish yuzasidan topshiriqlarni qamrab olgan boʻlishi lozim.

Pedagogik-psixologik talablar:

keng jamoatchilik tomonidan tan olingan ilmiy asoslangan maʼlumotlar, oʻquvchilarning bilim darajalari, eslab qolish qobiliyatlari, tafakkuri hisobga olingan holda voqea va hodisalarning mohiyatini anglashga va amaliy qiziqishlarini rivojlantirishga, bilim olishga va amaliy faoliyat bilan shugʻullanishga boʻlgan ehtiyojlarini toʻlaqonli qondirishga yoʻnaltirilgan boʻlishi;

oʻquv fani mavzularining oʻquvchi yoshi va psixofiziologik xususiyatlariga mos holda berilishi, maʼlum faktlar, tushunchalar, qoidalar va fanlararo bogʻliqlikni hisobga olgan holda tushunarli bayon qilinishi;

oʻquvchilarning yangiliklarni qabul qilish qobiliyatlari, oldin olgan bilimlarini oʻzlashtirganlik darajasi hisobga olingan boʻlishi lozim.

Estetik talablar:

imkon darajasida yorqin, rangli, qiziqarli va chiroyli boʻlishi;

matnlar oʻquvchiga maʼlum ijobiy hissiy taʼsirlarni oʻtkazishi va oʻquv faniga qiziqish uygʻotishi;

boʻlim, bob, paragraf va mavzular matnlarining turli shakl va ranglar bilan ajratilishi, mutanosibligi taʼminlanishi;

rasm va tasvirlar badiiy estetik talablarga javob berishi, aniq va tiniq ifodalanishi lozim.

Gigiyenik talablar:

matn va illustratsiyalar sanitariya qoidalari, normalari va gigiyena normativlariga mos boʻlishi;

harflarning kattaligi va qogʻozning sifati (ogʻirligi, qalinligi, oqligi va shaffofligi) Vazirlar Mahkamasining “Taʼlim muassasalari uchun matbaa mahsulotlarining xavfsizligi toʻgʻrisidagi umumiy texnik reglamentni tasdiqlash toʻgʻrisida” 2015-yil 3-iyundagi 146-son qarori talablariga mos boʻlishi lozim.

Vazirlar Mahkamasining 2017-yil 6-apreldagi 187-son qaroriga
6-ILOVA

Oʻzbekiston Respublikasi Hukumatining ayrim qarorlariga kiritilayotgan oʻzgartirishlar

1. Vazirlar Mahkamasining 2011-yil 26-avgustdagi 244-son qarori (Oʻzbekiston Respublikasi QT, 2011-y., 8-son, 73-modda) bilan tasdiqlangan Oʻzbekiston Respublikasi Oliy va oʻrta maxsus taʼlim vazirligining Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi markazi toʻgʻrisida nizomning 8-bandi toʻqqizinchi xatboshidagi “tarmoq taʼlim standartlari” soʻzlari “akademik litseylar taʼlim yoʻnalishlari va kasb-hunar kollejlari tayyorlov yoʻnalishlari boʻyicha malaka talablari” soʻzlari bilan almashtirilsin.

2. Vazirlar Mahkamasining 2012-yil 6-iyuldagi 200-son qarori (Oʻzbekiston Respublikasi QT, 2012-y., 7-son, 49-modda) bilan tasdiqlangan Oʻzbekiston Respublikasida oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi toʻgʻrisidagi nizomda:

a) 17-band quyidagi tahrirda bayon qilinsin:

“oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi sifatini nazorat qilish quyidagi usullarda olib boriladi:

tashqi nazorat — Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan tasdiqlangan nizom asosida amalga oshiriladi;

davlat-jamoat nazorati — taʼlimni boshqarish boʻyicha vakolatli davlat organi va u bilan kelishilgan holda nodavlat notijorat tashkilotlari va kadrlarga talabgorlar tomonidan amalga oshiriladi;

yakuniy davlat attestatsiyasi — oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalarida yakuniy davlat attestatsiyasini oʻtkazish tartibi toʻgʻrisidagi nizomga muvofiq amalga oshiriladi”.

b) 20-bandning ikkinchi xatboshidagi “tarmoq taʼlim standartlarini” soʻzlari “akademik litseylar taʼlim yoʻnalishlari va kasb-hunar kollejlari tayyorlov yoʻnalishlari boʻyicha malaka talablarini” soʻzlari bilan almashtirilsin.

3. Vazirlar Mahkamasining 2013-yil 8-maydagi 124-son qaroriga 1-ilova “Umumiy qoidalar” boʻlimining oʻninchi xatboshi chiqarib tashlansin.

Vazirlar Mahkamasining 2017-yil 6-apreldagi 187-son qaroriga
7-ILOVA

Oʻzbekiston Respublikasi Hukumatining 2020-yil 1-sentabrdan boshlab oʻz kuchini yoʻqotgan deb hisoblanadigan qarorlari

ROʻYXATI

1. Vazirlar Mahkamasining “Umumiy oʻrta taʼlimning davlat taʼlim standartlarini tasdiqlash toʻgʻrisida” 1999-yil 16-avgustdagi 390-son qarori.

2. Vazirlar Mahkamasining “Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimining davlat taʼlim standartlarini tasdiqlash toʻgʻrisida” 2000-yil 16-oktabrdagi 400-son qarori.

3. Vazirlar Mahkamasining “Oʻzbekiston Respublikasi Hukumatining ayrim qarorlariga oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritish toʻgʻrisida” (Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Malakali pedagog kadrlar tayyorlash hamda oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi muassasalarini shunday kadrlar bilan taʼminlash tizimini yanada takomillashtirishga oid chora-tadbirlar toʻgʻrisida” 2012-yil 28-maydagi PQ-1761-son qarori)” 2012-yil 10-avgustdagi 243-son qaroriga ilovaning 1-bandi.

4. Vazirlar Mahkamasining “Uzluksiz taʼlim tizimining chet tillar boʻyicha davlat taʼlim standartini tasdiqlash toʻgʻrisida” 2013-yil 8-maydagi 124-son qarorining 2-bandi va unga 2-ilova.

Кўриниш

Кўриниш