Fuqarolik ishlari boʻyicha sud xarajatlarini undirish amaliyotida mavjud kamchiliklarni bartaraf qilish, sudlar tomonidan mazkur masalaga doir qonunchilik toʻgʻri qoʻllanilishini taʼminlash maqsadida, “Sudlar toʻgʻrisida”gi Qonunning 17-moddasiga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi qaror qiladi:

1. Sudlar shuni nazarda tutishlari lozimki, fuqarolik ishlari boʻyicha sud xarajatlari davlat boji va ishni koʻrish bilan bogʻliq chiqimlardan iborat.

2. Qonunga koʻra, davlat boji deganda, yuridik ahamiyatga molik harakatlarni amalga oshirganlik va (yoki) bunday harakatlar uchun vakolatli muassasalar va (yoki) mansabdor shaxslar tomonidan hujjatlar berganlik uchun olinadigan majburiy toʻlov tushuniladi (Soliq kodeksining 326-moddasi).

Davlat boji boshqa majburiy toʻlovlar qatorida Oʻzbekiston Respublikasi Davlat budjetini shakllantirishning tarkibiy qismini tashkil etishi tufayli, sudlar fuqarolik ishlari boʻyicha davlat boji undirishga doir qonun talablariga soʻzsiz rioya etishlari shart.

3. Tushuntirilsinki, fuqarolik ishlari boʻyicha davlat boji quyidagilardan undiriladi:

birinchi instansiya sudiga beriladigan sud buyrugʻi chiqarish haqidagi arizalardan, daʼvo arizalaridan, davlat organlari va boshqa organlar, shuningdek mansabdor shaxslar xatti-harakatlari (qarorlari) ustidan berilgan shikoyatlardan, alohida tartibda yuritiladigan ishlar boʻyicha arizalardan, hakamlik sudi hal qiluv qarorlari bilan bogʻliq ishlar boʻyicha arizalardan;

sud hujjatlariga nisbatan apellyatsiya, kassatsiya shikoyatlari, nazorat tartibidagi shikoyatlardan;

sud hujjatlari nusxalarini berganlik uchun.

4. Fuqarolik ishlari boʻyicha davlat bojini toʻlash bilan bogʻliq munosabatlar Soliq kodeksining XVII-boʻlimi (bundan buyon-SK), Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik protsessual kodeksining (bundan buyon matnda FPK deb yuritiladi) oʻn uchinchi bobi, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1994-yil 3-noyabrdagi 533-sonli “Davlat boji stavkalari toʻgʻrisida”gi va 1993-yil 19-avgustdagi 423-sonli “Xorijiy valyutadagi davlat bojlari, yigʻimlar va soliq boʻlmagan boshqa toʻlovlar stavkalari toʻgʻrisida”gi qarorlari bilan tartibga solinadi.

5. Davlat boji ariza, daʼvo arizasi shikoyat (bundan buyon ariza) sudga berilgunga qadar toʻlanadi, agar qonunda boshqacha belgilanmagan boʻlsa (masalan, toʻlovchi davlat bojini toʻlashdan ozod qilingan, davlat boji toʻlash kechiktirilgan yoki boʻlib-boʻlib toʻlanadigan hollarida).

Davlat boji naqd pulsiz shaklda toʻlanganligi fakti bankning toʻlov qabul qilinganligi toʻgʻrisidagi belgisi boʻlgan toʻlov topshiriqnomasi bilan tasdiqlanishi shart.

Davlat boji naqd pul shaklida toʻlanganligi fakti bank tomonidan toʻlovchiga beriladigan belgilangan shakldagi kvitansiya bilan yoki Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi va Oʻzbekiston Respublikasi Davlat soliq qoʻmitasi belgilagan shaklda davlat bojini qabul qilgan tashkilot yoki mansabdor shaxs tomonidan toʻlovchiga beriladigan kvitansiya bilan tasdiqlanishi kerak.

Sudga mulkiy nizo boʻyicha daʼvo bahosi chet el valyutasida koʻrsatilgan daʼvo arizasi berilganda, davlat boji Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilangan stavkalar va tartibda chet el valyutasida undiriladi.

Agar muayyan sudda koʻrilishi kerak boʻlgan bir necha arizalar boʻyicha davlat boji bir toʻlov topshiriqnomasi bilan toʻlangan boʻlsa, toʻlov topshiriqnomasi ishlardan biriga ilova qilinadi. Qolgan ishlarga sudya tomonidan toʻlov topshiriqnomasi sanasi va raqami koʻrsatilgan asosda toʻlov topshiriqnomasi qoʻshib qoʻyilgan ishga havola qilingan holda davlat boji toʻlanganligi toʻgʻrisida belgi qoʻyiladi (maʼlumotnoma tuziladi).

6. Shuni nazarda tutish lozimki, toʻlanishi shart boʻlgan davlat boji miqdori arizachi sudga murojaat qilayotgan talabning xususiyatiga (mulkiy yoki nomulkiy) bogʻliq boʻladi va Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadigan stavkalar boʻyicha aniqlanadi.

Arizachining talabi mulkiy xususiyatga ega boʻlgan hollarda davlat boji miqdori davogar tomonidan koʻrsatiladigan daʼvo bahosidan kelib chiqqan tarzda belgilanadi va sudya tomonidan FPK 129 va 130-moddalariga muvofiq tekshiriladi.

Bir vaqtning oʻzida mulkiy va nomulkiy xarakterga ega boʻlgan mustaqil talablardan iborat boʻlgan arizalardan davlat boji har bir talab alohida, mulkiy va nomulkiy xarakterdagi arizalar uchun belgilangan tegishli stavkalar boʻyicha undiriladi. Masalan, nikohdan ajratish va mol-mulk haqidagi talab bitta daʼvo arizasida qoʻyilganda yoki bitta ishga birlashtirilganda, davlat boji har bir talab boʻyicha alohida undiriladi.

Daʼvo summasi koʻpaytirilganda, davlat bojining yetishmayotgan summasi daʼvo miqdorining koʻpaytirilganligi inobatga olingan bahosiga muvofiq undirilishi lozim, daʼvogar tomonidan daʼvo talablari kamaytirilganda esa, davlat boji qayta hisoblab chiqilmaydi.

7. Sudlar shuni nazarda tutishlari lozimki, qonunga koʻra (SK 337-moddasi) davlat boji quyidagi hollarda umumiy asoslarda undiriladi:

qarshi daʼvo arizalaridan;

uchinchi shaxslarning ishga mustaqil daʼvo talablari bilan kirishganligi toʻgʻrisidagi arizalardan.

Ishga kirishgan daʼvogarning huquqiy vorisidan davlat boji, agar u daʼvogar tomonidan toʻlanmagan boʻlsa, umumiy asoslarda undiriladi.

8. Daʼvo bir necha daʼvogar tomonidan birgalikda bir yoki bir necha javobgarga nisbatan taqdim etilganda davlat boji daʼvoning umumiy summasidan kelib chiqqan holda hisoblab chiqiladi va daʼvogarlar tomonidan ular qoʻygan talablar ulushiga mutanosib tarzda toʻlanadi.

Bir daʼvogar tomonidan bir necha javobgarga nisbatan daʼvo taqdim etilganda ham, shuningdek sudya tomonidan bir turdagi bir necha talab bir ish yuritishga birlashtirilganda ham davlat boji daʼvoning umumiy summasidan kelib chiqqan holda undiriladi.

Birlashtirilgan bir yoki bir necha daʼvo talablari sudya tomonidan alohida ish yuritishga ajratilganda, qonunchilik talablariga muvofiq toʻlangan davlat boji qayta hisoblab chiqilmaydi va qaytarilmaydi. U alohida ajratilgan ish yuritish boʻyicha hisobga olinadi, bu haqda sudya tomonidan tegishli maʼlumotnoma tuziladi va ish materiallariga qoʻshib qoʻyiladi.

9. Sud tomonidan ilgari koʻrmasdan qoldirilgan takroran berilgan ariza boʻyicha davlat boji qaytadan umumiy asoslarda toʻlanadi.

Qonun bilan arizani qabul qilishni rad etish yoki qaytarishga asos boʻlgan shartlar bartaraf etilgandan soʻng takroran berilgan arizaga davlat boji toʻlanganligi haqidagi dastlabki hujjat ilova qilinishiga yoʻl qoʻyiladi (SK 337-moddasining beshinchi va yigirma ikkinchi qismlari).

10. Sudga davlat boji toʻlanmagan ariza kelib tushganda, sudya arizachi qonun boʻyicha davlat bojini toʻlashdan ozod qilingan-qilinmaganligini tekshirishi shart (SK 329-moddasi).

Agar arizachi qonunga koʻra davlat bojini toʻlashdan ozod qilinmagan va arizada uni toʻlashni kechiktirish, boʻlib-boʻlib toʻlash haqida iltimosnoma mavjud boʻlmasa, shuningdek pochta xarajatlari toʻlanmaganda, sudya arizani qaytarish haqida ajrim chiqarishi shart (FPK 195-moddasi). Ajrimda toʻlanishi lozim boʻlgan davlat boji, pochta xarajatlari summasi koʻrsatilishi va ushbu kamchilik bartaraf qilingandan soʻng takroran murojaat qilish imkoniyati mavjudligi tushuntirilishi shart.

FPK 133-moddasining ikkinchi qismi, 193-moddasi mazmuniga koʻra, sudya fuqarolik ishini qoʻzgʻatish bosqichida arizachining iltimosnomasi boʻyicha, uni mulkiy ahvoliga qarab, davlat bojini toʻlashni kechiktirishga, boʻlib-boʻlib toʻlashga yoki miqdorini kamaytirishga haqli boʻlib, bu haqda arizani ish yuritishga qabul qilish va ish qoʻzgʻatish haqidagi yoxud arizachining iltimosnomasini qanoatlantirish haqidagi alohida ajrimida koʻrsatadi. Iltimosnoma rad qilinganda, ariza va unga ilova qilingan hujjatlar sudning tegishli ajrimi bilan arizachiga qaytariladi.

11. FPK 133-moddasiga asosan ham jismoniy, ham yuridik shaxsdan davlat foydasiga undiriladigan sud xarajatlarini kechiktirish, boʻlib-boʻlib toʻlash yoki miqdorini kamaytirish masalasini hal qilishda, sud ularning bu xarajatlarni qisman yoki bir yoʻla toʻlashga qurbi yetmasligi holatlarini tasdiqlovchi holatlar mavjudligi haqidagi dalillarni (masalan, ish haqi (daromadi), bankda mablagʻlari mavjudligi, uning egaligida boʻlgan mulklar haqidagi maʼlumot, voyaga yetmagan farzandlari, boshqa boqimandalari borligi va h.k. toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni) tekshirishi lozim.

12. Davlat bojini qaytarish FPK 123-moddasining ikkinchi qismi va SK 342-moddasida koʻrsatilgan asoslarga muvofiq amalga oshiriladi. Boj qonunda talab qilinganidan ortiqcha miqdorda toʻlangan boʻlsa, shu ortiqcha toʻlangan qismi qaytariladi. Qonunda qayd etilgan boshqa hollarda boj toʻliq miqdorda qaytarilishi lozim.

Boj sudyaning ajrimi asosida, agar boj budjetga oʻtkazilgan kundan boshlab bir yillik muddat oʻtmagan boʻlsa, moliya organlari tomonidan qaytariladi.

Agar daʼvogar bojni toʻlab, sudga ariza bilan murojaat qilmagan boʻlsa, sudning ushbu holatni tasdiqlovchi maʼlumotnomasi bojni qaytarib berish uchun asos boʻladi.

13. Sudlarning eʼtibori qaratilsinki, fuqarolik ishlarini koʻrish bilan bogʻliq chiqimlarga:

guvohlar, ekspertlar, mutaxassislar va tarjimonlarga toʻlanishi lozim boʻlgan summalar;

joyga borib koʻzdan kechirish bilan bogʻliq boʻlgan xarajatlar;

FPK 165-moddasida nazarda tutilgan hollarda javobgarni qidirish uchun qilingan xarajatlar;

sud xabarnomalarini va sud hujjatlarini yuborish bilan bogʻliq pochta xarajatlari;

sud majlisini videokonferensaloqa rejimida oʻtkazish bilan bogʻliq xarajatlar kiradi.

Boshqa sud xarajatlariga (FPK 132-moddasi birinchi qismining 5-bandi) sud tomonidan oqilona miqdorlarda belgilanadigan, haqiqatda yoʻqotilgan vaqt uchun undiriladigan kompensatsiya, vakilning yordami uchun toʻlanadigan xarajatlar va h.k. kiradi.

14. FPK 135-moddasi talablariga koʻra, ishni koʻrish bilan bogʻliq chiqimlarni toʻlash taraflar zimmasiga yuklatilishi sababli, sudlarning eʼtibori ishni sud muhokamasiga tayyorlashda taraflar tomonidan ularni toʻlashga zarur pul summalarini sudning depozit hisobiga oldindan kiritish choralarini koʻrish lozimligiga qaratilsin.

Sud chiqimlarining taraf (taraflar) tomonidan oldindan kiritilmaganligi guvohni, ekspertni, mutaxassisni chaqirish, joyiga borib koʻzdan kechirish haqida qilingan iltimosnomani, agar bu tomonlarning huquq va majburiyatlarini, ishning haqiqiy holatlarini har tomonlama, toʻla va xolisona aniqlash uchun zarur boʻlsa, qanoatlantirishni rad etish uchun asos boʻlmaydi. Bunday holda ishni koʻrish bilan bogʻliq sarf qilingan chiqimlar, FPK 141-moddasida belgilangan qoidalar boʻyicha sud hujjati qabul qilinayotganda undiriladi.

15. Tushuntirilsinki, guvohlar, ekspertlar, mutaxassislar tomonlarga toʻlanishi lozim boʻlgan summalar va uni toʻlash tartibi Oʻzbekiston Respublikasining 1992-yil 3-iyuldagi keyinchalik qoʻshimcha va oʻzgartishlar kiritilgan “Guvohlar, jabrlanuvchilar, ekspertlar, mutaxassislar, tarjimonlar va xolislarga xarajatlarni toʻlash tartibi va miqdori haqida”gi Qonuni bilan belgilangan

16. Nazarda tutmoq lozimki, sud qarorini ijro qilish bilan bogʻliq xarajatlar deyilganda, Oʻzbekiston Respublikasining “Sud hujjatlari va boshqa organlar hujjatlarini ijro etish toʻgʻrisida”gi Qonunining 75-moddasida nazarda tutilgan xarajatlar tushuniladi. Ularni qoplash mazkur Qonunning 77-moddasiga muvofiq amalga oshiriladi.

17. Umumiy qoidaga koʻra, ish boʻyicha sud xarajatlarini nizoda nohaq boʻlib chiqqan taraf toʻlaydi.

Sud xarajatlarini taraflar oʻrtasida taqsimlash va ularni davlat foydasiga undirish FPK 136 — 141-moddalari bilan tartibga solinadi Shu sababli, sud muhokamasi jarayonida sud (sudya) sud xarajatlari bilan, zarur hollarda esa, bir tarafga boshqa taraf yoʻqotgan, ish vaqti uchun haq toʻlash majburiyatini yuklash bilan bogʻliq holatlar mavjudligini tekshirishi shart, bu holatlar boʻyicha hal qiluv qarorining asoslantiruvchi qismida tegishli xulosalar qilishi va nafaqat undiruvga boʻlgan huquqni, balki ish boʻyicha taraflar (tarafdan undirilishi lozim boʻlgan aniq summani belgilashi hamda shu summani hal qiluv qarorining (ajrimning) xulosa qismida koʻrsatishi lozim.

18. Davlat bojini toʻlashdan ozod qilingan daʼvogar tomonidan taqdim etilgan daʼvo toʻliq yoki qisman qanoatlantirilganda, davlat boji javobgardan arz qilingan talablarning qanoatlantirilgan qismiga mutanosib ravishda davlat daromadiga undiriladi.

Davlat bojini toʻlashdan ozod qilingan bir necha daʼvogarlar tomonidan bir necha javobgarlarga nisbatan taqdim etilgan daʼvo toʻliq yoki qisman qanoatlantirilganda, davlat boji har bir javobgardan alohida, undan undirilgan summadan kelib chiqqan holda davlat foydasiga undiriladi.

Tushuntirilsinki, daʼvogar arz qilgan talablaridan voz kechganda u qilgan xarajatlarning oʻrni javobgar tomonidan qoplanmaydi.

Davlat bojini toʻlashdan ozod qilingan daʼvogar oʻz daʼvo talablaridan ular javobgar tomonidan ixtiyoriy ravishda toʻliq yoki qisman qanoatlantirilganligi oqibatida voz kechganligi sababli ish yuritish tugatilgan hollarda, davlat boji javobgardan davlat daromadiga undiriladi.

19. Agar sud tomonidan hal qiluv qarori qabul qilinayotganda daʼvo bahosi oshadigan boʻlsa, davlat boji daʼvo bahosining oshgan summasidan kelib chiqqan holda hisoblab chiqiladi. Bunda kelib chiqqan farq davlat foydasiga daʼvogardan, daʼvo toʻliq qanoatlantirilganda esa, javobgardan undiriladi.

Sud, arz qilingan talablar doirasidan qonunda belgilangan hollarda chetga chiqqanida ham davlat boji shunday tartibda hisoblab chiqiladi. Bunda, davlat boji daʼvoning qanoatlantirilgan qismiga mutanosib ravishda javobgardan undiriladi.

20. Daʼvo qanoatlantirilgan va javobgarlar zimmasiga solidar javobgarlik yuklatilganda, sud javobgarlardan davlat bojini ham solidar undiradi. Bu qoida fuqarolik ishini koʻrish bilan bogʻliq chiqimlarni undirishga ham tatbiq etiladi, protsessual ishtirokchining talabi bilan va faqat uning manfaatida amalga oshirilgan protsessual harakatlar uchun qilingan va boshqa protsessual ishtirokchilar tomonidan qoplanmaydigan xarajatlar bundan mustasno.

21. Sudlar shuni inobatga olishlari lozimki, fuqarolik ishlarining alohida toifalari boʻyicha daʼvo bahosini belgilashning xususiyatlari FPK 129-moddasida nazarda tutilgan.

Jumladan:

aliment undirish haqidagi barcha daʼvolardan (bola, ota-ona, er-xotin va boshqalar taʼminoti uchun) davlat boji 12 oy uchun aliment toʻlovlari jami summasidan, agar aliment undirilgan muddat 12 oydan oshmasa, shu davr uchun aliment toʻlovlari jami summasidan hisoblab chiqiladi. Toʻlovlar summasi javobgarning oxirgi ish joyidagi oʻrtachaga oylik ish haqi (daromadi)dan kelib chiqqan holda aniqlanadi. Javobgar. ishlamagan taqdirda, davlat bojini hisoblash uchun toʻlovlar summasi Oʻzbekiston Respublikasida amalda boʻlgan oʻrtacha oylik ish haqi miqdoridan kelib chiqqan holda aniqlanadi;

aliment qarzini toʻlashdan ozod qilish, aliment miqdorini oʻzgartirish (kamaytirish yoki koʻpaytirish) haqidagi daʼvolar boʻyicha davlat boji toʻlovlar kamaygan, koʻpaygan yoki bekor qilingan, lekin bir yildan ortiq boʻlmagan davr uchun belgilangan summadan kelib chiqqan holda belgilanadi va daʼvogardan undiriladi.

22. Mulkka nisbatan vorislik huquqi toʻgʻrisida hal qiluv qarori chiqarilganda, davlat boji sud tomonidan mol-mulkning umumiy qiymatidan kelib chiqqan holda hisoblanadi va vorislarning har biridan uning ulushiga mutanosib ravishda undiriladi.

Bunda mol-mulkning umumiy qiymatiga quyidagilar kirmaydi:

shaxsiy va mulkiy sugʻurta shartnomalari boʻyicha sugʻurta summasi;

Oʻzbekiston Respublikasining kredit muassasalarida saqlanayotgan obligatsiyalar va omonatlar;

daromad summalari (mehnat haqlari), mualliflik haqlari;

vasiyatnoma va hadya shartnomalari boʻyicha davlat va yuridik shaxslarga oʻtayotgan mol-mulk qiymati;

Vatanni himoya qilish, davlat yoki jamiyat oldidagi boshqa majburiyatlarni bajarish munosabati bilan yoki inson hayotini, davlat mulkini va huquq tartibotni saqlash boʻyicha fuqarolik burchini bajarish paytida vafot etgan shaxslar mol-mulki;

23. FPK 262-moddasiga koʻra, sud xarajatlari masalasiga doir qoʻshimcha hal qiluv qarori faqat, bu masala hal qiluv qarori chiqarish vaqtida yechilmagan holdagina chiqarilishi mumkin.

24. Yuqori instansiya sudlari fuqarolik ishlarini apellyatsiya, kassatsiya va nazorat tartibida koʻrish vaqtida birinchi instansiya sudi tomonidan sud xarajatlarini undirishda yoʻl qoʻyilgan kamchiliklarni tuzatish choralarini koʻrishlari lozim.

25. Sud xarajatlari notoʻgʻri undirilgan holatlar aniqlanganda, apellyatsiya, kassatsiya va nazorat instansiyalari sudlarda protsessual qonunda koʻrsatilgan hollarda va tartibda, sud xarajatlarini undirishga, ularni toʻlashdan ozod qilishga, shuningdek undirilgan summa miqdorini kamaytirishga yoki ularni taraflar oʻrtasida qayta taqsimlashga haqli.

Mazkur qaror qabul qilinishi munosabati bilan Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 1996-yil 20-dekabrdagi “Fuqarolik ishlari boʻyicha sud xarajatlarini va jinoyat ishlari yuzasidan sud chiqimlarini undirish amaliyoti toʻgʻrisida”gi qarori oʻz kuchini yoʻqotgan deb topilsin.