Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining
qarori
Oldingi tahrirga qarang.
Oʻzbekiston Respublikasida kattalik birliklarini qoʻllash toʻgʻrisida
(qaror nomi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 11-martdagi 114-sonli qarori tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 12.03.2022-y., 09/22/114/0209-son)
“Metrologiya toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunini amalga oshirishni davom ettirish maqsadida Vazirlar Mahkamasi qaror qiladi:
Oldingi tahrirga qarang.
1. “Metrologiya toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 15-moddasiga muvofiq:
Oʻzbekiston Respublikasida xalqaro birliklar tizimining kattalik birliklarini belgilangan tartibda qoʻllashga yoʻl qoʻyilishi;
kattalik birliklarining nomi, belgisi, ularni yozish va qoʻllash qoidalari Oʻzbekiston texnik jihatdan tartibga solish agentligining taqdimnomasiga binoan Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan tasdiqlanishi;
Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan xalqaro birliklar tizimiga kiritilmagan kattaliklarni qoʻllashga yoʻl qoʻyilishi mumkinligi;
tashqi savdo faoliyatini amalga oshirish chogʻida kontrakt shartlariga muvofiq kattaliklarning boshqa birliklari ham ishlatilishi mumkinligi maʼlumot uchun qabul qilinsin.
(1-band Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 11-martdagi 114-sonli qarori tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 12.03.2022-y., 09/22/114/0209-son)
Oldingi tahrirga qarang.
2. Quyidagilar:
Oʻzbekiston Respublikasida qoʻllashga ruxsat berilgan, xalqaro birliklar tizimining kattalik birliklari nomi va belgilanishi 1-ilovaga muvofiq;
Oʻzbekiston Respublikasida qoʻllashga ruxsat berilgan xalqaro birliklar tizimiga kiritilmagan kattalik birliklari, ularning nomi va belgilanishi 2-ilovaga muvofiq;
Kattalik birliklarini yozish va qoʻllash qoidalari 3-ilovaga muvofiq tasdiqlansin.
(2-band Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 11-martdagi 114-sonli qarori tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 12.03.2022-y., 09/22/114/0209-son)
Oldingi tahrirga qarang.
3. Belgilab qoʻyilsinki:
texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarda, ilmiy-texnik va boshqa nashrlarda, shu jumladan, ommaviy axborot vositalarida eʼlon qilishda, oʻquv, oʻquv-metodik va turli maʼlumotlar beradigan yordamchi adabiyotlarda ushbu qaror bilan tasdiqlangan kattalik birliklari, ularning nomi va belgilanishi qoʻllaniladi;
Oʻzbekiston Respublikasida qoʻllashga ruxsat berilgan xalqaro birliklar tizimiga kiritilmagan kattalik birliklari faqat oʻlchamning son qiymatini xalqaro birliklar tizimining kattalik birliklarida ifodalashning imkoni boʻlmaganda yoki maqsadga muvofiq boʻlmagan hollarda qoʻllaniladi.
(3-band Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 11-martdagi 114-sonli qarori tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 12.03.2022-y., 09/22/114/0209-son)
4. Vazirliklar va idoralar oʻzlari qabul qilgan normativ-huquqiy hujjatlarni ikki oy muddatda ushbu qarorga muvofiqlashtirsinlar.
5. Ushbu qaror rasmiy eʼlon qilinganidan olti oy oʻtgandan keyin kuchga kiradi.
6. Mazkur qarorning bajarilishini nazorat qilish Oʻzbekiston Respublikasi Bosh vazirining oʻrinbosari — “Oʻzagrotexsanoatxolding” AJ boshqaruvi raisi N.S. Otajonov va “Oʻzstandart” agentligi bosh direktori A.U. Karimov zimmasiga yuklansin.
Oʻzbekiston Respublikasining Bosh vaziri A. ARIPOV
Toshkent sh.,
2018-yil 10-yanvar,
21-son
Vazirlar Mahkamasining 2018-yil 10-yanvardagi 21-son qaroriga
1-ILOVA
Oldingi tahrirga qarang.
Oʻzbekiston Respublikasida qoʻllashga ruxsat berilgan Xalqaro birliklar tizimining kattalik birliklari
I. Asosiy kattalik birliklari

T/r

Asosiy kattaliklar

Asosiy kattaliklar birliklari

nomi

oʻlchamligi

nomi

belgilanishi

taʼrifi

1.

Vaqt

T

Sekund

s

sekund — seziy rezonansi (ΔνCs)chastotasining qaydlangan sonli qiymatini, seziy 133 atomi asosiy holatining qoʻzgʻalmagan oʻta yupqa oʻtish chastotasini gers birliklarida 9 192631 770 ga teng qabul qilish orqali aniqlanadi, bu erda gers s-1ga mos.

2.

Uzunlik

L

Metr

m

metr — vakuumda c yorugʻlik tezligining qaydlangan sonli qiymatini m/s birliklarida 299 792 458 ga teng qabul q�lish yoʻli bilan aniqlanadi.

3.

Massa

M

Kilogramm

kg

kilogramm — Plank doimiysining (h) qaydlangan sonli qiymatini J∙s birliklarida 6,62 607 015×10-34 ga teng qabul qilish yoʻli bilan aniqlanadi.

4.

Elektr toki
(elektr toki kuchi)

I

Amper

A

amper — elementar zaryadning (e)qaydlangan sonli qiymatini C birliklarida 1,602 176 634×10-19 ga teng qabul qilish yoʻli bilan aniqlanadi.

5.

Termodinamik harorat*

Θ

Kelvin

K

kelvin — Bolsman doimiysining (k) qaydlangan sonli qiymatini J∙K-1 birliklarida 1,380 649×10-23 ga teng qabul qilish yoʻli bilan aniqlanadi.

6.

Modda miqdori

N

Mol

mol

mol — tizimning tarkibida roppa-rosa 6,022 140 76×1023 tuzilma obyektlari boʻlgan modda miqdori. Bu son Avogadro doimiysining qaydlangan sonli qiymati hisoblanadi (NA).

7.

Yorugʻlik kuchi

J

Kandela

sd

kandela — berilgan yoʻnalishda 540·1012 gers chastotali monoxramatik nurlanishni tarqatuvchi va shu yoʻnalishda energetik yorugʻlik kuchi 1/683 vatt taqsim steradian.

*Kelvin termodinamik harorati (belgisi K) bilan bir qatorda selsiy harorati (belgisi oS) qoʻllanilishiga ruxsat etiladi.

II. Hosila oʻlchamlar birliklari

T/r

Hosila oʻlchamlar

Hosila oʻlchamlar birliklari

nomi

oʻlchamligi

nomi

belgilanishi

SI oʻlcham birliklari orqali ifodalanishi

1.

Maydon

L2

metr kvadrat

m2

m2

2.

Hajm (sigʻim)

L3

metr kub

m3

m3

3.

Tezlik

LT-1

metr taqsim sekund

m/s

m/s

4.

Tezlanish

LT-2

metr taqsim sekund kvadrat

m/s2

m/s2

5.

Toʻlqin son

L-1

metrning darajasi minus birinchi

m-1

m-1

6.

Solishtirma sigʻim

L3M-1

metr kub taqsim kilogramm

m3/kg

m3/kg

7.

Zichlik

L-3M

kilogramm taqsim metr kub

kg/m3

kg/m3

8.

Elektr toki zichligi

L-2I

amper taqsim metr kvadrat

A/m2

A/m2

9.

Magnit maydon kuchlanganligi

L-1I

amper taqsim metr

A/m

A/m

10.

Komponentning molyar konsentratsiyasi

L-3N

mol taqsim metr kub

mol/m3

mol/m3

11.

Yorqinlik

L-2J

kandela taqsim metr kvadrat

cd/m2

cd/m2

12.

Yassi burchak

1

radian

rad

m·m-1 = 1

13.

Fazoviy burchak

1

steradian

sr

m2·m-2 = 1

14.

Kuch

LMT-2

nyuton

N

m·kg·s-2

15.

Bosim

L-1MT-2

paskal

Pa

m-1·kg·s-2

16.

Kuch momenti

L2MT-2

nyuton-metr

N·m

m2·kg·s-2

17.

Tekslikdagi kuchlanish

MT-2

nyuton taqsim metr

N/m

kg·s-2

18.

Dinamik qovushqoqlik

L-1MT-1

paskal-sekunda

Pa·s

m-1·kg·s-1

19.

Chastota

T-1

gers

Nz

s-1

20.

Energiya, ish (issiqlik soni)

L2MT-2

joul

J

m2·kg·s-2

21.

Quvvat

L2MT-3

vatt

W

m2·kg·s-3

22.

Elektr zaryadi (elektr soni)

TI

kulon

S

s·A

23.

Elektr kuchlanishi (elektrik potensiallar kuchlanishi, elektrik potensiallar farqi, elektr yurituvchi kuch)

L2MT-3I-1

volt

V

m2·kg·s-3·A-1

24.

Elektr sigʻimi

L-2M-1T4I2

farad

F

m-2·kg-1·s4·A2

25.

Elektr qarshiligi

L2MT-3I-2

om

Ω

m2·kg·s-3·A-2

26.

Elektr oʻtkazuvchanligi

L-2M-1T3I2

simens

S

m-2·kg-1·s3·A2

27.

Magnit induksiya oqimi (magnit oqimi)

L2MT-2I-1

veber

Wb

m2·kg·s-2·A-1

28.

Magnit maydoni zichligi (magnit induksiya)

MT-2I-1

tesla

T

kg·s-2·A-1

29.

Elektr siljish

L-2TI

kulon taqsim metr kvadrat

C/m2

m-2·s·A

30.

Elektr zaryadi zichligi oraligʻi

L-3TI

kulon taqsim

metr kub

C/m3

m-3·s·A

31.

Induktivlik (oʻzaro induktivlik)

L2MT-2I-2

genri

N

m2·kg·s-2·A-2

32.

Elektr maydoni kuchlanganligi

LMT -3I-1

volt taqsim metr

V/m

m·kg·s-3·A-1

33.

Dielektrik oʻtkazuvchanlik

L-3 M-1T 4I2

farad taqsim metr

F/m

m-3·kg-1·s4·A 2

34.

Magnit oʻtkazuvchanlik

LMT -2I-2

genri taqsim metr

N/m

m·kg·s-2·A-2

35.

Solishtirma energiya

L2T-2

joul taqsim kilogramm

J/kg

m2·s-2

36.

Issiqlik sigʻimi tizimlari (entropiya)

L2MT-2Ө-1

joul taqsim kelvin

J/K

m2·kg·s-2·K-1

37.

Solishtirma issiqlik sigʻimi, (solishtirma entropiya)

L2T-2Ө-1

joul taqsim kilogramm-kelvin

J/(kg·K)

m2·s-2·K-1

38.

Energiya oqimining tekislik zichligi

MT-3

vatt taqsim metr kvadrat

W/m2

kg·s-3

39.

Issiqlik oʻtkazuvchanlik

LMT-3Ө-1

vatt taqsim metr-kelvin

W/(m·K)

m·kg·s-3·K-1

40.

Foton nurlanishining ekspozitsion dozasi (gamma- va rentgen nurlanishining ekspozitsion dozasi)

M-1TI

kulon taqsim kilogramm

C/kg

kg-1·s·A

41.

Termodinamik harorat

Ө

Selsiy gradusi

ºC

K

42.

Ichki molyar energiya

L2MT-2N-1

joul taqsim mol

J/mol

m2·kg·s-2·mol-1

43.

Katalizator faolligi

NT-1

katal

kat

mol·s-1

44.

Molyar issiqlik sigʻimi (entropiya)

L2MT-2Ө-1N-1

joul taqsim mol-kel�vin

J/(mol·K)

m2·kg·s-2·K-1·mol-1

45.

Yorugʻlik oqimi

J

lyumen

lm

cd·sr

46.

Yoritilganlik

L-2J

lyuks

lx

m-2·cd·sr

47.

Radioaktiv manbadagi nuklidlarning aktivligi (radionuklidning aktivligi)

T-1

bekkerel

Bq

s-1

48.

Ionlovchi nurlanishning yutilgan dozasi

L2T-2

grey

Gy

m2·s-2

49.

Ionlovchi nurlanishning ekvivalent (effektiv) dozasi

L2T-2

zivert

Sv

m2·s-2

50.

Dozaning yutilish quvvati

L2T-3

grey taqsim sekund

Gy/s

m2·s-3

51.

Burchak tezligi

T-1

radian taqsim sekund

rad/s

s-1

52.

Burchak tezlanishi

T-2

radian taqsim sekund kvadrat

rad/s2

s-2

53.

Nurlanish kuchi

L2MT-3

vatt taqsim steradian

W/sr

m2·kg·s-3·sr-1

54.

Energetik yorugʻlik

MT-3

vatt taqsim steradian-metr kvadrat

W/(sr·m2)

kg·s-3·sr-1

(1-ilova Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 11-martdagi 114-sonli qarori tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 12.03.2022-y., 09/22/114/0209-son)
Vazirlar Mahkamasining 2018-yil 10-yanvardagi 21-son qaroriga
2-ILOVA
Oldingi tahrirga qarang.
Oʻzbekiston Respublikasida qoʻllashga ruxsat berilgan xalqaro kattaliklar tizimiga kiritilmagan kattalik birliklari, ularning nomi va belgilanishi

I. Tizimdan tashqari kattalik birliklari

T/r

Kattalik nomi

Kattalik birligi

nomlanishi

belgilanishi

SI kattalik birliklari bilan nisbati

1.

Uzunlik

parsek

pc

3,0857·1016 m (taxminan)

yorugʻlik yili

ly

9,4605·1015 m (taxminan)

astronomik birlik

ua

1,49598·1011 m (taxminan)

mikron

µ

1·10-6 m

angstrem

Å

1·10-10 m

iks-birlik

X

1,00206·10-13 m (taxminan)

2.

Maydon

gektar

ha

1·104 m2

ar

a

100 m2

barn

b

1·10-28 m2

3.

Massa

tonna

t

1·103 kg

sentner

q

100 kg

metrik karat

car

2·10-4 kg

massaning atom birligi

u

1,6605402·10-27 kg (taxminan)

4.

Kuch (ogʻirlik)

tonna-kuch

tf

9806,65 N(aniq)

kilogramm-kuch

kgf

9,80665 N (aniq)

kilopond

kp

9,80665 N (aniq)

gramm-kuch

gf

9,80665·10-3 N (aniq)

pond

p

9,80665·10-3 N (aniq)

dina

dyn

1·10-5 N

5.

Bosim

bar

bar

1·10 5 Pa

kilogramm kuch taqsim sanitimetr kvadrat

kgf/cm2

98066,5 Pa (aniq)

kilopond taqsim sanitimetr kvadrat

kp/cm2

98066,5 Pa (aniq)

millimetr simob ustuni

mm Ng

133,322 Pa

torr

Torr

133,322 Pa

millimetr suv ustuni

mm N2O

9,80665 Pa (aniq)

6.

Hajm (sigʻim)

litr

l

1·10-3 m3

7.

Vaqt

mingyillik

-

3,1536·1010 s

asr

-

3,1536·109 s

yil

-

2,592·106 s

oy

-

6,048·105 s

hafta

-

6,048·105 s

sutka

d

86400 s

soat

h

3600 s

minut

min

60 s

8.

Yassi burchak

grad (gon)

gon

(π/200) rad =1,57080…·10-2 rad

gradus

… º

(π/180) rad =1,745329…·10-2 rad

minut

… ´

(π/10800) rad =2,908882…·10-4 rad

sekund

… ´´

(π/648000) rad =4,848137…·10-6 rad

9.

Fazoviy burchak

gradus kvadrat

ۼ

3,0462…·10-4 sr

10.

Chiziqli zichlik

teks

tex

1·10-6 kg/m (aniq)

11.

Aylanish chastotasi

sekundiga aylanishlar soni

minutdagi aylanishlar soni

r/s

r/min

1 s -1

1/60 s-1 = 0,016(6) s-1

12.

Optik kuch

dioptriya

dptr

1·m-1

13.

Energiya

kilovatt-soat

kW·h

3,6·106 J

Elektronvolt

eV

1,60218·10-19 J (taxminan)

14.

Toʻliq quvvat

volt-amper

V·A

-

15.

Reaktiv quvvat

var

var

-

16.

Elektr zaryadi, elektr miqdori

amper-soat

A·h

3,6·103 C

17.

Kuchlanish (mexanikaviy)

Kilogramm kuch taqsim millimetr kvadrat

kgf/mm2

9,80665·106 Pa (aniq)

kilopond taqsim millimetr kvadrat

kp/mm2

9,80665·106 Pa (aniq)

18.

Ish, energiya

erg

erg

1·10-7 J

19.

Quvvat

ot kuchi (metrik)

h.f.

735,49875 W (aniq)

20.

Dinamik zichlik

puaz

P

0,1 Pa·s

21.

Kinematik zichlik

stoks

St

1·10-4 m2/s

22.

Solishtirma elektr qarshiligi

om millimetr kvadrat taqsim metr

Ω·mm2/m

1·10-6 Ω·m

23.

Magnit oqimi

maksvell

Mx

1·10-8 Wb

24.

Magnit induktivligi

gauss

Gs

1·10-4 T

25.

Magnit yurituvchi kuch (magnit potensiallar farqi)

gilbert

Gb

(10/4π) A = 0,7957747 A

amperoʻram

At

1 A

26.

Magnit maydonining kuchlanganligi

ersted

Oe

(103/4π) A/m = 79,5775 A/m

27.

Issiqlik miqdori, termodinamik potensial (ichki energiya, entalpiya, izoxor-izotermik)

kaloriya (xalqaro)

cal

4,1868 J (aniq)

termokimyoviy kaloriya

calth

4,1840 J (taxminan)

15-gradusli kaloriya

cal15

4,1855 J (taxminan)

28.

Ionlovchi nurlanishning yutilgan dozasi

rad

rad, rd

0,01 Gy

29.

Ionlovchi nurlanishning ekvivalent (effektivlik) dozasi

ber

rem

0,01 Sv

30.

Foton nurlanishining ekspozitsion dozasi (gamma- va rentgen nurlanishining ekspozitsion dozasi)

rentgen

R

2,58·10-4 C/kg (aniq)

31.

Radioaktiv manbadagi nuklidning aktivligi (radionuklid aktivligi)

kyuri

Ci

3,70·1010 Bq (aniq)

32.

Burilish burchagi

aylanish

r

2π rad = 6,28 rad

33.

Ravshanlik

nit

nt

1 cd/m2

II. Ayrim nisbiy va logarifmik kattaliklar va ularning birliklari

T/r

Oʻlchamlar nomi

Oʻlchamlar birliklari

nomi

belgilanishi

qiymati

1.

Nisbiy kattalik*:
foydali ish koeffitsiyenti;

nisbiy choʻzilishi;

nisbiy zichlik;

deformatsiya;

nisbiy dielektrik va magnit oʻtkazuvchanligi (moyilligi);

komponentning massaviy (molyar) ulushi va boshqalar.

birlik

foiz

promille

milliondan bir ulush
milliarddan bir ulush

1

%

‰

ppm

ppb

1

1·10-2

1·10-3

1·10-6

1·10-9

2.

Logarifmik kattalik**:

tovush bosimining darajasi; kuchayish;

kamayish va boshqalar

bel


















detsibel

B


















dB

1 B = lg (P2/P1)


P2 = 10 P1 boʻlganda,


1 B = 2 lg (F2/F1)


F2 = F1 boʻlganda,


bu erda P2, P1 — nomdosh energetik kattaliklar (quvvat, energiya, energiya zichligi va boshqalar);


F2, F1 — nomdosh “kuch” kattaliklar (kuchlanish, tok, maydon kuchlanganligi va boshqalar)


0,1 B

3.

Logarifmik kattalik** — tovush balandligi darajasi

fon

phon

1 phon tovush bosimining darajasi 1 dB boʻlgan 1000 Nz chastotali tovush balandligi bilan bir xil boʻlgan tovushning balandlik darajasi

4.

Logarifmik kattalik** — chastota oraligʻi

oktava


dekada

oct


dek

1 oct = log2 (f2/f1) f2/f1 = 2 boʻlganda;

1 dek = lg (f2/f1) f2/f1 = 10 boʻlganda,

bu erda f2, f1 — chastotalar

5.

Natural logarifmik kattalik**: kuchlanish, tok kuchi, maydon kuchlanganligi va boshqalar kamayishi

neper

Np

1 Np = ln (F2/F1) F2/F1 = e = 2,718 ..., boʻlganda.

bu erda F1, F2 — kuchlanish, tok kuchi, maydon kuchlanganligi kabi bir nomdagi kattaliklar,

e — natural logarifmlar asosi.

1 Np = 0,8686… B = 8,686... dB

Izoh:
* fizikaviy kattalikning boshlangʻich kattalik deb qabul qilingan bir xil nomli ikkinchi fizikaviy kattalikka oʻlchamsiz nisbati;
** fizikaviy kattalikning boshlangʻich kattalik deb qabul qilingan bir xil nomli ikkinchi fizikaviy kattalikka oʻlchamsiz nisbatining logarifmi.

III. Axborot miqdori kattalik birliklari

Kattalik

Birlik

Eslatma

nomlanishi

belgilanishi

kattaligi

Maʼlumot
miqdori

bit

bayt

bit

B

1

1 B = 8 bit

Ikkilik sonli sistemada maʼlumot birligi (maʼlumotning ikkilik birligi)

(2-ilova Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 11-martdagi 114-sonli qarori tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 12.03.2022-y., 09/22/114/0209-son)
Vazirlar Mahkamasining 2018-yil 10-yanvardagi 21-son qaroriga
3-ILOVA
Oldingi tahrirga qarang.
Kattalik birliklarini yozish va qoʻllash
qoidalari
(3-ilova nomi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 11-martdagi 114-sonli qarori tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 12.03.2022-y., 09/22/114/0209-son)
1-bob. Qoʻllash doirasi
1. Mazkur Qoidalar Oʻzbekiston Respublikasida qoʻllashga ruxsat etilgan oʻlcham birliklarini yozish va qoʻllash tartibini belgilaydi.
2. Tashqi savdo faoliyatini amalga oshirishda ushbu qoida talablari ixtiyoriy hisoblanadi.
2-bob. Atamalar va taʼriflar
Oldingi tahrirga qarang.
3. Mazkur Qoidalarda quyidagi atamalar va taʼriflar qoʻllanadi:
kattalik — obyekt, jism yoki moddaning sifat jihatidan ajratilishi va miqdor jihatidan aniqlanishi mumkin boʻlgan xossasi;
kattalik birligi — kattalikning, shu kattalik birligi deb qabul qilingan va u bilan bir xil boʻlgan kattaliklarni miqdor jihatdan ifodalash uchun qoʻllanadigan qayd etilgan qiymati;
kogerent hosila birlik — ushbu kattaliklar tizimi uchun va asosiy birliklarning tanlangan toʻplami uchun asosiy birliklarning birga teng proporsionallik koeffitsiyenti bilan darajalarining koʻpaytmasi hisoblangan hosila birlik;
xalqaro kattaliklar tizimi — Xalqaro kattaliklar tizimiga (keyingi oʻrinlarda SI deb ataladi) asoslangan, Oʻlchov va tarozilar bosh konferensiyasi tomonidan qabul qilingan va tavsiya etilgan, nomlar va belgilar, shuningdek, old qoʻshimchalar toʻplami va ularning nomlari hamda belgilarini, ularni qoʻllash qoidalarini oʻz ichiga olgan tizim;
karrali kattalik birligi — ushbu oʻlchash birligini birdan katta boʻlgan butun songa koʻpaytirish yoʻli bilan olinadigan kattalik birligi;
asosiy kattalik — ushbu kattaliklar tizimi uchun tizim kattaliklaridan hech biri boshqa kattaliklar orqali ifodalanishi mumkin boʻlmagan tarzda shartli ravishda tanlangan kattaliklardan biri;
asosiy kattalik birligi — kelishuvga koʻra asosiy kattalik uchun qabul qilingan oʻlchash birligi;
hosila kattalik — kattaliklar tizimida shu tizimning asosiy kattaliklari orqali aniqlangan kattalik;
hosila kattaliklar birligi — hosila kattalik uchun qabul qilingan oʻlchash birligi;
kattaliklar tizimi — kattaliklarning shu kattaliklarni bogʻlovchi bir-biriga zid boʻlmagan tenglamalar majmui bilan birgalikdagi majmui;
kattalik birliklari tizimi — asosiy va hosila kattalik birliklarining ushbu kattalik tizimi uchun belgilangan qoidalarga muvofiq aniqlangan karrali va ulushli birliklari bilan birgalikdagi majmui.
(3-band Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 11-martdagi 114-sonli qarori tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 12.03.2022-y., 09/22/114/0209-son)
Oldingi tahrirga qarang.
3-bob. Kattalik birliklarini qoʻllash qoidalari
(3-bobning nomi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 11-martdagi 114-sonli qarori tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 12.03.2022-y., 09/22/114/0209-son)
Oldingi tahrirga qarang.
4. SI asosiy kattalik birliklaridan va SI hosila kattalik birliklaridan Oʻzbekiston Respublikasida qoʻllashga ruxsat etilgan karrali va ulushli kattalik birliklari oʻnli koʻpaytiruvchilar yordamida hosil qilinadi.
Karrali va ulushli kattalik birliklarini hosil qilish uchun qoʻllaniladigan oʻnli koʻpaytiruvchilar, shuningdek, ularning nomlari va belgilarini hosil qiluvchi old qoʻshimchalar mazkur Qoidalarga ilovada keltirilgan.
(4-band Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 11-martdagi 114-sonli qarori tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 12.03.2022-y., 09/22/114/0209-son)
5. Massaning ulushli tizim birliklarini hosil qilish uchun massa birligi — kilogramm oʻrniga massaning ulushli tizim birligi — gramm qoʻllaniladi va old qoʻshimcha “gramm” soʻziga qoʻshiladi. Massaning ulushli birligi — gramm old qoʻshimcha qoʻshilmasdan qoʻllaniladi.
Oldingi tahrirga qarang.
6. Vaqt kattaliklarining tizimdan tashqari birliklari: hafta, oy, yil, asr, mingyillik karrali va ulushli birliklarni hosil qilmaydi, ularning nomlari va belgilarida old qoʻshimchalar qoʻllanilmaydi.
(6-band Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 11-martdagi 114-sonli qarori tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 12.03.2022-y., 09/22/114/0209-son)
7. Axborot miqdorining “bayt” karrali birliklarini hosil qilish uchun “210”, “220” va “230” ikkilik koʻpaytmalariga mos boʻlgan “Kilo”, “Mega”, “Giga” old qoʻshimchalari qoʻllaniladi (1 Kbayt = 1024 bayt, 1 Mbayt = 1024 Kbayt, 1 Gbayt = 1024 Mbayt).
Ikkilik sanoq tartibida axborot miqdorining karrali birliklari nomlari va belgilarini hosil qilish uchun qoʻllaniladigan koʻpaytma va old qoʻshimchalar jadvalda keltirilgan.

T/R

Ikkilik koʻpaytiruvchi

Qoʻshimcha

nomi

belgisi

1.

210

kibi

Ki

2.

220

mebi

Mi

3.

230

gibi

Gi

4.

240

tebi

Ti

5.

250

pebi

Pi

6.

260

eksbi

Ei

7.

270

zebi

Zi

8.

280

yobi

Yi

Oldingi tahrirga qarang.
4-bob. Kattalik birliklari va ularning belgilarini yozish qoidalari
(4-bobning nomi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 11-martdagi 114-sonli qarori tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 12.03.2022-y., 09/22/114/0209-son)
Oldingi tahrirga qarang.
8. Oʻzbekiston Respublikasida qoʻllashga rasmiy ravishda ruxsat etilgan kattalik birliklarini yozish faqat belgilangan tartibda tasdiqlangan nomlari yoki belgilariga muvofiq amalga oshiriladi.
Kattalik birliklarining mazkur Qoidalarda belgilangan nomlari yoki belgilariga biron-bir belgi yoki qoʻshimchalar qoʻshilishiga yoʻl qoʻyilmaydi.
(8-band Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 11-martdagi 114-sonli qarori tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 12.03.2022-y., 09/22/114/0209-son)
9. Birlik belgilari toʻgʻri shriftda yoziladi. Birlik belgilarida qisqartirish belgisi sifatida nuqta qoʻyilmaydi.
Oldingi tahrirga qarang.
10. Kattalik qiymatlarining yozilishida kattalik birliklarining harflar yoki maxsus belgilar (“…°”, “…'”, “…''”) bilan ifodalangan belgilari qoʻllaniladi.
(10-band Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 11-martdagi 114-sonli qarori tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 12.03.2022-y., 09/22/114/0209-son)
Oldingi tahrirga qarang.
11. Yassi burchak kattalik birligining “gradus”, “minut”, “sekund” belgilari satr ustida yoziladi.
(11-band Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 11-martdagi 114-sonli qarori tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 12.03.2022-y., 09/22/114/0209-son)
12. Sigʻim hajmining birligi “litr”ni (harfli belgisi l “el”) L belgisi bilan ifodalashga yoʻl qoʻyiladi.
13. SI karrali yoki ulushli birliklarining nomlari yoki belgilarini yozishda old qoʻshimcha yoki uning belgisi birlik nomi yoki belgisi bilan qoʻshib yoziladi.
Bunday birliklar keng tarqalgan holatlarda old qoʻshimchani koʻpaytmaning ikkinchi koʻpaytiruvchisiga yoki maxrajga qoʻshishga yoʻl qoʻyiladi.
Boshlangʻich birlikning nomiga va belgisiga bir vaqtda ikkita yoki undan koʻp old qoʻshimcha qoʻshilmaydi.
Oldingi tahrirga qarang.
14. Kattalik birliklarining belgilari kattaliklarning sonli qiymatlaridan keyin ular bilan bir qatorda (keyingi satrga koʻchirmasdan) joylashtiriladi. Kattalik birligining belgisi oldida turgan, oʻzidan egri chiziqli kasrni ifodalaydigan sonli qiymat qavsga olinadi. Kattalik birligining sonli qiymati va belgisi oʻrtasida boʻsh joy qoldiriladi.
(14-bandning birinchi xatboshisi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 11-martdagi 114-sonli qarori tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 12.03.2022-y., 09/22/114/0209-son)
Misol:

Toʻgʻri

Notoʻgʻri

100 kW

80%

20 °C

(1/60) s-1

100kW

80%

20°C

1/60/s-1
Satr ustida joylashtirilgan yassi burchak oʻlcham birliklarining “gradus”, “minut”, “sekund” belgilari bundan mustasno boʻlib, ular oldida boʻsh joy qoldirilmaydi.
Misol:

Toʻgʻri

Notoʻgʻri

20º

20 º

Oldingi tahrirga qarang.
15. Sonli kattalik qiymatida oʻnli kasr mavjudligida kattalik birligining belgisi oxirgi raqamdan keyin koʻrsatiladi. Kattalik birligining sonli qiymati va harfli belgisi oʻrtasida boʻsh joy qoldiriladi.
(15-bandning birinchi xatboshisi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 11-martdagi 114-sonli qarori tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 12.03.2022-y., 09/22/114/0209-son)
Misol:

Toʻgʻri

Notoʻgʻri

423,06 m

5,758°

5°45'28,8''

423 m 0,6

5°758

5°45'28'',8

Oldingi tahrirga qarang.
16. Chegaraviy ogʻishlarga ega boʻlgan kattalik qiymatlarining koʻrsatilishida kattalik qiymati va uning chegaraviy ogʻishlari qavs ichiga olinadi, kattalik birliklarining belgilari esa qavsdan tashqarida joylanadi yoki kattalik birliklarining belgilari sonli kattalik qiymatidan keyin ham va uning chegaraviy ogʻishidan keyin ham qoʻyiladi.
(16-bandning birinchi xatboshisi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 11-martdagi 114-sonli qarori tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 12.03.2022-y., 09/22/114/0209-son)
Misol:

Toʻgʻri

Notoʻgʻri

(100,0 ± 0,1) kg

50 g ± 1 g

100,0 ± 0,1 kg

50 ± 1 g

Oldingi tahrirga qarang.
17. Formulalardagi kattalik belgilariga berilgan tushuntirishlarda birlik belgilarini qoʻllashga ruxsat etiladi.
(17-bandning birinchi xatboshisi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 11-martdagi 114-sonli qarori tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 12.03.2022-y., 09/22/114/0209-son)
Oldingi tahrirga qarang.
Birlik belgilarini harfli shaklda taqdim etilgan, kattaliklar oʻrtasidagi bogʻliqlikni yoki ularning sonli qiymatlari oʻrtasidagi bogʻliqlikni ifodalaydigan formulalar bilan bitta satrda joylashga yoʻl qoʻyilmaydi.
(17-bandning ikkinchi xatboshisi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 11-martdagi 114-sonli qarori tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 12.03.2022-y., 09/22/114/0209-son)
Misol:

Toʻgʻri

Notoʻgʻri

v = 3,6 s/t,

bu erda v — tezlik, km/h;

s — yoʻl, m;

t — vaqt, s

v = 3,6 s/t km/h,

bu erda s — yoʻl, m;

t — vaqt, s.

18. Koʻpaytmaga kiruvchi birliklarning harfli belgilari oʻrta chiziqda koʻpaytirish belgilari sifatida nuqtalar bilan ajratiladi. Bu maqsadda “×” belgisidan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.
Misol:

Toʻgʻri

Notoʻgʻri

N·m

A·m2

Pa·s

N×m

Am2

Pas

19. Birliklar nisbatini harf bilan belgilashda boʻlish belgisi sifatida faqat bitta egri yoki gorizontal chiziqdan foydalaniladi. Birlik belgilaridan darajaga (musbat va manfiy) koʻtarilgan birlik belgilarining koʻpaytmasi koʻrinishida foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.
Agar nisbatga kiruvchi birliklardan bittasi uchun manfiy daraja koʻrinishidagi (masalan, s-1, m-1, K-1, s-1) belgi oʻrnatilgan boʻlsa, egri yoki gorizontal chiziqdan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.
Misol:

Toʻgʻri

Notoʻgʻri

W·m-2·K-1


W

––––––––

m2·K

W/m2/K


W

–––––

m2

–––––

K

20. Egri chiziq qoʻllanganda surat va maxrajdagi birliklar belgisi satrga joylashtiriladi, maxrajdagi birlik belgilarining koʻpaytmasi qavsga olinadi.
Misol:

Toʻgʻri

Notoʻgʻri

m/s

W/(m·K)

m/s

W/m·K

21. Ikki va undan koʻp birlikdan tashkil topgan hosila birlik koʻrsatilganda harfli belgilar va birlik nomlarini birga qoʻshib qoʻllashga, yaʼni ayrim birliklar uchun belgilarni, boshqalari uchun esa — nomlarini koʻrsatishga ruxsat etilmaydi.
Misol:

Toʻgʻri

Notoʻgʻri

80 km/h

bir soatda 80 kilometr

80 km/soat

soatiga 80 km

Oldingi tahrirga qarang.
22. Kattalikning raqamli qiymatlari diapazoni bir turdagi kattalik birliklarida ifodalangan boʻlsa, kattalik birligining belgisi, maxsus belgilar koʻrinishidagi kattaliklar bundan mustasno (“…°”, “…'”, “…''”), diapazonning oxirgi raqamli qiymatidan keyin koʻrsatiladi.
(22-bandning birinchi xatboshisi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 11-martdagi 114-sonli qarori tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 12.03.2022-y., 09/22/114/0209-son)
Misol:

Toʻgʻri

Notoʻgʻri

1 dan 1000 g gacha

110 dan 380 V gacha

45° dan 90° gacha

ot 1' dan 60' gacha

1 g dan 1000 g gacha

110 V dan 380 V gacha

45 dan 90° gacha

ot 1 dan 60' gacha

23. Axborot miqdori birligining ikkilik qoʻshimchalari katta harfda yoziladi. Axborot birligining xalqaro belgilarini “K”, “M”, “G” qoʻshimchalari bilan ishlatishga yoʻl qoʻyiladi.
5-bob. Yakunlovchi qoida
Oldingi tahrirga qarang.
24. Mazkur Qoidalar talablari buzilishida aybdor boʻlgan shaxslar qonunchilikda belgilangan tartibda javob beradi.
(24-band Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 4-apreldagi 153-sonli qarori tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 05.04.2022-y., 09/22/153/0266-son)
Oldingi tahrirga qarang.
Kattalik birliklarini yozish va qoʻllash qoidalariga
ILOVA
Karrali va ulushli kattalik birliklarini hosil qilish uchun qoʻllanadigan oʻnli koʻpaytiruvchilar, shuningdek, ularning nomlari va belgilarini hosil qiluvchi old qoʻshimchalar

T/r

Oʻnlik koʻpaytiruvchi

(koeffitsentlar)

Qoʻshimchalar

nomi

belgisi

1.

1024

iota

Y

2.

1021

zetta

Z

3.

1018

eksa

E

4.

1015

peta

P

5.

1012

tera

T

6.

109

giga

G

7.

106

mega

M

8.

103

kilo

k

9.

102

gekto

h

10.

101

deka

da

11.

10-1

detsi

d

12.

10-2

santi

c

13.

10-3

milli

m

14.

10-6

mikro

µ

15.

10-9

nano

n

16.

10-12

piko

p

17.

10-15

femto

f

18.

10-18

atto

a

19.

10-21

zepto

z

20.

10-24

iokto

y

Izoh:
Boshlangʻich kattalik birliklari karrali va ulushli kattalik birliklar darajasiga oshirilganda, boshlangʻich kattalik birligi karrali va ulushli daraja koʻrsatkichiga tegishli belgi qoʻshish orqali hosil qilinadi. Bunda daraja koʻrsatkichi qoʻshimcha bilan karrali yoki ulushli kattalik birliklarini darajaga koʻtarishni bildiradi.
(ilova matni Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 11-martdagi 114-sonli qarori tahririda — Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 12.03.2022-y., 09/22/114/0209-son)
(Qonun hujjatlari maʼlumotlari milliy bazasi, 12.01.2018-y., 09/18/21/0553-son; Qonunchilik maʼlumotlari milliy bazasi, 12.03.2022-y., 09/22/114/0209-son, 05.04.2022-y., 09/22/153/0266-son)