Fuqarolik muomalasida turli majburiyatlar — ayniqsa qarz munosabatlari — ishtirokchilarning oʻzaro ishonchini talab qiladi. Ammo ishonch har doim yetarli emas. Shu boisdan, Oʻzbekiston Respublikasi qonunchiligida bunday majburiyatlarning bajarilishini kafolatlash uchun turli taʼminlash shakllari nazarda tutilgan. Kafillik — ana shunday huquqiy mexanizmlardan biri boʻlib, qarzdorning majburiyatini bajarmaslik xavfini kamaytirish vositasi vazifasini oʻtaydi.
Bugungi kunda kredit oluvchilarning va ularga kafil boʻluvchilarni koʻp bora koʻrganmiz, eshitganmiz. Kafillikning huquqiy mexanizmlarini, kishini zimmasiga qanday majburiyatlar olayotganligini bilish foydadan holi boʻlmaydi. Aks holda yaqin tanishlarimizga yordam qilaman deb turli muammolarga duch kelib qolish hech gapmas.
Kafillikning huquqiy mohiyati
Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 292-moddasiga koʻra, kafillik shartnomasi — bu kafilning boshqa shaxs (qarzdor) tomonidan bajarilishi lozim boʻlgan majburiyat yuzasidan kreditor oldida javobgarlikni oʻz zimmasiga olishidan iborat shartnomadir. Bu shartnoma yozma shaklda tuzilishi shart boʻlib, aks holda u haqiqiy hisoblanmaydi.
Shu bilan birga, kafillik shartnomasi kelgusida vujudga keladigan majburiyatni taʼminlash uchun ham tuzilishi mumkin. Bu — tadbirkorlik shartnomalari, kredit liniyalari kabi hollarda juda muhim hisoblanadi.
Kafilning javobgarligi: solidar va subsidiar xususiyat
Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 293-moddasiga koʻra, qarzdor oʻz majburiyatini lozim darajada bajarmaganda, kafil va qarzdor solidar javobgar hisoblanadilar, agar shartnomada yoki qonun normalarida subsidiar javobgarlik nazarda tutilmagan boʻlsa.
Bu norma shuni anglatadiki:
Solidar javobgarlik— kreditor qarzni xohlagan tomondan toʻliq undirishi mumkin (qarzdordan ham, kafildan ham).
Subsidiar javobgarlik— avval qarzdordan talab qilinadi, keyin esa kafilga murojaat qilinadi (agar qarzdordan undirib boʻlmasa).
Shartnomada aniq koʻrsatilmasa, umumiy qoida sifatidasolidar javobgarlik amal qiladi.
Kafilning huquqlari va himoya mexanizmi
Kafil kreditorning talablariga nisbatan qarzdor bildirishi mumkin boʻlgan barcha eʼtirozlarni ilgari sura oladi — hatto qarzdor ushbu eʼtirozlardan voz kechgan holatlarda ham. Bu norma kafilni "cheklanmagan javobgar shaxs" emas, balki himoyalangan subʼekt sifatida namoyon etadi.
Sud ishlarida ishtirok
Kafilga nisbatan daʼvo qoʻzgʻatilganda, u qarzdorni ishda ishtirok etishga jalb qilishi shart. Aks holda, qarzdor kelgusida kafilga qarshi talablar qoʻyishi mumkin boʻladi, chunki u oʻzining eʼtirozlarini kafil orqali himoya qilgan boʻlish huquqini yoʻqotmaydi.
Kafilning majburiyatni bajargandan soʻnggi huquqlari
Fuqarolik kodeksining 295-moddasiga muvofiq, agar kafil kreditorning talabini qondirsa (yaʼni, qarzdorning oʻrniga toʻlov qilsa), kreditorning huquqlari unga oʻtadi. Bu quyidagilarni oʻz ichiga oladi:
Qarz summasi;
Foizlar;
Sud xarajatlari;
Koʻrilgan zarar.
Bu holatda kafil qarzdorga nisbatan regress talabi qoʻyishi mumkin. Shuningdek, kreditor u toʻlagan summani va taʼminlovchi hujjatlarni kafilga topshirishi shart.
Qarzdorning xabardorlik majburiyati
Qarzdor agar oʻz majburiyatini bajargan boʻlsa, kafilni bu haqda darhol xabardor qilishi shart. Agar bu bajarilmasa va kafil nontogʻri axborot tufayli qarzni toʻlab qoʻysa, u toʻlagan summani kreditordan qaytarib olish yoki qarzdorga regress talabini qoʻyish huquqiga ega boʻladi.
Kafilning haq toʻlash huquqi
Kafillik odatda bepul amalga oshirilsa-da, agar shartnomada boshqacha koʻrsatilgan boʻlsa, kafilqarzdordan oʻz xizmatlari uchun haq talab qilishhuquqiga ega. Bu norma asosan tijorat va professional kafillik munosabatlariga taalluqlidir.
Kafillik qanday hollarda bekor boʻladi?
Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 298-moddaga koʻra kafillik quyidagi hollarda avtomatik ravishda bekor qilingan deb hisoblanadi:
Asosiy majburiyat tugaganda— qarz toʻlangan, muddat oʻtgan, yoki shartnoma bekor qilingan.
Qarz shartlari oʻzgartirilganida— agar bu oʻzgartirish kafilning roziligisiz amalga oshirilsa va u uchun noqulay oqibatlarga olib kelsa.
Qarz boshqa shaxsga oʻtkazilganida— va kafil yangi qarzdor uchun javob berishga rozilik bildirmagan boʻlsa.
Kafillikning amal qilish muddati tugaganida.
Muddat koʻrsatilmagan boʻlsa, kreditor daʼvoni:
- asosiy majburiyatni bajarish muddati kelganidan soʻng 1 yil mobaynida;
- yoki shartnoma tuzilganidan soʻng 1 yil mobaynida qoʻzgʻatmasa.
Xulosa
Kafillik — juda muhim va masʼuliyatli huquqiy vosita. U orqali kreditor oʻz xavfini kamaytiradi, qarzdor ishonchni mustahkamlaydi, kafil esa boshqa shaxs uchun masʼullikni zimmasiga oladi. Ammo bu munosabatlarda huquqiy maʼlumot va aniqlik juda muhim: yozma shakl, muddatlar, javobgarlik doirasi, eʼtiroz huquqi va javobgarlikning shartlari aniq belgilanishi kerak.
Oʻz vaqtida tuzilgan va aniq shartlarga ega boʻlgan kafillik shartnomasi barcha taraflar uchun xavfsiz va adolatli fuqarolik muomalasini taʼminlaydi.
Fazliddin Nasrullayev,
"Adolat" MHAM xodimi
