Фуқаролик ишларини суд муҳокамасига тайёрлашни тартибга солувчи қонун нормаларини тўғри ва бир хилда қўлланилишини таъминлаш мақсадида, «Судлар тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонунининг 17-моддасига асосланиб, Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленуми қарор қилади:

1. Судларнинг эътибори ишларни суд муҳокамасига тайёрлаш барча даъво ва алоҳида тартибдаги ишлар бўйича уларни тўғри ва ўз вақтида кўрилиши ҳамда ҳал этилишини таъминлаш мақсадига эга бўлган фуқаролик процессининг мустақил босқичи ҳисобланишига ҳамда мажбурийлигига қаратилсин.

Ўзбекистон Республикасининг Фуқаролик процессуал кодексига (бундан буён матнда ФПК деб юритилади) мувофиқ судлар ФПКнинг 21-бобида назарда тутилган ишни суд муҳокамасига тайёрлаш бўйича барча зарур ҳаракатлар амалга оширилганидан сўнггина, ишни кўришга киришишга ҳақли.

2. Судья аризани иш юритишга қабул қилиш ва иш қўзғатиш тўғрисида ажрим чиқарганидан сўнггина, ишни суд муҳокамасига тайёрлашга киришиши шарт (ФПКнинг 201-моддаси).

3. ФПКнинг 204-моддасига асосан судья ишни суд муҳокамасига тайёрлаш ҳақида тарафлар ва ишда иштирок этувчи бошқа шахслар амалга ошириши лозим бўлган аниқ процессуал ҳаракатлар ва бу ҳаракатларни амалга ошириш муддатини кўрсатган ҳолда ажрим чиқариши шарт. Шунингдек ажримда процесснинг ушбу босқичида судья томонидан амалга ошириладиган ҳаракатлар ҳам кўрсатилади.

Ишни суд муҳокамасига тайёрлаш ҳақидаги ажрим ишнинг кейинги ҳаракатланишига тўсқинлик қилмаслиги боис, унинг устидан шикоят берилмайди.

4. Назарда тутиш лозимки, ФПКнинг 201-моддасида кўрсатилган ишни суд муҳокамасига тайёрлашнинг ҳар бир вазифаси процесс ушбу босқичининг мажбурий белгиси ҳисобланади. Тайёрлаш вазифаларидан бирортаси бажарилмаслиги суд муҳокамасининг асоссиз чўзилишига ва суд хатолигига олиб келиши мумкин.

5. Ишни суд муҳокамасига тайёрлаш у ёки бу тоифадаги ишлар (меҳнат, оила, уй-жой, ер ва бошқалар)нинг ўзига хос хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда амалга оширилиши лозим. Жумладан, ходимни ишга тиклаш ҳақидаги ишларни суд муҳокамасига тайёрлашда, ғайриқонуний равишда вазифасидан бўшатилган ёки бошқа ишга ўтказилган ходимга иш ҳақини тўлаш натижасида келиб чиққан зарарни қоплаш мақсадида меҳнат шартномасини бекор қилишга ёки бошқа ишга ўтказишга фармойиш берган мансабдор шахсни аниқлаш ва уни учинчи шахс сифатида жавобгар тарафида ишда иштирок этиш учун жалб қилиш лозим.

6. Тарафлар ҳуқуқий муносабатларининг характерини ва ишни кўришда амал қилиниши лозим бўлган қонунни аниқлашда, улар даъво предмети ва асоси, жавобгарнинг ўзига нисбатан қўйилган талабга эътирозлари, ишни тўғри ҳал қилиш учун аҳамиятга эга бўлган бошқа ҳолатлардан келиб чиқиб белгиланишини назарда тутмоқ лозим. Фактик ҳолатлар даъвонинг асоси бўлганлиги сабабли, даъвогар томонидан даъвонинг асоси сифатида аниқ қонун нормаси кўрсатилиши, ишни ҳал қилишда суд қайси қонун (қонун ҳужжати)га амал қилиши лозимлиги ҳақидаги масалани ҳал қилмайди.

7. ФПКнинг 203-моддасига мувофиқ иш учун аҳамиятга эга бўлган ҳолатлар ва уларни исботлаш мажбуриятларини тақсимлаш мақсадида, судья тарафларни қоида тариқасида, алоҳида сўроқ қилишга ҳақли.

Даъвогар ёки унинг вакилини арз қилган талабларнинг моҳияти бўйича сўроқ қилишда, талабларини асослантирувчи ҳолатлар ва ушбу ҳолатларни исботловчи далилларни аниқлаш билан биргаликда, даъвогардан талабларни ажратиш ёхуд уларни бирлаштириш ва биргаликда кўриш масаласини ҳал қилиш мақсадида шу ёки бошқа жавобгарларга нисбатан бир-бири билан боғлиқ бошқа талаблари бор-йўқлигини аниқлаш лозим.

Жавобгар ёки унинг вакилини ўзида мавжуд эътирозлари ва бу эътирозларни тасдиқловчи далиллар юзасидан сўроқ қилишда судья унга даъвогарнинг талабларини тан олиш ёхуд асослантирувчи далиллар тақдим қилинган ҳолда қарши талаблар қўйиш ҳуқуқини тушунтиради. Шунингдек судья жавобгарга суд мажлисига келмаган тақдирда, унинг томонидан ёзма тушунтиришлар ва далиллар тақдим этилмаганлиги, ишни ишдаги мавжуд далиллар бўйича кўришга тўсқинлик қилмаслигини ҳам тушунтиради.

Ҳар томонлама ва объектив суд муҳокамасини таъминлаш мақсадида, ўзаро боғлиқ эътирозларга аниқлик киритиш, шунингдек иш бўйича келишув битимини ёки медиатив келишув тузиш учун тарафлар бир вақтнинг ўзида чақирилиши мумкин.

Тарафларни яраштириш фуқаролик суд ишларини юритишнинг барча босқичларида амалга оширилиши мумкинлигини инобатга олиб, судья ишни суд муҳокамасига тайёрлаш босқичида тарафларга келишув битимини ёки медиатив келишув тузиш орқали низони ўзаро тўлиқ ёки қисман ҳал этишлари мумкинлиги ва келишув битими ёки медиатив келишув тузиш афзалликлари ва оқибатларини тушунтириши лозим.

Судларнинг эътибори қаратилсинки, ишни суд муҳокамасига тайёрлаш жараёнида тарафлар сўроқ қилинганида ФПКнинг 276-моддасига мувофиқ баённома тузилади.

Баённомада сана, сўроқ бошланган ва якунланган вақт, иш иш юритувида бўлган суднинг номи, судья ва судья ёрдамчисининг фамилияси, исми ва отасининг исми, сўроқ қилинаётган тарафга оид маълумотлар, тарафга процессуал ҳуқуқ ва мажбуриятлари тушунтирилганлиги, у томондан берилган тушунтириш ва арз қилинган талаблар ёхуд эътирозларини асослантирувчи далиллар кўрсатилади.

Тарафларни ушбу босқич жараёнида сўроқ қилиш ФПКнинг 201-моддасида белгиланганидек ишларни суд муҳокамасига тайёрлаш вазифалари билан қатъий чегараланишини назарда тутиш лозим.

8. Тарафлар ўзларининг талаблари ва эътирозларини қайси далиллар билан тасдиқлаши мумкинлигини, далилларни тақдим қилишда қандай қийинчиликлар мавжудлигини аниқлашда, судья тарафлар ва ишда иштирок этувчи бошқа шахсларга суд далиллар тўплаш ва талаб қилишда уларнинг илтимосномасига кўра кўмаклашишини тушунтиради (ФПКнинг 72-моддаси).

Назарда тутиш лозимки, далилларни талаб қилишда кўмаклашишда, судья бир далилнинг бошқа далилларга нисбатан устун эканлиги ҳақидаги фикрни билдиришга ҳақли эмас.

Судларнинг эътибори шунга қаратилсинки, алоҳида тартибда кўриладиган юридик аҳамиятга эга бўлган фактларни белгилаш ҳақидаги ишлар бўйича аризачилар улар томонидан тегишли ҳужжатларни олиш ёки йўқотилган ҳужжатларни тиклаш мумкин бўлмаганлигини тасдиқловчи далилларни келтиришга мажбурдир. Аризачига далилларни тақдим этишга кўмаклашишда суд ишни суд муҳокамасига тайёрлаш босқичида зарур далилларни ўз ташаббуси билан талаб қилиб олади.

9. Ишни суд муҳокамасига тайёрлаш босқичида судья ишда иштирок этувчи шахсларга ишни вакиллар орқали юритиш ҳуқуқларини (қонун билан тарафларнинг ишда иштирок этиши шартлиги белгиланган ҳоллар бундан мустасно, масалан, фарзандликка олиш, фуқаронинг муомала лаёқатини чеклаш ҳақидаги ишлар бўйича) ҳамда вакилнинг ваколатларини расмийлаштириш тартибини тушунтириши шарт. Бундай ваколатлар расмийлаштирилган ҳолларда ФПК 69-моддасининг иккинчи қисмида назарда тутилган вакилнинг ҳаракатларни амалга ошириш ҳуқуқи ваколат берувчи томонидан берилган ишончномада махсус кўрсатилган бўлишини инобатга олиб, судья уларнинг ваколат доирасини текшириши лозим.

10. Судья ишда иштирок этувчи шахсларнинг таркиби ҳақидаги масалани ҳал қилишда, ўзининг ташаббуси билан низо характерини ҳисобга олган ҳолда даъво ишлари бўйича — шерик жавобгарлар, учинчи шахсларни, алоҳида тартибдаги ишлар бўйича — манфаатдор шахсларни жалб қилишга ҳақли.

Ишни ўз вақтида кўришни таъминлаш мақсадида судья ишни судгача тайёрлаш босқичида таржимонни ишда иштирок этиш масаласини ҳал қилади.

11. ФПКнинг 50-моддасига мувофиқ прокурор фақат қонунда назарда тутилган ҳолларда, шунингдек давлатнинг қонун билан қўриқланадиган манфаатларини ҳимоя қилиш мақсадида ерга оид ҳуқуқий муносабатлар, давлат мулки, давлатга етказилган зарарнинг ўрнини қоплаш ва давлат бюджетидан ундирувлар билан боғлиқ ишларда ёки прокурорнинг даъво аризаси (аризаси) асосида қўзғатилган ишларда иштирок этиши мумкин.

Прокурорнинг суд процессида иштирок этиши қонун бўйича шарт деб белгиланган ҳолларда, бу ҳақда ишни суд муҳокамасига тайёрлаш тўғрисидаги ажримда кўрсатилиши лозим.

12. Прокурор, давлат бошқаруви органлари, ташкилотлар ва айрим фуқаролар қонунда назарда тутилган ҳолларда, бошқа шахсларнинг ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонун билан қўриқланадиган манфаатларини ҳимоя қилиш учун судга мурожаат қилганда, улар ишни суд муҳокамасига тайёрлашда ҳам иштирок этади. Судья кўрсатилган шахсларга келишув битими, медиация тартиб-таомилларини амалга ошириш ҳақидаги келишув ёки медиатив келишув тузиш ҳуқуқи ҳамда суд харажатларини қоплаш мажбуриятидан ташқари, уларнинг процессуал ҳуқуқлари ва мажбуриятлари чегарасини тушунтириши шарт.

13. Ишни суд муҳокамасига тайёрлашда низонинг предметига нисбатан мустақил талаблар билан арз қилувчи учинчи шахсларни ишга жалб қилиш ёки киришиш ҳақида судья тегишли ажрим чиқаради. ФПКнинг 48-моддасига мувофиқ ушбу шахслар даъвогарнинг барча ҳуқуқларидан фойдаланиши ва унинг барча мажбуриятларини ўз зиммасига олишини инобатга олиб судья, ФПКнинг 203-моддаси қоидаларига мувофиқ ишни суд муҳокамасига тайёрлашда уларни сўроқ қилади.

14. Назарда тутиш лозимки, ҳуқуқ тўғрисидаги низога тегишли бўлган барча шахслар томонидан даъво тақдим этилмаганда, судья бундай шахсларни, диспозитив принципларига асосан талаб қилиш ҳуқуқига эга бўлган шахс ушбу ҳуқуқидан ўз ихтиёрига кўра фойдаланиши мумкинлигидан келиб чиқиб, уларнинг розилигисиз қўшимча даъвогар сифатида ишга жалб қилишга ҳақли эмас. Судья уларни фақат судда мавжуд бўлган иш ҳақида хабардор қилиши шарт.

Ишни суд муҳокамасига тайёрлашда даъво бўйича жавоб бериши лозим бўлмаган шахсга нисбатан даъво тақдим этилганлигини аниқласа, судья даъвогарнинг розилиги билан ишга дахлдор бўлмаган жавобгарни алмаштириш масаласини ҳал қилади.

Даъвогар жавобгарнинг бошқа шахс билан алмаштирилишига рози бўлмаган ҳолда бу шахс шерик жавобгар сифатида жалб этилиши мумкин.

15. Арз қилинган талабнинг моҳияти, иш ҳолати ва тақдим қилинган далиллардан келиб чиқиб, эксперт хулосаси зарур бўлган барча ҳолларда, шунингдек экспертиза тайинлаш қонунда назарда тутилган бўлса, судья ишни суд муҳокамасига тайёрлаш босқичида экспертиза тайинлаши мумкин (жумладан, фуқарони руҳий касаллиги ёхуд ақли заифлиги туфайли муомалага лаёқатсиз деб топиш ёки соғайган ҳолда уни муомалага лаёқатли деб топиш ҳақидаги ишлар бўйича).

Ишни суд муҳокамасига тайёрлаш босқичида суд томонидан қонунда назарда тутилган ҳолларда экспертиза тайинланганлиги, мазкур ишни суд муҳокамасига тайинлашга ва бошқа процессуал ҳаракатларни амалга оширишга монелик қилмаслигига судларнинг эътибори қаратилсин.

Болаларга оид (вояга етмаган болаларни яшаш жойини ва улар билан мулоқот қилиш тартибини белгилаш ҳақидаги) низоларнинг ўзига хослигидан келиб чиқиб, судья ушбу тоифадаги ишларни судда кўришга тайёрлаш босқичида васийлик ва ҳомийлик органларига тарафларнинг яшаш манзили бўйича яшаш шароитларини ўрганиш ва натижаси бўйича хулоса тақдим қилишни юклаши мумкин.

16. Кечиктириб бўлмайдиган ҳолларда, судья ишни суд муҳокамасига тайёрлаш босқичида ёзма, рақамли ёки ашёвий далилларни жойида кўздан кечиришни амалга ошириши мумкин. Жойида кўздан кечириш ФПКнинг 239-моддасида белгиланган қоидаларга мувофиқ ўтказилади.

Шуни назарда тутиш лозимки, ёзма, рақамли ёки ашёвий далилларни кўздан кечириш, алоҳида процессуал ҳаракатларни ифодалаши сабабли, уни ишни суд муҳокамасига тайёрлаш босқичида амалга оширишда ФПКнинг 276-моддасига мувофиқ баённома тузилиши керак.

17. Ишни суд муҳокамасига тайёрлаш босқичида маслаҳатлар, тушунтиришлар олиш ҳамда ёзма, рақамли ёки ашёвий далилларни кўздан кечиришда бевосита техник ёрдам кўрсатиш, видеоёзувларни кўриш, экспертиза тайинлаш, далилларни таъминлаш чораларини кўриш зарур бўлган ҳолларда, судья томонидан ишга мутахассисни жалб қилиш масаласи ҳам ҳал этилиши мумкин.

18. Зарурат бўлганда судья ишни суд муҳокамасига тайёрлашда бир турдаги ишларни бирлаштириш (ФПКнинг 197-моддаси) ёки бир нечта талабни алоҳида иш юритишга ажратиш (ФПКнинг 198-моддаси) масаласини ҳам ҳал этиши мумкин.

Фақатгина талабларнинг хусусияти бўйича уларнинг ўзаро боғлиқлиги ва умумий далилларнинг мавжудлиги битта иш юритишда арз қилинган талаблар бўйича ишни тезроқ ва тўғри ҳал этиш имконияти мавжуд бўлган ҳолларда бир нечта талабларни битта иш юритишга бирлаштириш мумкин.

19. Ишни суд муҳокамасига тайёрлаш тартибида суд мажлисини видеоконференцалоқа режимида ўтказиш масаласини ҳал қилишда, судья ишда иштирок этувчи шахсларга бундай режимда суд мажлисида иштирок этиш, қонунга кўра, бевосита иштирокида ва оғзаки тарзда ўтказилган суд муҳокамасида иштирок этганликка тенглаштирилиши ҳақида тушунтириши лозим.

Сайёр суд мажлисларининг самараси ва тарбиявийлигини ошириш мақсадида, ишни сайёр суд мажлисида кўриш масаласи ҳам ишни суд муҳокамасига тайёрлаш жараёнида ҳал қилиниши лозим.

20. ФПКнинг 205-моддасига мувофиқ судья иш етарли даражада тайёрланган деб топгач, уни суд муҳокамасига тайинлаш тўғрисида ажрим чиқаради. Ишни суд муҳокамасига тайёрлаш ҳақидаги ажримда судья томонидан кўрсатилган барча ҳаракатлар бажарилган тақдирдагина иш суд муҳокамасига тайёрланган деб ҳисобланиши лозим.

21. Судларнинг эътибори судья ёрдамчисининг ФПКнинг 206-моддасида назарда тутилган, шунингдек судьянинг топшириғига биноан ишни суд муҳокамасига тайёрлаш босқичидаги бошқа ҳаракатларни ўз вақтида ва сифатли амалга ошириш борасидаги масъулиятини ошириш лозимлигига қаратилсин.

22. Мазкур қарор қабул қилиниши муносабати билан Ўзбекистон Республикаси Олий суди Пленумининг 1999 йил 24 сентябрдаги «Фуқаролик ишларини судда кўришга тайёрлаш ва уларни кўриш муддатлари тўғрисида»ги 18-сонли қарори ўз кучини йўқотган деб ҳисоблансин.