Ўзбекистон Республикаси Бюджет кодексининг 161-моддасига мувофиқ ва бюджет ҳисобини давлат секторида бухгалтерия ҳисобининг халқаро стандартлари билан мувофиқлаштириш мақсадида буюраман:

1. Ўзбекистон Республикаси бюджет ҳисобининг стандарти (19-сонли БҲС) «Даромад» 1-иловага мувофиқ тасдиқлансин.

2. Айрим идоравий норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар 2-иловага мувофиқ ўз кучини йўқотган деб топилсин.

3. Мазкур буйруқ расмий эълон қилинган кундан эътиборан кучга киради.

Мазкур Ўзбекистон Республикаси бюджет ҳисобининг стандарти (19-сонли БҲС) «Даромад» (бундан буён матнда Стандарт деб юритилади) бюджет ташкилотлари, давлат мақсадли жамғармалари ҳамда бошқа бюджетдан ташқари жамғармалар (бундан буён матнда ташкилотлар деб юритилади) томонидан молиявий ҳисобот фойдаланувчиларига даромад операцияларидан келиб чиқадиган тушумларнинг ва пул оқимларининг хусусияти, миқдори, муддати ҳамда даромаднинг ноаниқлиги ҳақидаги маълумотлар бўйича бухгалтерия ҳисобини тақдим этиш тартибини белгилайди.

Мазкур Стандарт бюджет ҳисобининг бошқа стандартлари билан биргаликда қўлланилади.

1. Мазкур Стандартда қуйидаги асосий тушунчалар қўлланилади:

алоҳида қиймат — товар ёки хизматнинг алоҳида ички эҳтиёж учун фойдаланиш ёки харидорга (учинчи шахсга) тақдим этиш учун белгиланган баҳоси;

мажбурий келишув — келишув иштирокчиларига ҳуқуқлар ва мажбуриятларни юклаган ҳамда қонунчилик ёки унга тенглаштирилган воситалар орқали ижро этилиши таъминланадиган келишув;

мажбурий келишув активи — ташкилотларнинг мажбурий келишув шартларига мувофиқ келишув шартларига риоя этиш бўйича ўз мажбуриятларини бажарганлиги учун тўлов ёки бошқа ресурс олиш ҳуқуқи бўлиб, ушбу ҳуқуқ вақт ўтиши билан автоматик равишда пайдо бўлмасдан, балки мажбурий келишувда белгиланган шартларнинг бажарилишига боғлиқ бўлади;

мажбурий келишув мажбурияти — бу ташкилотларнинг ресурс таъминловчидан тўлов олган (ёки тўлов олиши керак бўлган) ижро мажбуриятини бажариши бўйича масъулияти;

ижро мажбурияти — ташкилотларнинг мажбурий келишувда назарда тутилган шарти бўлиб, у алоҳида товар (хизмат) бўйича ресурсларни ички фойдаланиш учун сарфлаш ёки ушбу товарларни (хизматлар) харидорга (ёки учинчи томон манфаатдорига) тақдим этиш (топшириш) мажбуриятини ўз ичига олади;

харидор — бу ташкилотлар билан мажбурий келишув тузган ва ташкилотлар фаолияти натижаси бўлган товарлар ёки хизматларни белгиланган ҳақ (тўлов) эвазига олувчи томон;

йиғимлар — норматив-ҳуқуқий ҳужжатларга мувофиқ, муайян давлат дастурларини таъминлаш учун фойдаланиладиган маблағларни шакллантириш мақсадида ташкилотларга тўланадиган ёки тўланиши лозим бўлган пул маблағлари ёки бошқа активлар;

солиқ тизими орқали тўланадиган харажатлар — бенефициарлар солиқ тўлаш ёки тўламаслигидан қатъи назар, тақдим этиладиган маблағлар;

солиқ имтиёзлари — солиқ тўловчиларнинг айрим тоифаларига бошқа солиқ тўловчиларга нисбатан солиқ тўғрисидаги қонунчиликда назарда тутилган афзалликлар, шу жумладан, солиқни тўламаслик ёки уларни камроқ миқдорда тўлаш имконияти;

солиқ солинадиган ҳодиса — тегишли ваколатли орган томонидан солиққа тортилиши керак деб белгиланган ҳодиса;

солиқлар — Ўзбекистон Республикасининг Солиқ кодексида белгиланган, Ўзбекистон Республикасининг Давлат бюджетига ёки давлат мақсадли жамғармасига тўланадиган мажбурий беғараз тўловлар. Шахснинг зиммасига суд тартибида юклатилган жарималар ва бошқа тўловлар, шунингдек ижро ишини юритиш тартибида қўлланиладиган ҳуқуқий таъсир чоралари, қонунда белгиланган ҳолларда мол-мулкни мусодара қилиш ҳамда бошқача тарзда олиб қўйиш солиқлар ёки йиғимлар жумласига кирмайди;

жарималар — қонунчилик ҳужжатлари билан белгиланган тартибларни бузганлик учун суд ёки бошқа ваколатли орган томонидан белгиланган тўловлар;

ресурс таъминловчи — ресурс таъминотчиси, субъектга ресурс тақдим этувчи томон;

учинчи томон бенефициари — келишувда тўғридан-тўғри иштирок этмаган, бироқ келишув натижасидан манфаатдор бўладиган жисмоний ва юридик шахслар;

келишув бўйича ҳақ — бу ташкилотлар олиш ҳуқуқига эга бўлган ресурслар миқдори;

даромадлар — ҳисобот даври мобайнида активларнинг кириб келиши ёки қийматининг ошиши ёхуд мажбуриятларнинг камайиши натижасида юзага келадиган ташкилот соф активларининг (капиталининг) кўпайишига олиб келадиган иқтисодий наф ёки хизмат кўрсатиш салоҳиятининг ялпи кириб келишидир (бу мулкдорларнинг бадаллари билан боғлиқ кўпайишлардан ташқари);

Бошқа бюджет ҳисоби стандартларида қўлланилган атамалар ушбу Стандартда ҳам худди шу маънода қўлланилади.

2. Ушбу Стандартнинг мақсади ташкилотларнинг даромад операцияларини ҳисобга олишда қўлланиладиган талабларни, шу жумладан даромад операцияларининг турини аниқлаш, даромадларни тан олиш, баҳолаш ва молиявий ҳисоботда акс эттиришдан иборат.

3. Мазкур Стандарт қуйидагиларга нисбатан татбиқ этилмайди:

Ўзбекистон Республикаси бюджет ҳисобининг стандарти (5-сонли БҲС) «Қишлоқ хўжалиги» (рўйхат рақами 3106, 2018 йил 25 декабрь) доирасига кирувчи биологик активларни дастлабки тан олиш ёки уларнинг ҳақиқий қийматидаги ўзгаришлар;

Ўзбекистон Республикаси бюджет ҳисобининг стандарти (6-сонли БҲС) «Ижара» (рўйхат рақами 3142, 2019 йил 4 март) доирасидаги ижара шартномалари;

ташкилотлар фаолияти натижаси бўлмаган ва Ўзбекистон Республикаси бюджет ҳисобининг стандарти (8-сонли БҲС) «Кўчмас мулк, бино ва жиҳозлар» (рўйхат рақами 3144, 2019 йил 20 март) ёки Ўзбекистон Республикаси бюджет ҳисобининг стандарти (9-сонли БҲС) «Номоддий активлар» (рўйхат рақами 3169, 2019 йил 24 июнь) доирасидаги номолиявий активларни сотишдан олинган фойда;

Ўзбекистон Республикаси бюджет ҳисобининг стандарти (13-сонли БҲС) «Консолидациялашган молиявий ҳисоботлар» (рўйхат рақами 3361, 2022 йил 1 апрель) доирасидаги мажбурий келишувлардан келиб чиқадиган ҳуқуқ ва мажбуриятлар;

Ўзбекистон Республикаси бюджет ҳисобининг стандарти (15-сонли БҲС) «Хизмат кўрсатиш бўйича концессия келишувлари» (рўйхат рақами 3532, 2024 йил 22 июль) доирасидаги мажбурий келишувлардан келиб чиқадиган ҳуқуқ ва мажбуриятлар;

Ўзбекистон Республикаси бюджет ҳисобининг стандарти (16-сонли БҲС) «Баҳоланган мажбуриятлар, шартли мажбуриятлар ва шартли активлар» (рўйхат рақами 3562, 2024 йил 22 октябрь) доирасидаги мажбурий келишувлардан келиб чиқадиган ҳуқуқ ва мажбуриятлар;

Ўзбекистон Республикаси бюджет ҳисобининг стандарти (17-сонли БҲС) «Ходимларнинг даромадлари» (рўйхат рақами 3578, 2024 йил 21 ноябрь) доирасидаги мажбурий келишувлардан келиб чиқадиган ҳуқуқ ва мажбуриятлар;

халқаро ёки миллий бухгалтерия стандартлари доирасидаги суғурта шартномалари (агар қўлланиладиган бўлса);

бир хил фаолият тури билан шуғулланувчи ташкилотлар ўртасидаги пул иштирокисиз айирбошлашлар;

кейинги баҳолашдан сўнг жорий ва узоқ муддатли активлар қийматида юзага келадиган ўзгаришлар;

фойдали қазилмаларни қазиб олиш билан боғлиқ операциялар.

4. Даромадлар соф активлар ёки қийматнинг кўпайишини англатади. Ташкилот маблағни Ҳукумат, давлат ташкилоти ёки учинчи шахс номидан йиғаётган бўлса, ташкилот ушбу йиғилган маблағлардан фойдаланишни назорат қила олмаганлиги ёки улардан бошқа мақсадларда фойда олмаганлиги сабабли, ушбу ташкилотнинг даромади ҳисобланмайди.

5. Ташкилотлар даромад операциясидан келиб чиқадиган даромадга оид маълум харажатларни амалга оширса, даромад келажакдаги иқтисодий фойда ёки хизмат кўрсатиш салоҳиятининг ялпи тушуми ҳисобланади ва ресурсларнинг ҳар қандай ўтказилиши операция харажати сифатида тан олинади.

Мисол учун, агар ташкилотлар бошқа ташкилотдан (ресурс таъминловчидан) жиҳоз ускунасини қабул қилиш билан боғлиқ етказиб бериш ва ўрнатиш харажатларини тўлаши керак бўлса, бу харажатлар жиҳоз ускунасини қабул қилишдан келиб чиқадиган даромаддан алоҳида тан олинади. Етказиб бериш ва ўрнатиш харажатлари Ўзбекистон Республикаси бюджет ҳисобининг стандарти (8-сонли БҲС) «Кўчмас мулк, бино ва жиҳозлар»га (рўйхат рақами 3144, 2019 йил 20 март) мувофиқ тан олинади.

6. Солиқлар ва йиғимлар ҳукумат ва давлат секторининг бошқа ташкилотлари учун асосий даромад манбаи ҳисобланади.

Ҳукумат ёки давлат сектори ташкилотларига ихтиёрий равишда ўтказиладиган маблағлар, хайриялар ва тўловлар солиқ ҳисобланмайди (улар мажбурий келишувсиз битимлар натижаси бўлса ҳам). Давлат ўзининг ваколатларига асосан, ўз ваколатлари амал қиладиган ҳудудда жисмоний ва юридик шахслардан (солиқ тўловчилардан) солиқ ундиришни амалга оширади.

7. Солиқлар ҳукуматни даромад билан таъминлаш учун қонунчилик ҳужжатларига мувофиқ давлат сектори субъектларига мажбурий равишда тўланадиган ёки тўланиши лозим бўлган иқтисодий наф ёки хизмат кўрсатиш салоҳияти сифатида белгиланади, қонунчилик ҳужжатларини бузганлик учун белгиланадиган жарималар ёки бошқа пеня турлари бундан мустасно.

8. Давлат сектори даромадлари мажбурий келишувсиз ёки мажбурий келишув асосидаги операциялардан юзага келиши мумкин.

Ҳукумат ва ташкилотлар даромадларининг катта қисми одатда, мажбурий келишувсиз операциялардан ёки ташқи томонларга алоҳида товар етказишни ёки хизматларни ўтказишни ўз ичига олмайдиган мажбурий келишув асосидаги операциялардан олинади.

9. Ташкилотлар фаолиятини бошлашда, аввало, даромад операциясини мажбурий келишув асосида ёки мажбурий келишувсиз амалга оширилишини аниқлаши лозим.

10. Мажбурий келишув бўлиши учун у қонунчилик ҳужжатлари орқали ижро этилиши лозим. Мажбурий келишув турли тартиблар асосида ижро этилади. Бунда ушбу тартиблар ташкилотларга мажбурий келишув шартларининг ижросини таъминлаш ва томонларни ўз мажбуриятларини бажармаганлиги ёки лозим даражада бажармаганлиги учун жавобгарликка тортиш имкониятини таъминлаши керак.

11. Мажбурий келишувнинг ижро этилиши мумкинлигини аниқлашда ташкилотлар келишувнинг ҳуқуқий шаклидан кўра унинг моҳиятини кўриб чиқади. Мажбурий келишувнинг ижро этилиши мумкинлигини баҳолаш ташкилотларнинг келишувнинг белгиланган шартлари ва бошқа иштирокчиларнинг айтилган мажбуриятларини бажаришга асосланади.

12. Мажбурий келишув икки ёки ундан ортиқ томонлар учун бажарилиши шарт бўлган мажбуриятлар ва ҳуқуқларни ўз ичига олади. Мажбурий келишувда ҳар бир томоннинг бажарилиши шарт бўлган мажбуриятлари ва ҳуқуқлари ўзаро боғлиқ ҳамда ажралмас ҳисобланади.

13. Мажбурий келишувнинг мавжудлигини бир неча усулда исботлаш мумкин. Мажбурий келишув ёзма ёки ташкилотларнинг фаолиятига асосланган бўлиши мумкин. Мажбурий келишувларни тузиш амалиёти ва жараёнлари турли ҳудудлар, соҳалар ва ташкилотларда фарқланади. Бундан ташқари, улар бир ташкилот доирасида ҳам турлича бўлиши мумкин. Масалан, ресурс таъминловчининг тоифасига (давлат ташкилоти, нодавлат нотижорат ташкилот ёки жисмоний шахс) ёки ташкилотларнинг мажбурий келишувдаги шартининг моҳиятига (молиявий маблағ ажратиш, маҳсулот ёки хомашё етказиб бериш, хизмат кўрсатиш ёки инфратузилма билан таъминлаш) қараб турлича бўлади.

14. Ташкилотлар мазкур Стандартда белгиланган тан олиш ва баҳолаш мезонларини даромадларга нисбатан қуйидаги тартибда қўллайди:

мажбурий келишувсиз операциялардан олинган даромадлар мазкур Стандартнинг 16 — 49-бандлари, шунингдек, солиқлар бўйича кўрсатмалар мазкур Стандартнинг 32 — 49-бандлари асосида ҳисобга олинади;

б) мажбурий келишув асосидаги операциялардан олинган даромадлар мазкур Стандартнинг 50 — 133-бандлари асосида ҳисобга олинади.

15. Мажбурий келишувсиз амалга ошириладиган ташкилотларнинг даромад операциялари ҳуқуқлар ва (ёки) мажбуриятларни келтириб чиқаради ҳамда ушбу операцияларни амалга ошириш жараёнида ташкилотлар:

мажбурий келишувсиз амалга оширилган даромад операциясидаги ҳар қандай ҳуқуқлари мазкур Стандартнинг 16 — 22-бандларига мувофиқ актив таърифига мос келиш-келмаслигини;

мажбурий келишувсиз амалга оширилган даромад операциясидаги ҳар қандай мажбуриятлари мазкур Стандартнинг 23-24-бандларига мувофиқ мажбурият таърифига мос келиш-келмаслигини аниқлаши лозим.

16. Ташкилотлар даромадга оид операция натижасида мажбурий келишувсиз ҳам ресурсларнинг дастлабки киримини олиши мумкин.

Агар ташкилотлар олдинги ҳодисалар натижасида олинган ресурсларни (масалан, товарлар, хизматлар ёки бошқа активларни) ҳозирда назорат қилса ва активнинг қийматини ишончли тарзда баҳолаши мумкин бўлса, ташкилотлар ушбу ресурслар киримини актив сифатида тан олади.

Ресурсларни назорат қилиш деганда ташкилотларнинг ресурсдан фойда олиш учун уни ишлатиш (ёки бошқа томонларни уни ишлатиш бўйича йўналтириш) имконияти тушунилади. Бунда ташкилотлар ресурсдаги хизмат кўрсатиш салоҳияти ёки иқтисодий фойда кўринишидаги манбалардан ўз хизмат кўрсатиш фаолиятини амалга ошириш ёки бошқа мақсадларга эришишда фойдаланиши мумкин.

Ташкилотларга ресурс устидан назоратни берадиган олдинги ҳодиса харид қилиш, ресурсларнинг ўтказилиши ёки солиққа тортиладиган ҳодиса бўлиши мумкин. Келгусида содир бўлиши кутилаётган операциялар ёки ҳодисалар ўз-ўзидан активларни юзага келтирмайди. Масалан, солиқ жорий этиш мақсади солиқ тўловчига нисбатан талаб шаклидаги активни юзага келтирадиган олдинги ҳодиса ҳисобланмайди.

17. Ташкилотлар бошқа томонларнинг активдан фойдаланишини чеклаш ёки уни бошқариш имкониятига эга бўлиши назоратнинг муҳим элементи ҳисобланади. Бу эса ташкилотларнинг активларини барча ташкилотлар фойдаланиши ва фойда олиши мумкин бўлган оммавий товарлардан фарқлайди.

Давлат секторида ҳукуматлар айрим фаолиятларни, масалан, молия муассасалари ёки пенсия жамғармаларини тартибга солиш ваколатини амалга оширади. Бироқ бу тартибга солиш ваколати тартибга солинаётган объектлар давлат активи таърифига мос келишини ёки уларни тартибга солувчи давлатнинг умумий мақсадли молиявий ҳисоботларида актив сифатида тан олиш мезонларига жавоб беришини англатмайди.

Ташкилотлар товарлар ва хизматлар кўринишида кўрсатилган хизматларни тан олиши мумкин.

18. Ресурслар киримининг ҳар бир тури алоҳида таҳлил қилинади ва ҳисобга олинади. Айрим ҳолатларда, масалан, кредитор мажбуриятдан воз кечганда, илгари тан олинган мажбуриятнинг баланс қиймати камайиши ресурслар киримига олиб келиши мумкин.

Баъзи ҳолларда, ресурслар оқими устидан назоратга эга бўлиш ташкилотлар зиммасига мажбуриятларни ҳам юклаши мумкин ва ушбу мажбуриятлар улар бажарилгунга қадар мажбурият сифатида тан олиниши мумкин.

19. Ташкилотлар мажбурий келишувсиз даромад операцияси бўйича ресурслар киримини ҳали олмаган бўлса, у товарлар, хизматлар ёки бошқа активлар киримини олиш ҳуқуқига эга эканлигини кўриб чиқиши лозим. Бундай ҳуқуқ актив таърифига жавоб берадиган ресурс бўлиши мумкин ва шундай ҳолларда актив сифатида тан олиниши лозим.

Ташкилотлар ушбу қарорни қабул қилишда ўз даромад операциясига оид ҳолатлари ва шароитларига, бу ҳуқуқни қонуний ёки унга тенглаштирилган воситалар орқали амалга ошириш имкониятига, шу каби ресурс оқимлари бўйича олдинги тажрибасига ҳамда ресурс тақдим этувчининг ресурсларни тақдим этиш имконияти ва шартига оид баҳоларига асосланади.

20. Ресурсларни ўтказишдан олдин келишув талаб этиладиган ҳолатларда, ташкилотлар ўз ҳуқуқларини келишувда мажбурий тарзда амалга оширмагунча, ресурслар назорат остида деб ҳисобланмайди, чунки ташкилотлар ресурс таъминловчининг ресурсларга киришини чеклай олмайди ёки тартибга сола олмайди.

Кўп ҳолларда, ташкилотлар активни тан олишдан аввал ресурсларни назорат қилишнинг мажбурийлигини ўрнатиши лозим бўлади. Агар ташкилотларнинг ресурсларга нисбатан мажбурий ҳуқуқи бўлмаса, у ресурс таъминловчининг мазкур ресурсларга киришини чеклай олмайди ёки тартибга сола олмайди.

21. Активнинг асосий хусусиятларига эга бўлган, аммо тан олиш мезонларига мос келмайдиган модда изоҳларда шартли актив сифатида Ўзбекистон Республикаси бюджет ҳисобининг стандарти (16-сонли БҲС) «Баҳоланган мажбуриятлар, шартли мажбуриятлар ва шартли активлар» (рўйхат рақами 3562, 2024 йил 22 октябрь) талаблари асосида ошкор этилиши мумкин.

22. Ташкилотлар даромад операциясини, шунингдек, олинган ёки олиниши кутилган ресурс оқимини, мазкур Стандартнинг 19-бандида белгиланган активни тан олиш мезонлари кейинчалик бажарилаётганини аниқлаш мақсадида баҳолашни давом эттиради.

23. Ташкилотлар мажбурий келишувсиз даромад операцияси натижасида ресурсларни ўтказиш билан боғлиқ мажбуриятга эга бўлиши мумкин. Агар ушбу мажбурият олдинги ҳодисалар натижасида юзага келган ҳолда ташкилотларнинг ресурсларни ўтказиш бўйича жорий мажбуриятини ифодаласа, у мажбурият таърифига мос келади.

24. Мажбурият мавжуд бўлиши учун ташкилотлар олдинги ҳодисалар натижасида ресурсларни ўтказиш бўйича жорий мажбуриятга эга бўлиши, шунингдек, ушбу мажбуриятни бажариш мақсадида ресурсларнинг чиқиб кетиши юқори эҳтимолга эга бўлиши зарур.

Ташкилотлар даромад операциясига оид маълумотлар ва ҳолатларни синчиклаб таҳлил қилиб, мажбуриятнинг қонуний ёки унга тенглаштирилган воситалар орқали таъминланганлигини ҳамда мажбурият бажарилмаган тақдирда қўшимча ресурсларни ўтказиш талаб қилиниши мумкинлигини аниқлаши лозим.

25. Мажбурият таърифига мос келадиган мажбурият фақат унинг миқдори ишончли тарзда баҳоланиши мумкин бўлгандагина мажбурият сифатида тан олинади.

26. Ташкилотлар мазкур Стандартнинг 16 — 22-бандларида белгиланган мезонлар асосида мажбурий келишувсиз даромад операцияси бўйича ресурслар кирими ёки ресурс киримига бўлган ҳуқуқни актив сифатида тан олганда, даромад операциясининг оқимлар тавсифидан келиб чиқиб даромадни тан олади. Бунда, ташкилотлар даромадни қуйидаги ҳолларда тан олади:

а) ташкилотлар ресурс кирими билан боғлиқ мажбуриятга эга бўлса, даромадни тан олиш мажбурият бажарилганда ёки бажарилаётганда;

б) ташкилотлар мажбурият йўқ бўлса, ресурс кирими қабул қилинган вақтда дарҳол даромад сифатида.

27. Актив таърифига мос келадиган ресурслар кирими ёки ресурс киримига бўлган ҳуқуқ, дастлаб ташкилотлар томонидан активни тан олиш мезонларига мос келса, келишув санасидаги қийматида баҳоланиши лозим. Нақд бўлмаган тўловлар тегишли бюджет ҳисоби стандартига мувофиқ унинг жорий қийматида баҳоланиши керак.

28. Мажбурият сифатида тан олинадиган сумма бу ҳисобот санасида мажбуриятни бажариш учун талаб этиладиган харажатларнинг энг ишончли баҳосидир. Ушбу Стандарт мақсадлари учун мажбурият дастлаб тан олинганда унинг энг ишончли баҳоси у билан боғлиқ бўлган активнинг тан олинган қиймати билан чекланади.

29. Баҳолашда мажбуриятни тан олишга сабаб бўлган ҳодисалар билан боғлиқ таваккалчиликлар ва ноаниқликлар инобатга олинади. Пулнинг вақт қиймати муҳим бўлган ҳолларда, мажбурият уни қоплаш учун талаб қилиниши кутилаётган сумманинг келтирилган қиймати бўйича ўлчаниши лозим.

30. Мажбурий келишувсиз операциялардан олинган даромад ташкилотлар томонидан тан олинган соф активларнинг кўпайиши миқдорида (масалан, олинган ёки олиниши кутилаётган тўловлар) баҳоланиши лозим.

31. Мажбурий келишувсиз даромад операцияси натижасида ташкилотлар активни тан олганида, у мазкур Стандартнинг 27-бандига мувофиқ баҳоланган актив миқдорига тенг даромадни ҳам тан олади. Бу жараёнда мазкур Стандартнинг 23 — 25-бандларига мувофиқ тан олинган ҳар қандай мажбурият ҳисобга олинади.

32. Ташкилотлар солиқлар ва йиғимлар бўйича активни, солиқ солинадиган ҳодиса ёки йиғимларни келтириб чиқарадиган ҳодиса содир бўлганда ҳамда активни тан олиш мезонлари бажарилганда ҳисобга олади.

33. Солиқлардан келиб чиқадиган ресурслар, ташкилот олдинги ҳодисалар (солиққа тортиш ҳодисалари) натижасида ушбу ресурслар устидан назоратга эга бўлса ва улардан келгусида иқтисодий фойда ёки хизмат кўрсатиш имкониятларини олишни кутса, актив таърифига мос келади.

Солиқлардан келиб чиқадиган ресурслар, агар улар ташкилотлар томонидан олдинги ҳодисалар натижасида ҳозирги вақтда назорат қилинаётган бўлса ва уларнинг қиймати ишончли тарзда баҳоланиши мумкин бўлса, актив сифатида тан олиш мезонларига жавоб беради.

Ташкилотлар дастлабки тан олиш пайтида мавжуд бўлган далилларни ҳисобга олиши лозим. Бундай далиллар солиқ тўловчи томонидан солиққа тортиш ҳодисасининг маълум қилинишини (декларация қилиниши) ўз ичига олади, аммо улар билан чекланмайди.

34. Солиқлардан олинадиган даромад фақат давлатга тегишли бўлади, бошқа ташкилотларга эмас.

Масалан, давлат ўзининг солиқ идораси орқали ундириладиган солиқни жорий этганда, активлар ва даромадлар солиқ идорасига эмас, балки бевосита давлатга тегишли бўлади.

Шунингдек, агар давлат сотувдан олинадиган солиқни жорий этиб, унинг барча тушумларини доимий бюджет ажратмалари асосида маҳаллий бюджетларга (Қорақалпоғистон Республикаси, вилоятлар ва Тошкент шаҳри) ўтказса, давлат ушбу солиқ бўйича актив ва даромадни тан олади ҳамда маҳаллий бюджетларга ўтказиш бўйича активларнинг камайиши ва харажатни тан олади. Маҳаллий бюджетларда ушбу ўтказмалар бўйича актив ва даромад тан олинади.

Агар бир ташкилотлар бир нечта бошқа ташкилотлар номидан солиқларни ундирса, у ҳолда у барчаси учун воситачи (ваколатли ташкилот) сифатида фаолият юритади.

Масалан, агар вилоят солиқ органи вилоят бюджети ва бир нечта шаҳар бюджетлари учун даромад солиғини ундирса, у ушбу йиғилган солиқлар бўйича даромадни тан олмайди. Аксинча, солиқ даромади келиб тушган ҳар бир бюджет ушбу солиқлар бўйича актив ва даромадни тан олади.

35. Солиқ тўлаш солиқ тўловчиларга қуйидаги ҳуқуқларни бермайди:

ташкилотлар фаолияти давомида келгусидаги иқтисодий фойда ёки хизмат кўрсатиш имкониятларини олиш;

давлат мулкини сотиш, алмаштириш, ўтказиш ёки қайтариб олиш.

36. Солиқлар мажбурий келишувсиз операция ҳисобланади, чунки солиқ тўловчи маблағларни давлатга ўтказади, аммо давлат бунинг эвазига солиқ тўловчига ёки учинчи томон манфаатдорига алоҳида товар ёки хизматларни тақдим этишга мажбур эмас.

Солиқ тўловчи Ҳукумат томонидан амалга оширилаётган ижтимоий сиёсат натижасида муайян наф олиши мумкин бўлса-да, у солиқ тўлови натижасида қайси давлат хизматларидан ёки ижтимоий имтиёзлардан фойдаланишини назорат қила олмайди.

37. Давлат солиқ қонунчилигини таҳлил қилиб, турли солиқлар учун солиқ солинадиган ҳодиса қайси ҳолатда юзага келишини аниқлайди.

38. Ҳудудларда мажбурий тўловлар ва йиғимлар ҳам мавжуд бўлиши мумкин.

Ташкилотлар ўз ҳудудидаги йиғимларга оид қонунчилик ҳужжатларини таҳлил қилиб, ушбу йиғимлар юзага келишига асос бўлганлигини аниқлайди.

Бундай ҳодисаларга қуйидагилар мисол бўлиши мумкин:

даромад олиниши (солиқлар даромадга асосланган бўлганда, масалан, жисмоний шахсларнинг даромад солиғи муайян фоизи асосида ҳисобланганда);

вақтнинг ўтиши (йиғимлар билан боғлиқ бўлиб, вақтга асосланган бўлганда, масалан, ойлик тўлов ёки бадаллар);

товарлар ёки хизматларни сотиб олиш (йиғимлар сотув ҳажмига нисбатан белгиланганда, масалан, ёқилғи сотувидан йиғим ундирганда).

39. Солиқ солинадиган ҳодиса юз беришидан олдин ҳам солиқлар бўйича тўловлар олиниши мумкин.

Активлар ва мажбуриятлар таърифларига ҳамда мазкур Стандартнинг 32-банди талабларига мувофиқ солиқлар учун асос бўлувчи ҳодиса содир бўлишидан олдин қабул қилинган солиқлар ва йиғимлар ресурслари қуйидаги асосларга кўра олдиндан қабул қилинган маблағ (актив ва мажбурият сифатида) сифатида эътироф этилади:

ташкилотларнинг солиқлар ёки йиғимларни ҳамда солиқларни олиш ҳуқуқини юзага келтирадиган ҳодиса ҳали содир бўлмаган;

ташкилотлар ресурслар оқимини қабул қилган бўлса ҳам, солиқ тушумлари ёки йиғимлардан олинадиган даромадларни тан олиш мезонлари бажарилмаган бўлади.

Солиқлар ва йиғимлар бўйича олдиндан қабул қилинган маблағлар бошқа турдаги олдиндан қабул қилинган маблағлардан тубдан фарқ қилмайди, шунинг учун солиқлар ва йиғимлар ҳамда асос бўлувчи ҳодиса содир бўлгунига қадар мажбурият сифатида эътироф этилади.

Солиқлар ва йиғимларни юзага келтирувчи ҳодиса содир бўлганда, мажбурият тўлиқ бажарилган ҳисобланади ва даромад эътироф этилади.

40. Солиқлар билан боғлиқ операциялардан келиб чиқадиган активлар мазкур Стандартнинг 27-бандига мувофиқ баҳоланади. Ташкилотлар операция шартлари ва ўзининг фаолиятини кўриб чиқиб, операция бўйича тўлов миқдорини аниқлайди.

Солиқлар билан боғлиқ операциялардан келиб чиқадиган активлар ресурслар оқимининг энг мақбул баҳоси асосида баҳоланади, бу эҳтимолий миқдорга энг мувофиқ келади (яъни, мумкин бўлган тўлов миқдорлари оралиғида ягона энг эҳтимолий миқдор ёки натижа).

Солиқлар билан боғлиқ операциялардан келиб чиқадиган активлар ресурслар оқимининг эҳтимолий миқдорига энг яқин (яъни, мумкин бўлган тўлов миқдорлари оралиғида ягона энг эҳтимолий миқдор ёки натижа) мос келадиган баҳоси асосида баҳоланади.

Ушбу активларни баҳолашда солиқлар билан боғлиқ операциялар натижасида давлатга ўтказиладиган ресурслар оқимининг эҳтимоли ҳамда натижада ҳосил бўлган активларнинг ҳаққоний қиймати ҳисобга олинади.

41. Солиқ солинадиган ҳодиса ва солиқларни тўлаш вақти ўртасида фарқ мавжуд бўлган ҳолларда, давлат сектори ташкилотлари ушбу операциялардан келиб чиқадиган активларни баҳолашда олдинги даврларда маълум бир солиқ, бадал ёки йиғимни ундириш тажрибасига асосланган статистик моделлардан фойдаланишлари мумкин. Бунда солиқ тўловчилардан пул маблағларининг келиб тушиши муддатлари, тақдим этилган ҳисоботлар ва солиқ, бадал ёки йиғимлар билан иқтисодиётдаги бошқа ҳодисалар ўртасидаги боғлиқлик ҳамда қуйидаги бошқа омиллар ҳам инобатга олинади:

солиқ тўғрисидаги қонунчилик билан солиқ тўловчиларга ҳукумат томонидан белгиланган умумий мақсадли молиявий ҳисоботларни эълон қилиш муддатидан узоқроқ муддатда ҳисобот топширишга рухсат бериш;

солиқ тўловчиларнинг ҳисоботларни ўз вақтида тақдим этмаслиги;

солиққа тортиш мақсадида номолиявий активларни баҳолаш;

айрим солиқ тўловчилардан ундириладиган солиқларни баҳолаш учун узоқ муддат талаб қиладиган солиқ тўғрисидаги қонунчилик ёки тартибга солишдаги мураккабликлар;

солиқ тўғрисидаги қонунчиликка қатъий жорий этиш ҳамда ҳукуматга қонуний равишда тегишли бўлган барча солиқлар, мажбурий тўловлар ва йиғимларни ундириш учун сарфланадиган молиявий ва сиёсий харажатлар олинадиган фойдадан ошиб кетиши эҳтимоли;

солиқ тўғрисидаги қонунчилик билан солиқ тўловчиларга айрим солиқларни кечиктириб тўлашга рухсат бериш;

алоҳида солиқлар ва ҳудудларга хос бўлган турли хил ҳолатлар.

42. Солиқлар билан боғлиқ операциялардан келиб чиқадиган активлар ва даромадларни статистик моделлар ёрдамида баҳолаш натижасида аниқ ҳисобланган активлар ва даромадлар кейинги ҳисобот даврларида солиқ тўловчилардан олиниши керак бўлган ҳақиқий суммалардан фарқ қилиши мумкин.

43. Айрим ҳолларда солиқ операцияларидан келиб чиқадиган активларни солиқ солинадиган ҳодиса содир бўлганидан сўнг маълум вақт ўтгунча ишончли тарзда баҳолаш мумкин бўлмайди. Бу ҳолат солиқ базаси тез ўзгарувчан бўлганда ва ишончли баҳолаш имконсиз бўлса юзага келиши мумкин.

Кўп ҳолларда, активлар ва даромад солиқ солинадиган ҳодиса содир бўлган даврдан кейинги ҳисобот даврида эътироф этилиши мумкин. Аммо истисно ҳолатлар ҳам борки, бир неча ҳисобот даврлари ўтишига қарамай, солиқ солинадиган ҳодиса натижасида актив эътироф қилинмайди. Масалан, кўчмас мулк объектининг кадастр қиймати қайта кўриб чиқилаётган бўлса ва унинг якуний қиймати ваколатли орган томонидан ҳали тасдиқланмаган бўлса, мол-мулк солиғи бўйича солиқ мажбуриятини ишончли баҳолаш имконияти бўлмаслиги мумкин. Баъзи ҳолларда баҳолаш жараёни ва уни келишиш бир неча ҳисобот даврини қамраб олиши мумкин. Шу сабабли, актив фақат солиқ суммаси ишончли баҳоланиши мумкин бўлган пайтдагина тан олинади.

44. Солиқ солиш операцияларидан юзага келадиган активларни баҳолаш ўзгарувчан тўлов билан боғлиқ ноаниқлик кейинчалик бартараф этилганда, илгари тан олинган жами даромад суммасининг сезиларли даражада камайтирилиши юз бермаслиги эҳтимоли жуда юқори бўлган миқдор билан чекланади.

Ўзгарувчан тўлов билан боғлиқ ноаниқлик кейинчалик бартараф этилганда, тан олинган жами даромад суммасининг сезиларли даражада камайтирилиши юз бермаслиги эҳтимоли жуда юқори эканлигини баҳолашда, ташкилотлар даромаднинг ўзгариш эҳтимолини ва унинг миқдорини ҳисобга олиши лозим.

Даромаднинг ўзгариш эҳтимолини ва унинг миқдорини ҳисобга олиш қуйидагиларни ўз ичига олади:

тўлов миқдори ташкилотларнинг назоратидан ташқаридаги омилларга юқори даражада боғлиқ бўлиши (масалан, бозордаги ўзгарувчанлик, учинчи шахсларнинг қарорлари ёки ҳаракатлари);

тўлов миқдорига оид ноаниқлик узоқ вақт давомида бартараф этилмаслиги. Бундай ноаниқлик мажбурият юзага келтирувчи ҳодиса содир бўлганидан кейинги даврда қиймат аниқланиши билан боғлиқ бўлади;

ташкилотларнинг ўхшаш турдаги келишувлар бўйича тажрибаси (ёки бошқа далиллари) чекланган бўлиши ёки мавжуд тажрибанинг (ёки бошқа далилларнинг) тахмин қилиш қиймати паст бўлиши;

ташкилотлар кенг кўламли нарх имтиёзларини таклиф қилиши ёки ўхшаш вазиятларда ўхшаш келишувларнинг тўлов шартлари ва қоидаларини ўзгартириш амалиёти мавжуд бўлиши;

келишув бўйича эҳтимолий қиймат суммалари кўп сонли ва кенг доирани қамраб олиши.

45. Солиқ даромади жами миқдорда аниқланади. У солиқ тизими орқали тўланадиган харажатлар ҳисобига камайтирилмаслиги лозим.

46. Айрим ҳолатларда ҳукумат солиқ тизимидан фойдаланиб, одатда бошқа тўлов усуллари орқали амалга ошириладиган тўловларни солиқ тўловчиларга тўлашнинг қулай воситаси сифатида қўллайди. Бундай усулларга чек ёзиш, маблағни солиқ тўловчининг банк ҳисобварағига тўғридан-тўғри ўтказиш ёки унинг номидан бошқа ҳисоб-китобни қоплаш киради.

Бундай ҳолатларда мазкур сумма жисмоний шахс томонидан солиқ тўланишидан қатъи назар тўланади. Ушбу сумма давлат харажати ҳисобланади ва молиявий натижалар тўғрисидаги ҳисоботда алоҳида тан олиниши лозим. Солиқ даромадлари эса солиқ тизими орқали тўланган бундай харажатлар суммасига оширилиши керак.

47. Солиқ даромадлари солиқ харажатлари суммасига кўпайтирилмаслиги лозим.

48. Кўпчилик ҳудудларда давлатлар солиқ тизимидан фойдаланиб, маълум молиявий фаолиятни рағбатлантиради. Масалан, баъзи ҳудудларда уй-жой эгалари солиққа тортиладиган даромадни ҳисоблашда ўзларининг умумий даромадидан ипотека фоизлари ва мулк солиғини чегириб ташлаш ҳуқуқига эга. Бундай имтиёзлар фақат солиқ тўловчиларга берилади. Агар ташкилотлар (шу жумладан, жисмоний шахс) солиқ тўламаса, у бу имтиёздан фойдалана олмайди. Бундай турдаги имтиёзлар солиқ харажатлари деб аталади. Солиқ харажатлари йўқотилган даромад ҳисобланади, харажат сифатида кўрсатилмайди ва у ресурсларнинг кирими ёки чиқимига олиб келмайди — яъни, солиқ ундирадиган ҳукуматнинг активлари, мажбуриятлари, даромадлари ёки харажатларини юзага келтирмайди.

49. Солиқ тизими орқали тўланадиган харажатлар ва солиқ имтиёзлари орасидаги асосий фарқ шундаки, солиқ тизими орқали тўланадиган харажатлар учун сумма ташкилотларга солиқ тўлаши ёки тўламаслигидан қатъий назар тақдим этилади. Солиқ имтиёзлари эса фақат солиқ тўловчиларга берилади ва солиқ тўланмаса, ундан фойдаланиб бўлмайди. Солиқ тушуми ва солиқ тизими орқали тўланган харажатларни ўзаро ҳисобга олишга йўл қўйилмайди.

50. Агар қуйидаги мезонларнинг барчаси бажарилса, ташкилотлар мажбурий келишувни ҳисобга олишда мажбурий келишувни ҳисобга олиш моделини қўллаши керак:

барча томонлар мажбурият юзага келтирувчи келишувни қабул қилса (ёзма ёки бошқа фаолиятига мувофиқ) ва ўз мажбуриятларини бажаришни зиммасига олса;

ташкилотлар мажбурий келишув доирасида ҳар бир томоннинг ҳуқуқларини аниқлай олса;

ташкилотлар ҳар бир аниқланган ижро мажбуриятини бажариш учун тўлов шартларини белгилай олса;

мажбурий келишув иқтисодий аҳамиятга эга бўлса (яъни, ушбу келишув натижасида ташкилотларнинг келгусидаги пул оқимлари ёки хизмат кўрсатиш имкониятининг хавфи, муддати ёки миқдори ўзгариши кутилса);

ташкилотлар мажбурий келишув шартларига мувофиқ ўз ижро мажбуриятларини бажариш эвазига олиши керак бўлган тўловни йиғиб олса.

Тўлов миқдорининг ундирилиши эҳтимолини баҳолашда, ташкилотлар фақат ресурс таъминловчининг тўлов муддати келганда ушбу миқдорни тўлаш имкониятини ҳисобга олиши лозим. Ташкилотлар олишга ҳақли бўлган тўлов миқдори, агар тўлов ўзгарувчан бўлса, мажбурий келишувда кўрсатилган келишув тўловидан кам бўлиши мумкин (яъни, ташкилотлар ресурс таъминловчига нарх имтиёзини таклиф қилиши мумкин) (ушбу банднинг қўлланилишида мазкур Стандартнинг 107-банди талаблари инобатга олинади).

51. Мажбурий келишув тузилган пайтда мазкур Стандартнинг 50-бандида белгиланган мезонларга мувофиқлиги аниқланган ҳамда ушбу мезонларга таъсир этувчи ўзгаришлар бўлмаса, ташкилотлар томонидан мазкур мезонларни қайта баҳолаш талаб этилмайди.

Агар ресурс таъминловчининг тўлов қобилияти сезиларли даражада ёмонлашса, ташкилотлар мажбурий келишув доирасидаги қолган ижро мажбуриятлари эвазига олиши мумкин бўлган бу тўловни олиш имкониятини қайта баҳолаши керак.

52. Агар мажбурий келишув мазкур Стандартнинг 50-бандидаги барча мезонларга мос келмаса, ташкилотлар олинган ҳар қандай тўловни фақат қуйидаги асосларга кўра даромад сифатида тан олиши лозим:

ташкилотлар ўз ижро мажбуриятини тўлиқ бажарган бўлса, унга тегишли бўлган тўлов олинган ва ресурс таъминловчидан олинган тўлов қайтарилмайдиган бўлса;

мажбурий келишув бекор қилинган ва ресурс таъминловчидан олинган тўлов қайтарилмайдиган бўлса.

Ташкилотлар мазкур Стандартнинг 50-бандидаги мезонларга кейинчалик риоя қилиниши мумкинлигини аниқлаш учун мажбурий келишувни баҳолашни давом эттириши шарт.

53. Ушбу Стандартни қўллаш мақсадида, агар мажбурий келишувнинг ҳар бир томони тўлиқ бажарилмаган мажбурий келишувни бошқа томонга ҳеч қандай товон (компенсация) тўламасдан бир томонлама бекор қилиш ҳуқуқига эга бўлса, бундай келишув мажбурий келишув ҳисобланмайди.

54. Қуйидаги асосларга кўра мажбурий келишув бажарилмаган ҳисобланади:

ташкилотлар мажбурий келишувдаги ўзининг ижро мажбуриятларини бажаришни бошламаган бўлса;

ресурс таъминловчи ташкилотлар томонидан мажбурий келишувдаги ижро мажбуриятларини бажариши учун ҳали ҳеч қандай тўлов амалга оширмаган ва тўлов қилиш мажбуриятини олмаган бўлса.

55. Агар ташкилотлар ўз даромади мажбурий келишув асосидаги операциядан келиб чиқишини ва бу операция мажбурий келишувни ҳисобга олиш модели бўйича ҳисобланиши кераклигини аниқлаган бўлса, ташкилотлар ўз мажбурий келишувига бирон-бир ўзгартириш киритилган ёки киритилмаганлиги ҳолатларни ҳам кўриб чиқиши лозим.

56. Мажбурий келишувга ўзгартириш киритиш деганда келишув томонлари томонидан тасдиқланган, келишув доираси ёки шартларини ўзгартириш тушунилади.

Мажбурий келишувга ўзгартириш киритиш, келишув томонларига янги ҳуқуқ ва мажбуриятлар вужудга келган ёки мавжудлари ўзгартирадиган ҳолларда юзага келади. Мажбурий келишувга ўзгартириш ёзма равишда, оғзаки келишув йўли билан ёки ташкилотнинг иш амалиётидан келиб чиққан ҳолда тасдиқланади. Агар келишув томонлари мажбурий келишувга ўзгартиришни тасдиқламаган бўлса, ташкилотлар мажбурий келишувга ўзгартириш тасдиқлангунга қадар ушбу Стандартни мавжуд мажбурий келишувга нисбатан қўллашни давом эттиради.

57. Мажбурий келишувга киритиладиган ўзгартириш, ҳатто томонлар ўзгартиришнинг доираси ва тўлови бўйича келишмовчиликка эга бўлса ҳам мавжуд бўлиши мумкин. Шунингдек, томонлар мажбурий келишув доирасидаги ўзгаришни тасдиқлаган, аммо тегишли тўлов миқдори ўзгариши ҳали аниқланмаган бўлса ҳам бундай ҳолат мажбурий келишувга ўзгартириш ҳисобланади.

Мажбурий келишувга киритилган ўзгартириш натижасида яратилган ёки ўзгарган ҳуқуқ ва мажбуриятлар амалга оширилиши мумкинлигини аниқлашда ташкилотлар барча тегишли ҳолатлар ва маълумотларни, шу жумладан, мажбурий келишув шартлари ва бошқа далилларни ҳисобга олиши керак.

Агар томонлар мажбурий келишув доирасидаги ўзгаришни тасдиқлаган, лекин тегишли тўлов миқдори ўзгаришини ҳали аниқламаган бўлса, ташкилотлар ўзгартириш натижасида келишув бўйича тўлов миқдоридаги ўзгаришни мазкур Стандартнинг 105 — 109-бандларига ва ушбу Стандартнинг 111 ва 112-бандларига мувофиқ баҳолаши керак.

58. Ташкилотлар томонидан мажбурий келишувга киритилган ўзгартиришлар қуйидаги ҳолларда алоҳида мажбурий келишув сифатида ҳисобга олиниши керак:

бир-биридан фарқ қиладиган мажбуриятлар қўшилиши ҳисобига мажбурий келишув қамрови кенгайса;

мажбурий келишув бўйича тўлов миқдори ташкилотлар томонидан қўшимча шартларнинг алоҳида сотиш қийматларига мос келадиган суммага ошган бўлса, шунингдек, мазкур келишувнинг аниқ шароитларини ҳисобга олган ҳолда ушбу қийматга тегишли тузатишлар киритилган бўлса.

Масалан, ташкилотлар қўшимча товар ёки хизматнинг алоҳида баҳоланган қийматини ресурс таъминловчига бериладиган чегирмани ҳисобга олган ҳолда тузатиши мумкин, бунда ташкилотлар янги ресурс таъминловчига ўхшаш товар ёки хизматни тақдим этишда юзага келадиган айрим харажатларни амалга ошириши талаб этилмайди.

59. Мажбурий келишувга киритилган ўзгартириш мазкур Стандартнинг 58-бандига мувофиқ алоҳида мажбурий келишув сифатида ҳисобга олинмаса, ташкилотлар мажбурий келишувга ўзгартириш киритилган санада ҳали бажарилмаган шартларни (яъни қолган шартларни) қуйидаги усуллардан бири орқали ҳисобга олиши лозим:

а) агар қолган шартлар мажбурий келишувга ўзгартириш киритилган санада ёки ундан олдин бажарилган шартлардан фарқ қилса, ташкилотлар мажбурий келишувга киритилган ўзгартиришни мавжуд мажбурий келишувни бекор қилиш ва янги мажбурий келишув тузиш сифатида ҳисобга олиши керак. Қолган мажбуриятларга (ёки мазкур Стандартнинг 61-банди учинчи хатбошисига мувофиқ аниқланган ягона мажбуриятдаги қолган шартларга) ажратилиши керак бўлган тўлов миқдори қуйидагиларнинг йиғиндисидан иборат бўлиши керак:

1) ресурс таъминловчи томонидан белгиланган (шу жумладан, олдиндан олинган) ва келишув бўйича тўлов баҳосига киритилган, аммо даромад сифатида тан олинмаган сумма;

2) мажбурий келишувга киритилган ўзгартириш доирасида белгиланган тўлов;

б) агар қолган шартлар алоҳида бўлмаса ва шунинг учун ўзгартириш санасида қисман бажарилган ягона ижро мажбуриятининг бир қисми ҳисобланса, ташкилотлар ўзгартиришни мавжуд мажбурий келишувнинг бир қисми сифатида ҳисобга олиши лозим. Бу ҳолда ўзгартиришнинг келишув бўйича тўловга ва ижро мажбуриятини тўлиқ бажаришга эришиш даражасини баҳолашга таъсири ўзгартириш санасида даромадга тузатиш сифатида тан олинади (яъни, даромад оширилиши ёки камайтирилиши мумкин ва тузатиш жамланма усулда амалга оширилади);

д) агар қолган шартлар мазкур банднинг «а» ва «б» кичик бандларида келтирилган ҳолатлар бирлашувидан иборат бўлса, ташкилотлар ўзгартиришнинг таъсирини ўзгартирилган мажбурий келишув доирасидаги бажарилмаган (шу жумладан, қисман бажарилмаган) ижро мажбуриятларига нисбатан ушбу банд мақсадларига мувофиқ равишда ҳисобга олиши керак.

60. Мажбурий келишувда унинг амал қилиш муддати кўрсатилади.

Мажбурий келишувлар унда назарда тутилган ҳолларда томонлардан бири томонидан бекор қилиниши ёки ўзгартирилиши мумкин.

Ташкилотлар мазкур Стандарт талабларини мажбурий келишувнинг амал қилиш муддати давомида қўллашлари лозим.

61. Мажбурий келишув бошланишида ташкилотлар ресурс таъминловчи билан тузилган мажбурий келишувда ижро мажбурияти олинган товарлар ёки хизматларни баҳолаши ва қуйидаги ижро мажбуриятларидан бирини аниқлаши керак:

а) алоҳида бўлган товар ёки хизмат (ёки товарлар ёки хизматлар мажмуаси);

б) хусусиятлари ва хавфлари жиҳатидан деярли бир хил бўлган ҳамда ташкилотлар томонидан ички фойдаланиш ёки харидорга (ресурс таъминловчига) ёки учинчи шахс манфаатдорига ўтказишда бир хил намунага эга бўлган алоҳида товарлар ёки хизматлар туркуми (ушбу кичик банднинг қўлланилишида мазкур Стандартнинг 63-банди талаблари инобатга олинади).

62. Мажбурий келишув камида битта ижро мажбуриятини ўз ичига олади.

63. Қуйидаги мезонлар асосида алоҳида товарлар ёки хизматлар туркуми ички фойдаланиш ёки харидорга ёхуд учинчи томон манфаатдорига етказиб беришнинг бир хил тартибига эга бўлади:

а) туркумдаги ҳар бир алоҳида товар ёки хизмат мазкур Стандартнинг 84 ёки 87-бандларида белгиланган мезонларга мувофиқ бўлиб, вақт давомида бажариладиган ижро мажбурияти ҳисобланса;

б) мазкур Стандартнинг 90-91-бандларига асосан, ташкилотлар ижро мажбуриятини тўлиқ бажариш даражасини баҳолашда бир хил усулдан фойдаланса.

64. Мажбурий келишувда ташкилотлар томонидан харидор ёки учинчи томон манфаатдорига етказиб берилиши белгиланган товарлар ёки хизматлар аниқ кўрсатилади.

Агар ташкилотларнинг фаолияти, эълон қилинган сиёсати ёки баёнотлари ресурс таъминловчида ташкилотлар муайян мажбуриятни бажаради деган асосли кутишни шакллантирса, бундай мажбуриятлар ижро мажбурияти сифатида ҳисобга олинади.

Масалан, келишув бўйича соғлиқни сақлаш муассасасига соғлиқни сақлашни қўллаб-қувватлаш юзасидан грант маблағи ажратилса, амалда ташкилот аҳолига бепул тиббий текширув ўтказилиши ҳақида оммавий ахборот воситаларида эълон қилади. Келишувда белгиланмаган бўлса ҳам аҳоли ва ресурс таъминловчида кутиш пайдо бўлади. Натижада бепул тиббий хизмат кўрсатиш бўйича ижро мажбурияти юзага келади.

65. Агар мажбурий келишувда товар ёки хизматларни харидор ёки учинчи томон манфаатдорига етказиб бериш назарда тутилмаган бўлса, ижро мажбуриятлари ташкилотларнинг келишувни бажариш учун амалга оширадиган ички тайёргарлик ёки маъмурий фаолиятларини ўз ичига олмайди. Бундай фаолиятлар товар ёки хизматларни харидор ёки учинчи томон манфаатдорига етказиб беришга қаратилмаганлиги сабабли ижро мажбурияти ҳисобланмайди.

Масалан, ташкилотлар мажбурий келишувни тузиш учун турли маъмурий вазифаларни бажариши керак бўлиши мумкин. Бу вазифаларни бажариш жараёнида ички ресурслардан хизмат кўрсатиш учун фойдаланилмайди ёки харидор ёхуд учинчи томон манфаатдорига хизмат кўрсатилмайди. Шу сабабли, бундай тайёргарлик ишлари ижро мажбурияти ҳисобланмайди.

66. Ижро мажбурияти деганда алоҳида шартларни белгиловчи ва унга нисбатан тан олиш мезонларини ҳамда баҳолашларни назарда тутувчи мажбурий келишув доирасидаги даромад операциясидаги ҳисоб бирлиги тушунилади.

Мажбурий келишувда шарт қилинган товар ёки хизмат қуйидаги мезонларга асосан алоҳида ҳисобланади:

а) товар ёки хизматни қабул қилувчи томон ундан мустақил равишда ёки ўзи учун фойдаланиши мумкин бўлган бошқа ресурслар билан биргаликда иқтисодий фойда ёки хизмат салоҳиятини яратиши мумкин бўлса (яъни, товар ёки хизмат алоҳида бўлиш хусусиятига эга);

б) ташкилотларнинг товар ёки хизмат учун ресурсдан ички фойдаланиш, товар ёки хизматни харидор ёхуд учинчи томон манфаатдорига ўтказиш ижро мажбурияти мажбурий келишувдаги бошқа ижро мажбуриятларидан алоҳида аниқланса (яъни, шарт мажбурий келишув доирасида алоҳида ажралиб туради).

67. Ташкилотлар товар ёки хизматни қабул қилувчи томон ўзи ресурс таъминловчи (харидор) ёки белгиланган учинчи томон манфаатдори эканлигини ўзининг ижро мажбурияти моҳиятини ҳисобга олган ҳолда аниқлайди. Агар:

ташкилотлар алоҳида товар ёки хизмат учун ресурслардан ички фойдаланишни белгилаган бўлса, ташкилотларнинг ўзи товарлар ёки хизматларни олувчи ҳисобланади;

ташкилотлар харидор ёки учинчи томон манфаатдорига алоҳида товар ёки хизматни етказиб бериш учун ресурслардан фойдаланиш ижро мажбуриятини олса, товарлар ёки хизматларни олувчи харидор ёки учинчи томон манфаатдори ҳисобланади.

68. Томонлар мазкур Стандарт 66-бандининг «а» кичик бандига мувофиқ алоҳида товар ёки хизматдан иқтисодий фойда ёки хизмат салоҳиятини қуйидаги ҳолларда ҳисобга олиши мумкин:

сарфланса;

истеъмол қилинса;

лойиҳавий қийматдан юқори нархда сотилса;

бошқа тарзда сақланиб, иқтисодий фойда ёки хизмат салоҳияти келтирса.

Айрим товар ёки хизматлар томонларга мустақил равишда фойда келтириши мумкин, бошқалари эса фақат бошқа мавжуд ресурслар билан биргаликда иқтисодий фойда ёки хизмат имкониятини беради.

Мавжуд ресурс — алоҳида сотиладиган товар, хизмат ёки ташкилотлар томонидан олдиндан олинган ресурс (шу жумладан, ташкилотларнинг ўзида ишлатиладиган ёки мажбурий келишув асосида харидорга ёки учинчи томон бенефициарига топшириладиган товарлар ёки хизматлар) ёхуд бошқа келишувлар ёки ҳодисалардан олинган ресурсдир.

Турли омиллар томонларнинг товар ёки хизматдан мустақил равишда ёки бошқа мавжуд ресурслар билан иқтисодий фойда ёки хизмат салоҳиятини олиши мумкинлигини кўрсатади. Масалан, товар ёки хизматнинг мунтазам равишда ички фойдаланиши ёки алоҳида тақдим этилиши шундай имкониятни кўрсатади.

69. Ташкилотлар ички ресурслардан фойдаланиш ёки товар ва хизматларни харидор ёки учинчи томон манфаатдорига етказиш бўйича ижро мажбуриятлари мазкур Стандартнинг 66-банди «б» кичик бандига мувофиқ алоҳида аниқланиши ёки бирлаштирилганлигини баҳолашлари керак.

Ижро мажбурияти қуйидаги ҳолларда биргаликда амалга оширилаётган ҳисобланади:

а) ташкилотлар товар ёки хизматларни бошқа товар ёки хизматлар тўпламига бирлаштирган ҳолда тақдим қилса (масалан, таълим дастури битта тўплам сифатида тақдим қилинганда);

б) товар ёки хизматлар бир-бирига мослаштирилган ёки уларнинг хусусиятлари ўзаро боғланган бўлса (масалан, компутер тизимида сервер ва дастурий таъминот бир-бирига боғланганда);

д) товар ёки хизматлар юқори даражада ўзаро боғланган ёки ўзаро алоқадор бўлса (шу сабабли уларни алоҳида фойдаланиш ёки етказиб бериш мумкин эмас).

Агар товар ёки хизматлар мустақил равишда фойдаланилиши мумкин бўлса ва улар бошқалардан мустақил равишда етказиб берилса, ижро мажбурияти алоҳида аниқланган деб ҳисобланади (масалан, алоҳида китоблар ёки онлайн курслар).

70. Агар мазкур Стандартнинг 54-бандидаги асослар бажарилмаган бўлса, ташкилотлар ушбу мажбурий келишув билан боғлиқ актив, мажбурият ёки даромадни тан олмайди, зарар келтирувчи мажбурий келишувлар бундан мустасно.

Активлар, мажбуриятлар ва даромадларни дастлабки тан олиш мажбурий келишувнинг бир томони келишув бўйича ўз мажбуриятларини бажаришни бошлаган пайтдан эътиборан амалга оширилади.

71. Зарар келтирувчи мажбурий келишувлар ташкилотлар кутилаётган йўқотишни Ўзбекистон Республикаси бюджет ҳисобининг стандарти (16-сонли БҲС) «Баҳоланган мажбуриятлар, шартли мажбуриятлар ва шартли активлар» (рўйхат рақами 3562, 2024 йил 22 октябрь) талабларига мувофиқ ҳисобга олиши шарт.

72. Ташкилотлар мажбурий келишув асосидаги даромад операциясидан келиб чиқадиган ресурслар оқимини ижро мажбуриятларини бажаришдан олдин ёки кейин олиши мумкин.

Агар мазкур Стандартнинг 16 — 22-бандлари қўлланилса ва активнинг таърифи ҳамда тан олиш мезонлари бажарилса, ташкилотлар бу ресурслар оқимини актив сифатида тан олиши керак.

73. Давлат сектори ташкилотлари одатда Ҳукумат ёки бошқа ташкилотлардан маблағ олади.

Ташкилотлар мажбурий келишув асосидаги даромад операциясидан келиб чиқадиган ресурслар оқимини актив сифатида тан олганда, бу оқим билан боғлиқ ижро талаблари ва мажбуриятларини баҳолашлари лозим.

74. Ижро мажбурияти қуйидаги ҳолларда юзага келади:

а) ташкилотлар мажбурий келишувда ўзининг бажарилмаган ёки қисман бажарилган ижро мажбурияти билан боғлиқ маблағларни олган бўлса;

б) ташкилотлар олинган маблағ билан боғлиқ ижро мажбуриятларини бажармаса ва маблағ таъминловчи мажбурий келишув шартларига биноан ташкилотлардан ресурсларни бошқа томонга ўтказишни талаб қилиш орқали мажбурий келишувни амалга ошириши мумкин бўлса.

75. Мазкур Стандартнинг 24-бандига мувофиқ, агар ташкилотлар олдинги ҳодисалар натижасида ресурсларни топширишни рад этмаса ва ресурсларни топшириш эҳтимоли юқори бўлса, мажбурият мавжуд ҳисобланади.

Ташкилотлар мажбурият юзага келганлигини аниқлашда мажбурий келишув билан боғлиқ ҳолатлар ва шароитларни ҳисобга олиши керак. Бу орқали ресурс таъминловчи ўз ҳуқуқларини амалга ошира олиши ва ташкилотларнинг ижро мажбуриятларини бажармаган ҳолатида қўшимча ресурслар ўтказилишини талаб қилиши мумкин бўлган оқибатларни аниқлаши керак.

76. Ташкилотлар ўзаро келишув асосида ўз ижро мажбуриятларини бажармаганлиги натижасида юзага келган ресурсларни қайтариш мажбуриятини, бошқа мақсадлар учун ўтказилиши керак бўлган активлардан ушбу суммани чегириб ташлаган ҳолда амалга ошириши мумкин.

Ташкилотлар молиявий ҳисоботларида умумий суммаларни тан олишда давом этади, яъни, бузилган мажбурий келишув шартлари бўйича қайтариш активлар ва мажбуриятларнинг камайишини акс эттиради ҳамда янги ўтказмалар учун активлар, мажбуриятлар ёки даромадни тан олиш имконини беради.

77. Агар ташкилотлар ресурсларни мажбурий келишув тузилишидан олдин олса ва келишув тузилиши эҳтимоли юқори бўлса, ташкилотлар ушбу олдиндан тушган маблағ учун мажбуриятни тан олади.

Бу мажбурият мажбурий келишув расмий равишда тузилгунга қадар сақланади.

78. Мажбурият таърифига мос келадиган ижро мажбурияти фақат унинг миқдорини ишончли тарзда баҳолаш мумкин бўлгандагина мажбурият сифатида тан олинади. Ташкилотлар мазкур Стандартнинг 52-бандида кўрсатилган ҳодисалардан бири юз бергунга қадар ушбу мажбуриятни тан олишни давом эттиради.

79. Агар ташкилотлар мажбурий келишув доирасида ресурс киримини олса, бу кирим мазкур Стандартнинг 16 — 22-бандларида белгиланган мезонларга мувофиқ актив сифатида тан олинади ва ташкилотлар қуйидагиларни тан олиши керак:

а) агар кирим билан боғлиқ мажбурий шартлар бажарилган бўлса — даромад;

б) агар кирим билан боғлиқ мажбурий шартлар бажарилмаган бўлса — мажбурият.

80. Даромадни тан олиш вақти мажбурий келишувдаги талабларнинг моҳияти ва уларнинг бажарилишига қараб аниқланади. Ташкилотлар мажбурий келишув бўйича операциядан олинган даромадни келишув шартларига мувофиқ ресурслардан белгиланган тарзда фойдаланиб, ижро мажбуриятини бажарган пайтда (ёки бажариш жараёнида) ҳисобга олиши шарт.

Ташкилотлар мазкур Стандартнинг 73 — 78-бандларига мувофиқ ҳисобга олинган ҳар қандай мажбуриятнинг баланс қийматини тегишли миқдорга камайтириши лозим.

81. Ташкилотлар ижро мажбуриятини келишувда белгиланган товар ёки хизмат (яъни актив) учун ички ресурслардан фойдаланиш орқали ёки шартларда кўрсатилган товар ёки хизматни харидорга ёки учинчи томон манфаатдорига ўтказиш орқали бажаради. Активдан ички фойдаланиш ёки уни ўтказиш, активни қабул қилувчи ташкилотлар унинг назоратини қўлга киритганда (ёки киритиш жараёнида) амалга оширилади.

82. Товарлар ва хизматлар (қисқа муддатга қабул қилинган ва фойдаланилган бўлса ҳам) актив ҳисобланади.

Мазкур Стандартнинг 16-бандига қўшимча равишда, назорат тушунчаси ресурсдан фойдаланиш ва ундан манфаат олишни бошқа ташкилотлар томонидан чеклаш имкониятини ўз ичига олади.

Ресурсда мужассам бўлган иқтисодий наф ёки хизмат кўрсатиш салоҳияти — бу ташкилотларнинг мақсадларига эришишга ҳисса қўшувчи ва тўғридан-тўғри ёки билвосита пул оқимлари (киримлар ёки харажатларнинг камайиши) ёки хизмат тақдим этиш имкониятининг мавжудлигидир.

Бунда хизмат кўрсатиш салоҳияти қуйидаги йўллар билан олиниши мумкин:

а) ички таълим бериш учун ресурсдан фойдаланиш;

б) товарлар ишлаб чиқиш ёки хизматлар (шу жумладан давлат хизматлари) кўрсатиш учун ресурсдан фойдаланиш;

д) бошқа активларнинг қийматини ошириш учун ресурсдан фойдаланиш;

э) мажбуриятларни бажариш ёки харажатларни камайтириш учун ресурсдан фойдаланиш;

ф) ресурсни сотиш ёки айирбошлаш;

г) ресурсни сақлаш.

83. Ҳар бир ижро мажбурияти мазкур Стандартнинг 61 — 69-бандларига мувофиқ аниқланган ҳолда, ташкилотлар мажбурий келишув бошланишида мазкур ижро мажбурияти вақт давомида бажарилиши (мазкур Стандартнинг 84-85 ёки 87-88-бандларига мувофиқ) ёки маълум бир вақтда бажарилишини (мазкур Стандартнинг 86 ёки 89-бандига мувофиқ) аниқлаши керак.

84. Агар қуйидаги мезонлардан бири бажарилса, ташкилотлар товар ёки хизмат устидан назоратни вақт давомида амалга оширади ҳамда ушбу вақт давомида ижро мажбуриятини бажаради ва даромадни ҳисобга олади:

а) ташкилотлар ўз фаолиятини амалга ошириш жараёнида бир вақтнинг ўзида иқтисодий фойда ёки хизмат кўрсатиш салоҳиятини олса ва фойдаланса;

б) ташкилотлар фаолияти натижасида яратилаётган ёки ўзгартирилаётган актив (масалан, тугалланмаган ишлаб чиқариш) устидан назорат ижро даврида ташкилотларда сақланса;

д) ташкилотлар бажарилган ишлар учун (ҳисобот санасигача) тўлов олиш бўйича ҳуқуққа эга бўлса (мазкур хатбошини қўллашда ушбу Стандартнинг 85-банди талаблари инобатга олинади).

85. Ташкилотлар мазкур Стандарт 84-бандининг «д» кичик бандига мувофиқ, ҳисобот санасигача бажарилган ижро мажбуриятлари учун тўлов олиш ҳуқуқига эга эканлигини баҳолашда мажбурий келишув шартларини, шунингдек, ушбу келишувга татбиқ этиладиган қонунчилик ҳужжатларини ҳисобга олади. Бунда ҳисобот санасигача бажарилган ижро мажбуриятлари учун тўланадиган сумма аниқ белгиланган бўлиши шарт эмас.

Мажбурий келишувнинг амал қилиши давомида, агар ресурс таъминловчи ёки келишув доирасида ҳуқуқ ва мажбуриятларга эга бўлган бошқа томон ташкилотларнинг ижро мажбуриятларини бажармаганлиги билан боғлиқ бўлмаган сабабларга кўра келишувни бекор қилса, ташкилотлар ҳисобот санасигача бажарилган ижро мажбуриятлари учун компенсация олиш ҳуқуқига эга бўлиши лозим.

86. Агар ижро мажбурияти мазкур Стандартнинг 84 ва 85-бандларига мувофиқ вақт давомида бажарилмаса, ташкилотлар уни маълум бир вақтда бажаради.

Ташкилотлар ижро мажбуриятини бажариш ва актив устидан назоратни қўлга киритиш вақтини (аниқ вақт) белгилашда мазкур Стандартнинг 81 ва 82-бандларида назарда тутилган назорат мезонларини ҳисобга олиши керак.

87. Агар қуйидаги мезонлардан бири бажарилса, ташкилотлар товар ёки хизмат устидан назоратни вақт давомида харидорга ёки учинчи томон манфаатдорига ўтказади ҳамда ушбу вақт давомида ижро мажбуриятини бажаради ҳамда даромадни ҳисобга олади:

а) ташкилотларнинг фаолияти давомида тақдим этилаётган иқтисодий наф ёки хизмат кўрсатиш салоҳиятини харидор ёки учинчи томон манфаатдори бир вақтнинг ўзида олса ва фойдаланса;

б) ташкилотларнинг фаолияти натижасида яратилаётган ёки ўзгартирилаётган актив (масалан, тугалланмаган ишлаб чиқариш) устидан назорат ижро даврида харидор ёки учинчи томон манфаатдорида сақланса;

д) ташкилотларнинг фаолияти муқобил фойдаланиш имкониятига эга бўлмаган активни яратишга олиб келса (муқобил фойдаланиш имкониятига эга бўлмаган активни яратишда мазкур Стандартнинг 88-банди талаблари инобатга олинади) ва ташкилотлар ҳисобот санасигача бажарилган ишлар учун тўлов олиш бўйича ҳуқуққа эга бўлса (ҳисобот санасигача бажарилган ишлар учун тўлов олиш ҳуқуқини аниқлашда мазкур Стандартнинг 85-банди талаблари инобатга олинади).

88. Ташкилот фаолияти натижасида яратилган ёки ўзгартирилаётган актив мажбурий келишув доирасида фақат белгиланган мақсадда фойдаланиладиган бўлса ва уни бошқа мақсадларда қўллаш амалиётда чекланган бўлса, бу активнинг муқобил фойдаланиш имконига эга эмаслиги ҳисобланади.

Активнинг муқобил фойдаланиш имконияти мажбурий келишув бошланишида аниқланади. Мажбурий келишув давомида фақат томонлар келишувни ўзгартирса ва мажбуриятнинг мазмуни ўзгарса, активнинг муқобил фойдаланиш имконияти қайта баҳоланиши мумкин.

89. Агар ижро мажбурияти мазкур Стандартнинг 87-88-бандларида кўрсатилган мезонларга мувофиқ вақт давомида бажарилмаса, ташкилотлар уни маълум бир вақтда бажаради.

Харидор ёки учинчи томон манфаатдори келишувда белгиланган актив устидан назоратни қўлга киритган ва ташкилотлар ижро мажбуриятини бажарган пайтни аниқлаш учун ташкилотлар мазкур Стандартнинг 81-82-бандларида белгиланган назорат талабларини (агар қайта сотиб олиш келишуви мавжуд бўлса) ҳисобга олиши лозим.

Ташкилотлар назорат ўтказилганлигини кўрсатувчи қуйидаги белгиларни ҳам ҳисобга олади:

а) ташкилотлар актив учун ҳақ олиш бўйича жорий ҳуқуққа эга бўлса — агар ресурс таъминловчи актив учун ҳозирда тўлов қилишга мажбур бўлса, бу унинг активдан фойдаланишни бошқариш ва ундан деярли барча иқтисодий наф ёки хизмат салоҳиятини олиш имкониятига эга эканлиги;

б) харидор ёки учинчи томон манфаатдори активга нисбатан қонуний ҳуқуққа эга бўлса — қонуний ҳуқуқ қайси томон активдан фойдаланишни бошқариш ва иқтисодий наф олиш имкониятига эга эканлиги.

Агар ташкилотлар ушбу ҳуқуқни фақат тўлов хавфидан ҳимояланиш учун сақлаб қолса, бу харидор назоратини чекламайди. Шу сабабли, активга бўлган мулк ҳуқуқининг ўтказилиши харидор ёки учинчи томон бенефициар активни назорат қила бошлаганини англатиши мумкин. Агар ташкилотлар мулк ҳуқуқини фақат ресурс таъминотчиси томонидан тўлов амалга оширилмаслигидан ҳимояланиш учун сақлаб қолса, ташкилотларнинг бу ҳуқуқлари харидор ёки учинчи томон бенефициарнинг актив устидан назоратни қўлга киритишига тўсқинлик қилмайди;

д) ташкилотлар активнинг жисмоний эгалигини ўтказган бўлса — жисмоний эгалик назоратдан ўтганлигини кўрсатиши мумкинлиги (воситачилик асосидаги сақлаш ёки сақлаш ҳолатлари бундан мустасно);

э) харидор ёки учинчи томон манфаатдори активга эгалик қилиш билан боғлиқ асосий хатарлар ва манфаатларга эга бўлса, бу назорат ўтганлигини кўрсатиши мумкинлиги (бунда ташкилотларнинг активни беришдан ташқари, алоҳида ижро мажбуриятларини келтириб чиқарувчи хатарлар ҳисобга олинмайди);

ф) ресурс таъминловчи активни қабул қилган бўлса — бу унинг активдан фойдаланиш ва иқтисодий наф олиш имкониятига эга эканлигини кўрсатиши мумкинлиги.

90. Мазкур Стандартнинг 84 ва 85-бандларига (товарлар ёки хизматлардан ички фойдаланиш бўйича ижро мажбуриятлари учун) ёки мазкур Стандартнинг 87 ва 88-бандларига (товарлар ёки хизматларни бошқа томонга ўтказиш бўйича ижро мажбуриятлари учун) мувофиқ вақт ўтиши билан бажариладиган ҳар бир ижро мажбурияти учун ташкилотлар ушбу мажбуриятни тўлиқ бажариш йўлидаги жараённи баҳолаш орқали вақт ўтиши билан даромадни тан олиши лозим.

Жараённи баҳолашдан мақсад ташкилотларнинг ўз ижро мажбуриятини бажариш бўйича фаолиятини акс эттириш, яъни даромадни фақат активни топшириш ёки хизматни тугаллаган пайтда эмас, балки ижро жараёнига мувофиқ босқичма-босқич тан олиш ҳисобланади.

91. Ташкилотлар вақт давомида бажарилган ҳар бир ижро мажбурияти учун босқичларни баҳолашнинг ягона усулини қўллаши ва бу усулни ўхшаш ижро мажбуриятларига ҳамда ўхшаш вазиятларда изчил равишда татбиқ этиши лозим. Ҳар бир ҳисобот даврининг охирида ташкилотлар вақт давомида бажарилаётган ижро мажбуриятини тўлиқ бажариш йўлидаги ўз босқичларини қайта баҳолаши керак.

92. Жараённинг ривожланишини баҳолашнинг мос усулларига чиқарилган натижа ва харажат усуллари киради.

Босқични баҳолашнинг тегишли усулини аниқлашда ташкилотлар тақдим этилиши кўзда тутилган товар ёки хизматнинг хусусиятини ҳамда мажбурий келишув шартларида ташкилотлар бажарадиган фаолияти ёки сарфлаши лозим харажатлар кўрсатилганлигини инобатга олиши керак.

93. Муайян ижро мажбурияти бўйича босқични баҳолаш усулини қўллашда, ташкилотлар ушбу ижро мажбурияти билан бевосита боғлиқ бўлмаган қуйидагиларни:

а) агар ижро мажбуриятида ташкилотлар аниқ товар ёки хизмат учун ички ресурслардан фойдаланишини белгилаган бўлса, ташкилотлар назоратни сақлаб қолмаган товар ёки хизматларни баҳолашдан чиқариши керак (аксинча, ташкилотлар ушбу ижро мажбуриятини бажаришда ўзи назорат қиладиган ҳар қандай товар ёки хизматларни босқич баҳолашига киритиши керак);

б) агар ташкилотлар ижро мажбурияти доирасида ресурсларни бошқа томонга (харидор ёки учинчи бенефициарга) алоҳида товар ёки хизмат кўринишида етказишни белгилаган бўлса, у ҳолда ташкилотлар бошқа томонга назоратни ўтказмаган товар ёки хизматларни баҳолашдан чиқариши керак (аксинча, ташкилотлар назоратни бошқа томонга ўтказган товар ёки хизматларни босқич баҳолашига қўшиши шарт).

94. Шартнома бажарилиши жараёнида вазият ўзгарса, ташкилот ижро мажбурияти қай даражада бажарилганлигини (ижро босқичини) қайта баҳолаши ва ҳисоб-китобларни шунга мос равишда янгилаши лозим.

Ташкилотларнинг босқични баҳолаш усулига киритилган бундай ўзгаришлар Ўзбекистон Республикаси бюджет ҳисобининг стандарти (1-сонли БҲС) «Ҳисоб сиёсати, ҳисоб баҳоларидаги ўзгаришлар ва хатолар» га (рўйхат рақами 3797, 2026 йил 27 март) мувофиқ бухгалтерия ҳисоби баҳосидаги ўзгариш сифатида ҳисобга олиниши керак.

95. Ташкилот иш ёки хизматнинг қанча қисми бажарилганини аниқ ва асосли баҳолай олса, даромадни босқичма-босқич тан олиши мумкин. Агар буни ишончли баҳолай олмаса, даромадни бундай тарзда тан олмаслиги керак.

Агар ташкилотда ижро мажбурияти қай даражада бажарилганлигини аниқлаш учун етарли ва ишончли маълумотлар бўлмаса, у ижро босқичини ишончли баҳолай олмайди.

96. Агар ижро мажбурияти натижасини ишончли баҳолаш имкони мавжуд бўлмаса, бироқ мазкур мажбуриятни бажариш учун қилинган харажатларнинг қопланиши эҳтимоли юқори бўлса, ташкилот даромадни ижро мажбурияти натижасини ишончли баҳолаш имконияти пайдо бўлгунига қадар фақат қопланиши кутилаётган харажатлар суммаси доирасида тан олади.

97. Агар ушбу Стандарт доирасидаги мажбурий келишув бўйича олинган ресурслар мазкур Стандартнинг 16-бандида назарда тутилган активни тан олиш мезонларига жавоб бермаса ва ташкилотлар ресурс таъминловчидан маблағ олган бўлса, ташкилотлар ушбу маблағни фақат қуйидаги ҳолатлардан бири юз берганда даромад сифатида эътироф этади:

а) ташкилотларнинг бажарилмаган ҳеч қандай мажбуриятлари қолмаган бўлса;

б) мажбурий келишув бекор қилинган ва олинган тушум ресурс таъминловчига қайтарилмайдиган бўлса.

98. Мажбурий келишув мавжуд бўлган даромад операцияси доирасида олинган актив ташкилотлар томонидан активни тан олиш мезонлари бажарилган санадаги операция қиймати бўйича дастлаб баҳоланиши лозим (ушбу банднинг қўлланилишида мазкур Стандартнинг 101 — 119-бандлари талаблари инобатга олинади).

99. Мажбурият сифатида тан олинадиган сумма ҳисобот санасига ижро мажбуриятини бажариш учун зарур бўлган маблағнинг энг мақбул баҳосини ташкил этади. Ушбу Стандарт мақсадлари учун дастлабки тан олишда мажбуриятнинг энг мақбул баҳоси ресурслар кирими муносабати билан тан олинган тегишли актив қиймати билан чекланади.

Ташкилотлар мажбуриятнинг энг мақбул баҳосини аниқлашда мазкур Стандартнинг 29-банди талабларини қўллаши лозим.

100. Ижро мажбурияти бажарилганда (ёки бажарилаётганда) ташкилотлар ушбу ижро мажбуриятига ажратилган операция қийматини (мазкур Стандартнинг 111 ва 112-бандларига мувофиқ чекланган ўзгарувчан тўлов миқдорлари бундан мустасно) даромад сифатида тан олиши лозим.

101. Ташкилотлар мажбурий келишув шартларини ва ўз фаолиятини инобатга олган ҳолда операция қийматини аниқлаши лозим.

Операция қиймати бу ташкилотлар ўз ижро мажбуриятларини бажариш эвазига мажбурий келишувга мувофиқ олишни кутаётган ресурслар миқдори бўлиб, унда учинчи шахслар номидан йиғиладиган суммалар (масалан, айрим солиқлар) ҳисобга олинмайди. Мажбурий келишувда тўлов қатъий белгиланган миқдорларни, ўзгарувчан миқдорларни ёки ҳар иккаласини ўз ичига олиши мумкин.

102. Ташкилотлар операция қиймати миқдорини аниқлайди, аммо тўлов хавфи бу ҳисоб-китобда инобатга олинмайди.

103. Келишув бўйича олиниши кутилган маблағнинг шаклланиш тартиби, вақти ва миқдори ташкилотлар томонидан аниқланадиган сумманинг баҳосига таъсир қилади.

Келишув бўйича олиниши кутилган маблағни аниқлаётганда ташкилотлар қуйидаги омилларни инобатга олиши шарт:

а) ўзгарувчан тўловлар (ушбу кичик банднинг қўлланилишида мазкур Стандартнинг 105 — 109 ва 113-бандлари талаблари инобатга олинади);

б) ўзгарувчан тўловларнинг эҳтимолий миқдорини чеклаш (ушбу кичик банднинг қўлланилишида мазкур Стандартнинг 111 ва 112-бандлари талаблари инобатга олинади);

д) мажбурий келишувда муҳим молиявий муддат (яъни, тўлов муддати узоқ бўлиб, фоиз таъсири сезиларли бўлса) мавжудлиги (ушбу кичик банднинг қўлланилишида мазкур Стандартнинг 114 — 119-бандлари талаблари инобатга олинади);

э) ресурс таъминловчига тўланиши лозим бўлган маблағлар.

104. Ташкилотлар мажбурий келишув бўйича тўлов миқдорини аниқлашда тўлов мажбурий келишувда белгиланган шартларга мувофиқ амалга оширилишини ва келишув бекор қилинмаслиги, қайта тикланмаслиги ёки ўзгартирилмаслигини назарда тутиши лозим.

105. Агар мажбурий келишувда белгиланган тўлов ўзгарувчан (ўзгариши мумкин бўлган) миқдордан иборат бўлса, ташкилотлар ресурс таъминловчидан олиши кутилаётган тўлов миқдорини баҳолаши керак.

106. Тўланадиган маблағ миқдори чегирмалар, компенсациялар, қайтариб бериладиган маблағлар, қарз шартлари, баҳони камайтириш, рағбатлантирувчи тўловлар, самарадорлик учун мукофотлар, жарималар ёки шуларга ўхшаш бошқа ҳолатлар туфайли ўзгариши мумкин.

Тўланадиган маблағ миқдори, шунингдек, келгусида содир бўлиши ёки бўлмаслиги мумкин бўлган ҳодисага боғлиқ ҳолда ҳам ўзгариши мумкин. Масалан, мажбурий келишувда белгиланган муайян кўрсаткичга эришилганда белгиланган тўлов устидан қўшимча мукофот (бонус) берилиши назарда тутилган бўлса, бундай ҳолатда тўлов миқдори ўзгарувчан ҳисобланади.

107. Ташкилотлар мажбурий келишувда белгиланган тўлов миқдорини аниқлаётганда, тўланадиган маблағнинг қонунчилик ҳужжатлари ёки мажбурий келишувда очиқ белгилаб қўйилган шартлардан ташқари ўзгариши мумкинлигини ҳисобга олиши керак.

Ўзгарувчанлик қуйидаги ҳолатларда пайдо бўлиши мумкин:

а) чегирма ёки имтиёз бериш натижасида камайиши кутилса. Ташкилотлар ресурс таъминловчи (масалан, давлат, маҳаллий бюджет ёки суғурта жамғармаси) фаолият ва сиёсатлари асосида тўловни камайтириши мумкинлиги ҳақида ишончли маълумотларга эга бўлса, тўланадиган маблағ ўзгарувчан ҳисобланади;

б) келишувда нарх бўйича енгиллик бериш назарда тутилган бўлса. Агар бошқа маълумотлар ёки шартлар, шунингдек, ташкилотларнинг ресурс таъминловчи билан муносабатлари доирасидаги амалиёти тўлов миқдорининг камайтирилишини кўрсатса, бундай ҳолда тўланадиган маблағ ўзгарувчан ҳисобланади.

108. Ташкилотлар мажбурий келишув бўйича эътироф этилиши лозим бўлган тўлов миқдорини аниқроқ прогноз қилиш имконини берадиган усуллардан бирини ўзгарувчан тўлов миқдорини баҳолашда қўллаши шарт.

а) кутилаётган қиймат усули — бу эҳтимолий тўлов миқдорлари оралиғидаги эҳтимоллик билан ўлчанган миқдорлар йиғиндисидир. Агар ташкилотлар ўхшаш хусусиятларга эга бўлган кўп сонли мажбурий келишувларга эга бўлса, ушбу усул ўзгарувчан тўлов миқдорининг тегишли баҳоси бўлиши мумкин;

б) энг эҳтимолли қиймат усули — бу эҳтимолий тўлов миқдорлари орасида энг кўп содир бўлиши кутилган ягона тўлов миқдоридир (яъни, мажбурий келишув бўйича энг эҳтимолий натижа). Агар мажбурий келишув фақат икки эҳтимолий натижага эга бўлса (масалан, ташкилотлар инфратузилма объектини белгиланган муддатда тугаллайди ёки тугалламайди), ушбу усул ўзгарувчан тўлов миқдорини баҳолаш учун мақбул ҳисобланади.

109. Ташкилотлар ўзгарувчан тўлов миқдорига бўлган ноаниқликнинг таъсирини баҳолашда бир хил усулни доимий қўллаши керак. Шунингдек, ташкилотлар барча мос маълумотларни (тарихий, жорий ва келажакдаги эҳтимоллар) ҳисобга олиши ва эҳтимолий тўлов миқдорларининг асосли оралиғини аниқлаши лозим.

Ўзгарувчан тўлов миқдорини баҳолашда фойдаланиладиган маълумотлар ташкилотлар мажбурий келишув бўйича олишлари кутилаётган тўлов миқдорини аниқлашда қўлланиладиган маълумотларга ўхшаш бўлиши лозим. Агар мажбурий келишув бошқа томонга алоҳида товар ёки хизмат етказишни талаб қилса, фойдаланиладиган маълумотлар ташкилотлар нарх белгилаш ва тижорат таклифларини шакллантириш жараёнида қўлланиладиган маълумотларга мос бўлиши керак.

110. Ташкилотлар қайтариб бериш ҳуқуқи назарда тутилган мажбурий келишувни тузиши мумкин. Бундай ҳолларда, агар ташкилотлар ресурс таъминловчидан маблағ қабул қилган бўлса ва алоҳида товарлар ёки хизматларни харидорга ёки учинчи шахсга топшириш билан боғлиқ равишда ушбу маблағнинг бир қисмини ёки тўлиқ ҳажмини қайтариб бериши кутилса, ташкилотлар қайтариб бериш бўйича мажбуриятни тан олиши шарт.

Қайтариб бериш бўйича мажбурият ташкилотлар ўзини ҳақли деб ҳисобламайдиган (яъни келишув бўйича тўлов қиймати таркибига киритилмайдиган) қабул қилинган ёки олиниши лозим бўлган маблағ миқдорида баҳоланади.

Қайтариб бериш бўйича мажбурият (шунингдек, тўлов қийматининг тегишли ўзгариши ва шунга мос равишда мажбурий келишув бўйича мажбурият) ҳар бир ҳисобот даври охирида вазиятнинг ўзгаришига қараб қайта кўриб чиқилиши лозим.

111. Ташкилотлар мазкур Стандартнинг 108-бандига мувофиқ баҳоланган ўзгарувчан тўлов суммасининг бир қисмини ёки тўлиқ миқдорини фақат шундай ҳолатда келишув бўйича тўлов таркибига киритиши шартки, ушбу ўзгарувчан тўлов билан боғлиқ ноаниқлик кейинчалик бартараф этилганда, илгари тан олинган жами даромад суммасида сезиларли даражада камайтирувчи ўзгариш амалга оширилиши эҳтимоли юқори бўлмаслиги керак. Мазкур шарт бажарилган деб ҳисобланиши учун бундай эҳтимол юқори даражада ишончли бўлиши лозим.

112. Ўзгарувчан тўлов билан боғлиқ ноаниқлик кейинчалик бартараф этилганда, илгари тан олинган жами даромад суммасида сезиларли камайтирувчи ўзгариш юз бермаслиги эҳтимоли юқори эканлигини баҳолашда ташкилотлар даромадни камайтириш эҳтимолини ҳам, камайтириш миқдорини ҳам ҳисобга олиши лозим.

Қуйидаги омиллар даромадни камайтирувчи ўзгариш эҳтимолини ёки унинг миқдорини ошириши мумкин (аммо улар билан чекланмайди):

а) тўлов миқдори ташкилотларнинг назоратидан ташқари омилларга юқори даражада боғлиқ бўлса. Бундай омилларга бозордаги кескин ўзгаришлар, учинчи томонларнинг қарорлари ёки ҳаракатлари, об-ҳаво шароити, шунингдек, тўлов ёки белгиланган товар ёхуд хизматнинг тез эскириши хавфи киради;

б) тўлов миқдори бўйича ноаниқлик узоқ вақт давомида бартараф этилмаслиги кутилса. Бу ноаниқлик мажбурият юзага келган даврдан кейинги ҳисобот даврида тўлов миқдори аниқланиши билан боғлиқ бўлиши мумкин;

д) ташкилотларда ўхшаш турдаги мажбурий келишувлар бўйича тажриба етарли бўлмаса ёки мавжуд тажриба ишончли прогноз қилиш қийматига эга бўлмаса;

э) ташкилотларда ўхшаш ҳолатларда кенг кўламли чегирмалар бериш ёки тўлов шартларини тез-тез ўзгартириш амалиёти мавжуд бўлса;

ф) мажбурий келишувда мумкин бўлган тўлов миқдорлари сони кўп ва улар оралиғи жуда кенг бўлса.

113. Ҳар бир ҳисобот даври охирида ташкилотлар келишув бўйича тўловнинг баҳоланган миқдорини қайта кўриб чиқиши шарт. Бунда ўзгарувчан даромад миқдорини баҳолашда қўлланилган чекловлар ҳам қайта баҳоланади. Қайта баҳолаш ҳисобот даври охирида мавжуд бўлган ҳолатлар ва ҳисобот даври давомида юз берган ўзгаришларни ишончли акс эттириши лозим.

Келишув бўйича тўлов миқдоридаги барча ўзгаришлар мазкур Стандартнинг 130 — 133-бандларига мувофиқ ҳисобга олинади.

114. Операция қийматини аниқлашда, агар мажбурий келишув томонлари ўртасида тўловни амалга ошириш муддати белгиланган ҳолда ресурс таъминловчига ёки ташкилотларга келишувни молиялаштиришда сезиларли фойда келтирса, ташкилотлар тўлов миқдорини пулнинг вақт қиймати таъсирини ҳисобга олган ҳолда тузатиши лозим. Бундай ҳолатларда мажбурий келишув пулнинг вақт қийматига боғлиқ молиялаштириш қисмини ўз ичига олади.

Пулнинг вақт қийматига боғлиқ молиялаштириш қисми, молиялаштириш шарти мажбурий келишувда алоҳида кўрсатилганидан қатъи назар, амалдаги қонунчилик ҳужжатларига мувофиқ томонлар ўртасида келишилган шартлар ҳам мавжуд бўлиши мумкин.

115. Агар мажбурий келишувда пулнинг вақт қийматига боғлиқ молиялаштириш таркибий қисми мавжуд бўлса, назарда тутилган тўлов миқдорини тузатишдан мақсад даромадни ресурс таъминловчи ижро мажбуриятида назарда тутилган товарлар ёки хизматлар учун тўлов жорий тўлов қиймати асосида тан олиш ҳисобланади.

Ташкилотлар пулнинг вақт қийматига боғлиқ молиялаштириш таркибий қисми мавжудлигини ва унинг аҳамиятини баҳолашда барча тегишли маълумотларни инобатга олиши керак, жумладан:

а) назарда тутилган тўлов миқдори билан ижро мажбуриятида берилган товар ёки хизматлар учун ҳисобланган жорий тўлов қиймати ўртасидаги фарқ;

б) қуйидаги омилларнинг биргаликдаги таъсири:

ташкилотлар ижро мажбуриятини бажарган вақт билан ресурс таъминловчи томонидан тўлов амалга ошириладиган вақт орасидаги кутилаётган муддат;

бозорнинг амалдаги фоиз ставкалари.

116. Мазкур Стандартнинг 115-бандига мувофиқ баҳолашга қарамасдан, агар қуйидаги омиллардан бири мавжуд бўлса, ресурс таъминловчи билан тузилган мажбурий келишувда муҳим молиялаштириш таркибий қисми мавжуд деб ҳисобланмайди:

а) ресурс таъминловчи тўловни олдиндан амалга оширган бўлиб, ижро мажбуриятининг қачон бажарилиши ресурс таъминловчининг ихтиёрига боғлиқ бўлса;

б) ресурс таъминловчи томонидан назарда тутилган тушумнинг катта қисми ўзгарувчан бўлиб, ушбу тўлов миқдори ёки унинг амалга ошириш вақти ресурс таъминловчи ёки ташкилотлар назоратидан сезиларли даражада ташқарида бўлган келгусидаги ҳодисанинг содир бўлиши ёки содир бўлмаслигига боғлиқ равишда ўзгариб турса;

д) тўлов миқдори билан жорий тўлов қиймати (мазкур Стандартнинг 115-бандида баён этилган) ўртасидаги фарқ ресурс таъминловчига ёки ташкилотларга молиялаштириш таъминланиши билан боғлиқ бўлмаган бошқа сабаблар туфайли юзага келган бўлса ва ушбу фарқ мазкур сабабларга мутаносиб бўлса. Масалан, келишув шартларига кўра, томонлардан бири мажбурий келишув бўйича ўз мажбуриятларини тўлиқ ёки тегишли даражада бажармаслик хавфидан ҳимояланиши назарда тутилган бўлиши мумкин.

117. Агар ташкилотлар мажбурий келишув тузилган пайтда ижро мажбурияти бажариладиган вақт билан ресурс таъминловчи томонидан тўлов амалга ошириладиган вақт ўртасидаги муддат бир йилдан ошмаса, вақт қиймати инобатга олинмайди ва тўлов суммаси тузатилмайди.

118. Мазкур Стандартнинг 115-бандида белгиланган мақсадга эришиш учун молиялаштириш таркибий қисми таъсирини ҳисобга олган ҳолда тўлов миқдорини тузатишда ташкилотлар мажбурий келишув тузилган пайтда ташкилотлар ва ресурс таъминловчи ўртасида алоҳида молиялаштириш операциясида қўлланилиши мумкин бўлган дисконт ставкасига тенг ставкани қўллаши лозим.

Ушбу ставка мажбурий келишув доирасида молиялаштириш олаётган томоннинг молиявий ҳолатига хос хусусиятларни, шунингдек, ресурс таъминловчи ёки ташкилотлар томонидан тақдим этилган ҳар қандай таъминот ёки кафолатларни, жумладан, мажбурий келишув доирасида ўтказилган активларни инобатга олган ҳолда шакллантирилади.

Ташкилотлар мазкур ставкани номинал тўлов миқдорини ижро мажбурияти бажарилган вақтда (ёки бажарилиши давомида) ресурс таъминловчи томонидан ўтказилиши мумкин бўлган қийматга келтирувчи ставка сифатида аниқлаши мумкин (қўлланилиши мумкин бўлган ҳолларда).

Мажбурий келишув тузилгандан сўнг, ташкилотлар фоиз ставкаларидаги ўзгаришлар ёки бошқа ҳолатлар (масалан, ресурс таъминловчининг тўлов қобилиятига доир баҳолашнинг ўзгариши) сабабли дисконт ставкасини қайта кўриб чиқиш талаб этилмайди.

119. Ташкилотлар молиялаштиришнинг таъсирини (фоиз даромади ёки фоиз харажати) ҳисобот давридаги молиявий натижа ҳақидаги ҳисоботда мажбурий келишувдан олинган даромаддан алоҳида кўрсатиши лозим.

Фоиз даромади ёки фоиз харажати фақатгина мажбурий келишув бўйича актив (ёки олиниши керак бўлган сумма) ёки мажбурият ҳисоб-китобида тан олинган миқдорга мос равишда эътироф этилади.

120. Келишув бўйича тўлов қийматини тақсимлашдан кўзланган мақсад келишувда назарда тутилган ҳар бир ижро мажбуриятига, ушбу мажбурият бажарилиши натижасида ташкилотлар олиши кутилган тўлов суммасига мувофиқ равишда келишув бўйича тўлов қийматини ажратиш ҳисобланади.

121. Ташкилот мажбурий келишув бўйича олинган умумий тўловни ҳар бир алоҳида мажбуриятга (товар ёки хизматга) унинг алоҳида нархига нисбатан мазкур Стандартнинг 122 — 126-бандларига мувофиқ мутаносиб равишда тақсимлаши керак. Чегирмаларни тақсимлаш ва ўзгарувчан миқдорларни ўз ичига олган қийматларни тақсимлаш мазкур Стандартнинг 127 — 129-бандларида назарда тутилган ҳоллардан ташқари амалга оширилади.

Тан олинган даромад миқдори, актив сифатида тан олинган ресурс киримининг пропорционал қисми бўлиб, умумий ижро мажбуриятлари бажарилган деб ҳисобланган прогноз қилинган фоизга асосланади.

122. Мажбурий келишув бўйича тўлов қийматини ҳар бир ижро мажбуриятига пропорционал алоҳида қиймат асосида тақсимлаш учун ташкилотлар мажбурий келишувда аниқланган ҳар бир ижро мажбуриятига тегишли алоҳида товар ёки хизматнинг алоҳида қийматини мажбурий келишув тузилаётган пайтда ва тўлов қийматини шу алоҳида қийматларга мутаносиб тақсимлаши керак.

123. Алоҳида қийматнинг энг ишончли далили — ташкилотлар бу товар ёки хизматни ўхшаш шароитда ва ўхшаш ресурс таъминловчиларга алоҳида тақдим қилганда аниқланган нархидир.

Мажбурий келишувда товар ёки хизмат учун белгиланган нарх ёки нархлар рўйхати мазкур товар ёки хизматнинг алоҳида қиймати сифатида қаралиши мумкин, бироқ бундай нарх автоматик равишда алоҳида қиймат сифатида қабул қилинмайди.

124. Агар алоҳида қийматни бевосита аниқлаш имкони бўлмаса, ташкилотлар мазкур Стандартнинг 120-бандида белгиланган тақсимлаш мақсадига мувофиқ равишда мажбурий келишув бўйича тўлов қийматини тақсимлашни таъминлайдиган миқдорда алоҳида қийматни баҳолайди.

Алоҳида қийматни баҳолашда ташкилотлар ўзида мавжуд бўлган барча асосли ахборотни, шу жумладан, ташкилотларга хос омилларни, ресурс таъминловчи ёки ресурс таъминловчилар тоифаси ҳақидаги маълумотларни ҳамда тегишли ҳолларда бозор шароитларини инобатга олиши керак.

Бунда ташкилотлар кузатиладиган маълумотлардан имкон қадар кўпроқ фойдаланиши ва ўхшаш вазиятларда баҳолаш усулларини изчил қўллаши лозим.

125. Товар ёки хизматнинг алоҳида қийматини баҳолашда қўлланилиши мумкин бўлган усуллар қуйидагиларни ўз ичига олади, аммо улар билан чекланмайди:

а) бозорни мослаштирилган баҳолаш усули — ташкилотлар товарлар ёки хизматлардан фойдаланадиган ёки уларни тақдим этадиган бозорни таҳлил қилиб, ушбу бозорда бошқа ташкилотлар шу товар ёки хизматлар (ёхуд уларга ўхшаш товар ёки хизматлар) учун тўлашга тайёр бўлган нархни аниқлаши ҳамда зарур ҳолларда ушбу нархларни ташкилотларнинг харажатлари ва фойдаларини ҳисобга олган ҳолда мослаштириши мумкин;

б) кутилаётган харажатлар усули — ташкилотлар ижро мажбуриятини бажариш учун кутилаётган харажатларни прогноз қилиши ва агар тегишли бўлса мазкур товар ёки хизмат учун асосли устама қўшиши мумкин;

д) қолдиқ усули — ташкилотлар алоҳида қийматни келишув бўйича умумий тўлов қийматидан келишув доирасида фойдаланиладиган ёки бошқа томонга ўтказиладиган бошқа товарлар ёки хизматларнинг кузатиладиган алоҳида қийматлари йиғиндисини айириш орқали баҳолаши мумкин. Бироқ ташкилотлар мазкур Стандартнинг 124-бандига мувофиқ ҳолда, товар ёки хизматнинг алоҳида қийматини қолдиқ усули орқали фақат қуйидаги шартлардан бири мавжуд бўлганда фойдаланиши мумкин:

1) ташкилотлар бир хил товар ёки хизматни турли томонларга (бир вақтда ёки деярли бир вақтда) жуда кенг қиймат оралиғида тақдим этса (яъни, нарх юқори даражада ўзгарувчан бўлиб, олдинги келишувлар ёки бошқа кузатиладиган далиллар асосида алоҳида қийматни аниқлаш мумкин бўлмаса);

2) ташкилотлар ушбу товар ёки хизмат учун ҳали нарх белгиламаган бўлса ва мазкур товар ёки хизмат аввал мустақил равишда тақдим этилмаган бўлса (яъни нарх ноаниқ бўлса).

126. Агар келишув доирасида фойдаланиладиган ёки бошқа томонга ўтказиладиган товарлар ёки хизматлардан икки ёки ундан ортиғининг алоҳида қиймати юқори даражада ўзгарувчан ёки ноаниқ бўлса, ушбу товарлар ёки хизматларнинг алоҳида қийматини баҳолашда бир неча усулларни биргаликда қўллаш талаб этилиши мумкин.

Масалан, ташкилотлар алоҳида қиймати юқори даражада ўзгарувчан ёки ноаниқ бўлган товарлар ёки хизматлар учун жами алоҳида қийматни қолдиқ усули орқали баҳолаб, кейин эса ушбу қолдиқ усули асосида аниқланган жами алоҳида қийматга нисбатан ҳар бир алоҳида товар ёки хизматнинг алоҳида қийматини бошқа баҳолаш усули ёрдамида аниқлаши мумкин.

Ташкилотлар келишув доирасидаги ҳар бир товар ёки хизматнинг алоҳида қийматини баҳолашда бир неча усулларни биргаликда қўллаган тақдирда, келишув бўйича тўлов қийматини ушбу баҳоланган алоҳида қийматлар асосида тақсимлаш мазкур Стандартнинг 120-бандида белгиланган тақсимлаш мақсадига ҳамда мазкур Стандартнинг 124-бандида назарда тутилган алоҳида қийматни баҳолаш талабларига мувофиқлигини таъминлаши лозим.

127. Келишувда назарда тутилган ўзгарувчан тўлов бутун келишувга ёки келишувнинг муайян қисмига тааллуқли бўлиши мумкин. Бундай ҳолатларга қуйидагилар киради:

а) келишувдаги барча ижро мажбуриятларига эмас, балки бир ёки бир нечта ижро мажбуриятларига тааллуқли бўлиши (масалан, муайян муддат ичида назарда тутилган товар ёки хизматдан фойдаланиш ёки уни бошқа томонга ўтказиш шарти бажарилган тақдирда тўланадиган мукофот);

б) мазкур Стандарт 61-бандининг «б» кичик бандига мувофиқ ҳолда битта ижро мажбуриятини ташкил этувчи, бир-бирига ўхшаш алоҳида товарлар ёки хизматлар кетма-кетлигининг барчасига эмас, балки айрим товарлар ёки хизматларига тааллуқли бўлиши (масалан, икки йиллик тозалаш хизмати бўйича келишувда иккинчи йил учун назарда тутилган тўлов белгиланган инфляция кўрсаткичидаги ўзгаришларга асосланиб оширилиши мумкин).

128. Ташкилотлар ўзгарувчан тўлов суммасини (шунингдек, ушбу сумманинг кейинчалик ўзгаришларини) тўлиқ миқдорда муайян ижро мажбуриятига ёки мазкур Стандартнинг 61-банди «б» кичик бандига мувофиқ ҳолда битта ижро мажбуриятини ташкил этувчи алоҳида товар ёки хизматга қуйидаги икки шарт бир вақтда бажарилган тақдирда ажратади:

а) ўзгарувчан тўлов шартлари ташкилотларнинг муайян ижро мажбуриятини бажаришга ёки алоҳида товар ёхуд хизматдан фойдаланиш ёки уни бошқа томонга ўтказишга қаратилган ҳаракатлари (ёки ушбу ижро мажбурияти бажарилиши ёхуд товар ёки хизматдан фойдаланиш ёки ўтказиш натижасида эришиладиган муайян натижа) билан бевосита боғлиқ бўлса;

б) ўзгарувчан тўлов миқдорини тўлиқ ижро мажбуриятига ёки алоҳида товар ёки хизматга тақсимлаш мажбурий келишувдаги барча ижро мажбуриятлари ва тўлов шартларини ҳисобга олган ҳолда, мазкур Стандартнинг 120-бандидаги тақсимлаш мақсадига мос келса.

129. Мазкур Стандартнинг 128-бандида белгиланган мезонларга мос келмайдиган мажбурий келишув бўйича тўлов қийматининг қолган қисми мазкур Стандартнинг 120 — 126-бандларида назарда тутилган талабларга мувофиқ равишда тақсимланиши лозим.

130. Мажбурий келишув тузилганидан сўнг, келишув бўйича тўлов қиймати турли сабабларга кўра ўзгариши мумкин. Бунга ноаниқ ҳолатларнинг бартараф этилиши ёки ташкилотлар томонидан ижро мажбурияти бажарилиши натижасида олиниши кутилган тўлов суммасига таъсир кўрсатувчи бошқа ҳолатлар ўзгариши киради.

131. Ташкилотлар мажбурий келишув бўйича тўлов қийматида юзага келган кейинги ўзгаришларни мажбурий келишув тузилган пайтда қўлланган асосда мажбурий келишувдаги ижро мажбуриятларига тақсимлаши лозим. Ташкилотлар келишув тузилгандан сўнг мустақил қийматларнинг ўзгаришини инобатга олган ҳолда мажбурий келишув бўйича тўлов қийматини қайта тақсимламайди.

Бажарилган ижро мажбуриятига ажратилган суммалар келишув қиймати ўзгарган даврда даромад сифатида ёки даромаднинг камайиши сифатида тан олинади.

132. Ташкилотлар келишув бўйича тўлов қийматидаги ўзгаришни келишувдаги барча ижро мажбуриятларига эмас, балки битта ёки бир нечта ижро мажбуриятига ёхуд мазкур Стандарт 61-бандининг «б» кичик бандига мувофиқ ягона ижро мажбуриятини ташкил этувчи алоҳида товарлар ёки хизматларга тўлиқ тақсимлаши мумкин.

133. Ташкилотлар мажбурий келишувга киритилган ўзгартириш натижасида юзага келган келишув бўйича тўлов қийматидаги ўзгаришни мазкур Стандартнинг 56 — 59-бандларига мувофиқ ҳисобга олади. Бироқ мажбурий келишувга ўзгартириш киритилгандан кейин ташкилотлар қуйидаги усуллардан тегишлисини қўллаган ҳолда мазкур Стандартнинг 130 — 132-бандларига мувофиқ келишув бўйича тўлов қийматидаги ўзгаришни тақсимлайди:

а) агар келишув бўйича тўлов қийматидаги ўзгариш келишувга ўзгартиш киритилишидан олдин назарда тутилган ўзгарувчан тўлов суммасига тааллуқли бўлса ва келишувга киритилган ўзгартириш мазкур Стандартнинг 59-банди «а» кичик бандига мувофиқ ҳисобга олинган бўлса, ташкилотлар келишув бўйича тўлов қийматидаги ўзгаришни ўзгартириш киритилишидан олдин келишувда аниқланган ижро мажбуриятларининг тегишли қисмида тақсимлайди;

б) мазкур Стандартнинг 58-бандига мувофиқ келишув алоҳида янги келишув сифатида ҳисобга олинмаган бошқа барча ҳолатларда ташкилотлар келишув бўйича тўлов қийматидаги ўзгаришни ўзгартириш киритилгандан кейин бажарилмаган ёки қисман бажарилган ижро мажбуриятларига (яъни ўзгартирилган келишувдаги ижро мажбуриятларига) тақсимлайди.

134. Ташкилотлар мажбурий келишувни тузиш билан боғлиқ қўшимча харажатларни, агар ушбу харажатлар кейинчалик қопланиши кутилаётган бўлса, актив сифатида тан олади.

135. Мажбурий келишувни тузишга оид қўшимча харажатлар — бу ташкилотлар томонидан мажбурий келишувни тузиш мақсадида қилинган (агар мазкур келишув тузилмаганида юзага келмайдиган) харажатлардир (масалан, ҳуқуқий маслаҳат учун тўлов).

136. Мажбурий келишувни олиш билан боғлиқ бўлган ва келишув олиниши ёки олинмаслигидан қатъи назар юзага келадиган харажатлар, агар улар ресурс таъминловчига юкланиши назарда тутилмаган бўлса, улар амалга оширилган даврда харажат сифатида тан олинади.

137. Амалий жиҳатдан енгиллаштириш сифатида, агар мажбурий келишувни қўлга киритиш билан боғлиқ харажатлар бўйича актив тан олиниши мумкин бўлса ва ушбу активнинг амортизация даври бир йил ёки ундан камни ташкил этса, ташкилотлар бундай харажатларни улар юзага келган пайтда харажат сифатида тан олиши мумкин.

138. Агар келишувни бажариш жараёнида қилинган харажатлар бошқа стандартларнинг қўлланиш доирасига кирмаса (масалан, Ўзбекистон Республикаси бюджет ҳисобининг стандарти (7-сонли БҲС) «Товар-моддий захиралар» (рўйхат рақами 3120, 2019 йил 14 январь), Ўзбекистон Республикаси бюджет ҳисобининг стандарти (9-сонли БҲС) «Номоддий активлар» (рўйхат рақами 3169, 2019 йил 24 июнь) ёки Ўзбекистон Республикаси бюджет ҳисобининг стандарти (8-сонли БҲС) «Кўчмас мулк, бино ва жиҳозлар» (рўйхат рақами 3144, 2019 йил 20 март), ташкилотлар келишувни бажариш билан боғлиқ харажатлар бўйича активни фақат қуйидаги шартлар билан бир вақтда бажарилганда тан олади:

а) харажатлар муайян мажбурий келишувга ёки ташкилотлар аниқ белгилаши мумкин бўлган кутилаётган мажбурий келишувга бевосита тегишли бўлса (масалан, амалдаги келишувни янгилаш доирасида кўрсатиладиган хизматлар билан боғлиқ харажатлар ёки ҳали тасдиқланмаган, аммо муайян келишув доирасида топширилиши режалаштирилган активни лойиҳалаш харажатлари);

б) харажатлар келгусида ижро мажбуриятларини бажариш (ёки бажаришни давом эттириш) учун фойдаланиладиган ресурсларни шакллантирса ёки такомиллаштирса;

д) ушбу харажатлар қопланиши кутилса.

139. Агар мажбурий келишувни бажариш жараёнида қилинган харажатлар бошқа бюджет ҳисоби стандартларининг қўлланиш доирасига кирса, ташкилотлар бундай харажатларни тегишли стандартлар талабларига мувофиқ ҳисобга олади.

140. Мажбурий келишувга (ёки аниқ белгиланган кутилаётган мажбурий келишувга) бевосита боғлиқ бўлган харажатлар қуйидагиларни ўз ичига олади:

а) тўғридан-тўғри меҳнат харажатлари (масалан, харидор ёки учинчи шахс манфаатдорига хизматларни бевосита кўрсатувчи ходимларнинг иш ҳақи ва унга тенглаштирилган тўловлар);

б) тўғридан-тўғри материаллар харажатлари (масалан, харидор ёки учинчи шахс манфаатдорига хизматлар кўрсатишда фойдаланиладиган материаллар ва сарфланувчи воситалар);

д) мажбурий келишувга ёки унинг доирасидаги фаолиятга бевосита тааллуқли бўлган тақсимланган харажатлар (масалан, бошқарув ва назорат харажатлари, шунингдек, мажбурий келишувни бажаришда фойдаланилаётган асбоб-ускуналар, жиҳозлар ва фойдаланиш ҳуқуқи активларининг суғуртаси ҳамда амортизацияси);

э) мажбурий келишув шартларига мувофиқ ресурс таъминловчи зиммасига юклатилиши белгиланган харажатлар;

ф) ташкилотлар томонидан айнан ушбу мажбурий келишув сабабли юзага келадиган бошқа харажатлар (масалан, субпудратчиларга тўловлар).

141. Ташкилотлар қуйидаги харажатларни улар амалга оширилган даврда харажат сифатида тан олади:

а) умумий ва маъмурий харажатлар (агар бундай харажатлар мажбурий келишув шартларига мувофиқ ресурс таъминловчи зиммасига юклатилиши белгиланмаган бўлса, акс ҳолда, ушбу харажатлар мазкур Стандартнинг 140-бандига мувофиқ баҳоланади);

б) мажбурий келишувни бажариш жараёнида сарфланган, бироқ келишув бўйича тўлов қийматида инобатга олинмаган самарасиз сарфланган материаллар, меҳнат ёки бошқа ресурслар харажатлари;

д) мажбурий келишув бўйича бажарилган (ёки қисман бажарилган) ижро мажбуриятларига тааллуқли харажатлар (яъни, аввал бажарилган ишлар билан боғлиқ харажатлар);

э) бажарилмаган ижро мажбуриятлари ёки бажарилган (ёки қисман бажарилган) ижро мажбуриятлари ўртасида аниқ ажратиб бўлмайдиган харажатлар.

142. Мазкур Стандартнинг 134 ёки 138-бандларига мувофиқ актив сифатида тан олинган харажатлар улар билан боғлиқ ижро мажбурияти бажарилишига мутаносиб равишда тизимли асосда амортизация қилинади. Ушбу актив мазкур Стандартнинг 138-банди «а» кичик бандига мувофиқ муайян кутилаётган мажбурий келишув доирасида бажарилиши лозим бўлган ижро мажбуриятларига ҳам тааллуқли бўлиши мумкин.

143. Агар ижро мажбуриятининг бажарилиш муддатида сезиларли ўзгариш юз берса, ташкилотлар ушбу ўзгаришни инобатга олган ҳолда амортизация ҳисобини қайта кўриб чиқиши лозим.

Бундай ўзгариш Ўзбекистон Республикаси бюджет ҳисобининг стандарти 1-сонли БҲС «Ҳисоб сиёсати, ҳисоб баҳоларидаги ўзгаришлар ва хатолар» (рўйхат рақами 3797, 2026 йил 27 март) талабларига мувофиқ ҳисоб-китоб баҳосининг ўзгариши сифатида ҳисобга олинади.

144. Ташкилотлар мазкур Стандартнинг 134 ёки 138-бандларига мувофиқ тан олинган активнинг баланс қиймати актив тааллуқли бўлган ижро мажбуриятларини бажариш натижасида олиниши кутилаётган тўловларнинг қолдиқ миқдори ва мазкур ижро мажбуриятларини бажариш билан бевосита боғлиқ бўлган ва ҳали харажат сифатида тан олинмаган харажатлар (ушбу банднинг қўлланилишида мазкур Стандартнинг 140-банди талаблари инобатга олинади) ўртасидаги фарқдан ортиқ бўлган қисмини молиявий натижалар тўғрисидаги ҳисоботда фойда ёки зарар сифатида тан олиши лозим.

145. Мазкур Стандартнинг 144-бандини қўллаш орқали ташкилотлар олиши кутилаётган тўлов суммасини аниқлашда келишув бўйича тўловни баҳолаш қоидаларидан фойдаланиши лозим (мазкур Стандартнинг 111 ва 112-бандларида назарда тутилган ўзгарувчан тўловни чеклашга оид талаблардан ташқари) ҳамда ушбу суммани ресурс таъминловчисининг тўлов имконияти билан боғлиқ хатар таъсирини акс эттириб тўғрилаши керак.

146. Ташкилотлар мазкур Стандартнинг 134 ёки 138-бандига мувофиқ тан олинган актив бўйича қадрсизланишдан кўрилган зарарни тан олишдан олдин бошқа Стандартларга (масалан, Ўзбекистон Республикаси бюджет ҳисобининг стандарти (7-сонли БҲС) «Товар-моддий захиралар» (рўйхат рақами 3120, 2019 йил 14 январь), Ўзбекистон Республикаси бюджет ҳисобининг стандарти (8-сонли БҲС) «Кўчмас мулк, бино ва жиҳозлар» (рўйхат рақами 3144, 2019 йил 20 март) ва Ўзбекистон Республикаси бюджет ҳисобининг стандарти (9-сонли БҲС) «Номоддий активлар» (рўйхат рақами 3169, 2019 йил 24 июнь) кўра тан олинган мажбурий келишув билан боғлиқ активларнинг қадрсизланишидан кўрилган ҳар қандай зарарни тан олиши шарт.

Мазкур Стандартнинг 144-бандида келтирилган қадрсизланишни текшириш қўлланилгандан сўнг, ташкилотлар мазкур Стандартнинг 134 ёки 138-бандига мувофиқ тан олинган активнинг натижадаги баланс қийматини тегишли пул маблағларини ҳосил қилувчи бирликнинг баланс қийматига киритиши лозим.

147. Ташкилотлар мазкур Стандартнинг 144-бандига мувофиқ аввал тан олинган қадрсизланишдан кўрилган зарарнинг бир қисмини ёки ҳаммасини, агар қадрсизланиш шартлари мавжуд бўлмаса ёки яхшиланган бўлса, фойда ёки зарар таркибида акс эттириши лозим.

Активнинг оширилган баланс қиймати, агар илгари қадрсизланишдан зарар тан олинмаган бўлса, аниқланиши лозим бўлган (амортизацияни чегирган ҳолда) миқдордан ошмаслиги керак.

148. Мажбурий келишувнинг ҳар қандай томони ўз мажбуриятини бажарган тақдирда, ташкилотлар молиявий ҳолат тўғрисидаги ҳисоботда бу келишувни мажбурий келишув активи ёки мажбурий келишув мажбурияти сифатида тақдим этиши лозим.

Бу ташкилотларнинг фаолияти ва ресурс таъминловчининг ҳақ тўлаши ўртасидаги муносабатга боғлиқ бўлади. Ташкилотлар ҳар қандай шартларсиз ҳақ олиш ҳуқуқларини алоҳида дебитор қарз сифатида тақдим этиши керак.

149. Агар ресурс таъминловчи ташкилотлар ўзининг ижро мажбуриятини бажаришидан олдин пул маблағларини ёки бошқа активни ўтказса ёки ташкилотларда тўловни олиш бўйича шартсиз ҳуқуқ (яъни, дебиторлик қарзи) юзага келса, ташкилотлар тўлов ўтказилган пайтда ёки тўлов тўланиши лозим бўлган пайтда (қайси бири эртароқ бўлса) мазкур мажбурий келишувни мажбурий келишув мажбурияти сифатида тақдим этади.

150. Агар ташкилотлар ижро мажбуриятини бажариб бўлса, лекин тўлов ҳали қабул қилинмаган бўлса ёки шартларсиз тўлов олиш ҳуқуқи ҳали юзага келмаган бўлса, ташкилотлар мажбурий келишувни (дебитор қарз сифатида тақдим этилган суммалардан ташқари) мажбурий келишув активи сифатида тақдим этади.

151. Дебиторлик қарзи — бу ташкилотларнинг шартларсиз маблағ олиш ҳуқуқидир. Агар тўловни олиш учун фақат вақт ўтиши талаб этилса, тўловни олиш ҳуқуқи шартсиз ҳисобланади.

Масалан, агар ташкилотлар келгусида қайтариб берилиши мумкин бўлган суммага нисбатан ҳам ҳозирда тўловни олиш ҳуқуқига эга бўлса, ташкилотлар ушбу суммани дебиторлик қарзи сифатида тан олади.

152. Мазкур Стандарт «мажбурий келишув активи» ва «мажбурий келишув мажбурияти» атамаларини қўллайди, лекин ташкилотларга молиявий ҳолат тўғрисидаги ҳисоботда бу тушунчалар учун бошқа тавсифлардан фойдаланишни тақиқламайди.

Агар ташкилотлар мажбурий келишув активи учун бошқа тавсифдан фойдаланса, у молиявий ҳисобот фойдаланувчисига дебиторлик қарзи билан мажбурий келишув активини фарқлаш имконини берувчи етарли маълумотни тақдим этиши шарт.

153. Маълумотларни ёритиб беришдан мақсад, ташкилотлар молиявий ҳисобот фойдаланувчиларига даромад операцияларидан келиб чиқадиган даромадлар ва пул оқимларининг хусусияти, миқдори, муддати ва ноаниқлик даражасини тушуниш имконини берадиган етарли маълумотларни тақдим этишдир.

Бу мақсадга эришиш учун ташкилотлар қуйидагиларнинг барчаси ҳақида сифатли ва миқдорий маълумотларни ёритиб бериши лозим:

а) мажбурий келишувларсиз операциялардан олинган даромадлар (ушбу кичик банднинг қўлланилишида мазкур Стандартнинг 158 — 162-бандлари талаблари инобатга олинади);

б) мажбурий келишувли операциялардан олинган даромадлар (ушбу кичик банднинг қўлланилишида мазкур Стандартнинг 163 — 172-бандлари талаблари инобатга олинади);

д) мазкур Стандартни мажбурий келишувларга татбиқ этишда қабул қилинган муҳим қарорлар ва бу қарорлардаги ўзгаришлар (ушбу кичик банднинг қўлланилишида мазкур Стандартнинг 173 — 175-бандлари талаблари инобатга олинади);

э) мазкур Стандартнинг 134 ёки 138-бандига мувофиқ ресурс таъминловчи билан тузилган мажбурий келишувни олиш ёки бажариш харажатларидан тан олинган ҳар қандай активлар (ушбу кичик банднинг қўлланилишида мазкур Стандартнинг 176-177-бандлари талаблари инобатга олинади).

154. Ташкилотлар маълумотларни ёритиб бериш мақсадини таъминлаш учун зарур бўлган маълумот даражасини ва турли талабларнинг ҳар бирига қандай эътибор қаратиш кераклигини белгилаб олиши шарт. Бунда ўхшаш хусусиятга эга даромадлар бирлаштирилиши ҳамда иқтисодий мазмуни фарқ қилувчилар алоҳида ёритиб берилиши керак.

Шунингдек, ташкилотлар ахборотни бирлаштириш ёки алоҳида ёритиб беришда аҳамиятсиз маълумотларнинг ҳаддан ташқари кўплиги сабабли киритилмай қолмаслиги ҳамда хусусиятлари жиддий фарқ қиладиган моддаларни бирлаштириш натижасида мазмуни йўқолиб кетмаслиги лозим.

155. Ташкилотлар умумий мақсадли молиявий ҳисоботларда ёки уларнинг изоҳларида қуйидаги ахборотларни ёритиб бериши шарт:

а) ҳисобот даври мобайнида тан олинган операциялардан олинган даромад суммаси, қуйидаги асосий тоифалар бўйича алоҳида кўрсатилган ҳолда:

1) солиқлар;

2) йиғимлар;

3) ўтказмалар;

4) келишувдаги ижро мажбуриятларига тааллуқли даромадлар;

б) ҳисобот санасида даромадлар билан боғлиқ ҳолда тан олинган дебиторлик қарзлари суммаси;

д) ҳисобот санасида ижро мажбуриятлари билан боғлиқ ҳолда олинган активлар юзасидан тан олинган мажбуриятлар суммаси;

э) ҳисобот санасида активларни беришга доир талаблар мавжуд бўлган имтиёзли кредитлар бўйича тан олинган мажбуриятлар суммаси;

ф) келишувлар бўйича олдиндан олинган тушумларнинг суммаси;

г) бекор қилинган (кечиб юборилган) ҳар қандай мажбуриятлар суммаси.

156. Ташкилотлар умумий мақсадли молиявий ҳисоботларга қуйидаги изоҳларни киритиши шарт:

а) даромадларни тан олиш учун қўлланилган ҳисоб сиёсати;

б) мазкур Стандартни қўллаш жараёнида даромад миқдори ва вақтини белгилашга сезиларли таъсир кўрсатадиган қарорлар ва бу қарорлардаги ўзгаришлар;

д) келишувлардан олинадиган даромадларнинг асосий турлари бўйича ресурслар киримининг қиймати қандай асосда баҳолангани;

э) солиқ ва йиғимлар миқдорини ишончли баҳолаш мумкин бўлмаган ҳолатларда уларнинг мазмун ва хусусияти тўғрисида ахборот.

157. Давлат секторида ташкилотлар контрагентга нисбатан мажбуриятни бажаришни талаб қилишга ёки унга харажат юклашни назарда тутувчи даромад операцияларини амалга оширади. Бироқ ушбу даромад операциясининг номинал қиймати ҳар доим ҳам тўлиқ ундириб олинмаслиги мумкин.

Бундай операцияларга:

мажбурий келишувларсиз солиқлар ёки жарималардан олинган даромадлар;

мажбурий келишув доирасида учинчи томон манфаатдорига товарлар ёки хизматлар тақдим этиш орқали ижро мажбуриятини бажаришдан олинган даромадлар киради.

Ташкилотлар қуйидаги маълумотларни ёритиб бериши шарт:

а) даромад операциясидаги бир томони ташкилотлар олдидаги мажбуриятини бажаришга мажбур этувчи қонунчилик ёки қарорнинг тавсифи;

б) мазкур Стандартнинг 22 ва 97-бандлари қўлланилгандан сўнг тан олинган даромад суммаси ёки мазкур Стандартнинг 107-бандига мувофиқ тўловнинг ундирилмайдиган қисми ҳисобга олинган ҳолда тан олинган даромад суммаси;

д) ушбу операциялар бўйича мазкур Стандартнинг 111-бандига мувофиқ тўловни ундириш эҳтимоли паст бўлганлиги сабабли ёки мазкур Стандартнинг 107-бандига мувофиқ тўловнинг ундирилмайдиган қисми сифатида баҳоланганлиги сабабли даромад сифатида тан олинмаган сумма;

э) агар мазкур Стандартнинг 107-бандига мувофиқ тўлов миқдори тўловнинг ундирилмайдиган қисми ҳисобга олинган ҳолда камайтирилган бўлса, ташкилотлар қуйидагиларни ёритиб бериши шарт:

1) тўловнинг ундирилмайдиган қисми аниқлангандан кейин даромад сифатида тан олинган сумма;

2) тўловнинг ундирилмайдиган қисми сифатида баҳоланганлиги сабабли даромад сифатида тан олинмаган сумма.

158. Мазкур Стандартнинг 41-бандига асосан ташкилотлар солиқ ва йиғимлар бўйича операциялардан келиб чиқадиган активлар ва даромадларни ишончли тарзда баҳолай олиш имкониятига (масалан, статистик моделлардан фойдаланган ҳолда) эга бўлади.

Айрим ҳолларда ташкилотлар солиққа тортиш ҳодисаси ёки йиғимлар учун шунга ўхшаш ҳодиса содир бўлган ҳисобот даврида эмас, балки ушбу ҳодисадан кейин бир ёки бир неча ҳисобот даврлари ўтгандан сўнггина активлар ва даромадларни ишончли тарзда баҳолай олади.

Бундай ҳолларда ташкилотлар солиқлар ёки йиғимлар бўйича ҳисобот даврида ишончли тарзда баҳоланмаганлиги сабабли тан олинмаган суммаларнинг асосий турлари ва уларнинг моҳияти тўғрисида ахборотни ёритиб бериши шарт.

159. Мазкур Стандартнинг 155-банди «ф» кичик бандига мувофиқ, ташкилотлар олдиндан олинган тушумлар (аванс тушумлар) мавжуд бўлса, ёритиб бериши шарт.

Агар солиққа тортиш ҳодисаси ҳали содир бўлмаган бўлса ёки ўтказма бўйича мажбурий келишув кучга кирмаган бўлса, бундай тушумлар ташкилотлар учун даромад сифатида тан олинмайди ва мажбурият сифатида ҳисобга олинади, чунки ташкилотлар ҳали тегишли иқтисодий манфаатлар ёки хизмат кўрсатиш салоҳиятини қўлга киритмаган бўлади.

160. Мазкур Стандартнинг 155-банди «ф» кичик бандига мувофиқ, ташкилотлар олган мерослари, ҳадялари ва хайрияларининг асосий тоифалари ва уларнинг моҳияти тўғрисида ахборотни ёритиб бериши шарт.

Ушбу ресурслар кирими ресурс таъминловчининг ихтиёрига биноан амалга оширилади, бу эса келгуси ҳисобот даврларида бундай ресурс манбалари миқдори ва таркибининг сезиларли даражада ўзгариши эҳтимолини юзага келтиради.

161. Агар ташкилотлар натура шаклида олинган хизматларни (бепул берилган консалтинг ёки маслаҳат хизматларини) умумий мақсадли молиявий ҳисоботларда тан олмаса, бундай хизматларнинг асосий тоифалари ва уларнинг моҳияти тўғрисида ахборотни ёритиб бериши тавсия этилади (айниқса агар мазкур хизматлар ташкилотлар фаолияти учун аҳамиятли бўлса).

Ташкилотларнинг натура шаклида олинган хизматларнинг муайян турига қай даражада боғлиқлиги ушбу хизматлар бўйича ахборотни қай даражада ёритиб беришини белгилайди.

162. Агар натура шаклида олинган хизматлар актив таърифига мос келса ва активни тан олиш мезонларига жавоб берса, ташкилотлар бундай хизматларни актив сифатида тан олиш ва уларни ҳаққоний қийматда баҳолашни танлаши мумкин.

Мазкур Стандартнинг 161-бандига мувофиқ, ташкилотлар ушбу хизматлар тан олинган ёки тан олинмаганлигидан қатъи назар, қабул қилинган натура шаклидаги хизматларнинг барча асосий турлари ва уларнинг моҳияти тўғрисида сифатли ахборотни ёритиб бериши қатъий равишда тавсия этилади.

Бундай ахборотни ёритиб бериш молиявий ҳисобот фойдаланувчиларига қуйидагиларни баҳолашда ёрдам бериши мумкин:

а) ҳисобот даврида ушбу хизматларнинг ташкилотлар мақсадларига эришишга қўшган ҳиссаси;

б) келгуси ҳисобот даврларида ташкилотларнинг ўз мақсадларига эришишида ушбу хизматларга қай даражада боғлиқ эканлиги.

163. Ташкилотлар ушбу суммалар бошқа бюджет ҳисоби стандартларига мувофиқ молиявий натижалар тўғрисидаги ҳисоботда алоҳида кўрсатилмаган бўлса, ҳисобот даврида қуйидаги суммаларни ёритиб бериши шарт:

а) мажбурий келишувларга асосланган ижро мажбуриятлари бўйича тан олинган даромад суммаларни бошқа даромад манбаларидан алоҳида;

б) ташкилотларнинг мажбурий келишувлари натижасида юзага келган дебиторлик қарзлари ёки мажбурий келишув активлари бўйича қадрсизланиш зарарлари (бунда ушбу зарарлар бошқа мажбурий келишувлардан келиб чиққан қадрсизланиш зарарларидан алоҳида ёритиб берилиши лозим).

164. Ижро мажбуриятлари активлардан фойдаланишга чекловлар қўяди, бу эса ташкилотлар фаолиятига таъсир кўрсатади.

Ижро мажбуриятлари бўйича тан олинган мажбуриятлар миқдорини ёритиб бериш молиявий ҳисобот фойдаланувчиларига ташкилотларнинг ўз активларидан мустақил равишда фойдаланиш имкониятини баҳолашда ёрдам беради.

Ташкилотларга мазкур Стандартнинг 155-банди «д» кичик бандида талаб қилинган маълумотларни қуйидагилар бўйича ажратиб кўрсатиш тавсия қилинади:

солиқлар ва йиғимлар бўйича ижро мажбуриятлари;

мажбурий келишувлар бўйича ижро мажбуриятлари;

бошқа ижро мажбуриятлари билан боғлиқ мажбуриятлар.

Бу ёритиш молиявий ҳисобот фойдаланувчисига активлардан фойдаланиш имкониятлари, ташкилотларнинг келгуси фаолияти учун мавжуд ресурслар ва молиявий эркинлик даражасини аниқ баҳолашга имкон беради.

165. Ташкилотлар мажбурий келишувлардан тан олинган даромадларни, даромад ва пул оқимларининг хусусияти, миқдори, муддати ва ноаниқлигига иқтисодий омиллар қандай таъсир кўрсатишини акс эттирадиган тоифаларга ажратиши ва фойдаланувчиларга тушунарли тарзда ёритиб бериши шарт.

166. Ташкилотлар қуйидагиларнинг барчасини ёритиб бериши шарт:

а) агар мажбурий келишувлар бўйича дебиторлик қарзлари, активлар ва мажбуриятларнинг бошланғич ва якуний қолдиқлари алоҳида тақдим этилмаган ёки ёритиб берилмаган бўлса;

б) ҳисобот даврида тан олинган ва давр бошидаги мажбурий келишув мажбуриятлари қолдиғига киритилган даромад суммаси;

д) ҳисобот давридан олдинги даврларда бажарилган (ёки қисман бажарилган) ижро мажбуриятлари бўйича тан олинган даромад суммаси (масалан, келишув шартларини қайта кўриб чиқиш натижасидаги ўзгаришлар).

167. Ташкилотлар ўзининг ижро мажбуриятларини бажариш муддати (ижро мажбуриятларини бажариш муддатини аниқлашда мазкур Стандартнинг 169-банди «а» кичик банди талаблари инобатга олинади) тўловнинг одатдаги муддатига (тўловнинг одатдаги муддатини аниқлашда мазкур Стандартнинг 169-банди «б» кичик банди талаблари инобатга олинади) қандай боғлиқлигини ва бу омилларнинг мажбурий келишув активи ҳамда мажбурий келишув мажбурияти қолдиқларига қандай таъсир кўрсатишини тушунтириши лозим.

168. Ташкилотлар ҳисобот даври мобайнида мажбурий келишув активи ва мажбурий келишув мажбурияти қолдиқларидаги муҳим ўзгаришлар тўғрисида тушунтириш бериши шарт. Бундай тушунтириш сифат (изоҳловчи) ва миқдор (рақамли) ахборотини ўз ичига олиши лозим.

Ташкилотларнинг мажбурий келишув активлари ва мажбурий келишув мажбуриятлари қолдиқларидаги ўзгаришларга қуйидагилар мисол бўлиши мумкин:

а) давлат секторидаги бирлашишлар натижасидаги ўзгаришлар;

б) даромадга киритиладиган кумулятив (жамланма) усулдаги тузатишлар, улар тегишли равишда мажбурий келишув активи ёки мажбурий келишув мажбуриятига таъсир қилади, жумладан, бажарилиш даражасини ўлчашдаги ўзгариш, операция (битим) баҳосини баҳолашдаги ўзгариш (шу жумладан, ўзгарувчан қиймат баҳоси чекланганини баҳолашдаги ҳар қандай ўзгаришлар) ёки мажбурий келишувга киритилган ўзгартиришлар натижасида юзага келган тузатишлар;

д) мажбурий келишув активининг қадрсизланиши;

э) тўловни олиш ҳуқуқининг шартсиз бўлиши учун зарур вақтнинг ўзгариши (яъни, мажбурий келишув активининг дебиторлик қарзига қайта таснифланиши);

ф) ижро мажбуриятини бажариш муддатининг ўзгариши (яъни мажбурий келишув мажбуриятига тегишли даромадни тан олиш вақтининг ўзгариши).

169. Ташкилотлар мажбурий келишувлар доирасидаги ижро мажбуриятлари тўғрисида қуйидаги маълумотларни ёритиб бериши шарт:

а) ташкилотлар ижро мажбуриятларини қачон бажариши (масалан, товарлар жўнатилганда, етказиб берилганда, хизмат кўрсатиш жараёнида ёки хизмат тўлиқ бажарилганда), шу жумладан, товарлар етказиб берилмаган ҳолда харидор номидан сақлаб турилган ҳолатларда ижро мажбуриятлари қачон бажарилиши;

б) муҳим тўлов шартлари (масалан, тўлов одатда қачон амалга оширилиши, мажбурий келишувда молиялаштиришнинҳ таркибий қисми мавжудлиги, тўлов миқдорининг ўзгарувчанлиги ва ўзгарувчан тўловни баҳолаш мазкур Стандартнинг 111 ва 112-бандларига мувофиқ одатда чекланадими ёки йўқми);

д) ташкилотлар бажаришни ўз зиммасига олган ижро мажбуриятларининг моҳияти, шу жумладан, бошқа томон орқали ижро мажбуриятларини таъминлаш бўйича мажбуриятлар (яъни, ташкилотлар воситачи сифатида иштирок этган ҳолатлар) мавжуд бўлса, уларни алоҳида кўрсатиш;

э) қайтариб бериш мажбуриятлари, компенсациялар ва шунга ўхшаш бошқа мажбуриятлар;

ф) кафолат мажбуриятлари ва улар билан боғлиқ мажбуриятлар.

170. Ташкилотлар ўзининг бажарилмаган мажбуриятлари ҳақида қуйидаги маълумотларни ёритиб бериши шарт:

а) ҳисобот даври охирига қадар бажарилмаган (ёки қисман бажарилган) ижро мажбуриятларига тақсимланган келишув бўйича тўлов қийматининг умумий суммаси;

б) ушбу банднинг «а» кичик бандига мувофиқ ёритиб берилган суммани ташкилотлар қачон даромад сифатида тан олишини кутаётгани ҳақида тушунтириш. Бунда ташкилотлар қуйидаги усуллардан бири орқали маълумотни тақдим этиши мумкин:

1) қолган ижро мажбуриятларининг давомийлигига энг мақбул бўлган вақт оралиқлари бўйича миқдорий асосда;

2) сифатли маълумотлардан фойдаланиш орқали.

171. Агар қуйидаги шартлардан бири мавжуд бўлса, ташкилотлар мазкур Стандартнинг 170-бандида назарда тутилган маълумотларни муайян ижро мажбурияти бўйича ёритмаслиги мумкин:

а) ижро мажбурияти дастлабки кутилаётган амал қилиш муддати бир йил ёки ундан кам бўлган келишувнинг бир қисми бўлса;

б) ташкилотлар ижро мажбурияти бажарилган қисмига қараб даромадни тан олса, шу жумладан, тўлов суммаси бажарилган ижро мажбуриятларининг қийматига тўғридан-тўғри мос келса.

172. Ташкилотлар мазкур Стандартнинг 171-бандида назарда тутилган амалий енгилликни қўллаётганлиги ёки қўлламаётганлиги тўғрисида ахборотни, шунингдек мажбурий келишувлар бўйича олинадиган айрим тўловлар келишув бўйича тўлов суммаси таркибига киритилмагани ва шу сабабли мазкур Стандартнинг 170-бандига мувофиқ ошкор қилинган маълумотларга киритилмагани ҳақида сифат жиҳатдан тушунтириш бериши шарт.

Масалан, мажбурий келишув бўйича тўлов суммасини баҳолашда чекланган ўзгарувчан тўловлар бўйича ҳисобланган суммалар (ушбу банднинг қўлланилишида мазкур Стандартнинг 111 ва 112-бандлари талаблари инобатга олинади) киритилмаслиги мумкин.

173. Ташкилотлар маълум вақт давомида бажариладиган ижро мажбуриятлар учун қуйидагиларни ёритиб бериши шарт:

а) даромадни тан олишда қўлланилган усуллар (масалан, қўлланилган натижага қараб ёки ресурсга қараб усулларнинг тавсифи ва уларнинг қандай қўлланилганлиги);

б) қўлланилган усуллар товар ёки хизматларнинг ишлатилиши ёки ўтказилишини ҳақиқий ва адолатли тарзда акс эттирилганлигини тушунтириш.

174. Муайян вақтда бажарилган ижро мажбуриятлари учун ташкилотлар ижро мажбурияти қачон бажарилганлигини баҳолашда қўлланган муҳим қарорларни ёритиб бериши керак.

175. Ташкилотлар қуйидагилар бўйича қўлланиладиган усуллар, маълумотлар ва асосий прогнозлар ҳақидаги ахборотни ёритиб бериши шарт:

а) операция қийматини аниқлаш, жумладан ўзгарувчан тўловни баҳолаш, пулнинг вақт қиймати таъсирини ҳисобга олган ҳолда тўлов суммасини тузатишни баҳолаш;

б) ўзгарувчан тўлов баҳосининг чекланиши мавжуд ёки мавжуд эмаслигини баҳолаш;

д) операция қийматини тақсимлаш, шу жумладан, белгиланган товарлар ёки хизматларнинг алоҳида қийматларини баҳолаш ҳамда мажбурий келишувнинг муайян қисмига чегирмалар ва ўзгарувчан тўловни тақсимлаш (агар қўлланиладиган бўлса);

э) товар ва хизматларни қайтариш, пулни қайтариш ва бошқа шунга ўхшаш мажбуриятларни баҳолаш.

176. Ташкилотлар қуйидагиларнинг ҳар иккисини ҳам изоҳлаб бериши шарт:

а) ресурс таъминловчи билан мажбурий келишувни тузиш ёки бажариш учун юзага келган харажатлар миқдорини аниқлашда қилинган асосий баҳолаш ва қарорларни (мазкур Стандартнинг 134 ёки 138-бандига мувофиқ);

б) ҳар бир ҳисобот даври учун ушбу харажатлар бўйича тан олинган активни амортизация қилишда қўлланилган ҳисоблаш усулини.

177. Ташкилотлар қуйидагиларни ёритиб бериши шарт:

а) ресурс таъминловчи билан мажбурий келишувни тузиш ёки бажариш учун юзага келган харажатлардан тан олинган активлар (мазкур Стандартнинг 134 ёки 138-бандига мувофиқ) бўйича ҳисобот даври охиридаги қолдиқлар, асосий актив тоифаларига кўра (масалан, ресурс таъминловчилар билан мажбурий келишувни тузиш учун харажатлар, келишувдан олдинги харажатлар ва тайёрлаш харажатлари);

б) ҳисобот даврида тан олинган амортизация суммаси ва ҳар қандай қадрсизланиш зарарлари миқдорини.

178. Агар ташкилотлар мазкур Стандартнинг 117-бандида (молиявий жиҳатдан аҳамиятли қисмнинг мавжудлиги ҳақида) ёки мазкур Стандартнинг 137-бандида (мажбурий келишувни тузишнинг қўшимча харажатлари тўғрисида) кўрсатилган амалий енгилликдан фойдаланишни танласа, ташкилотлар бу ҳақда маълумот бериши шарт.

1. Ўзбекистон Республикаси молия вазирининг 2019 йил 5 февралдаги 12-сон «Ўзбекистон Республикаси бюджет ҳисобининг стандарти (10-сонли БҲС) «Алмашув операцияларидан олинадиган даромадлар»ни тасдиқлаш тўғрисида»ги буйруғи (рўйхат рақами 3145, 2019 йил 25 март) (Қонун ҳужжатлари маълумотлари миллий базаси, 25.03.2019 й., 10/19/3145/2809-сон).

2. Ўзбекистон Республикаси молия вазирининг 2019 йил 27 майдаги 62-сон «Ўзбекистон Республикаси бюджет ҳисобининг стандарти (12-сонли БҲС) «Қурилишга оид шартномалар»ни тасдиқлаш тўғрисида»ги буйруғи (рўйхат рақами 3170, 2019 йил 1 июль) (Қонун ҳужжатлари маълумотлари миллий базаси, 01.07.2019 й., 10/19/3170/3356-сон).

3. Ўзбекистон Республикаси адлия вазирининг 2021 йил 28 июлдаги 15-мҳ-сон буйруғи (рўйхат рақами 3313, 2021 йил 28 июль) (Қонунчилик маълумотлари миллий базаси, 28.07.2021 й., 10/21/3313/0724-сон) билан тасдиқланган Вазирликлар, давлат қўмиталари ва идоралар томонидан қабул қилинган айрим идоравий норматив-ҳуқуқий ҳужжатларга киритилаётган ўзгартиришларнинг 491-банди.