31.05.2022 yildagi KSQ-3-son
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sudi (keyingi o‘rinlarda — Konstitutsiyaviy sud) rais M. Abdusalomov, sudyalar A. G‘afurov, F. Kayumov, S. Koshayeva, B. Mirboboyev, G. Pirjanov va Q. Uljayevdan iborat tarkibda, katta ekspert K. Xamidovaning kotibligida, taraf — fuqaro M. Xasanova va uning huquqlarini himoya qiluvchi “Grata” advokatlik firmasi advokati F. Akramov, shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senati qo‘mita raisi o‘rinbosari Sh. Cho‘lliyev, O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi Devoni rahbari o‘rinbosari B. Radjabov, O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Inson huquqlari bo‘yicha vakili (ombudsman) Kotibiyati bosh maslahatchisi A. Yuldashev, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Tadbirkorlik subyektlarining huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish bo‘yicha vakil devoni yetakchi inspektori T. Tursunboyev, Inson huquqlari bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi Milliy markazi bo‘limi boshlig‘i O. Norboyev, O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi bosh konsultanti Sh. Axatova, O‘zbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi katta prokurori A. Qodirovning ishtirokida, fuqaro M. Xasanovaning O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining (keyingi o‘rinlarda — Fuqarolik kodeksi) 197 va 206-moddalarining hamda O‘zbekiston Respublikasi Uy-joy kodeksi (keyingi o‘rinlarda — Uy-joy kodeksi) 11 va 27-moddalarining O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining (keyingi o‘rinlarda — Konstitutsiya) 53 va 54-moddalariga muvofiqligini tekshirish to‘g‘risidagi shikoyati bo‘yicha yuritilgan ishni ochiq sud majlisida ko‘rib chiqdi.
Fuqaro M. Xasanova o‘zining 2022-yil 19-apreldagi Konstitutsiyaviy sudga yuborgan shikoyatida, shuningdek Konstitutsiyaviy sud majlisida Fuqarolik kodeksi 197 va 206-moddalari 1 hamda Uy-joy kodeksi 11 va 27-moddalari uning konstitutsiyaviy huquqlari va erkinliklarini buzayotgan, Konstitutsiyaga muvofiq emas hamda sudda ko‘rilishi tugallangan muayyan ishda qo‘llanilgan va sudda himoya qilishning barcha boshqa vositalaridan foydalanib bo‘lingan deb hisoblab, ularning Konstitutsiyaning 53 va 54-moddalariga muvofiqligini aniqlashni so‘ragan.
Toshkent shahar sudi fuqarolik ishlari bo‘yicha sudlov hay’atining 2021-yil 19-noyabrdagi ajrimiga ko‘ra, Fuqarolik ishlari bo‘yicha Mirzo Ulug‘bek tumanlararo sudining 2020-yil 30-sentabrdagi hal qiluv qarorining da’vogar “B-B-STROY” MChJning da’vo talablarini rad etishga oid qismi Fuqarolik kodeksi 206-moddasi va Uy-joy kodeksi 27-moddasi qo‘llanilib, bekor qilingan hamda yangi hal qiluv qarori qabul qilingan. Mazkur qarorda fuqarolar M. Xasanova, B. Fayzullayev va O. Fayzullayevni buzilishi lozim bo‘lgan Toshkent shahar, Mirzo Ulug‘bek tumani, Oltintepa ko‘chasi, 249-uy, 5-kvartiradan Toshkent shahar, Mirzo Ulug‘bek tumani, Qorasuv-1 massivi, 8-uy, 2-kvartiraga ko‘chirish, shuningdek, fuqaro M. Xasanovaning umumiy foydali maydoni 63,62 kv.m. ikki xonadan iborat bo‘lgan Toshkent shahar, Mirzo Ulug‘bek tumani, Qorasuv-1 massivi, 8-uy, 2-kvartiraga mulk huquqini belgilash hamda uning Toshkent shahar, Mirzo Ulug‘bek tumani, Oltintepa ko‘chasi, 249-uy, 5-kvartiraga bo‘lgan mulk huquqini bekor qilish belgilangan.
Fuqaro M. Xasanova sud tomonidan qo‘llanilgan Fuqarolik kodeksining 206-moddasi va Uy-joy kodeksining 27-moddasi normalari hamda sud tomonidan qo‘llanilmagan, ammo qo‘llanilgan normalar qoidalarini takrorlaydigan Fuqarolik kodeksining 197-moddasi va Uy-joy kodeksining 11-moddasi normalarini Konstitutsiyaning 53 va 54-moddalariga muvofiq emas, deb hisoblamoqda.
“O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyaviy sudi to‘g‘risida”gi Konstitutsiyaviy qonunning 82-moddasi birinchi va ikkinchi qismlariga muvofiq “Konstitutsiyaviy sud Konstitutsiyaga muvofiqligi xususida shubha tug‘dirgan aniq normativ-huquqiy hujjatlar yuzasidan qarorlar qabul qiladi.
Konstitutsiyaning 53-moddasining ikkinchi qismiga muvofiq “Xususiy mulk boshqa mulk shakllari kabi daxlsiz va davlat himoyasidadir. Mulkdor faqat qonunda nazarda tutilgan hollarda va tartibdagina mulkidan mahrum etilishi mumkin”.
Konstitutsiyaning 54-moddasiga muvofiq “Mulkdor mulkiga o‘z xohishicha egalik qiladi, undan foydalanadi va uni tasarruf etadi. Mulkdan foydalanish ekologik muhitga zarar yetkazmasligi, fuqarolar, yuridik shaxslar va davlatning huquqlarini hamda qonun bilan qo‘riqlanadigan manfaatlarini buzmasligi shart”.
O‘zbekiston Respublikasining 2021-yil 21-aprelda qabul qilingan O‘RQ-683-son “O‘zbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga o‘zgartishlar kiritish to‘g‘risida”gi Qonun 55-moddasining 12-bandiga muvofiq Fuqarolik kodeksi boshqa moddalari bilan bir qatorda 83-moddasining to‘rtinchi qismidagi, 166-moddasining uchinchi qismidagi, 198-moddasining birinchi qismidagi, 199-moddasining birinchi qismidagi va 206-moddasining birinchi qismidagi tegishli kelishikdagi “qonunlar” degan so‘z tegishli kelishikdagi “qonun hujjatlari” degan so‘zlar bilan almashtirilgan.
Fuqarolik kodeksi 83-moddasi to‘rtinchi qismiga muvofiq ko‘chmas mol-mulkka bo‘lgan huquqlarni qo‘lga kiritish va ular bekor bo‘lishining xususiyatlari qonun hujjatlari bilan belgilab qo‘yiladi; 166-moddasining uchinchi qismiga muvofiq mulkdorning mol-mulkini olib qo‘yishga, shuningdek uning huquqlarini cheklashga faqat qonun hujjatlarida nazarda tutilgan hollardagina yo‘l quyiladi; 198-moddasining birinchi qismiga muvofiq mol-mulkni yo‘q qilish (tugatish) natijasida mulk huquqini bekor qilishga qonun hujjatlariga zid bo‘lmagan hollarda yo‘l qo‘yiladi; 199-moddasining birinchi qismiga muvofiq mol-mulkni mulkdordan olib qo‘yishga qonun hujjatlarida nazarda tutilgan hollarda va tartibda mulkdorning majburiyatlari bo‘yicha undiruv ana shu mol-mulkka qaratilgan taqdirda, shuningdek natsionalizatsiya qilish, rekvizitsiya va musodara qilish tartibida yo‘l qo‘yiladi; 206-moddasining birinchi qismiga muvofiq davlat organining mulkdorning mol-mulkini olib qo‘yishga bevosita qaratilmagan qarori munosabati bilan, shu jumladan mulkdorga qarashli uy, boshqa imoratlar, inshootlar yoki ekinlar joylashgan yer uchastkasini olib qo‘yish to‘g‘risidagi qarori munosabati bilan mulk huquqining bekor qilinishiga qonun hujjatlarida belgilangan hollar va tartibdagina yo‘l qo‘yiladi..., deb belgilangan.
O‘zbekiston Respublikasining 2021-yil 21-aprelda qabul qilingan O‘RQ-683-son “O‘zbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga o‘zgartishlar kiritish to‘g‘risida”gi Qonun 55-moddasining 2-bandiga muvofiq Fuqarolik kodeksi 197-moddasidagi tegishli kelishikdagi “qonun hujjatlari” degan so‘zlar tegishli kelishikdagi “qonunchilik” degan so‘z bilan almashtirilgan.
Fuqarolik kodeksining 197-moddasi quyidagicha ifodalangan.
Murojaat muallifi Konstitutsiyaviy suddan Uy-joy kodeksi 11 va 27-moddalarining ham Konstitutsiyaga muvofiqligini aniqlashni so‘ragan. Mazkur moddalardagi ko‘rilayotgan ishga daxldor bo‘lgan normalar quyidagicha ifodalangan.
Uy-joy kodeksining 11-moddasi beshinchi va oltinchi qismlariga muvofiq xususiy mulk bo‘lgan uylar, kvartiralar olib qo‘yilishi, mulkdor esa uyga, kvartiraga mulk huquqidan mahrum etilishi mumkin emas, qonunda belgilangan hollar bundan mustasno.
Mazkur Kodeksning 27-moddasiga muvofiq yer uchastkalari davlat yoki jamiyat ehtiyojlari uchun olib qo‘yilishi munosabati bilan fuqarolar mulkida bo‘lgan uylar (kvartiralar) buzilgan taqdirda, mulkdorlarga ularning tanlovi bo‘yicha va taraflar kelishuviga ko‘ra, uy-joy maydonining ijtimoiy normasidan kam bo‘lmagan sahndagi, barcha qulayliklari bo‘lgan, avvalgisiga teng qimmatli boshqa turar joy mulk qilib beriladi hamda dov-daraxtlarning bozor qiymati to‘lanadi yoxud buzilayotgan uy (kvartira), boshqa imoratlar, inshootlar va dov-daraxtlarning bozor qiymati, shuningdek yer uchastkasiga bo‘lgan huquqning bozor qiymati to‘liq hajmda to‘lanadi. Buzilayotgan uyning (kvartiraning) yoki yer uchastkasiga bo‘lgan huquqning bozor qiymati berilayotgan uy-joyning yoki yer uchastkasiga bo‘lgan huquqning bozor qiymatidan ortiq bo‘lgan taqdirda, bu farq mulkdorga kompensatsiya qilinishi lozim, berilayotgan uy-joyning yoki yer uchastkasiga bo‘lgan huquqning bozor qiymati buzilayotgan uyning (kvartiraning) yoki yer uchastkasiga bo‘lgan huquqning bozor qiymatidan ortiq bo‘lgan taqdirda esa, ushbu farq mulkdor tomonidan qaytarilishi talab etilmaydi.
Konstitutsiyaning 53-moddasiga asosan “Mulkdor faqat qonunda nazarda tutilgan hollarda va tartibdagina mulkidan mahrum etilishi mumkin”.
O‘zbekiston Respublikasining 2021-yil 21-aprelda qabul qilingan O‘RQ-683-son “O‘zbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga o‘zgartishlar kiritish to‘g‘risida”gi Qonuni bilan Fuqarolik kodeksining ko‘rsatilgan moddalar tegishli qismlariga kiritilgan o‘zgartishlar natijasida ular Konstitutsiyaning 53-moddasi ikkinchi qismi qoidalariga muvofiq bo‘lmay qolgan. Mazkur Qonun kuchga kirgunga qadar Fuqarolik kodeksi ko‘rsatilgan moddalarining tegishli qismlari Konstitutsiyaga muvofiq bo‘lgan. Chunki ularda mulk huquqining qonun asosida bekor qilinishi nazarda tutilgan edi.
Mazkur Qonun kuchga kirgunga qadar ham Fuqarolik kodeksi 197-moddasidagi mulk huquqi “... mulk huquqini bekor qiluvchi qonun hujjatlariga asosan bekor bo‘ladi” degan qismi Konstitutsiyaga muvofiq bo‘lmagan.
Fuqarolik kodeksi ko‘rsatilgan moddalarining tegishli qismlarida bunday huquqiy asos sifatida “qonun hujjatlari”, mazkur Kodeks 197-moddasida “qonunchilik”, Uy-joy kodeksining 11-moddasining beshinchi va oltinchi qismlarida hamda “Xususiy mulkni himoya qilish va mulkdorlar huquqlarining kafolatlari to‘g‘risida”gi Qonun 19-moddasining birinchi qismida “qonun” deb belgilangan.
O‘zbekiston Respublikasining 2021-yil 20-aprelda qabul qilingan O‘RQ-682-son “Normativ-huquqiy hujjatlar to‘g‘risida”gi Qonun 7-moddasining ikkinchi qismiga muvofiq qonun hujjatlarini Konstitutsiya, qonunlar va O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi palatalarining qarorlari tashkil etadi. Mazkur Qonunning 7-moddasiga muvofiq O‘zbekiston Respublikasining “qonunchiligi” deganda qonunosti hujjatlari ham tushuniladi.
Murojaat muallifi Konstitutsiyaga muvofiqligini aniqlashni so‘ragan Uy-joy kodeksi 11-moddasining beshinchi va oltinchi qismlari, 27-moddasi, shuningdek, “Xususiy mulkni himoya qilish va mulkdorlar huquqlarining kafolatlari to‘g‘risida”gi Qonun 19-moddasining birinchi qismi qoidalarining tahlili ularning Konstitutsiyaning 53-moddasi ikkinchi qismiga muvofiq ekanligini ko‘rsatdi.
Yuqorida bayon qilinganlardan kelib chiqib, Konstitutsiya 109-moddasi birinchi qismining 1-bandiga, “O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyaviy sudi to‘g‘risida”gi Konstitutsiyaviy qonun 4-moddasi ikkinchi qismi, 69, 72, 82 va 86-moddalariga amal qilgan holda, Konstitutsiyaviy sud qaror qildi:
1. O‘zbekiston Respublikasining 2021-yil 21-aprelda qabul qilingan O‘RQ-683-son “O‘zbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga o‘zgartishlar kiritish to‘g‘risida”gi Qonun 55-moddasining 12-bandidagi Fuqarolik kodeksining 83, 166, 198, 199 va 206-moddalariga tegishli qismi hamda Fuqarolik kodeksi 197-moddasining mulk huquqi “... mulk huquqini bekor qiluvchi qonunchilikka asosan bekor bo‘ladi”, degan qismi Konstitutsiyaga muvofiq emas deb topilsin.
2. “O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyaviy sudi to‘g‘risida”gi Konstitutsiyaviy qonun 73-moddasining ikkinchi qismiga muvofiq Konstitutsiyaviy sudning qaroriga ko‘ra Konstitutsiyaga muvofiq emas deb topilgan normativ-huquqiy hujjat yoki uning bir qismi o‘zining amal qilishini tugatadi. Mazkur moddaning uchinchi qismiga muvofiq Konstitutsiyaga muvofiq emas deb topilgan hujjatni qabul qilgan davlat organi o‘z hujjatini Konstitutsiyaviy sudning qarori asosida bir oydan kechiktirmay Konstitutsiyaga muvofiqlashtirishi kerak.
3. Uy-joy kodeksi 11-moddasining beshinchi va oltinchi qismlari, 27-moddasi hamda “Xususiy mulkni himoya qilish va mulkdorlar huquqlarining kafolatlari to‘g‘risida”gi Qonun 19-moddasining birinchi qismi Konstitutsiyaga muvofiq deb topilsin.