Transport harakati va undan foydalanish xavfsizligiga qarshi jinoyatlar bilan bogʻliq ishlar yuzasidan sud amaliyotida masalalar kelib chiqayotganligi munosabati bilan “Sudlar toʻgʻrisida”gi Qonunning 17-moddasiga muvofiq, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi qaror qiladi:

Oʻzbekiston Respublikasi Havo kodeksi;

“Avtomobil transporti toʻgʻrisida”gi 1998-yil 29-avgustdagi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni;

“Temir yoʻl transporti toʻgʻrisida”gi 1999-yil 15-apreldagi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni;

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 12-apreldagi 172-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Yoʻl harakati qoidalari”;

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2003-yil 4-noyabrdagi 482-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Avtomobil transportida yoʻlovchilar va bagajni tashish qoidalari”;

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2008-yil 23-oktabrdagi 232-sonli qarori bilan tasdiqlangan “Oʻzbekiston Respublikasining temir yoʻl ustavi” va boshqa qonun hujjatlari bilan belgilanadi.

4. Sudlar shuni nazarda tutishlari lozimki, Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining (bundan buyon matnda JK deb yuritiladi) XVIII — bobida barcha turdagi transport vositalarida harakatlanish va ulardan foydalanish qoidalarini buzganlik uchun javobgarlik nazarda tutilgan. Transport vositalariga, jumladan, temir yoʻl, dengiz, daryo, havo, avtomobil transporti, shuningdek, mototsikl, moped, velosiped, ot-ulov va shu kabilarni kiritish mumkin.

6. Jinoyat kodeksi 263, 267-moddalarida nazarda tutilgan jinoyatlarning subyekti oʻn toʻrt yoshga toʻlgan, JK 260 — 262, 263¹, 264 — 266, 268, 269- moddalarida nazarda tutilgan jinoyatlarning subyekti esa, oʻn olti yoshga toʻlgan shaxs hisoblanadi.

Tushuntirilsinki, JK 266-moddasida nazarda tutilgan jinoyat subyekti sifatida transport vositasini boshqargan, yaʼni:

7. Yoʻl harakati qoidalarining 1-bobiga koʻra, dvigatelining ish hajmi 50 sm³dan oshmaydigan yoki elektrodvigatelining quvvati 4 kilovattdan oshmaydigan, konstruktiv tezligi esa soatiga 50 kilometrdan oshmaydigan ikki yoki uch (toʻrt) gʻildirakli transport vositalarini (moped, (osma yurgizgichli (dvigatelli) velosiped), mokika, skuter hamda xuddi shunday tavsiflarga ega boʻlgan kvadritsikl (kvadrotsikl), tritsikl hamda yoʻlning qatnov qismida harakatlanishga moslashtirilgan boshqa transport vositalarini boshqarib borayotgan shaxs JK 266-moddasida nazarda tutilgan jinoyat subyekti boʻlishi mumkin emas. Mazkur transport vositalarini yoki ot-ulov transportini boshqarib borayotgan, shuningdek, velosipedchilar, aravacha, chana, bolalar hamda nogironlar aravachalarini tortib (yurgizib) borayotgan va yoʻl harakati yoki transport vositalaridan foydalanish qoidalarini buzishga yoʻl qoʻygan shaxs, agar bunda ehtiyotsizlik orqasida badanga oʻrtacha ogʻir yoki ogʻir shikast yetkazilgan yoxud odam oʻlgan boʻlsa, buning uchun asoslar mavjud boʻlgan taqdirda, JK 268-moddasi boʻyicha javobgar boʻladi.

Agar yoʻl harakati va transport vositalaridan foydalanish qoidalarini buzish bir necha turdagi transport vositasi haydovchilarining jinoiy harakatlari bilan sababiy bogʻlanishda boʻlsa, bunday holda ular transport vositasi turidan kelib chiqib, tegishlicha, JK 266 yoki 268-moddasi boʻyicha javobgarlikka tortiladilar.

8. JK 260, 261 — 263, 266, 268, 269-moddalarida nazarda tutilgan jinoyatlarning zaruriy belgisi sodir etilgan harakatlanish yoki transport vositalaridan foydalanish yoxud jinoyat qonunida koʻrsatilgan boshqa qoidalarning buzilishi bilan kelib chiqqan oqibatlar oʻrtasida sababiy bogʻlanish borligi hisoblanadi. Harakatlanish yoki transport vositalaridan foydalanish qoidalarining buzilishi ham harakat, ham harakatsizlikda ifodalanishi mumkin.

Transport vositasi haydovchisining yoʻl harakati yoki transport vositalaridan foydalanish qoidalarini buzish natijasida emas, balki yukni ortish yoki tushirishda, transport vositalarini taʼmirlashda, qurilish, yoʻl, qishloq xoʻjaligi va boshqa ishlarni amalga oshirishi natijasida JK 266-moddasida nazarda tutilgan oqibatlarga sabab boʻlgan harakatlari, yuzaga kelgan oqibatlar va ayb shaklidan kelib chiqqan holda, shaxsga qarshi jinoyatlar yoki ishlarni amalga oshirish qoidalarini buzish uchun javobgarlikni nazarda tutuvchi JK tegishli moddalari boʻyicha kvalifikatsiya qilinishi lozim.

9. Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, yoʻl-transport hodisasi sabablarini tekshirishda yoʻl harakati yoki transport vositalaridan foydalanish qoidalarining qaysi bandlari buzilganligini va ulardan qaysilari JK 266-moddasida nazarda tutilgan oqibatlar bilan sababiy bogʻlanishda boʻlganligini aniqlash zarur.

Yoʻl harakati qoidalari ikki yoki undan ortiq yoʻl harakati ishtirokchisi tomonidan buzilgan hollarda, JK 266-moddasi boʻyicha jinoiy javobgarlik faqat transport vositasini boshqarish borasidagi harakatlari mazkur moddada koʻrsatib oʻtilgan oqibatlar bilan sababiy bogʻlanishda boʻlgan haydovchidagina kelib chiqadi. Transport vositasini boshqarish borasidagi harakatlari kelib chiqqan oqibatlar bilan sababiy bogʻlanishda boʻlmagan boshqa haydovchi esa, yoʻl harakati qoidalarini buzganligi uchun maʼmuriy javobgarlikka tortiladi.

10. JK 260, 261, 262, 266, 268, 269-moddalarida nazarda tutilgan jinoyatlar, harakatlanish yoki transport vositalaridan foydalanish yoki boshqa qoidalar buzilishi xususiyatidan qatʼii nazar, ehtiyotsizlik oqibatida sodir etilgan, deb eʼtirof etiladi, chunki, bunda aybdor barcha hollarda oʻz-oʻziga ishonish yoki beparvolik bilan harakat qiladi. Agar aybdor harakatlanish yoki transport vositalaridan foydalanish qoidalarini qasddan buzsa, uning qilmishi Jinoyat kodeksining qasddan sodir etilgan jinoyatlar uchun javobgarlikni nazarda tutuvchi tegishli moddalari boʻyicha kvalifikatsiya qilinishi lozim.

11. Sudlarga tushuntirilsinki, JK 260, 260^1_, 262, 263, 263¹, 266, 268, 269-moddalari dispozitsiyalarida nazarda tutilgan “odamlar oʻlimi” deganda, harakatlanish yoki transport vositalaridan foydalanish yoxud jinoyat qonunida koʻrsatilgan boshqa qoidalar buzilishi natijasida ikki yoki undan ortiq odam oʻlishini tushunish lozim.

12. Yoʻl-transport hodisasi oqibatida ikki yoki undan ortiq odam jabrlangan (bir paytning oʻzida badanga ogʻir shikast yetkazilgan va odam oʻlimi kelib chiqqan) hollarda, yoʻl harakati qoidalarini buzgan shaxsning harakatlari JK 33-moddasining ikkinchi qismiga muvofiq JK 266-moddasining ogʻirroq javobgarlikni nazarda tutuvchi qismi boʻyicha kvalifikatsiya qilinishi lozim.

Yoʻl harakati yoki transport vositalaridan foydalanish qoidalari ehtiyotsizlik oqibatida buzilganligi sababli bir yoʻla bir necha shaxsning badaniga turli darajadagi ogʻirlikda (yengil, oʻrtacha ogʻir yoki ogʻir) shikast yetkazilgan boʻlsa, aybdor shaxs JK 266-moddasining birinchi qismi boʻyicha jinoiy javobgarlikka tortiladi.

Bir xil oqibatlar keltirib chiqargan, oʻzaro bogʻliq boʻlmagan yoʻl harakati yoki transport vositalaridan foydalanish qoidalarining bir nechasi buzilganda, aybdorning harakatlari JK 266-moddasining shunday oqibatlarni nazarda tutuvchi tegishli qismi bilan (JK 33-moddasi ikkinchi qismi qoidasiga muvofiq) qamrab olinadi.

13. Haydovchining yoʻl-transport hodisasi sodir etilishida, jumladan, harakatlanish tezligini oshirganligi natijasida, aybdorligi yoki aybsizligi masalasini hal etishda “Yoʻl harakati qoidalari”ning XI boʻlimi talablaridan kelib chiqish lozim boʻlib, unga koʻra, haydovchi transport vositasini belgilangan cheklangan tezlikdan oshirmasdan harakatning serqatnovligini, transport vositasi va yukning xususiyati hamda holatini, yoʻl va ob-havo sharoitini, xususan, harakatlanish yoʻnalishidagi koʻrinishni hisobga olgan holda boshqarishi kerak.

Shu talabdan kelib chiqib, harakatlanish uchun xavf paydo boʻlganda, agar haydovchida buni payqashi imkoniyati boʻlsa, u transport vositasini toʻxtatish darajasigacha tezlikni kamaytirish choralarini koʻrishi kerak. JK 266-moddasi boʻyicha jinoiy javobgarlik, faqat, haydovchida yoʻl-transport hodisasining oldini olish uchun texnik imkoniyat mavjud boʻlganda va uning huquqqa xilof xatti-harakatlari bilan kelib chiqqan oqibatlar oʻrtasida sababiy bogʻlanish mavjudligi aniqlangan taqdirda kelib chiqadi.

15. Maxsus bilim talab qiladigan masalalarni yoʻl-transport hodisasi xususiyatlaridan (transport vositalari harakatlanish tezligi, haydovchida yoʻl-transport hodisasining oldini olish uchun texnik imkoniyat bor-yoʻqligi, yoʻl-transport hodisasi ishtirokchilari harakatlarining “Yoʻl harakati qoidalari” talablariga muvofiqligi, transport vositalari, ular agregatlari va uzellarining texnik holati va shu kabilardan) kelib chiqib, aniqlash uchun sud-avtotexnika ekspertizasi tayinlanishi lozim. Yoʻl-transport hodisasining boshqa holatlarini aniqlash uchun sud-avtotexnika ekspertizasi hal qiladigan masalalar bilan bir qatorda sud-trassologiya va boshqa ekspertizalarga oid masalalarni qamrab oluvchi kompleks ekspertizalar tayinlanishi mumkin.

17. Sudlarga tushuntirilsinki, yoʻl-transport hodisasini sodir etishda aybdor va jabrlanuvchini, uning hayoti yoki sogʻligʻi xavf ostida qolganligini bila turib, yordamsiz qoldirgan haydovchi JK 266 va 117-moddalarining tegishli qismlarida nazarda tutilgan jinoyatlar majmui boʻyicha javobgarlikka tortilishi lozim.

Agar haydovchi yoʻl-transport hodisasini sodir etishda aybdor boʻlmasa, biroq, jabrlanuvchining hayoti yoki sogʻligʻi uning ishtirokida sodir etilgan yoʻl-transport hodisasi oqibatida xavf ostida qoldirilgan boʻlsa, haydovchi tomonidan jabrlanuvchiga yordam koʻrsatishga doir “Yoʻl harakati qoidalari”ning 13-bandida belgilangan majburiyatlarni bajarilmaganligi JK 117-moddasining tegishli qismi boʻyicha javobgarlikka sabab boʻladi.

18. Yoʻl-transport hodisasida aybdor haydovchi uchun quyidagi hollarda JK 117-moddasi boʻyicha javobgarlik kelib chiqmaydi:

19. Jinoyat kodeksi 266-moddasida nazarda tutilgan jinoyatlarga oid ishlarni koʻrishda sudlar, yoʻl harakati yoki transport vositalaridan foydalanish qoidalarining aynan qaysi bandlari buzilganligi mazkur moddada koʻrsatilgan oqibatlar kelib chiqishiga sabab boʻlganligini va bu qoidabuzarlik aynan nimada ifodalanganligini (masalan, texnik nosoz transport vositasini boshqarganlik, transportni mast holda boshqarganlik, harakatlanish tezligini oshirib yuborganlik va shu kabilarni) hukmda koʻrsatishlari lozim.

20. Yoʻl harakati va transport vositalaridan foydalanish qoidalari buzilishini harbiy mashinani boshqarish va ulardan foydalanish qoidalarini buzishdan farqlash lozim. Harbiy xizmatchi tomonidan jangovor, maxsus yoki transport mashinalarini boshqarish va ulardan foydalanish qoidalari buzilgan taqdirda, qilmish JK 298-moddasi bilan kvalifikatsiya qilinadi. Agar yoʻl-transport hodisasi harbiylashtirilmagan mashinani boshqargan harbiy xizmatchining aybi bilan yoki harbiy mashinani boshqargan harbiy boʻlmagan shaxsning aybi bilan sodir etilsa, qilmish JK 266-moddasi bilan kvalifikatsiya qilinishi lozim.

21. Tushuntirilsinki, temir yoʻl, dengiz, daryo, havo, avtomobil transporti yoki boshqa transport vositasidan foydalanish uchun masʼul shaxslar, agar ular tomonidan mast holatdagi yoki giyohvandlik vositalari, ularning analoglari, psixotrop yoxud odamning aql-idrokiga taʼsir koʻrsatuvchi boshqa moddalar taʼsiri ostidagi shaxslarga mazkur transport vositalarini boshqarishga ruxsat berilgan taqdirda, JK 261-moddasi boʻyicha jinoiy javobgarlikka tortilishi mumkin. Bunday javobgarlik faqat quyidagi hollarda kelib chiqadi, agar:

Jinoyat kodeksi 261-moddasida nazarda tutilgan jinoyat subyekti tashkilot, korxona, muassasa rahbarining buyrugʻi bilan transport vositasini boshqarishga ruxsat berish majburiyati yuklatilgan shaxs, shuningdek, shaxsiy transport egasi hisoblanadi.

Agar transport vositasini boshqarishga ruxsat berish majburiyati yuklatilgan shaxs tomonidan alkogolli ichimlikdan mast holatda yoki giyohvandlik vositalari, ularning analoglari, psixotrop moddalar yoxud odamning aql-idrokiga taʼsir etuvchi boshqa moddalar taʼsiri ostida boʻlgan haydovchini transport vositasini boshqarishdan chetlashtirilgan va keyinchalik bu haydovchi oʻzboshimchalik bilan transport vositasini boshqargan boʻlsa, JK 261-moddasi bilan javobgarlik kelib chiqmaydi.

Shuni nazarda tutish lozimki, alkogolli ichimlikdan, giyohvand modda taʼsiridan yoki oʻzgacha tarzda mast shaxsga transport vositasini topshirgan shaxs, basharti yoʻl-transport hodisasi natijasida JK 261-moddasida nazarda tutilgan oqibatlar kelib chiqmagan boʻlsa, Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksning 131-moddasi uchinchi qismi bilan javobgarlikka tortiladi.

22. Sudlar shuni nazarda tutishlari zarurki, transport vositalarini boshqarishga ruxsat etilgan mast holatdagi yoki giyohvandlik vositalari, ularning analoglari, psixotrop yoxud odamning aql-idrokiga taʼsir koʻrsatuvchi boshqa moddalar taʼsiri ostidagi shaxs tomonidan harakatlanish yoki transport vositalaridan foydalanish qoidalari buzilganda, uning harakatlari kelib chiqqan oqibatlarga qarab, JK 260 yoki 266-moddasining tegishli qismlari boʻyicha kvalifikatsiya qilinishi mumkin.

Jinoyat kodeksi 260-moddasida nazarda tutilgan jinoyat subyekti temir yoʻl, dengiz, daryo yoki havo transporti harakati xavfsizligini tashkil etish bilan bogʻliq xodimlar (masalan, harakat xizmati, havo aloqasini boshqarish markazi, dispetcherlik xizmati xodimlari, katta shturman, parvozlar rahbari), shuningdek, transport vositasini bevosita boshqaruvchi xodimlar (kema komandiri (kapitani) va shturmani, mashinist va uning yordamchisi va boshqalar) boʻlishi mumkin.

23. Jinoyat kodeksi 262-moddasi boʻyicha javobgarlik, taʼmirlash ishlarini bajarayotgan shaxs yoki transport vositasining texnik holati va undan foydalanilishi uchun masʼul shaxs tomonidan temir yoʻl, dengiz, daryo, havo, avtomobil transporti yoki boshqa transport vositasi, aloqa yoʻllari, signalizatsiya, aloqa vositalari yoxud boshqa transport uskunalari sifatsiz taʼmirlangan, shuningdek texnik jihatdan nosoz transport vositasini foydalanishga chiqarishga ruxsat berilgan hollarda kelib chiqadi. Bunda, transport vositalari, aloqa yoʻllari, signalizatsiya, aloqa vositalari yoki boshqa transport uskunalarining texnik holati uchun masʼul shaxs, texnik nosozlikdan xabardor boʻlishi shart.

Yoʻl harakati yoki transport vositalaridan foydalanish qoidalarini buzish (JK 266-moddasi) deganda, bunday harakatlarning transport vositasi yoʻllarda harakatlanishi jarayonida sodir etilishi tushuniladi. Agar transport vositasidan foydalanish jarayonida, jumladan transportga yuk ortish-tushirish, transport vositasini taʼmirlash, qurilish, qishloq xoʻjaligi ishlari va boshqa turdagi ishlarni bajarishda texnika xavfsizligi yoki mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzish natijasida badanga oʻrtacha ogʻir yoki ogʻir shikast yetkazilgan, odam oʻlimi yoki boshqa ogʻir oqibatlar kelib chiqqan boʻlsa, mazkur qoidalarga rioya etilishi uchun masʼul shaxsning harakatlari JK 257-moddasi boʻyicha kvalifikatsiya qilinishi lozim.

26. Sudlar JK 260, 260¹, 262, 265-moddalarida nazarda tutilgan jinoyatlarga oid ishlarni koʻrishda, sudlanuvchiga nisbatan muayyan huquqdan mahrum qilish tariqasidagi qoʻshimcha jazo chorasini qoʻllash masalasini muhokama qilishlari lozim. Mazkur masala shaxs bunday huquqqa ega, egamasligidan (masalan: shaxs jinoyat sodir qilgunga qadar yoki tergov vaqtida maʼmuriy tartibda yoki sud hukmi bilan transport vositasini boshqarish huquqidan mahrum qilinganligidan) qatʼii nazar, muhokama qilinishi shart.

Jinoyat kodeksining 261-moddasi, 266-moddasining ikkinchi va uchinchi qismlari sanksiyasida muayyan huquqdan mahrum qilish tariqasidagi qoʻshimcha jazo qoʻllanilishi majburiyligi belgilanganligi sababli, sud, JK 57-moddasida belgilangan alohida hollar (masalan, sudlanuvchining asosiy kasbi haydovchilik boʻlib, boshqa mutaxassislikka ega emasligi) mavjud boʻlganda, hukmning tavsif qismida oʻz qarorini asoslab bergan holda, qoʻshimcha jazo chorasini qoʻllamasligi mumkin.

27. Sudlarning eʼtibori shunga qaratilsinki, transport vositalari harakati va ulardan foydalanish xavfsizligiga qarshi jinoyatlarga oid ishlarni koʻrishda mazkur jinoyatlar oqibatida yetkazilgan moddiy zararni undirish muhim ahamiyatga ega. Ushbu masalalarni hal etishda, sudlar Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining “Jinoyat natijasida yetkazilgan mulkiy ziyonni qoplashga oid qonunchilikni qoʻllash boʻyicha sud amaliyoti toʻgʻrisida” 2016-yil 27-dekabrdagi 26-sonli, shuningdek, “Maʼnaviy zararni qoplash haqidagi qonunlarni qoʻllashning ayrim masalalari toʻgʻrisida” 2000-yil 28-apreldagi 7-sonli qarorlarida bayon etilgan tushuntirishlarga amal qilishlari lozim.

Ish boʻyicha avtomobil yoʻllari, koʻchalar, temir yoʻldan oʻtish joylari va boshqa yoʻl inshootlarini saqlash qoidalari qoʻpol buzilishi ( yoʻllarning choʻkishi, yer osti inshootlari lyuklarining ochiq qoldirilishi, ogohlantiruvchi belgilar qoʻyilmaganligi va h.k.) hollari aniqlanib, u JK 266-moddasida nazarda tutilgan oqibatlarni keltirib chiqargan yoʻl- transport hodisasi uchun sharoit tugʻdirgan boʻlsa, sudlar mazkur qoidalarga rioya etilishiga masʼul shaxslar (taʼmirlash-qurilish yoki foydalanish tashkilotlari xodimlari, ichki ishlar organlarining yoʻl harakati xavfsizligi xizmati xodimlari va h.k.) harakatiga huquqiy baho berish uchun tegishli materiallarni prokurorga yuborishlari lozim.

29. Ushbu qaror qabul qilinishi munosabati bilan Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining “Transport harakati yoki undan foydalanish xavfsizligiga qarshi jinoyatlarga oid ishlar yuzasidan sud amaliyoti toʻgʻrisida”gi 2000-yil 22-dekabrdagi 32-sonli qarori oʻz kuchini yoʻqotgan deb topilsin.