Oʻzbekiston Respublikasi Havo kodeksining 57-moddasiga, IKAO standartlari va tavsiyalariga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasida xalqaro fuqaro aviatsiyasini meteorologik maʼlumotlar bilan taʼminlash boʻyicha normativ hujjatlarni takomillashtirish maqsadida qaror qiladi:

1. “Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasini meteorologik taʼminoti boʻyicha yoʻriqnoma” (FA MTBY — 2008) ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Ushbu qaror Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligidan davlat roʻyxatidan oʻtkazilgandan oʻn kun oʻtgach kuchga kiradi.

3. “Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasini meteorologik taʼminoti boʻyicha yoʻriqnoma” (FA MTBY — 2008) kuchga kirishi bilan Oʻzgidromet va Davavianazorat boshliqlarining 2001-yil 19-dekabrdagi 353-OP, 204-son buyrugʻi bilan tasdiqlangan “Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasini meteorologik maʼlumotlar bilan taʼminlash rahbariy qoʻllanma” (RMO GA — 2001) oʻz kuchini yoʻqotgan deb hisoblansin.

Mazkur Yoʻriqnoma (FA MTBY-2008) Oʻzbekiston Respublikasining Havo kodeksi, Xalqaro fuqaro aviatsiyasi toʻgʻrisidagi Konvensiyaning 3-ilovasi (IKAO), Jahon meteorologiya tashkilotining (VMO) texnik reglamentiga muvofiq, parvozlarning xavfsizligini taʼminlashga qaratilgan va fuqaro aviatsiyasining meteorologik taʼminotini tashkil etish tartibini belgilaydi.

1. Mazkur Yoʻriqnomada quyidagi atamalar va qisqartmalardan foydalanilgan:

absolyut balandlik — oʻrtacha dengiz sathidan (MSL) biror sathgacha, nuqta yoki nuqta deb qabul qilingan obyektgacha boʻlgan vertikal masofa;

aviakompaniya, aviakorxona — muntazam xalqaro havo aloqalarini amalga oshiruvchi yoki bu sohadagi xizmatlarini taqdim etuvchi har qanday aviatransport korxonasi;

aviatsiya aniq joyli elektr aloqa tarmogʻi (AFTN) — aviatsiya aniq joyli xizmatining bir qismi boʻlgan, oʻxshash yoki birgalikdagi aloqa xususiyatlari boʻlgan aviatsiya aniq joyli stansiyalari oʻrtasida bildirishlar va/yoki raqamli maʼlumotlarni almashishni koʻzda tutadigan jahon aviatsiya aniq joyli zanjirlari tizimi;

aviatsiya ishlarining hududi (joyi) — havo fazosining balandligi va/yoki maydoniga koʻra chegaralangan qismi, unda aviatsiya ishlarining ushbu turining texnologiyasiga (qoʻllanmasi, yoʻriqnomasiga) muvofiq balandliklari va yoʻnalishi yuzasidan havo kemalarining manevrlari amalga oshiriladi;

aviatsiya meteorologik stansiyasi (fuqaro) — kuzatishlarni amalga oshirish va xalqaro aeronavigatsiyada foydalaniladigan meteorologik maʼlumotlarni tuzish uchun moʻljallangan stansiya;

aviatsiya uchun xavfli boʻlgan ob-havo holatlari — aerodromlarda parvozlarning meteorologik taʼminoti boʻyicha Yoʻriqnomada koʻrsatilgan uchishlarni xavfsiz amalga oshirish uchun belgilangan mezonlarga yetgan yoki ulardan ortiq boʻlgan, parvoz xavfsizligiga xavf solishi va/yoki aviatsiya texnikasiga moddiy zarar yetkazishi mumkin boʻlgan oʻziga xos ob-havo holatlari;

avtomatikaga bogʻliq kuzatish (ADS) — kuzatish usuli, unga koʻra havo kemalari avtomatik ravishda maʼlumot uzatish liniyalari orqali bortdagi navigatsiya tizimlaridan hamda joylashuvini aniqlash tizimlaridan olingan maʼlumotlarni, shu jumladan havo kemasining tanib olish indeksi, uning toʻrtta oʻlchov yoʻnalishidagi joylashuvi toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni hamda, zarur boʻlganda, qoʻshimcha maʼlumotlarni taqdim etadi;

aerodrom (gidroaerodrom) — parvozlar xavfsizligini taʼminlovchi yon-atrof hamda chekka zonalar va shu zonalarda joylashgan havo kemalarining uchishi, qoʻnishi, burilishi, toʻxtab turishi va ularga xizmat koʻrsatish uchun moʻljallangan zarur bino, inshootlar va anjomlarga ega quruqlikdagi yoki suv sathidagi maxsus jihozlangan maydon;

aerodromdagi bosim (QFE) — UQYning ishchi ostonasidagi atmosfera bosimi;

aerodrom meteorologik idorasi — aerodromda joylashgan, xalqaro aeronavigatsiyaning meteorologik taʼminoti uchun moʻljallangan idora;

aerodromning balandligi — UQYning dengiz sathiga nisbatan eng baland nuqtasining balandligi. Bir nechta UQY boʻlganda eng katta qiymati tanlanadi.

aerodromning iqlimiy jadvali — Aerodromdagi bir yoki bir nechta meteorologik elementlar ustidan kuzatish natijalari toʻgʻrisida statistik maʼlumotlari boʻlgan jadval;

aerodromning iqlimiy maʼlumoti — statistik maʼlumotlarga asoslangan aerodromdagi maʼlum meteorologik elementlar ustidan kuzatish natijalarining qisqacha bayoni;

aerodromning minimumi — mazkur aerodromda ushbu turdagi havo kemalarining uchishlari va qoʻnishlari oʻtkazilishi ruxsat beriladigan UQYdagi koʻrinuvchanlik uzoqligining (koʻrinuvchanlik) va qaror qabul qilish balandligining (bulutlar quyi chegarasining balandligi) minimal yoʻl qoʻyiladigan qiymatlari;

aerodromning nazorat nuqtasi — aerodromning jugʻrofiy joylashuvini belgilaydigan shartli nuqta;

aerodromning (punktning) standart atmosfera boʻyicha oʻrtacha dengiz sathiga keltirilgan bosimi (QNH) — barometrik balandlik oʻlchagichning bosim shkalasiga oʻrnatilganida aerodromning (punktning) barometrik balandligi uning absolyut balandligi bilan ustma-ust tushadigan atmosfera bosimi;

aerodrom hududidagi avtomatik maʼlumot uzatish xizmati (ATIS) — kunu tun yoki sutkaning maʼlum vaqtida yetib keluvchi va uchib ketuvchi havo kemalari uchun joriy belgilangan axborotlari toʻxtovsiz takrorlanuvchi radiouzatish shaklida taqdim etish;

aerodrom hududi — aerodrom va uning atrofidagi joylar ustidagi gorizontal va vertikal tekisliklardagi chegaralar ichidagi havo hududi;

aeroport — havo kemalarini qabul qilib olish, joʻnatish va havodagi tashishga xizmat koʻrsatish uchun moʻljallangan, ushbu maqsadlar uchun aerodrom, aerovokzal va boshqa yer usti inshootlariga va kerakli uskunalarga ega boʻlgan inshootlar kompleksi;

balandlik — oʻrtacha dengiz sathidan yer yuzasining yoki u bilan bogʻliq boʻlgan obyektning nuqtasi yoki sathigacha vertikal masofa;

balandlikdagi xarita — maʼlum balandlik sathi yoki atmosfera qatlami uchun meteorologik xarita;

bildirishlarni uzatish punkti — unga koʻra havo kemasining joylashuvi bildirilishi mumkin boʻlgan maʼlum jugʻrofiy moʻljal;

vakolatli meteorologik idora — Xalqaro aeronavigatsiyaning meteorologik taʼminotini amalga oshiruvchi yoki Shartnoma tuzuvchi davlat nomidan bunday taʼminotni tashkil etuvchi vakolatli idora;

vertikal koʻrinuvchanlik — vertikal pastga yer yuzasidagi obyektlari koʻrinadigan sathgacha maksimal masofa;

vizual parvozlar qoidalari (VPQ) — ekipajlarning havo vaziyatini vizual kuzatishi va parvoz rejimini qisqa muddatli oʻzgartirishi yoʻli bilan havoda va yer (suv) yuzasida havo kemalari va boshqa obyektlar orasida belgilangan oraliqlarni tutib turishni koʻzda tutadigan qoidalar;

VPQ boʻyicha uchish — vizual parvoz qoidalariga muvofiq bajariladigan uchish;

vulqon kuli boʻyicha konsultativ markaz (VAAC) — Mintaqaviy aeronavigatsiya kelishuviga koʻra meteorologik kuzatish idoralari, rayon dispetcherlik markazlariga, parvoz maʼlumotlari markazlariga, Jahon zonal prognozlar markazlariga va ORMET maʼlumotlari xalqaro banklariga vulqon otilishlaridan keyin atmosferadagi vulqon kulining gorizontal va vertikal quvvati hamda prognozlanadigan koʻchishi yuzasidan konsultativ maʼlumot berish uchun tayinlangan meteorologik markaz. Vulqon kuli toʻgʻrisidagi konsultativ maʼlumotga oid texnik talablar mazkur Yoʻriqnomaning 1-ilovasida keltirilgan;

dispetcherlik hududi — yer yuzasi ustidan belgilangan chegaradan yuqoriga qarab choʻzilib, nazorat qilinadigan havo hududi;

etib kelish manzilidagi aerodrom — uchish rejasida va uchish topshirigʻida koʻzda tutilgan qoʻnish aerodromi deb koʻrsatilgan aerodrom;

jahon zonal prognozlar tizimi (JZPT) — Jahon mintaqaviy prognozlar markazlari tomonidan yoʻnalish boʻyicha aviatsiya meteorologik prognozlarining yagona standartlashtirilgan shaklda taqdim etilishini taʼminlaydigan jahon tizimi;

jahon zonal prognozlar markazi (JZPM) — aviatsiya aniq joyli xizmatining imkoniyatlaridan foydalanib, ayrim ob-havo hodisalari va balanddagi prognozlarini jahon miqyosida raqamli shaklda tayyorlash va bevosita davlatlarga tarqatish uchun moʻljallangan meteorologik markaz;

zaxira aerodromi — koʻzda tutilgan qoʻnish aerodromigacha borish yoki unda qoʻnish mumkin boʻlmagan yoki maqsadga muvofiq boʻlmagan holda havo kemasi borishi mumkin boʻlgan aerodrom. Zaxira aerodromlarga quyidagi aerodromlar kiradi:

uchib ketishdagi zaxira aerodrom — uchib ketishdan keyin darhol qoʻnish zarurati tugʻilib, uchib ketish aerodromidan foydalanish mumkin boʻlmagan holda havo kemasi qoʻnishi mumkin boʻlgan zaxira aerodromi;

yoʻnalishdagi zaxira aerodrom — havo kemasi yoʻnalish boʻyicha uchayotganda shtatdan tashqari yoki avariyali vaziyatga tushganda qoʻnishi mumkin boʻlgan aerodrom;

ETOPS bajarilishi paytida yoʻnalishdagi zaxira aerodromi — yoʻnalish boʻyicha ETOPS ni bajarish paytida dvigatel oʻchirilganidan keyin yoki biror-bir boshqa alohida yoki avariyali sharoitlar yuzaga kelganda samolyot qoʻnishi mumkin boʻlgan mos keluvchi zaxira aerodromi;

etib kelish manzilining zaxira aerodromi — koʻzda tutilgan qoʻnish aerodromida qoʻnishni amalga oshirish mumkin boʻlmagan yoki maqsadga muvofiq boʻlmagan holda havo kemasi borishi mumkin boʻlgan zaxira aerodromi.

Havo kemasi uchib ketayotgan aerodrom shuningdek ushbu havo kemasi uchun yoʻnalishdagi zaxira aerodrom yoki yetib kelish manzilining zaxira aerodromi boʻlishi mumkin;

zenit — kuzatish joyidan oʻtuvchi vertikal chiziqning osmon sferasi bilan kesishgan joyi yaʼni, kuzatuvchining boshi yoki BQChB ustidan kuzatish oʻtkaziladigan joy ustidagi osmon sferasining eng yuqori nuqtasi;

zenitda havo ochiq — kuzatishlar joyi ustida osmon sferasining eng yuqori nuqtasida vertikal koʻrinuvchanlik cheklanmagan holda bulutlarning umuman yoʻqligi;

yoʻl-yoʻriq — aslidagi yoki kutiladigan meteorologik sharoitlar yuzasidan ogʻzaki konsultatsiya berish;

konsultatsiya — meteorolog yoki boshqa mutaxassis bilan parvozga bogʻliq boʻlgan aslidagi va/yoki kutiladigan meteorologik sharoitlarni muhokama qilish; muhokama savollariga javob berishni oʻz ichiga oladi;

kurs — havo kemasining boʻylama oʻqining turgan yoʻnalishi, odatda shimoliy yoʻnalishdan (haqiqiy, magnit, kompas yoki shartli meridiandan) hisoblanadigan burchak graduslarida ifodalanadi;

koʻrinuvchanlik — aviatsiya maqsadlari uchun koʻrinuvchanlik quyidagi kattaliklardan eng katta qiymatda boʻlgan kattalik boʻladi:

a) yerga yaqin joylashgan maqbul kattalikdagi qora obyektni yorugʻ fonda kuzatilganda aniqlash va tanib olish mumkin boʻlgan eng katta masofa (MKU);

b) yoritilmagan obyektda 1000 kd ga yaqin yorugʻlik kuchidagi chiroqlarni aniqlash va tanib olish mumkin boʻlgan eng katta masofa.

Bu ikkita masofa yutishning belgilangan koeffitsiyenti boʻlgan havoda turli qiymatlarga ega boʻladi, bunda oxirgisi b) masofa fonining yoritilganligiga bogʻliq boʻladi, birinchi a) masofa esa koʻrinuvchanlikning meteorologik optik uzoqligi (MOR) bilan tavsiflanadi;

maxsus aviatsiya ishlari — havo kemalari qishloq xoʻjaligi, qurilish, fotosuratga olish, topografik suratga olish, kuzatish va patrul xizmati, qidirish va qutqarish va hokazo sohalarda maxsus xizmat koʻrsatish turlarini taʼminlash uchun bajariladigan parvozlar;

meteorologik axborot — meteorologik maʼlumot, tahlil, prognoz va boshqa har qanday aslidagi yoki kutiladigan meteorologik sharoitlarga tegishli boʻlgan bildirish;

meteorologik byulleten — tegishli sarlavha ostidagi meteorologik axborotni oʻz ichiga oluvchi matn;

meterologik yoʻldosh — meteorologik kuzatishlarni oʻtkazuvchi va shu kuzatishlarning natijalarini yerga uzatuvchi sunʼiy Yer yoʻldoshi;

meterologik kuzatish — bir yoki bir nechta meterologik elementlarni baholash;

meteorologik maʼlumot — maʼlum vaqt va joyga tegishli boʻlgan meteorologik sharoitlarni kuzatish natijalari toʻgʻrisida bildirish;

meteorologik idora — xalqaro aeronavigatsiyaning meteorologik taʼminoti uchun moʻljallangan idora;

minimal keltirilgan bosim — havo trassasi, MVI, parvozlarning yoʻnalishi yoki hududi boʻylab dengiz sathi darajasida minimal atmosfera bosimining hisob-kitob qilingan qiymati;

muz qoplanishi — havo kemasining turli qismlarida muz qoplanishi (kuchsiz — qanotning old chetida 0,5 mm/min gacha, oʻrtacha — 0,5 dan 1 mm/min gacha, kuchli — 1 mm/min dan ortiq muz qoplangan holda);

muntazam maʼlumot — muntazam kuzatish natijalari boʻyicha tuzilgan meteorologik maʼlumot;

muntazam toʻrning tugunlaridagi raqamli shakldagi axborot — bir meteorologik EHMdan boshqa EHMga avtomatlashtirilgan tizimlarda ishlatish uchun yaroqli kod shaklida uzatish uchun moʻljallangan, xaritada bir tekisda joylashgan nuqtalar guruhi uchun meteorologik maʼlumotlar, EHMda ishlov berilgan holda. Koʻp hollarda bunday maʼlumotlar oʻrtacha tezlikdagi elektr aloqa kanallari orqali uzatiladi;

murakkab meteorologik sharoitlar (MMSh) — koʻrinuvchanlik qiymatlari 2000 m va undan kam va/yoki bulutlarning quyi chegarasining balandligi — 200 m va undan past boʻlib, ularning umumiy soni 3-4 oktantdan (SCT) yuqori boʻlgan meteorologik sharoitlar;

moʻljalli (taxminiy) prognoz — meteokuzatish punktlaridan aslidagi ob-havo maʼlumotlari boʻlmaganda tuzilgan prognoz;

nisbiy balandlik — belgilangan boshlangich sathdan, nuqtadan yoki nuqta deb qabul qilingan obyektdan vertikal boʻyicha masofa;

ob-havoning oʻziga xos hodisalari — IKAO va VMO qabul qilgan meteorologik hodisalar va ularning xususiyatlarining roʻyxati (kod jadvali 4678, Kodlar boʻyicha Yoʻriqnoma, JMT-№ 306), joriy va prognozlanadigan ob-havo hodisalarini bildirish, shuningdek aslidagi va prognostik ob-havo xaritalarida koʻrsatish uchun;

ogohlantirish — aviatsiya uchun xavfli boʻlgan ob-havo hodisasining kutilayotgan holatga kelishi, saqlanishi yoki kuchayishi haqidagi axborot;

oktant — osmon sferasining sakkizdan bir qismi;

ochiq havo — vertikal koʻrinuvchanlik cheklanmagan holda osmon sferasida bulutlarning umuman yoʻqligi;

parvoz axborot markazi — parvoz-axborot xizmat koʻrsatilishini va avariyali xabar berishni taʼminlash uchun moʻljallangan idora;

parvoz maʼlumoti hududi — uning ichida parvoz-axborot xizmat koʻrsatilishi va avariyalar haqida xabar berish taʼminlanadigan maʼlum kattalikdagi havo fazosi;

parvozlar uchun ahamiyatli bulut — quyi chegarasi 1500 m (5000 fut) va undan pastroq boʻlgan yoki sektordagi eng katta minimal absolyut balandlikdan pastroq boʻlgan (qaysi biri kattaroq ekanligiga qarab) bulut yoki yomgʻirli toʻp-toʻp bulut yoki minorasimon toʻp-toʻp bulut istalgan balandlikda;

parvozlarga rahbarlik qilish — havo kemasining xavfsizligi, parvozning muntazamligi va samaradorligi maqsadida parvozning boshi, davomi yoki oxiri yuzasidan, shuningdek yoʻnalishni oʻzgartirish vakolatlarini amalga oshirish;

parvozning ish rejasi — foydalanuvchi tomonidan samolyotning parvoz-texnik xususiyatlari, foydalanish cheklovlarini hamda belgilangan yoʻnalishda va tegishli aerodromlarda kutiladigan sharoitlarni hisobga olib parvozning xavfsiz bajarilishi uchun tuzilgan rejasi;

parvoz hujjatlari (meteorologik) — parvoz uchun meteorologik axborotni oʻz ichiga olgan qoʻlda yozilgan yoki chop etilgan hujjatlar, shu jumladan xaritalar yoki shakllar;

parvoz ekipaji aʼzosi — guvohnomaga ega boʻlgan, xizmat parvoz vaqti davomida havo kemasini boshqarish bilan bogʻliq boʻlgan vazifalar yuklatilgan ekipaj aʼzosi;

parvozlar xavfsizligi — havo transportining va aviatsiya ishlarining insonlarning hayoti va sogʻligʻi uchun xavfsiz amalga oshirish qobiliyatini belgilaydigan majmuiy tavsifi;

parvoz esheloni — doimiy atmosfera bosimining belgilangan bosim kattaligi 1013,2 millibarga keltirilgan hamda boshqa shunday yuzalardan belgilangan bosim oraliqlari kattaligi bilan ajralib turgan yuzasi:

1. Barometrik balandlik oʻlchagich, standart atmosferaga muvofiq shkalasi boʻlib chiqilgan:

a) QNHga oʻrnatilganda absolyut balandlikni koʻrsatadi;

b) OFEga oʻrnatilganda OFE ning tayanch nuqtasi ustida nisbiy balandlikni koʻrsatadi;

v) 1013,2 (gPa) bosimiga oʻrnatilganda uchish eshelonlarini koʻrsatish uchun qoʻllanilishi mumkin;

2. 1-punktda ishlatiladigan “Nisbiy balandlik” va “absolyut balandlik” atamalari geometrik emas, asboblardagi nisbiy va absolyut balandliklarni bildiradi;

prognoz (ob-havo prognozi) — havo fazosining maʼlum zonasi yoki qismida maʼlum vaqt davomida yoki davrida kutiladigan meteorologik sharoitlarning taʼrifi;

prognozga tuzatish — amal qilish muddati hali boshlanmagan yoki tugamagan ob-havo prognozini qisman yoki toʻliq tuzatish;

prognostik xarita — xaritada havo fazosining maʼlum zonasi yoki qismi uchun maʼlum vaqt davomi yoki davri uchun maʼlum meteorologik element (lar) prognozining grafik tasviri;

sath — parvozdagi havo kemasining vertikal tekislikdagi joylashuviga oid umumiy atama, mos hollarda parvozning nisbiy balandligini, absolyut balandligini yoki eshelonini bildiradi;

standart izobarik yuza — jahon miqyosida atmosfera sharoitlarini grafik ifodalash va tahlil etish uchun ishlatiladigan izobarik yuza;

tajribaviy aviatsiya — tajriba-konstruktorlik, tajribaviy, ilmiy-tadqiqot ishlarini, shuningdek aviatsiya va boshqa turdagi texnikaning sinovlarini oʻtkazish uchun ishlatiladigan aviatsiya;

tekis joylar — relyefning 25 km radiusidagi 200 m gacha nisbiy balandliklar boʻlgan joy;

tepalik joylar — notekis relyefli hamda 25 km radiusidagi 200 m dan 500 m gacha nisbiy balandliklar boʻlgan joy;

togʻlikdagi aerodrom — notekis relyefli hamda aerodromning nazorat nuqtasidan (ANN) 25 km radiusida 500 m va undan ortiq nisbiy balandliklar boʻlgan joyda joylashgan aerodrom, shuningdek dengiz sathidan 1000 m va undan ortiq balandlikda joylashgan aerodrom;

togʻli joylar — notekis relyefli hamda 25 km radiusidagi 500 m va undan ortiq nisbiy balandliklar boʻlgan joy, shuningdek dengiz sathidan 1000 m va undan ortiq balandligi boʻlgan joy;

tropik siklon — okeanning tropik yoki subtropik zonasida yuzaga keladigan sinoptik koʻlamdagi, yer usti shamolining kuchli ifodalangan konvektiv va rivojlangan siklonik sirkulatsiyasi boʻlgan nofrontal siklonni belgilash uchun umumiy atama;

uzaytirilgan uzoqlikdagi parvoz — ikkita gazoturbinali kuch qurilmalari boʻlgan samolyot bajaradigan har qanday uchish, bunda bitta ishlamayotgan kuch qurilmasi bilan yoʻnalishning biror nuqtasidan talablarga mos boʻlgan zaxira aerodromigacha kreyserlik tezligi bilan parvoz vaqti (MSA sharoitida va sokin havo sharoitida) foydalanuvchining davlati tomonidan belgilangan chegaraviy vaqtdan ortiq boʻladi;

uskunalar boʻyicha parvoz qilish qoidalari (UPQQ) — uchishlarni pilotaj-navigatsiya asboblari boʻyicha, HHXK idoralari tomonidan albatta nazorat qilish va ularning havo kemalari orasida belgilangan eshelonlash oraliqlarini taʼminlash bilan bajarishni koʻzda tutuvchi qoidalar;

UPQQ boʻyicha parvoz — uskunalar boʻyicha parvoz qoidalariga muvofiq bajariladigan parvoz;

UQI ostonasi — UQYning qoʻnish uchun ishlatilishi mumkin boʻlgan qismining boshi;

UQYdagi koʻrinuvchanlik uzoqligi (RVR) — UQYning oʻq chizigʻida boʻlgan havo kemasining uchuvchisi UQY sirtidagi koʻrsatish belgilarini yoki UQYni chegaralovchi chiroqlarni, yoki uning oʻq chizigʻini belgilovchi chiroqlarni koʻra oladigan masofa;

uchish maydoni — aerodromning bir yoki bir nechta erkin zonali uchish yoʻllari, harakatlanish yoʻllari, perronlar, toʻxtash joylari va maxsus maqsadli maydonlar joylashgan qismi;

uchish-qoʻnish yoʻli (UQY) — quruqlikdagi aerodromning havo kemalarining parvozi va qoʻnishi uchun tayyorlangan toʻgʻri burchakli maʼlum uchastkasi;

ekspluatant — havo kemalaridan foydalanish bilan shugʻullanuvchi yoki shu sohada oʻz xizmatlarini taklif etuvchi shaxs, tashkilot yoki korxona;

fuqaro aviatsiyasi — davlat va tajribaviy aviatsiyalarning tarkibiga kirmaydigan aviatsiya;

xabar berish — aviatsiya uchun xavfli hodisaning mavjudligi haqidagi axborot;

xalqaro aeroport — davlat tomonidan oʻzining hududida xalqaro samoviy tashishni amalga oshiruvchi havo kemalarni qabul qilish va joʻnatish uchun ajratilgan, bojxona, immigratsiya, sanitariya, karantin (hayvonlar va oʻsimliklar tashilganda) va boshqa shunga oʻxshash tartibotlar amalga oshiriladigan har qanday aeroport;

shamol surilishi — shamolning fazodagi yoʻnalishi va/yoki tezligining oʻzgarishi, shu jumladan yuqoriga va pastga yoʻnalgan oqimlar (kuchsiz surilishi — 30 m balandlikka 2 m/s gacha, oʻrtacha — 2 m/s dan 4 m/s gacha, kuchli 4 m/s dan 6 m/s gacha, oʻta kuchli — 6 m/s dan ortiq);

qoʻnish maydonchasi — havo kemalarining uchishi va qoʻnishi uchun yaroqli yer (suv, muz) maydoni yoki maxsus tayyorlangan sunʼiy maydon;

qidiruv-qutqarish xizmati idorasi — umumiy atama boʻlib, turli hollarda qidiruv va qutqarishning muvofiqlashtirish markazi, qidiruv va qutqarishning yordamchi markazi yoki avariyali xabar berish postini bildiradi;

havo harakatiga xizmat koʻrsatish idorasi — umumiy atama, mos hollarda havo harakatiga dispetcherlik xizmat koʻrsatish idorasini, uchish axborot markazi yoki havo harakatiga xizmat koʻrsatishga oid bildirishlarni yigʻish punktini bildiradi;

havo kemasi bortidan bildirish — uchayotgan havo kemasining bortidan yuborilgan, kemaning joylashuvi, uchishning bajarilayotganligi va/yoki meteorologik shart-sharoitlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni bildirish yuzasidan talablarga muvofiq tuzilgan bildirish;

havo kemasi bortidan kuzatish — uchayotgan havo kemasining bortida amalga oshirilgan bir yoki bir nechta meteorologik elementlarni baholash;

havo kemasi komandiri — ekspluatant tomonidan yoki umumiy foydalanishidagi aviatsiyada havo kemasi egasi tomonidan komandir vazifasini bajarish va parvozning xavfsiz bajarilishiga javobgar etib tayinlangan uchuvchi;

havodan turib tanlangan qoʻnish maydonchasi — oʻz kattaligi, yuzaning holati va yetib kelish sharoitlariga koʻra havo kemasining ushbu turi uchun va ushbu sharoitlar uchun qoʻnish maydonchasiga boʻlgan talablarga mos keluvchi, ekipaj tomonidan uchish paytida (havoda) uni koʻrish va holatini baholash orqali tanlanadigan yer (suv, muz) maydoni;

havo kemasi — atmosferada oʻzining havo bilan oʻzaro taʼsiri hisobiga ushlab turiladigan har qanday apparat, yer yuzasidan qaytgan havo bilan oʻzaro taʼsir bundan mustasno;

havo trassasi — nazorat ostidagi yoʻlak koʻrinishidagi havo hududi (yoki uning qismi);

havo kemasi ekipaji — uchish vaqtida havo kemasini boshqarish va xizmat koʻrsatish boʻyicha tegishli tartibda maʼlum bir vazifalarni bajarish yuklatilgan shaxslar;

HHXK zonasi (rayoni) — HHXK idorasi oʻz vazifalarini amalga oshiradigan belgilangan kattalikdagi havo fazosi;

hudud dispetcherlik markazi — unga taalluqli zonada boʻlgan dispetcherlik rayonlarida nazorat qilinadigan parvozlarga dispetcherlik xizmat koʻrsatilishini taʼminlash uchun moʻljallangan idora;

SIGMET maʼlumoti — meteorologik kuzatish idoralari tomonidan chiqariladigan havo kemalarining parvozi xavfsizligiga taʼsir qilishi mumkin boʻlgan uchish yoʻnalishi boʻyicha maʼlum ob-havo hodisalarining aslidagi va/yoki kutiladigan yuzaga kelishi toʻgʻrisidagi maʼlumot;

VOLMET — uchish davomidagi havo kemalari uchun meteorologik maʼlumot;

VOLMET (D-VOLMET) maʼlumotlarni uzatish liniyasi — aerodrom boʻyicha joriy muntazam meteorologik maʼlumotlar (METAR) va aerodrom boʻyicha maxsus meteorologik maʼlumotlar (SPECI), aerodrom boʻyicha prognozlar (TAF), SIGMET maʼlumoti, bortda uzatilgan maxsus bildirishlar va, mavjud boʻlganda, AIRMET maʼlumotlarini maʼlumot uzatish liniyasi orqali berish;

VOLMET radioxabarlar uzatish dasturi — tegishli hollarda joriy METAR, SPECI maʼlumotlarini, TAF prognozlari va SIGMET maʼlumotini uzluksiz va takrorlanuvchi nutq radio uzatish dasturi orqali berish;

1. Fuqaro aviatsiyasiga meteorologik xizmat koʻrsatishning maqsadi havo kemalarining ekipajlariga, havo harakatini boshqarish idoralariga hamda uchishlarni rejalashtirish va taʼminlash bilan bogʻliq boʻlgan boshqa idoralarga ularning vazifalarini bajarish uchun kerakli boʻlgan meteorologik axborotni taqdim etish orqali uchishlarning xavfsizligini, muntazamligi va samaradorligini taʼminlashdir.

TAMS, AMSF operativ ishida qoʻllanadigan normativ hujjatlar va operativ hujjatlarning roʻyxati ushbu Yoʻriqnomaning 2-ilovasida keltirilgan.

2. Fuqarolik aviatsiyasiga meteorologik xizmat koʻrsatishning standartlari va tavsiya etiladigan amaliyoti Xalqaro fuqarolik aviatsiyasi toʻgʻrisidagi Konvensiyasining 3-ilovasi (IKAO), Jahon meteorologik tashkilotining (VMO) Texnik reglamentining asosiy qoidalari, shuningdek Oʻzbekiston Respublikasining normativ-huquqiy hujjatlari bilan belgilanadi.

3. Aviatsiya isteʼmolchilari uchun moʻljallangan meteorologik axborot oʻz vaqtida berilishi, uni taqdim etish shakli esa isteʼmolchilardan uni talqin etish uchun eng kam urinish talab etishi lozim.

4. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Gidrometeorologiya xizmati Markazi (Oʻzgidromet) Oʻzbekiston Respublikasida fuqaro aviatsiyasiga meteorologik xizmat koʻrsatishni tashkil etadi va bevosita amalga oshiradi, bu taʼminotning toʻliq, sifatli va oʻz vaqtida boʻlishi uchun javobgar boʻladi, aerodrom meteorologik idoralarining uslubiy tekshiruvlarini oʻtkazadi, meteouskunalardan foydalanish va unga texnik xizmat koʻrsatilishi ustidan idoraviy tegishliligidan qatʼi nazar, nazorat qiladi.

5. Ushbu Yoʻriqnoma talablari Oʻzgidrometning aviatsiya meteorologik idoralarining shaxsiy tarkibi va aviatsiya meteorologik axborotining barcha isteʼmolchilari uchun amal qiladi.

Uchishlarni tashkil etish, taʼminlash, bajarish va havo harakatini boshqarish bilan bogʻliq boʻlgan organlar mansabdor shaxslari mazkur Yoʻriqnomani bilishlari, tashkiliy va ishlab chiqarish masalalari boʻyicha doimiy oʻzaro hamkorlik qilishlari, shuningdek uning talablarining bajarilishi uchun javobgar boʻlishlari lozim.

6. Muayyan aerodromda isteʼmolchilarni axborot bilan taʼminlash hajmi va tartibi aerodrom meteorologik idorasi tomonidan HHB idorasi bilan kelishilgan holda ishlab chiqilgan va aviakorxonaning rahbari (aeroport direktori), Oʻzgidromet AMMTX tomonidan tasdiqlangan ushbu aerodromda uchishlarning meteorologik taʼminoti boʻyicha Yoʻriqnomaning namunaviy sxemasi ushbu Yoʻriqnomaning 3-ilovasida keltirilgan.

7. Meteorologik taʼminot IKAO da qabul qilingan xalqaro tillardan birida amalga oshiriladi (ingliz, rus tillari).

8. Ekspluatant (aviakorxona) avvaldan, 8 sutka ilgari, TAMS, AMSF ga quyidagilar toʻgʻrisida xabar beradi:

a) yangi xalqaro yoki ichki yoʻnalishlarning ochilishi yoki uchishlarning yangi turlarining bajarilishi;

b) uzoq turdagi muntazam reyslar jadvalining oʻzgarishi;

v) meteorologik taʼminotning turiga taʼsir etuvchi boshqa oʻzgarishlar.

9. Aviakorxonalar tegishli aerodrom meteorologik idoralariga uchishlar jadvali toʻgʻrisidagi axborotni avvaldan beradi, rejalashtiriladigan aviatsiya ishlari, jadvaldan tashqari reyslar toʻgʻrisida, shuningdek reyslarning koʻchirilishi va bekor qilinishi toʻgʻrisida xabar qiladi.

10. Birgalikdagi bazaviy joylashuv va birgalikdagi foydalanish aerodromlarida havo kemalari uchishlarining meteorologik taʼminoti Oʻzbekiston Respublikasi aerodromlaridan foydalanish tartibi toʻgʻrisidagi nizom, FA MTBI va AMXI talablariga muvofiq amalga oshiriladi.

11. Bir aerodromda Oʻzgidromet va uchishlarni tashkil etish bilan bogʻliq meteorologik organlar boʻlganda ushbu idoralar boshliqlari birgalikda hamkorlik qilish tartibini ishlab chiqadi, unda kuzatishlar natijalarini va ob-havo prognozlarining kelishi, texnika vositalaridan foydalanish va ularni taʼmirlash, meteorologik axborotni olish uchun aloqa vositalaridan birgalikda foydalanish masalalari va hokazolar aks etadi.

12. Ushbu muassasalarning meteorologik idoralarini bir-biriga bevosita yaqin joyda joylashtirish kerak. Aks holda ular orasida toʻgʻri nutq kanallari oʻrnatilishi lozim.

13. Birgalikdagi bazaviy joylashuv va birgalikdagi foydalanish aerodromlarida havo kemalari ekipajlarining bevosita meteorologik taʼminotini meteorologik idoralar idoraviy tegishliligiga koʻra amalga oshiradilar. Aerodromda bir idoraning meteorologik idorasi boʻlganda uchishlar taʼminoti havo kemalarining idoraviy tegishliligidan qatʼi nazar, amalga oshiriladi.

14. Jahon zonal prognozlar tizimi vakolatli meteorologik idoralarni va boshqa isteʼmolchilarni yoʻnalish boʻylab raqamli shakldagi global aviatsiya meteosharoitlar prognozlari bilan taʼminlaydi. Bunga joriy etiladigan texnologiyalar taʼminlab bergan afzalliklardan foydalanib rentabelli shaklida toʻliq qamrovli, oʻzaro bogʻliq, butunjahon va imkoni boricha bir turdagi tizim yordamida erishiladi.

15. London va Vashingtondagi Jahon zonal prognozlar markazlari quyidagi vazifalarni bajaradi:

a) muntazam toʻr tugunlarida barcha talab etiladigan darajalar uchun global prognozlarni tayyorlaydi:

Balandliklardagi shamol;

Balandliklardagi havo harorati va namligi;

Uchish eshelonlarining absolyut balandligi;

Tropopauza haroratining absolyut balandligi;

Maksimal shamolning yoʻnalishi, tezligi va absolyut balandligi;

b) alohida ob-havo hodisalarining raqamli shakldagi global prognozlarini tayyorlaydi;

v) “a” va “b” kichik bandlarida koʻrsatilgan prognozlarni raqamli shaklida oʻzi xizmat koʻrsatadigan hududdagi vakolatli meteorologik idoralarga va boshqa foydalanuvchilarga, Shartnoma tuzuvchi davlat tomonidan vakolatli meteorologik idoraning tavsiyasiga koʻra tasdiqlangan shaklda tarqatadi;

g) radioaktiv materiallar harakati trayektoriyasini modellashtirish maʼlumotlarini berish uchun masʼul boʻlgan oʻzining tegishli mintaqaviy ixtisoslashgan VMO meteorologik markazidan ularning atmosferaga avariyali chiqishi toʻgʻrisidagi axborotni qabul qiladi, radoilogik vaziyat belgilab bergan shoshilinch choralarni koʻrish uchun, shu maʼlumotlarni alohida ob-havo hodisalari prognozlariga kiritish maqsadida;

d) vulqon faoliyati toʻgʻrisida maʼlumot almashish uchun VAAC bilan aloqalarni oʻrnatadi va vulqon otilishlari toʻgʻrisidagi maʼlumotni alohida ob-havo hodisalari prognozlariga kiritishni muvofiqlashtirish maqsadida tutib turadi.

16. JZPM ishidagi uzilishlar holatida uning vazifalarini boshqa JZPM bajaradi. JZPM mahsuloti boʻlmaganda Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi gidrometeorologiya xizmati Markazi va Gidrometeorologiya va atrof muhitni muhofaza qilish Federal xizmati (Rossiya Federatsiyasi) ilmiy-texnik hamkorlik shartnomasiga muvofiq Rossiya Gidrometmarkazi mahsulotidan foydalanishga ruxsat etiladi.

17. Shamol, balandliklardagi havo harorati va namligi, maksimal shamolning yoʻnalishi, tezligi va absolyut balandligi, tropopauza harorati va absolyut balandligi prognozlari sutkasiga toʻrt marta tayyorlanadi va prognozlar uchun asos boʻlgan sinoptik maʼlumotlar yigʻilganidan keyin 6, 12, 18, 24, 30 va 36 soat davomida amal qiladi (soat 00.00, 06.00, 12.00 va 18.00 da UTC) hamda standart kuzatish vaqtidan keyin kechi bilan 6 soat ichida yuqorida koʻrsatilgan tartibda uzatishga tayyorlanadi.

18. JZPM tayyorlagan alohida ob-havo hodisalari prognozlari belgilangan amal qilish davrlari uchun sutkasiga toʻrt marta, soat 00.00, 06.00, 12.00 va 18.00 iTSda chiqariladi. Har bir prognozni tarqatish texnik imkoniyati boʻlishi bilanoq, lekin standart kuzatish vaqtidan keyin kechi bilan 11 soat ichida toʻxtatiladi.

19. JZPTga kirmaydigan meteorologik idoralar Rossiya Gidrometmarkaz va Oʻzbekiston aviatsiya meteorologik markazi hisoblanib, uning vazifalarini TAMS bajaradi.

20. Rossiya Gidrometmarkazi meteorologik idoralar va boshqa isteʼmolchilar, shu jumladan uchishlarning markazlashtirilgan rejalashtirilishi bilan bogʻliq boʻlgan ehtiyojlarni qondirish uchun JZPM dan muntazam toʻr tugunlaridagi global raqamli maʼlumotni qabul qiladi, JZPMdan olingan muntazam toʻr tugunlaridagi global raqamli maʼlumotni saqlaydi, shuningdek bu maʼlumotlarni tanlov asosida ishlab chiqadi va xizmat koʻrsatish rayonidagi meteorologik idoralar va boshqa isteʼmolchilarga kelishilgan formatda taqdim etadi, olingan maʼlumotlar asosida shamol va balandliklardagi haroratning xaritalarini tayyorlaydi va uning xizmat koʻrsatish rayonidagi isteʼmolchilar bilan kelishilgan holda isteʼmolchilarga tegishli xaritalarni beradi, talab etilgan alohida ob-havo hodisalari xaritalarini tayyorlaydi va ularni isteʼmolchilarga beradi.

21. Rossiya Gidrometmarkazining mahsuloti belgilangan amal qilish davrlari uchun sutkasiga toʻrt marta, soat 00.00, 06.00, 12.00 va 18.00 iTSda chiqariladi. Har bir prognozni uzatish belgilangan amal qilish davridan taxminan 12 soat avval toʻxtatiladi.

22. TAMS 250 eshelonidan pastroq boʻlgan alohida ob-havo hodisalarining aviatsiya prognostik xaritasini tuzadi, u mahalliy darajada Oʻzbekiston Respublikasi aerodrom meteorologik idoralari tarmogʻiga tarqatiladi. Xarita Havo kemalarining quyi va oʻrta balandliklarda uchishlarini taʼminlash uchun meteohujjatlar talablariga muvofiq bajariladi. Alohida ob-havo hodisalarining xaritasi belgilangan amal qilish davrlari uchun sutkasiga toʻrt marta, soat 00.00, 06.00, 12.00 va 18.00 UTC da chiqariladi. Bu xaritani uzatish belgilangan amal qilish davridan 12 soat avval amalga oshiriladi.

23. Aviatsiya prognostik xaritalarning amal qilish davri ularning aerodrom meteorologik idorasiga kelishi paytidan boshlanib, xaritaning burchak tamgʻasida koʻrsatilgan muddatgacha davom etadi. Katta uzoqlikdagi uchishlarning meteorologik taʼminotida, London JZPM xaritalarining amal qilish davri havo kemalarining zaxira aerodromini hisobga olgan holda yoʻnalishning butun davomiyligi uchun yetmasa, alohida ob-havo hodisalari va shamol xaritalarining amal qilish muddatini koʻpi bilan 3 soatga uzaytirishga yoʻl qoʻyiladi.

24. Fuqarolik aviatsiyasining bevosita meteorologik taʼminoti shartnoma asosida aviatsiya isteʼmolchilariga ob-havo maʼlumotlari, prognozlari, aerologik va radiolokatsiya kuzatishlarining maʼlumotlari, yoʻldosh maʼlumotlar va boshqa maʼlumotlarni isteʼmolchilar bilan kelishilgan hajmda taqdim etish uchun masʼul boʻlgan aerodrom meteorologik idoralari tomonidan amalga oshiriladi.

25. Oʻzbekiston Respublikasi aerodrom meteorologik idoralariga quyidagilar kiradi: aviameteorologik markaz vakolatlari boʻlgan Toshkent aviameteorologik stansiyasi (TAMS), sinoptik qismli aviameteorologik stansiyalar (I, II razryadli AMSF), sinoptik qismsiz aviameteorologik stansiyalar (IV razryadli AMSF).

Aerodrom meteorologik idoralarining razryadligi va ishlarining dasturi Oʻzgidromet tomonidan “Oʻzbekiston havo yoʻllari” MAK bilan kelishib belgilanadi.

Aerodrom meteorologik idorasining prognostik imkoniyatlari va/yoki uning JZPM va boshqa idoralarning maʼlumotlaridan foydalanish darajasi vakolatli meteorologik idorasi sifatida Oʻzgidromet tomonidan belgilanadi.

26. Aerodrom meteorologik idorasining aerodrom HHB idoralari bilan va boshqa manfaatdor xizmatlar bilan oʻzaro hamkorligining tartibi har bir aerodromdagi uchishlarning meteotaʼminoti boʻyicha (aeroport bilan AMSF oʻrtasidagi) uchishlarning meteorologik taʼminoti boʻyicha Yoʻriqnomani namunaviy sxemasi ushbu Yoʻriqnomaning 3-ilovasida keltirilgan.

27. Sinoptik qismli meteorologik idoralar (TAMS va AMSF) quyidagi vazifalarni bajaradi:

a) aerodromdagi meteorologik sharoitlarni doimiy kuzatadi;

b) aerodrom boʻyicha uchishlarning hududlari va yoʻnalishlari boʻyicha, shuningdek biriktirilgan aerodromlar boʻyicha prognozlar, ularga tuzatishlar, ogohlantirishlarni tuzadi. Bunday idoraning prognozlarni tuzish uchun javobgarligining darajasi, ushbu rayonda boshqa idoralardan olingan yoʻnalishlar va aerodromlar boʻyicha prognostik materialning borligi va ishlatilishiga bogʻliq boʻladi;

v) havo kemalarining ekipajlariga va uchishlarni bajarish bilan bogʻliq boʻlgan boshqa aviatsiya isteʼmolchilariga konsultatsiyalar oʻtkazish va parvoz hujjatlarini berishni taʼminlaydi;

g) boshqa meteorologik idoralar bilan meteorologik maʼlumot almashadi;

d) MHY aerodromlarida va qoʻnish maydonchalarida meteorologik kuzatishlarni bajarishga jalb etilgan aviatsiya xodimlarini oʻqitadi va yoʻl-yoʻriqlar beradi;

e) fuqarolik aviatsiyasi uchun meteorologik maʼlumot berishga jalb etilgan biriktirilgan operativ tarmoq boʻlinmalarining axborot ishini nazorat qiladi;

j) xizmat koʻrsatiluvchi parvozlar hududining iqlimiy sharoitlarini oʻrganadi, aerodromlarda parvozlarni amalga oshirish yoʻriqnomalari uchun iqlimiy taʼriflar va “Meteorologik taʼminot” boʻlimlari tuzilishini taʼminlaydi.

Aerodromda meteorologik maʼlumotni tarqatish tartibi mazkur Yoʻriqnomaning 4-ilovasida keltirilgan.

28. TAMS mazkur Yoʻriqnomaning 28-bandida koʻrsatilgan vazifalardan tashqari aviatsiya prognostik ob-havo xaritalari, VOLMET axboroti, ATIS maʼlumotining chiqarilishini taʼminlaydi.

29. Ushbu Yoʻriqnomaning 28, 29-bandlarida koʻrsatilgan hamda Oʻzbekiston Respublikasi Havo fazosini boshqarish va foydalanishning yagona tizimi hudud markazlarining (OʻR HFBF YaT RM) taʼminoti uchun masʼul boʻlgan meteorologik idoralar meteorologik kuzatish idoralarining vazifalarini bajaradi va qoʻshimcha quyidagilarni amalga oshiradi:

a) UHMning masʼul hududida parvozlarning bajarilishiga taʼsir etuvchi meteorologik sharoitlarni kuzatish;

b) UHMning masʼul zonasi boʻyicha SIGMET maʼlumotini chiqarish;

v) tegishli HHB idoralarini SIGMET maʼlumoti va boshqa kerakli meteomaʼlumot bilan taʼminlash.

30. Sinoptik qismsiz AMSF quyidagi vazifalarni bajaradi:

a) aerodromdagi meteorologik sharoitlarni kuzatadi va kuzatishlar natijalarini aviatsiya isteʼmolchilariga berishni taʼminlaydi;

b) aviatsiya isteʼmolchilarini aerodromlar boʻyicha ob-havo maʼlumotlari, prognozlari, ularga tuzatishlar, ogohlantirishlar va boshqa meteorologik idoralardan olinadigan SIGMET maʼlumoti bilan taʼminlaydi.

31. Aerodrom meteorologik idoralari aerodromdagi ob-havo holatini muntazam, maxsus va boshqa kuzatishlar shaklida bajarilishini taʼminlash mazkur Yoʻriqnomaning 5-ilova, 1-jadvalida keltirilgan.

32. Meteorologik idoralar boʻlmagan aerodromlar va qoʻnish maydonchalarida ob-havoni kuzatishni maxsus tayyorgarlikdan oʻtgan hamda kuzatishlarni bajarish va meteouskunalardan foydalanishga qoʻyilgan fuqaro aviatsiyasi mutaxassislari amalga oshiradi. Agar bunday aerodromlar yaqinida GMS lar boʻlsa, ular “Oʻzbekiston havo yoʻllari” MAK va Oʻzgidromet bilan kelishib aerodromdagi parvozlarning meteorologik taʼminoti boʻyicha yoʻriqnomaga (namunaviy sxema) muvofiq ishlatiladigan maʼlumotlarni aeroportlar manziliga uzatish uchun jalb qilinishi mumkin.

33. Kuzatishlar ularni oʻtkazish talab etiladigan uchish maydoni uchastkalari uchun xos boʻlgan maʼlumotlar berilishini taʼminlaydigan ravishda joylashgan punktlarda bajarilishi kerak. Bunda koʻrinuvchanlik va ob-havo hodisalarini vizual kuzatish joylaridan uchish maydoni yetarlicha koʻrinishi lozim. Meteorologik asboblar va uskunalarning tarkibi, joylashuvi va foydalanilishi Oʻzbekiston Respublikasi aviatsiya qoidalarining talablariga mos kelishi lozim.

34. Masofadan turib kuzatishda uchish maydonining turli joylarida oʻrnatilgan meteorologik datchiklar koʻrsatkichlari asosiy kuzatish punktiga (AKP) chiqarilishi lozim.

35. Meteorologik elementlarni oʻlchash va axborot tarqatish uchun majmuiy avtomatlashtirilgan tizim qoʻllangan hollarda, kuzatish maʼlumotlarini qoʻlga kiritish imkoniyati taʼminlanishi lozim.

36. Meteorologik elementlarning fazoda va vaqtda oʻzgarib turishi tufayli, shuningdek kuzatish uslubi va baʼzi elementlarni aniqlash takomillashmagani sababli, maʼlumot oluvchi maʼlumotda koʻrsatilgan istalgan elementning muayyan qiymatini faqat kuzatish paytida mavjud boʻlgan haqiqiy sharoitlarga maksimal yaqin qiymat deb qaraydi.

37. Muntazam kuzatishlar kunu tun uchishlar davrida 30 daqiqa oraliq bilan (har bir soatning 00 daqiqasi va 30 daqiqasi paytida) oʻtkaziladi.

Vakolatli meteorologik idora va kuzatishdan foydalanuvchi oʻrtasidagi kelishuvga koʻra kuzatishlar parvozlar boʻlmaganda soatiga bir marta oʻtkazilishi mumkin.

38. Kunu tun ishlamaydigan aeroportlarda kuzatishlar uchishlar boshlanishidan 2 soat avval boshlanishi hamda butun parvozlar davri mobaynida, jumladan aerodrom zaxira aerodromi boʻlgan davrda amalga oshirilishi lozim.

39. Muntazam kuzatishlar natijalari toʻgʻrisidagi bildirishlar quyidagi shaklda chiqariladi:

a) mahalliy muntazam maʼlumotlar, ular faqat maʼlumot tuzilgan aerodromda tarqatiladi;

b) METAR maʼlumotlari, maʼlumot tuzilgan aerodromdan tashqarida tarqatiladi.

40. Maxsus kuzatishlarni oʻtkazish uchun mezonlarning roʻyxati vakolatli meteorologik idora tomonidan tegishli HHXK idorasi, ekspluatantlar va boshqa manfaatdor shaxslar bilan maslahatlashish asosida tuziladi va har bir aerodromdagi parvozlarning meteotaʼminoti boʻyicha Yoʻriqnomalarda aks ettiriladi.

41. Maxsus kuzatishlarning natijasi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar quyidagi shaklda chiqariladi:

a) faqat maʼlumot tuzilgan aerodromda tarqatish uchun mahalliy maxsus maʼlumotlar;

b) maʼlumot tuzilgan aerodromdan tashqarida tarqatish uchun SPECI maʼlumotlari, METAR maʼlumotlari yarim soatlik oraliq bilan chiqariladigan hollardan tashqari. Agar METAR maʼlumotlari bir soatlik oraliq bilan chiqarilsa, SPECI maʼlumotlari chiqarilib, aerodromdan tashqarida tarqatiladi.

42. Xavfli ob-havo hodisalari yuzaga kelishi toʻgʻrisidagi axborot berish uchun, shuningdek Oʻzbekiston Respublikasi hududida joylashgan meteorologik stansiyalar ham jalb etiladi.

43. Mahalliy muntazam va mahalliy maxsus maʼlumotlariga hamda METAR va SPECI maʼlumotlariga quyidagi elementlar shunday tartibda kiritiladi:

a) maʼlumot turini koʻrsatish;

b) aerodrom joylashuvining indeksi;

v) kuzatish sanasi va muddati;

g) yer ustidagi shamolning tezligi va yoʻnalishi;

d) koʻrinuvchanlik;

e) zarur boʻlganda UQY dagi koʻrinuvchanlik uzoqligi;

j) ob-havo hodisalari, joriy ob-havo;

z) bulutlarning quyi chegarasining miqdori, shakli va balandligi (bulutlar shakli faqat yomgʻirli toʻp-toʻp va kuchli toʻp-toʻp bulutlar katta vertikal hajmida boʻlsa, koʻrsatiladi) yoki vertikal koʻrinuvchanlik;

i) havo harorati va shudring nuqtasi;

k) atmosfera bosimi QNH;

l) quyidagi guruhlardan iborat boʻlgan qoʻshimcha axborot: avvalgi ob-havo hodisalari, shamol koʻchishi haqida bortdan ob-havo axboroti, havo harakatiga xizmat koʻrsatish idorasi taqdim etgan UQY ning holati va yuza yopishuvchanligi koeffitsiyenti toʻgʻrisida axborot;

m) “TREND” turidagi qoʻnish uchun prognoz;

n) RMK boʻlimi (METAR va SPECI maʼlumotlari) — mintaqaviy kelishuv boʻyicha qoʻshimcha boʻlim. Unga zarur boʻlganda mm yoki mb dagi QFE qiymatlari, BQChBning metrlardagi haqiqiy qiymati (qbb), togʻlar, sopkalar va boshqa baland toʻsiqlarning yopiqligi yoki ochiqligi ochiq tekst bilan (mountains open, mountains closed, TT open, TT closed), bulutlarda elektrlashuv (ELECTRIZATION IN CLOUDS) yoʻnalishi koʻrsatilgan holda chaqmoq (FLUSHES W).

44. Aerodromdan tashqarida tarqatilmaydigan maʼlumotlar alohida meteosharoitlar toʻgʻrisidagi qoʻshimcha axborotning kiritilishini koʻzda tutishi lozim, ayniqsa qoʻnishga kirishish va parvoz zonalarida (turbulentnost, muz bilan qoplanish va boshqalar, jumladan havo kemalari bortidan kuzatishlar maʼlumotiga koʻra).

45. Mahalliy muntazam va mahalliy maxsus maʼlumotlari ochiq tekstli qisqartmalar bilan chiqariladi (mazkur Yoʻriqnomaning 6-ilovasi, 1-jadvali).

46. METAR va SPECI maʼlumotlari JMT belgilagan METAR va SPECI kodli shakllarida chiqariladi va tarqatiladi (mazkur Yoʻriqnomaning 6-ilovasi, 2-jadvali).

47. Kuzatishlar fuqarolik aviatsiyasi mutaxassislari tomonidan oʻtkaziladigan aerodromlar va qoʻnish maydonchalarida, shuningdek AMSF ga axborot uzatish uchun jalb qilingan GMS larda meteorologik maʼlumotlar METAR, SPECI kod formatida yoki METAR va SPECI kodida koʻzda tutilgan elementlar ketma-ketligiga rioya qilgan holda ochiq tekst bilan tuziladi va tarqatiladi.

48. Quyidagi sharoitlar mavjud boʻlganligi toʻgʻrisidagi maʼlumot barcha meteorologik maʼlumotlarda “CAVOK” atamasi bilan almashtiriladi:

a) gorizontal koʻrinuvchanlik 10 km yoki undan koʻp;

b) parvozlar uchun ahamiyatli bulut yoʻq (qaysi biri kattaroqligiga qarab, 1500 m (5000 fut) dan pastda hamda sektordagi minimal balandlikning yuqori chegarasidan quyida yoki yuqorida bulutlar yoʻq yoki istalgan balandlikdagi yomgʻirli toʻp-toʻp bulut yoki minorasimon bulut;

v) momaqaldiroq, jala yogʻinlari, oʻta sovuq yogʻinlar, yer yuzasidagi qor boʻroni, yer yuzidagi qorli izgʻirin yoʻq, koʻrinuvchanlik, joriy ob-havo, bulutlarning soni, turi va balandligi.

Togʻli aerodromlarda CAVOK ishlatilmaydi.

49. Mahalliy maxsus maʼlumotlarni chiqarish uchun mezonlar roʻyxati quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

a) ushbu aerodromdan foydalanuvchi ekspluatantlarning ekspluatatsiya minimumlariga eng yaqin mos keluvchi kattaliklari;

b) havo harakatiga xizmat koʻrsatish idoralari va ekspluatantlarning boshqa mahalliy talablariga mos keluvchi kattaliklari;

v) havo haroratining oxirgi maʼlumotda koʻrsatilganiga nisbatan 2° S yoki undan ortiq qiymati yoki vakolatli meteorologik idora, tegishli vakolatli HXXK idorasi va manfaatdor ekspluatantlar bilan kelishilgan muqobil chegaraviy qiymati;

g) qoʻnishga kirishish hamda balandlikka koʻtarilish zonalarida mazkur Yoʻriqnomaning 6-ilova, 2-jadvalida koʻrsatilgan alohida meteorologik sharoitlar yuzaga kelishiga oid qoʻshimcha maʼlumotlari;

d) SPECI maʼlumotlarini tuzish uchun mezon boʻlgan kattaliklar.

50. SPECI maʼlumotlari oʻzgarishlari quyidagi mezonlarga javob bergan holda chiqarilishi lozim:

a) yer usti shamolining oʻrtacha yoʻnalishi oxirgi maʼlumotda koʻrsatilganiga nisbatan 60° ga yoki undan ortiq oʻzgarganda, bunda oʻzgarishgacha va/yoki undan keyin oʻrtacha tezligi 5 m/s yoki undan ortiqni tashkil etsa;

b) yer usti shamolining oʻrtacha tezligi oxirgi maʼlumotda koʻrsatilgan tezligiga nisbatan 5 m/s ga yoki undan ortiq oʻzgarganda;

v) yer usti shamolining oʻrtacha tezligidan chetlashuvlar (birdan kuchayishlari) kattaligi oxirgi maʼlumotda koʻrsatilganga nisbatan 5 m/s ga undan ortiq oʻssa, bunda oʻzgarishgacha va/yoki undan keyin oʻrtacha tezligi 8 m/s yoki undan ortiqni tashkil etsa;

g) shamolning oʻzgarishlari ishlatilayotgan muhim qiymatlardan ortib ketganda; eng yuqori qiymatlar vakolatli meteorologik idora tomonidan, tegishli vakolatli HHXK idorasi va manfaatdor ekspluatantlar bilan maslahatlashib, shamol oʻzgarishlarini hisobga olgan holda belgilanishi lozim, agar ular:

ishlatiladigan UQY (lar)ni almashtirishni talab qilsa;

UQY dagi yoʻnalish boʻylab va yon tomon komponentlarining oʻzgarishlari ushbu aerodromda parvozlarni bajaradigan odatdagi havo kemalari uchun asosiy foydalanish chegaralari boʻlgan qiymatlardan ortib ketishidan dalolat bersa;

d) koʻrinuvchanlik yaxshilanadi va quyidagi qiymatlardan biriga yoki bir nechtasiga yetadi yoki ulardan ortadi yoki koʻrinuvchanlik yomonlashadi va quyidagi qiymatlardan biriga yoki bir nechtasiga yetadi yoki ulardan kamayadi:

800, 1500 yoki 3000 m;

5000 m — vizual parvozlar qoidalari boʻyicha koʻp sonli parvozlar bajarilgan holda;

e) UQY da uzoqlik koʻrinuvchanligi yaxshilanadi va quyidagi qiymatlardan biriga yoki bir nechtasiga yetadi yoki ulardan ortadi yoki UQY da uzoqlik koʻrinuvchanligi yomonlashadi va quyidagi qiymatlardan biriga yoki bir nechtasiga yetadi yoki ulardan kamayadi: 150, 350, 600 yoki 800 m;

j) quyidagi ob-havo hodisalaridan istalgan biri yoki ulardan bir nechtasi birgalikda boshlanishi, tugashi yoki tezligining oʻzgarishi holatida:

muzlayotgan yogʻinlar;

moʻtadil yoki kuchli yogʻinlar (jumladan jala turidagi yogʻinlar);

chang boʻroni;

qumli boʻron;

z) quyidagi ob-havo hodisalaridan istalgan biri yoki ulardan bir nechtasi birgalikda boshlanishi yoki tugashi holatida:

muzli kristallar;

muzlayotgan tuman;

changli, qumli yoki qorli yer boʻylab izgʻirin;

changli yerga yaqin izgʻirin, qumli yerga yaqin izgʻirin, yoki qorli yerga yaqin izgʻirin, momaqaldiroq (yogʻinli yoki yogʻinsiz);

boʻron (shiddatli shamol);

oʻrasimon bulut (tornado yoki quyun);

i) BKN yoki OVC kattaligidagi bulutlarning quyi qatlamining quyi chegarasi balandliti ortadi va quyidagi qiymatlardan biriga yoki bir nechtasiga yetadi yoki ulardan ortadi yoki BKN yoki OVC kattaligidagi bulutlarning quyi qatlamining quyi chegarasi balandligi kamayadi va quyidagi qiymatlardan biriga yoki bir nechtasiga yetadi yoki ulardan kamayadi:

30, 60,150 yoki 300 m;

450 m — vizual parvozlar qoidalari boʻyicha koʻp sonli parvozlar bajarilgan holda;

k) 450 m dan pastroq qatlamdagi bulutlarning soni oʻzgarib turadi:

SKC, FEW yoki SKT dan BKN yoki OVC gacha yoki;

BKN yoki OVC dan SKC, FEW yoki SKT gacha;

l) osmon yopiq va vertikal koʻrinuvchanlik yaxshilanadi va quyidagi qiymatlardan biriga yoki bir nechtasiga yetadi yoki ulardan ortadi yoki vertikal koʻrinuvchanlik yomonlashadi va quyidagi qiymatlardan biriga yoki bir nechtasiga yetadi yoki ulardan kamayadi: 30, 60, 150 yoki 300 m.

51. METAR va SPECI maʼlumotlari boshqa aerodromlarga tarqatiladi va OPMET xalqaro banklariga tarqatiladi.

52. Ob-havo sharoitlari yomonlashayotgani toʻgʻrisidagi SPECI maʼlumotini kuzatishdan keyin darhol tarqatish lozim. Ob-havo sharoitlari yaxshilanayotgani toʻgʻrisidagi SPECI maʼlumotini faqat yaxshilanish 10 minut davomida saqlanib qolgan holdagina tarqatish lozim; zarur boʻlganda bunday maʼlumotga uni tarqatishdan avval 10 minutlik davr oxirida ustuvor boʻlgan ob-havo sharoitlarini aks ettirish uchun tuzatishlar kiritish lozim. Ob-havoning bir elementi yomonlashuvi bilan bir vaqtda boshqasining yaxshilanishi kuzatilganda, ob-havo sharoitlari yomonlashayotgani toʻgʻrisidagi maʼlumot deb hisoblanadigan yagona SPECI maʼlumoti chiqariladi.

53. Mahalliy muntazam maʼlumotlar mahalliy havo harakatiga xizmat koʻrsatish idoralariga beriladi hamda ekspluatantlar va boshqa aerodrom isteʼmolchilariga taqdim etiladi.

54. Mahalliy maxsus maʼlumotlar mahalliy havo harakatiga xizmat koʻrsatish idoralariga maʼlum sharoitlar yuzaga kelishi bilanoq beriladi. Lekin vakolatli meteorologik idora va tegishli vakolatli HHXK idorasi oʻrtasidagi kelishuvga koʻra, agar bu displeyni mahalliy muntazam va maxsus maʼlumotlariga kiritiladigan maʼlumotlarni yangilash uchun ishlatish koʻzda tutilgan boʻlsa, ularni mahalliy HHXK idorasida boʻlgan, meteorologik stansiyada oʻrnatilganiga oʻxshash qayd etuvchi displey koʻrsatadigan istalgan element yuzasidan chiqarmaslik mumkin. Mahalliy maxsus maʼlumotlar ekspluatantlar va boshqa aerodrom isteʼmolchilariga ham taqdim etiladi.

55. Yer usti shamolini kuzatish UQY ustida taxminan 6 — 10 m balandlikda amalga oshirish lozim.

56. Yer usti shamolini kuzatishlarning reprezentativligi (muntazam bir xilligi) Oʻzbekiston Respublikasi aviatsiya qoidalariga muvofiq joylashgan datchiklardan foydalanish hisobiga taʼminlanishi lozim. Topografik yoki ustuvor ob-havo sharoitlari UQY ning turli uchastkalarida yer usti shamolining katta farqlanishiga olib keladigan aerodromlarda qoʻshimcha datchiklarni oʻrnatish lozim.

57. Shamol kuzatishlarini oʻrtachalashtirish davri quyidagicha:

a) mahalliy muntazam va mahalliy maxsus maʼlumotlari uchun 2 minut;

b) aerodromdan tashqariga tarqatiladigan METAR va SPECI maʼlumotlari uchun 10 minut.

Aerodromdan tashqarida tarqatiladigan maʼlumotlar uchun 10 minutlik oʻrtachalashtirish davrini taʼminlamaydigan shamolni asboblar yordamida oʻlchash uchun 2 minutlik oʻrtachalashtirish davri qoʻllanadi.

58. Vaqtincha aerodromlar va qoʻnish maydonchalarida shamol koʻrsatkichlarini baholash flyuger, shamol konuslari va qoʻl anemometrlari yordamida amalga oshirilishi mumkin.

59. Magnit ogʻishi 10° va undan ortiq boʻlgan aerodromlarda shamol yoʻnalishini hisoblashlarga HHB idoralariga va havo kemalarining ekipajlariga berish uchun tuzatish kiritiladi. Musbat magnit ogʻishida uning qiymati yoʻnalish hisobidan ayriladi, manfiy ogʻishda qoʻshiladi. Olingan qiymat eng yaqin 10 gradusgacha taqribiy qiymatga keltiriladi va uchta raqam bilan koʻrsatiladi. Aerodromdan tashqariga tarqatiladigan maʼlumotlarda shamol yoʻnalishi magnit ogʻishiga tuzatishsiz beriladi.

60. Shamol tezligi sekundiga metrlarda koʻrsatiladi (m/s). Maksimal shamol tezligi (birdan kuchayishlari) faqat oʻrtacha tezlikdan chetlashuv 5 m/s yoki undan ortiq boʻlganda, oʻrtacha tezlikka qoʻshimcha koʻrsatiladi. Sokin havoda ochiq tekst bilan beriladigan maʼlumotlarda CALM (TIXO) atamasi ishlatiladi.

61. Maʼlumotlarda shamolning oʻrtacha yoʻnalishini koʻrsatish mumkin boʻlmaganda, masalan kuchsiz shamolda (2 m/s dan kam) yoki yuqoriroq shamol tezligida, masalan, aerodrom ustidan momaqaldiroq oʻtganda, shamolning oʻzgaruvchan yoʻnalishini yoʻnalish koʻrsatmagan holda “beqaror” atamasi bilan koʻrsatish lozim.

62. Kuzatish muddatidan 10 minut avval shamolning oʻrtacha tezligi 2 m/s va ortiq boʻlib, shamol yoʻnalishi 60° ga va undan ortiq oʻzgarganda, aerodromdan tashqariga tarqatiladigan maʼlumotlarda yoʻnalish oʻzgarishi oraligʻini chegaralaydigan shamol yoʻnalishining ikkita ekstremal yoʻnalishini koʻrsatish lozim.

63. Koʻrinuvchanlikni kuzatish asbob vositalari yordamida yoki belgilangan va/yoki tanlangan kunduzgi va tungi koʻrinuvchanlik moʻljallarini kuzatish orqali oʻtkaziladi, u haqdagi axborot esa metrlar yoki kilometrlarda bildiriladi. Koʻrinuvchanlik moʻljallarining sxemalari aerodromning meteorologik idorasi tomonidan HHXK idorasi bilan birgalikda tayyorlanadi, Aeroport direktori tomonidan tasdiqlanadi hamda kuzatish punktlarida va tegishli HHXK dispetcherlik punktlarida joylashtiriladi.

64. Koʻrinuvchanlikni vizual kuzatishlar uchun AKPdan UQY oʻrtasiga qarab 400, 800, 1000, 1500, 2000 m masofalarda va havo kemalarining uchish va qoʻnishlari uchun eng kam masofalarga mos keluvchi boshqa masofalarda oʻrnatiladigan shchit-moʻljallar qoʻllanadi. 2000 m dan ortiq boʻlgan koʻrinuvchanlikda koʻrinuvchanlikni vizual kuzatish uchun tabiiy moʻljallar ishlatiladi.

65. Shchit-moʻljallarning oʻlchamlari kamida:

a) 800 m gacha masofada oʻrnatilganda — 1.5 x 1.5 m;

b) 800 m dan 1500 m gacha masofada oʻrnatilganda — 2.5 x 2.0 m;

v) 1500 m va undan ortiq masofada oʻrnatilganda — 3.0 x 2.0 m boʻlishi lozim.

Shchit-moʻljallar:

a) biror-bir obyektlarga proyeksiyalanadigan boʻlsa, oq-qora rangga;

b) osmon foniga proyeksiyalanadigan boʻlsa, qora rangga boʻyalishi lozim.

Shchit-moʻljallarda kuzatish joyidan seksiyalab yoki alohida yoqiladigan ayrim yoritish manbalari (60 Vt quvvatli elektr chiroqlari) oʻrnatilishi lozim.

66. Asboblar bilan kuzatishda koʻrinuvchanlik taxminan 2,5 m balandlikda oʻlchanishi lozim.

Vizual kuzatishlarda kuzatuvchining koʻz sathi yer yuzasidan 1,5 — 10,0 m balandlikda boʻlishi lozim.

Koʻrinuvchanlikni vizual kuzatishni taʼminlovchi kuzatuvchilar ham bir koʻzi uchun 1,0 koʻz oʻtkirligiga ega boʻlishi lozim (korreksiya bilan) va har yili koʻrish qobiliyatining tekshiruvidan oʻtishi lozim.

67. Asboblar bilan kuzatishda oʻrtachalashtirish davri quyidagicha boʻlishi lozim:

a) Mahalliy muntazam va mahalliy maxsus maʼlumotlari uchun hamda HHXK idoralarining ish joylarida koʻrinuvchanlik axborotlarini aks ettirish vositalari uchun 1 minut;

b) METAR va SPECI maʼlumotlari uchun 10 minut, kuzatishdan avvalgi 10 minut ichida koʻrinuvchanlikning sezilarli oʻzgarib turishi mumkin boʻlgan hollardan tashqari; bu holda oʻrtacha qiymatlarni olish uchun faqat bunday beqarorlik davridan keyin qayd etilgan qiymatlardan foydalanish lozim.

68. Mahalliy muntazam va mahalliy maxsus maʼlumotlarda hamda METAR va SPECI maʼlumotlarida 800 m dan kamroq koʻrinuvchanlik boʻlganda, koʻrinuvchanlik 50 m ga karrali birliklarda koʻrsatiladi; 800 m yoki undan ortiq, lekin 5 km dan kamroq boʻlganda — 100 m ga karrali birliklarda; 5 km yoki undan ortiq, lekin 10 km dan kam boʻlganda —1 km ga karrali birliklarda; meteorologik sharoitlar CAVOKdan foydalanishga imkon bergan hollardan tashqari 10 km va undan ortiq boʻlganda, koʻrinuvchanlik 10 km kabi koʻrsatiladi. Maʼlumotlarni bildirish uchun qoʻllanadigan shkalaga aniq tushmaydigan har qanday kuzatiladigan kattalik kamroq tomonga, shkalaning eng yaqin koʻrsatkichigacha yaxlitlanadi.

69. Qoʻnish tizimlari bilan jihozlanmagan aerodromlarda koʻrinuvchanlikni kuzatish ham UQY tomoniga ham boshqa yoʻnalishlarda amalga oshiriladi.

Ob-havo maʼlumotiga UQYning ish starti yoʻnalishida aniqlangan koʻrinuvchanlik qiymati kiritiladi. Istalgan boshqa yoʻnalishdagi qiymat, u maʼlumotga kiritilgan qiymatdan kam boʻlsa, harakat xizmati dispetchyerlariga va navbatchi sinoptikka bildiriladi (yoʻnalish koʻrsatilgan holda).

70. Gʻira-shira paytda vizual kuzatishda koʻrinuvchanlik ham kunduzgi, ham tungi moʻljallarga koʻra baholanadi, bunda maʼlumotga aniqlangan qiymatlardan kattaroq qiymati kiritiladi.

Koʻrinuvchanlikni oʻlchash UQYning oʻq chizigʻidan koʻpi bilan 180 m yon chekinishda oʻtkazilishi lozim. Kuzatishlar reprezentativ boʻlishi uchun ularning joyi UQY oxiridan markaziga qarab 300 ± 200 m masofada hamda markaziga yaqin (markaz traverzidan ±200 m) boʻlishi lozim.

71. Qoʻnish tizimlari bilan jihozlangan aerodromlarda koʻrinuvchanlikni kuzatish UQY boʻylab oʻtkaziladi.

72. Asboblar boʻlganda, asboblar bilan kuzatishlar ishlatiladigan asbob turiga mos keluvchi maksimal koʻrinuvchanlik qiymatigacha oʻtkaziladi. Asboblar bilan kuzatishdan vizual kuzatishga oʻtish amalga oshiriladigan koʻrinuvchanlik qiymati ushbu aerodromdagi parvozlarning meteorologik taʼminoti boʻyicha Yoʻriqnoma bilan belgilanadi.

73. Asboblar bilan kuzatishda METAR va SPECI maʼlumotlariga UQY uzunligiga qarab quyidagilar kiritiladi:

a) UQY uzunligi 2000 m va undan kam boʻlganda — UQY ning ikkala uchida oʻlchangan koʻrinuvchanlikning ikkita qiymatidan kamrogʻi;

b) UQY uzunligi 2000 m dan ortiq boʻlganda — UQY ning ish startida va markazida oʻlchangan koʻrinuvchanlikning ikkita qiymatidan kamrogʻi.

74. Mahalliy muntazam va mahalliy maxsus maʼlumotlarda, koʻrinuvchanlikni oʻlchash uchun asboblar tizimi qoʻllanilganda:

a) koʻrinuvchanlikni kuzatish UQY boʻylab bir nechta joyda oʻtkazilganda, avval yerga tegish zonasi uchun reprezentativ boʻlgan qiymatlarni, keyin esa, zarur boʻlganda, UQYning oʻrta nuqtasi va uzoq uchi uchun reprezentativ boʻlgan qiymatlarni koʻrsatish lozim, bunda shuningdek ushbu qiymatlar reprezentativ boʻlgan joylarni ham koʻrsatish kerak;

b) agar bir nechta UQIlar ishlatilsa va koʻrinuvchanlikni kuzatish ushbu UQYlarga nisbatan oʻtkazilsa, har bir UQY uchun mavjud koʻrinuvchanlik qiymatini kiritish va bu qiymatlar taalluqli boʻlgan UQY larni koʻrsatish lozim.

75. Asosiy va rezerv uskunalar ishlamay qolganda yoki asboblarning koʻrsatkichlari toʻgʻriligiga shubha tugʻilganda asboblar bilan kuzatishdan vizual kuzatishlarga oʻtish toʻgʻrisidagi qarorni kuzatuvchi qabul qiladi va uni navbatchi sinoptikka, parvozlar rahbariga (katta dispetcherga) bildiradi hamda asboblarning texnik holati jurnaliga yozadi. Asboblar boʻyicha muhandis boʻlganda, navbatchi muhandis-asbobchi uskunalarning ishga yaroqliligi toʻgʻrisida xulosa qiladi.

76. Asbob vositalaridan foydalanilganda koʻrsatkichlarning avtomatik qayd etilishi taʼminlanishi lozim.

77. Asboblar bilan kuzatishlardan vizual kuzatishga oʻtganda va aksincha, shuningdek asosiy asbobda kuzatishdan rezerv asbobda kuzatishga oʻtilganda va aksincha, kuzatuvchilar tomonidan maxsus jurnalda ushbu oʻtishning vaqti va sababi koʻrsatilgan holda yozuv kiritiladi.

78. Uchish maydonidagi turli koʻrinuvchanlik sharoitlarida vertolyotlar va boshqa havo kemalarining soʻrov boʻyicha uchish va qoʻnishlarini taʼminlash uchun unga koʻra koʻrsatilgan yoʻnalishda aniqlangan koʻrinuvchanlik qiymati uzatiladi (shu yoʻnalishda oʻrnatilgan yoki tanlangan koʻrinuvchanlik moʻljallari yoki asboblar mavjud boʻlganda).

79. YuICh yoki PICh yoritish signallari tizimi ishlatiladigan aerodromlarda gʻira-shira payti va tunda koʻrinuvchanlikning 2000 m va undan kam, kunduzi 1000 m va undan kam qiymatlarida (uskuna turiga qarab) maxsus jadvallar yordamida UQY dagi koʻrinuvchanlik uzoqligining hisob-kitoblari amalga oshiriladi yoki avtomatlashtirilgan kuzatish tizimlari hisob-kitoblarining maʼlumotlari ishlatiladi. Qolgan hollarda UQY dagi koʻrinuvchanlik uzoqligi sifatida koʻrinuvchanlikning kuzatiladigan qiymatlari qabul qilinadi.

80. UQYdagi koʻrinuvchanlik uzoqligining maʼlumoti uning qiymati meteorologik koʻrinuvchanlik uzoqligining qiymatidan ortiq boʻlgan hollarda, mahalliy muntazam va mahalliy maxsus maʼlumotlariga, shuningdek METAR va SPECI maʼlumotlariga kiritiladi, bunda UQYdagi koʻrinuvchanlik uzoqligining maʼlumotlari bevosita meteorologik koʻrinuvchanlik maʼlumotlaridan keyin kelishi lozim. Mahalliy muntazam va mahalliy maxsus maʼlumotlariga (shuningdek HHXK dispetcherining soʻroviga koʻra) yerga tegish zonasi uchun reprezentativ UQYdagi koʻrinuvchanlik qiymatlari, keyin esa, zarur boʻlganda, UQYning oʻrta nuqtasi va uzoq uchi uchun qiymatlari kiritiladi, bunda shuningdek ushbu qiymatlar reprezentativ boʻlgan joylar ham koʻrsatiladi.

81. Bir nechta UQYlar ishlatilganda UQYlar uchun koʻrinuvchanlik qiymatlari ushbu qiymatlar taalluqli boʻlgan UQYlar raqamlari koʻrsatilgan holda kiritiladi.

UQYning holati toʻgʻrisidagi maʼlumot mazkur Yoʻriqnomaning 7-ilovasida keltirilgan.

82. Mahalliy muntazam va mahalliy maxsus maʼlumotlar uchun joriy ob-havo hodisalari toʻgʻrisidagi axborot aerodromdagi sharoitlar uchun reprezentativ boʻlishi lozim.

83. METAR va SPECI maʼlumotlari uchun moʻljallangan joriy ob-havo hodisalari toʻgʻrisidagi axborot aerodromdagi sharoitlar, joriy ob-havoning baʼzi hodisalari yuzasidan esa, uning atroflari uchun, yaʼni aerodromning nazorat nuqtasidan 8 dan 16 km gacha masofa ichida reprezentativ boʻlishi lozim. METAR va SPECI maʼlumotlarida joriy ob-havo hodisalarining turi va xususiyatlarini koʻrsatish, shuningdek hodisalarning kuchliligi yoki ularning aerodromga yaqinligiga baho berish kerak. (4678 jadval “Xalqaro aviatsiya meteorologik kodlarning termasi”).

84. Mahalliy muntazam va mahalliy maxsus maʼlumotlarda kuzatiladigan joriy ob-havo hodisalarining turi va xususiyatlari koʻrsatiladi hamda ularning kuchliligiga baho beriladi. Masalan, aerodromlarda momaqaldiroqlarni kuzatishda ochiq tekst bilan uzatish uchun momaqaldiroq kuzatilayotgan yoʻnalishni hamda uning koʻchib borishi yoʻnalishini bildirish lozim (rumblarda). Chaqmoq urishi va keyingi momaqaldiroq oʻrtasidagi vaqt oraligʻiga qarab momaqaldiroqqacha boʻlgan masofa baholanadi. Agar bu oraliq 10 sekunddan ortiq boʻlsa (momaqaldiroqqacha masofa 3 km dan ortiq), momaqaldiroq “uzoq”, 10 sekunddan kam boʻlsa — “aerodrom ustidagi momaqaldiroq” deb baholanadi. Momaqaldiroq oxirgi momaqaldiroq eshitilgan paytdan boshlab oʻtib ketgan yoki aerodromdan tashqariga ketgan deb hisoblanadi, shu paytdan boshlab 10 minut ichida momaqaldiroq eshitilmagan boʻlsa, uning tugashi tasdiqlanadi.

Ochiq tekst bilan HHXK dispetcherlik punktlariga uzatiladigan momaqaldiroq toʻgʻrisidagi axborot, masalan, quyidagicha boʻlishi lozim:

“09.05. shimoli-sharqdagi uzoq momaqaldiroq, janubi-gʻarb tomonga siljib bormoqda;

18.20. aerodrom ustida doʻlli momaqaldiroq”.

Jala yogʻinlari 1000 m va undan kam koʻrinuvchanlik boʻlganda kuchli deb hisoblanadi.

85. Bulutlarning miqdori va shakli bilan belgilanadigan osmon holatini kuzatishlar asosiy kuzatish punktida amalga oshiriladi (AKP). Aniq qoʻnishga yetib kelish tizimlari bilan jihozlangan aerodromlarda bulutlarning quyi chegarasining balandligi YaJYRM (BPRM)da oʻrnatiladigan datchiklar yordamida oʻlchanadi. Bulutlarning quyi chegarasining balandligini masofadan kuzatishlar boʻlmaganda va quyi chegara balandligining qiymati 200m va undan quyiroq boʻlganda bulutlarning quyi chegarasining balandligini kuzatish uchun meteokuzatuvchini YaJYRM ga olib chiqish amalga oshiriladi. Aniq qoʻnishga yetib kelish tizimlari bilan jihozlanmagan aerodromlarda bulutlarning quyi chegarasining balandligi asosiy kuzatish punktida oʻrnatiladigan datchiklar yordamida oʻlchanishi mumkin.

86. Bulutlarni kuzatish maʼlumotlari bulutlarning miqdori, shakli va quyi chegarasining balandligi haqidagi axborotni oʻz ichiga oladi. Bulutlar toʻgʻrisidagi maʼlumot mahalliy muntazam va mahalliy maxsus maʼlumotlarga, METAR va SPECI maʼlumotlariga kiritiladi. Agar biror sabablarga koʻra osmonning holati maʼlum boʻlmasa, masalan, tuman va/yoki boshqa hodisalar tufayli bulutlar xususiyatini baholash mumkin boʻlmasa, unda bulutlar guruhi oʻrniga vertikal koʻrinuvchanlik guruhi kiritiladi. Agar vertikal koʻrinuvchanlik haqida maʼlumot boʻlsa, guruh quyidagicha boʻladi — VVnnn. Vertikal koʻrinuvchanlik tumanning kam zichligi tufayli asbob bilan oʻlchana olmasa va shu sababga koʻra u haqidagi maʼlumotlar boʻlmasa, mahalliy maʼlumotlarda, METAR va SPECI maʼlumotlarida guruh quyidagicha koʻrsatiladi — VV///.

87. Quyi qatlam bulutlarining balandligi asboblar bilan aniqlanadi.

Asboblar ishdan chiqqanda BQChB vizual ravishda yoki havo kemalarining axborotlari asosida baholanishi mumkin. Vizual kuzatishda:

1) past bulutlarning quyi chegarasining balandligi (BQChB 1000 m dan kam) faqat kunning yorugʻ vaqtida 3 oktantdan ortiq boʻlmagan miqdorida baholanadi;

2) quyi qatlam bulutlarining quyi chegarasining balandligi (1000 dan 2000 m gacha) faqat kunning yorugʻ vaqtida istalgan miqdorida baholanadi.

BQChB asboblari ishdan chiqqanda METAR va SPECI maʼlumotlariga bulutlar toʻgʻrisidagi maʼlumot faqat “1”, “2” shartlar bajarilganda kiritiladi. Qolgan barcha hollarda bulutlar guruhi Oʻzbekiston Respublikasi aerodromlarning METAR va SPECI maʼlumotlariga quyidagi shaklda kiritiladi — Ns Ns Ns ///, bu yerda Ns Ns Ns — bulutlar miqdori.

88. Bulutlarning quyi chegarasining balandligi UQY ostonasiga nisbatan koʻrsatilishi lozim. UQY boʻsagʻasidan Yum dan ortiq quyida yoki yuqorida joylashgan YaJYRM hududida bulutlarning balandligini aniqlashda, balandliklarning farqiga tuzatish kiritiladi. YaJYRM UQY ostonasidan pastroq boʻlganda tuzatish ayiriladi va yuqori boʻlganda qoʻshiladi.

89. Mahalliy muntazam va mahalliy maxsus maʼlumotlarda va METAR va SPECI maʼlumotlarida:

a) bulutlarning miqdori qisqartmalardan foydalanib koʻrsatilishi lozim: FEW (1-2 okt.), SCT (3-4 okt.), BKN (5 — 7 okt.) yoki OVC (8 okt.);

b) yomgʻirli toʻp-toʻp (Cb) va minorasimon toʻp-toʻp bulutlarni CV va TCU qisqartmalardan foydalanib koʻrsatish lozim;

v) bulutlarning quyi chegarasining balandligini, vertikal koʻrinuvchanligini:

mahalliy muntazam va mahalliy maxsus maʼlumotlarida metrlarda, 10 ga karrali birliklarda;

METAR va SPECI maʼlumotlarida 30 ga karrali birliklarda koʻrsatish lozim;

g) agar parvozlar uchun ahamiyatli bulutlar boʻlmaganda, vertikal koʻrinuvchanlik cheklanmagan boʻlib, CAVOK qisqartmasi ob-havo sharoitlarini tavsiflash uchun mos kelmasa, SKC qisqartmasidan foydalanish lozim;

d) agar parvozlar uchun ahamiyatli bulutlar boʻlmaganda, yomgʻirli toʻp-toʻp bulutlar boʻlmaganda, vertikal koʻrinuvchanlik cheklanmagan boʻlib, CAVOK va SKC qisqartmalari ob-havo sharoitlarini tavsiflash uchun mos kelmasa, NSC qisqartmasidan foydalanish lozim;

e) bir necha qatlam bulut yoki parvozlar uchun ahamiyatli ayrim bulut massivlari kuzatilganda, bulutlarning miqdorini va quyi chegarasining balandligini bulutlarning quyi chegarasining balandligi ortib borishi tartibida va quyidagi mezonlarga koʻra koʻrsatish lozim:

eng quyi qatlami yoki massivi, miqdoridan qatʼi nazar, mos holda FEW, SCT, BKN yoki OVC kabi koʻrsatiladi;

keyingi qatlami yoki massivi osmonning 2/8 qismidan ortiq qoplagan holda, mos holda SCT, BKN yoki OVC kabi koʻrsatiladi;

yuqoriroq qatlami yoki massivi osmonning 4/8 qismidan ortiq qoplagan holda, mos holda BKN yoki OVC kabi koʻrsatiladi;

yomgʻirli toʻp-toʻp va/yoki va minorasimon toʻp-toʻp bulutlar, kuzatilganda, ammo “1”-“3” kichik bandlarida koʻzda tutilgan maʼlumotlarda aks ettirilmaganda;

j) bulutlarning quyi chegarasi noaniq, parcha-parcha yoki tez oʻzgarayotgan hollarda, maʼlumotda bulut yoki uning qismlarining quyi chegarasining minimal balandligini koʻrsatish lozim;

z) bulutlarning alohida qatlami (massivi) umumiy quyi chegarasi boʻlgan yomgʻirli toʻp-toʻp va minorasimon toʻp-toʻp bulutlardan iborat boʻlganda, bulutlarning turi maʼlumotda faqat yomgʻirli toʻp-toʻp bulutlar kabi koʻrsatilishi kerak.

90. Havo haroratini va namligini kuzatish UQY yoki UQY kompleksi uchun xos boʻlgan sharoitlarni aks ettirishi lozim, bunda havo namligi shudring nuqtasining haroratini aniqlash orqali baholanadi.

91. Havo va shudring nuqtasining harorati maʼlumotlarda butun Selsiy graduslarida beriladi.

92. Tarkibida 0,5° boʻlgan havo va shudring nuqtasining harorati qiymatlari butun Selsiy graduslaridagi eng yaqin qiymatlarigacha yaxlitlanadi.

-9° S dan + 9° S gacha oraliqdagi havo va shudring nuqtasi haroratining yaxlitlangan butun gradus qiymatlaridan avval “0” yoziladi.

93. Atmosfera bosimi oʻlchanadi, QNH yoki QFE esa, gektopaskalning (gPa) oʻndan bir ulushlarigacha yoki simob ustuni millimetrlarigacha aniqlikda hisoblanadi.

94. Agar barometr UQY ostonasidan 2 m va undan ortiqroq yuqorida (pastda) oʻrnatilgan boʻlsa, oʻlchangan qiymatiga balandliklarning farqi uchun tuzatish kiritiladi.

Barometr (simobli barometrning “nol” darajasi) va UQYning tegishli ostonasi oʻrtasidagi balandliklar farqi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar aviakorxona tomonidan aerodrom meteorologik idorasiga bildiriladi.

95. Aerodromda tarqatiladigan maʼlumotlarga barcha tuzatishlar hisobga olinib oʻlchangan va eng yaqin butun millimetrgacha yaxlitlangan QFE bosimi (mm. sim. ust.), shuningdek zarur boʻlganda QNH toʻgʻrisidagi axborot gektopaskallarda, eng yaqin butun gektopaskalgacha kam tomonga yaxlitlanib kiritiladi.

96. Aerodromdan tashqarida tarqatiladigan maʼlumotlarga QNH toʻgʻrisidagi axborot kiritiladi, uni eng yaqin butun gektopaskalgacha kam tomonga yaxlitlash lozim.

97. Aerodrom meteorologik kuzatishlarida alohida meteorologik sharoitlar toʻgʻrisidagi, ayniqsa qoʻnishga yetib kelish va balandlikka chiqish zonalaridagi sharoitlar toʻgʻrisidagi mavjud axborotlar kiritilishini koʻzda tutishi lozim.

98. Mahalliy muntazam va mahalliy maxsus maʼlumotlarga, METAR va SPECI maʼlumotlariga quyida sanab oʻtilgan yaqindagi ob-havo hodisalari, yaʼni aerodromda oxirgi chiqarilgan muntazam maʼlumotdan keyingi davrda yoki tugagan soat davomida, bu davrlardan qaysi biri qisqaroq boʻlishiga qarab, lekin kuzatishdan keyin kuzatilgan ob-havo hodisalari toʻgʻrisida axborotlarni kiritish lozim; ular haqida koʻpi bilan uchta guruhdan foydalanib, qoʻshimcha maʼlumotda bildirish lozim:

99. Mahalliy muntazam va mahalliy maxsus maʼlumotlarga qoʻshimcha maʼlumot sifatida quyidagi alohida meteorologik sharoitlar yoki ularning birikmalari toʻgʻrisidagi axborotni kiritish lozim:

100. Muzlanishi, turbulentlik, shuningdek shamol surilishi yerdan yetarlicha yaxshi kuzatila olmasligi uchun, ularning mavjudligi toʻgʻrisidagi axborot havo kemalari bortidan balandlikka chiqish yoki qoʻnishga yetib kelish bosqichlarida olish lozim.

101. Meteorologik radiolokatorlar (MRL) bilan jihozlangan aerodromlarda bulutlar tuzilmalari, yogʻinlar zonalarining fazodagi taqsimlanishi, ularning koʻchishi evolyutsiyasi ustidan kuzatishlar oʻtkaziladi.

102. Parvozlar davrida MRL yordamida kuzatishlar:

ochiq havoda — 3 soatda bir marta;

hodisalarsiz qatlamsimon bulutlarda, yomgʻirli toʻp-toʻp bulutlarda — har soatda;

100 km lik zonada momaqaldiroq, doʻl, boʻron, jala boʻlganda — har 30 minutda amalga oshiriladi.

103. Har soatlik kuzatishlarning natijalari radiolokatsiya vaziyati xaritalari shaklida rasmiylashtiriladi, oʻchoqlarining joyi esa har soatlik oraliqlar orasida oʻtkaziladigan kuzatishlarning natijalariga qarab aniqlanadi. Ushbu maʼlumot navbatchi sinoptikka, shuningdek HHB dispetchyerlariga 10-bobda bayon etilgan talablarga muvofiq beriladi. Momaqaldiroq oʻchoqlarining joylashuvi toʻgʻrisidagi axborot, shuningdek toʻgʻri nutq kanallari, telefon, AFTN orqali uzatiladi.

104. Aerodromdan 100 km radiusida momaqaldiroq, doʻl oʻchoqlari mavjud boʻlganda ularning joyi haqidagi maʼlumot VOLMET turiga kirmaydigan ATIS dasturiga yoki radiouzatuv OVCh-xabarlariga kiritiladi. Ushbu maʼlumotlarga quyidagi axborotlar kiritiladi:

a) oʻchoqning xususiyati;

b) oʻchoq markazining aerodrom nazorat nuqtasiga (ANN) nisbatan joylashuvi, azimut va masofasi.

Aerodromdagi 100 km radiusidagi momaqaldiroq, doʻl oʻchoqlarining joylashuvi toʻgʻrisidagi maʼlumot HHXK xizmatiga AFTN, BOA aloqa kanallari, telefon orqali keyinchalik havo kemalari bortiga uzatish uchun beriladi.

v) oʻchoq koʻchishining yoʻnalishi rumblarda va tezligi km/soatlarda.

Orasidagi masofasi 50km dan kam boʻlgan bir nechta oʻchoqlar, bir oʻchoqning diametri 20 km dan ortiq yoki burchak kattaligi 10° dan ortiq boʻlganda oʻchoq (lar) zonasining chegarasi, oʻchoq yoki oʻchoqlar zonasi chegarasi boʻylab tanlangan nuqtalar boʻyicha azimutlar (soat mili boʻyicha) va masofalar toʻgʻrisidagi axborot uzatilishi orqali koʻrsatiladi.

105. MRL bilan jihozlanmagan aerodromlarda radiolokatsiya meteorologik axborotini olish uchun bort radiolokatorlari bilan jihozlangan havo kemalari ekipajlaridan olinadigan maʼlumotlar ishlatilishi lozim.

106. Avtomatlashtirilgan radiolokatsiya maʼlumotlarini qabul qilish va ularga ishlov berish tizimlaridan foydalanish maxsus yoʻriqnomalar bilan belgilanadi hamda aerodrom meteorologik idoralari va HHXK idoralari tomonidan tasdiqlanadi.

107. Aerodrom hududida shamolning balandliklar boʻylab taqsimlanishi toʻgʻrisidagi maʼlumotni olish uchun quyidagilar ishlatiladi:

havo kemalari bortidan olingan shamol toʻgʻrisidagi maʼlumotlar;

aerodrom hududida oʻrnatilgan qoʻshimcha shamol datchiklar maʼlumoti (mavjud boʻlganda).

108. Asboblar bilan oʻlchangan shamol xususiyatlarini olish mumkin boʻlmaganda, sinoptik qismi boʻlgan aerodrom meteorologik idoralari aylana balandligidagi shamol toʻgʻrisidagi prognostik maʼlumot berilishini taʼminlaydi.

109. Havo kemalari bortidan oʻtkaziladigan meteorologik kuzatishlar odatdagi yer usti kuzatishlari bilan yetarli qamrab olinmagan hududlar ustidagi sharoitlar haqida maʼlumot olish uchun, shuningdek kuchli turbulentlik, muzlanishi, shamol koʻchishi mavjudligi, aylana balandligidagi shamolning yoʻnalishi va tezligi haqida, mumkin boʻlganda 100 m balandlikdagi shamol toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni hamda boshqa havo kemalari parvozlarining xavfsizligiga salbiy taʼsir etishi mumkin boʻlgan boshqa holatlar toʻgʻrisida maʼlumot olish uchun ishlatiladi.

110. Meteorologik idoralar havo kemalari bortidan kuzatish maʼlumotlari boʻyicha (boshqa manbalardan olinadigan maʼlumot bilan birgalikda) meteorologik vaziyat oʻzgarishini kuzatish, prognozlarga tuzatishlarni, parvozlarning yoʻnalishlari va hududlari boʻyicha ogohlantirishlarni tuzishni taʼminlaydi.

111. Havo kemalari bortidan kuzatish quyidagi turlariga boʻlinadi:

a) balandlikka chiqish va qoʻnish uchun yetib kelish paytida kuzatishlar;

b) havo trassasida yoki aviatsiya ishlarini bajarish hududida parvoz qilishda kuzatishlar;

v) soʻrov boʻyicha kuzatishlar;

g) xalqaro parvozlarni bajarishda AIREP shakli boʻyicha kuzatishlar.

112. Havo kemalarining ekipajlari balandlikka chiqish va qoʻnish uchun yetib kelish paytida bulutlarning quyi va yuqori chegarasining balandligi, muzlanish, turbulentlik va shamolning surilishi mavjudligi, aylana balandligida va 100 m balandligida shamolning yoʻnalishi va tezligi toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni bildiradi. Ushbu maʼlumotlar dispetcherga balandlikka chiqishda — xavfsiz balandlikka erishganidan keyin, qoʻnishga yetib kelishda — qoʻnishdan keyin beriladi.

113. Havo kemasining ekipaji kuchli turbulentlik, kuchli muzlanishni aniqlagan holda bu hodisalar toʻgʻrisidagi maʼlumot HHB dispetcheriga imkoni boricha eng qisqa muddatda beriladi. HHB dispetcheri darhol olingan maʼlumotni aerodrom meteorologik idorasiga beradi.

114. Ushbu kuzatishlar kuchli turbulentnost yoki havo kemasining komandiri fikricha, boshqa havo kemalarining parvoz xavfsizligiga taʼsir etishi mumkin boʻlgan boshqa sharoitlar (hodisalar) mavjud boʻlganda oʻtkaziladi. Ushbu sharoitlar yoki hodisalarning mavjudligi toʻgʻrisidagi maʼlumot aniqlanganidan keyin darhol uzatiladi.

115. Soʻrov boʻyicha kuzatishlar havo kemasi oʻtayotgan HHB rayonidagi parvozlarni taʼminlaydigan aerodrom meteorologik idorasi maʼlum axborotlarni soʻragan hollarda oʻtkaziladi.

116. Havo kemalari bortidan aerodrom meteorologik idorasi tomonidan HHXK idorasi orqali olinadigan bildirishlar maxsus jurnalda qayd etiladi va havo kemalari ekipajlarining parvozdan avvalgi meteokonsultatsiyasida ishlatiladi.

117. Havo kemasi aerodromga yetib kelganidan keyin havo kemasining komandiri yoki parvoz ekipajining aʼzolaridan biri parvoz paytida kuzatilgan maxsus jurnalda qayd etiladigan meteorologik sharoitlar haqida ogʻzaki maʼlumotni beradi.

118. Havo kemasining ekipajida “Bort ob-havosi” blankasi boʻlganda ekipaj uni toʻldirib, yetib kelish aerodromiga yetib kelganda aerodrom meteorologik idorasiga berishi lozim.

119. HHB dispetcheridan havo trassasida uchayotgan havo kemasining bortidan bildirishni olgan aerodrom meteorologik idorasi uni quyidagilarga yuboradi:

a) oʻz mintaqasi boʻylab alohida ob-havo hodisalarining aviatsiya prognostik xaritasini tayyorlash uchun masʼul boʻlgan TAMS ga;

b) qoʻshni HHB YaT ZM larni taʼminlaydigan boshqa meteorologik idoralarga.

Bu talablar VUQ boʻyicha parvozlarni bajaruvchi havo kemalaridan olinadigan bildirishlarga, shuningdek balandlikka chiqish va qoʻnishga yetib kelish paytida kuzatishlar natijalari boʻlgan bildirishlarga taalluqli emas.

120. Biriktirilgan aerodromning meteorologik idorasi havo kemalari bortidan olingan bildirishlarni bazaviy aerodrom meteorologik idorasiga uzatadi. 115-bandda koʻrsatilgan axborotlar boʻlgan bildirishlar darhol uzatiladi.

121. Oʻzbekiston Respublikasida roʻyxatga olingan va xalqaro avialiniyalar boʻyicha parvozlarni bajaruvchi havo kemalari havo kemasi bortidan kuzatishlarni amalga oshirishi hamda bu kuzatishlarni AIREP shakliga muvofiq qayd etishi lozim.

122. Havo kemasi bortidan quyidagi kuzatishlar turlari oʻtkaziladi:

a) balandlikka chiqish va qoʻnishga yetib kelish bosqichlarida bortdan muntazam kuzatishlar;

b) parvozning istalgan bosqichida bortdan maxsus va boshqa nomuntazam kuzatishlar;

123. AIREP kuzatishlari:

a) avtomatik bogʻliq kuzatishlar (ADS) qoʻllanib, “havo-er” maʼlumot uzatish liniyasidan foydalanib;

b) nutq aloqasidan foydalanib amalga oshirilishi mumkin.

Oʻzbekiston Respublikasida AIREP kuzatishlari nutq aloqasidan foydalanib amalga oshiriladi.

124. Nutq aloqasidan foydalanganda HK bortidan yoʻnalish boʻyicha parvoz bosqichida muntazam kuzatishlar HHXK tizimidagi quyidagi punktlar va bildirishlar berish oraliqlariga nisbatan oʻtkaziladi:

a) tegishli havo harakatiga xizmat koʻrsatish qoidalariga muvofiq, havo kemasi joylashuvi toʻgʻrisidagi bildirishlarni yuborish kerak boʻlgan punktlar (majburiy bildirishlarning punktlari);

b) bir-biridan 1 soat parvoz vaqti oraliqlariga mos keluvchi masofalarda boʻlgan punktlar.

125. Nutq aloqasidan foydalanganda havo kemasining ekipaji 125-bandda koʻrsatilgan muntazam kuzatishlarni oʻtkazishdan quyidagi hollarda ozod etiladi:

a) havo kemasi RNAV uskunalari bilan jihozlanmaganda yoki;

b) parvoz uzoqligi 2 soat yoki undan kam boʻlganda yoki;

v) havo kemasi keyingi koʻzda tutilgan qoʻnish punktidan 1 soat parvoz vaqtidan kamroq boʻlgan masofada boʻlganda yoki;

g) parvoz 1500 m dan pastroq balandlikda oʻtganda.

126. Nutq aloqasidan foydalanganda havo kemasi bortidan muntazam bildirishlar quyidagi elementlarni oʻz ichiga oladi:

Bildirish turining koʻrsatkichi

1 boʻlim

(Joylashuvi toʻgʻrisidagi maʼlumot)

Havo kemasining tanib olish indeksi

Joylashuvi yoki kengligi va uzunligi

Vaqt

Eshelon yoki absolyut parvoz balandligi

Keyingi joylashuv va parvoz vaqti

Keyingi asosiy nuqta

2 boʻlim

(Operativ maʼlumot)

Hisoblangan yetib kelish vaqti

Maksimal parvoz muddati

3 boʻlim

(Meteorologik maʼlumot)

Havo harorati

Shamol yoʻnalishi

Shamol tezligi

Turbulentlik

Havo kemasining muzlanishi

Namlik (maʼlumot boʻlganda)

AIREP muntazam bildirishiga misol (ARP):

UZB251 bortidan muntazam bildirish: havo kemasining joylashuvi — Urganch, vaqti 08.25, eshelon 360, harorat — 35°, shamol 270° 60 km/s, moʻtadil turbulentlik

Aloqa kanallari orqali ushbu bildirish quyidagi shaklda beriladi:

ARP UZB251 URGENCH 0825 FL360 MS35 270/60 KMH MOD TURB

127. Maxsus kuzatishlar barcha havo kemalarining bortidan quyidagi sharoitlar boʻlganda yoki kuzatilganda oʻtkaziladi:

a) kuchli turbulentlik, yoki

b) kuchli muzlanish, yoki

v) kuchli togʻ toʻlqini, yoki

g) doʻlsiz momaqaldiroq, yashirin, niqoblangan, burkama yoki boʻron chizigʻi boʻyicha, yoki

d) doʻlli momaqaldiroq, yashirin, niqoblangan, burkama yoki boʻron chizigʻi boʻyicha, yoki

e) kuchli chang boʻroni yoki kuchli qum boʻroni, yoki

j) vulqon kuli buluti, yoki

z) vulqon otilishidan avvalgi faoliyati, yoki vulqon otilishi.

128. Nutq aloqasidan foydalanganda bortdan maxsus bildirishlarda quyidagi elementlar boʻladi:

Bildirish turining koʻrsatkichi

1 boʻlim

(Joylashuvi toʻgʻrisidagi maʼlumot)

Havo kemasining tanib olish indeksi

Joylashuvi yoki kengligi va uzunligi

Vaqt

Eshelon yoki absolyut parvoz balandligi

3 boʻlim

(Meteorologik maʼlumot)

Bortdan maxsus bildirishni uzatishni talab etuvchi sharoitlar:

kuchli turbulentlik SEV TURB

kuchli muzlanish SEV ICE

kuchli togʻ toʻlqini SEV MTW

momaqaldiroq, doʻl TS GR

momaqaldiroq TS

kuchli qum yoki chang boʻroni HVY SS

vulqon kulining buluti VA CLD

AIREP SPECIAL maxsus bildirish misoli: (ARS)

UZB686 bortidan maxsus bildirish: joylashuvi — Tomdi Buloq vaqti 10.00 eshelon 370 kuchli turbulentlik.

Aloqa kanallaridan ushbu bildirish quyidagi shaklda beriladi:

ARS UZB686 TAMDY BULAK 1000 FL370 SEV TURB

129. 128-bandda koʻrsatilmagan boshqa meteorologik sharoitlar, masalan, havo kemasining komandiri fikricha, parvoz xavfsizligiga taʼsir etishi yoki boshqa havo kemalarining parvozlari samaradorligiga jiddiy taʼsir etishi mumkin boʻlgan shamol surilishi boʻlgan hollarda, havo kemasining komandiri tegishli HHXK idorasini imkoni boricha qisqa muddatlarda bu haqda xabardor etadi.

130. Bortdan kuzatish maʼlumotlari parvoz paytida kuzatishlar oʻtkazilganda yoki imkoni boricha oʻtkazilishidan keyin darhol uzatiladi. Vakolatli HHXK idorasi havo kemasining bortidan muntazam yoki maxsus bildirishlarni olganda darhol ularni oʻz aerodrom meteorologik idorasiga beradi.

131. Aerodrom meteorologik idorasi havo kemasi bortidan olingan muntazam va maxsus bildirishlarni yigʻadi va ulardan havo kemalari ekipajlarining parvozdan avvalgi konsultatsiyalarini oʻtkazishda, prognozlarni, SIGMET maʼlumotlarini, shamol surilishi haqidagi ogohlantirishlarini tuzishda foydalanadi, bu bildirishlarni qoʻshni HHB YaT YoRMlarga, shuningdek London JZPMga xizmat koʻrsatuvchi aerodrom meteorologik idoralariga uzatadi.

132. Meteorologik elementlarning vaqt va fazodagi oʻzgaruvchanligi, shuningdek baʼzi ob-havo elementlarini prognozlash va aniqlash uslubiyotining takomillashmagani tufayli aviatsiya ob-havo prognozlarining foydalanuvchilari prognozda koʻrsatilgan istalgan ob-havo elementining muayyan qiymatini ushbu element prognoz amal qilishi davridagi eng ehtimoliy kattaligi deb qarashi lozim. Xuddi shuningdek, prognozda biror ob-havo hodisasi yuzaga kelishi yoki elementining oʻzgarishi vaqti koʻrsatilganda, u eng ehtimoliy vaqt deb qaraladi. Foydalanish nuqtai nazaridan kerakli boʻlgan prognozlarning aniqligi mazkur Yoʻriqnomaning 5-ilovasi, 2-jadvalida keltirilgan.

133. Meteorologik idoraning yangi muntazam (keyingi) aerodrom boʻyicha ob-havo prognozining chiqarilishi ushbu aerodrom uchun va shu vaqt oraligʻi uchun (yoki uning bir qismi uchun) avvalgi amal qilgan bir turdagi prognoz bekor qilinganligini bildiradi.

134. Aerodrom boʻyicha ob-havo prognozlari (10 km radiuslarida) belgilangan vaqtda aerodrom meteorologik idorasi tomonidan tuziladi va aerodromdagi maʼlum vaqt davri ichida kutiladigan ob-havo meteorologik sharoitlari toʻgʻrisida qisqacha maʼlumotdan iborat boʻladi.

135. Tasniflanmagan MHYlari aerodromlari va meteorologik idoralari boʻlmagan qoʻnish maydonchalari ushbu rayonga xizmat koʻrsatadigan meteorologik idora tomonidan ob-havo prognozlari bilan taʼminlanadi.

136. Aerodrom boʻyicha prognozlar va ularga tuzatishlar Xalqaro meteorologik aviatsiya kodlariga muvofiq TAF prognozlari shaklida chiqariladi va quyidagi axborotni koʻrsatilgan tartibda oʻz ichiga oladi:

a) prognoz turining identifikatori;

b) manzil koʻrsatkichi;

v) prognozning chiqarilish vaqti;

g) qoʻllanadigan boʻlganda, mavjud boʻlmagan prognozning identifikatori;

d) prognozning sanasi va amal qilish vaqti;

e) qoʻllanadigan boʻlganda, bekor qilingan prognozning identifikatori;

j) yer usti shamoli;

z) koʻrinuvchanlik (minimal);

i) ob-havo;

k) bulutlar;

l) bu elementlarning biri yoki bir nechtasining amal qilish davri davomida kutiladigan jiddiy oʻzgarishlari. Oʻzgarishlar guruhlari sonini va ehtimolligini eng kam miqdorda chiqarish lozim, va u 5 tadan oshmasligi kerak.

TAF prognozlarini tuzish uchun namuna mazkur Yoʻriqnomaning 8-ilovasida keltirilgan.

137. Aerodrom boʻyicha prognozlarni tuzuvchi meteorologik idoralar prognozlar ustidan doimiy nazoratni amalga oshiradi va ularga zarur boʻlganda tegishli tuzatishlarni kiritadi. Aviatsiya ob-havo prognozlarini baholash mazkur Yoʻriqnomaning 9-ilovasiga muvofiq bajariladi.

138. Prognozlarga tuzatishlar kiritish zarurati, shuningdek oʻzgarishlar guruhlarining kiritilishi quyidagi mezonlar bilan aniqlanadi:

a) prognozga muvofiq yer usti shamolining oʻzgarishi foydalanish jihatidan muhim qiymatlardan ortadi;

b) koʻrinuvchanlik yaxshilanib yoki yomonlashib, aerodromning qoʻnish ishchi minimumlariga mos boʻlgan qiymatlardan oʻtib ketadi;

v) quyidagi ob-havo hodisalaridan istalgan birining boshlanishi, tugashi yoki kuchliligining oʻzgarishi prognozlanadi:

oʻta sovigan yogʻinlar (yaxmalak);

moʻtadil yoki kuchli yogʻinlar, jumladan jala yogʻinlari;

chang, qum yoki qor yer usti izgʻirini;

changli yer usti boʻroni, qumli yer usti boʻroni yoki qorli yer usti boʻroni;

changli boʻron;

qumli boʻron;

momaqaldiroq (yogʻinli yoki yogʻinsiz);

boʻron;

oʻramasimon bulut (tornado yoki quyun);

tuman, muzlayotgan tuman;

har xil kuchlilikdagi muzlanish;

moʻtadil yoki kuchli turbulentlik;

boshqa ob-havo hodisalari, agar ular koʻrinuvchanlikning jiddiy oʻzgarishiga olib kelishi kutilsa:

muzlanish, turbulentlik, momaqaldiroq, doʻl, boʻron aerodrom hududi boʻyicha, shu jumladan aerodromda prognozlanadi.

g) osmonning 4 oktantidan ortiq qismini qoplaydigan bulutlarning quyi chegarasining balandligi, yoki vertikal koʻrinuvchanlik pasayib yoki ortib, aerodromning qoʻnish ishchi minimumlarga mos boʻlgan qiymatlardan oʻtib ketsa;

d) prognozga muvofiq quyi chegarasining balandligi aerodromning eng yuqori minimumidan pastroq boʻlgan bulutlar qatlami yoki massivining oktantlari miqdori oʻzgarsa:

SKC (ochiq), FEW (1-2 okt) yoki SCT (3-4 okt) dan BKN (5 — 7 okt) yoki OVC (8 okt) gacha, yoki

BKN yoki OVC dan SCT, FEW yoki SKC gacha;

e) yomgʻirli toʻp-toʻp bulutlarning rivojlanishi yoki tarqab ketishi prognozlansa;

j) prognozga muvofiq sharoit “CAVOK” gacha oʻzgarsa yoki sharoit “CAVOK” tugasa;

z) ushbu aerodromning foydalanish minimumlariga asoslangan hamda vakolatli meteorologik idora va manfaatdor ekspluatantlar oʻrtasida kelishilgan boshqa har qanday mezonlar.

139. Tuzatish meteorologik idora tomondan chiqarilgan oxirgi prognozga zarur boʻlganda, prognoz amal qilishining vaqti oʻzgartirilib tuziladi.

140. Aerodrom boʻyicha muntazam prognozlarning amal qilish davri kamida 6 va koʻpi bilan 24 soatni tashkil qilishi mumkin. Bu davr vakolatli meteorologik idora va manfaatdor ekspluatantlar oʻrtasida kelishuv bilan aniqlanishi kerak. Oʻzbekiston Respublikasi aerodromlari boʻyicha tuziladigan vakolatli meteorologik idora va manfaatdor ekspluatantlar oʻrtasida kelishilgan prognozlarning amal qilish davri 9, 24 soat boʻladi.

141. Amal qilish davri 12 soatdan kamroq boʻlgan aerodrom boʻyicha muntazam prognozlar har 3 soatda, amal qilish davri 12 dan 24 soatgacha boʻlgan prognozlar esa — har 6 soatda chiqariladi. Prognozlar ularning amal qilish davri boshlanishidan kamida 1 soat avvalroq chiqariladi.

142. Kunu tun ishlamaydigan aeroportlarda aerodrom boʻyicha birinchi prognozning amal qilish davrining boshlanishi standart davrdan farq qilishi, prognoz chiqarilishidan amal qilish davrigacha muddati 1 soatdan kamroq boʻlishi mumkin.

143. Biriktirish aerodromlari boʻyicha ob-havo prognozlari aslidagi ob-havo toʻgʻrisidagi maʼlumotlar boʻlmaganda yoki kelib tushmaganda moʻljal prognozlar kabi tuziladi. Moʻljal prognozlar baholanmaydi.

144. Aerodrom boʻyicha prognozga harorat prognozi havo harorati foydalanish jihatidan muhim qiymatlarga yetishi prognozlansa, kiritilishi lozim.

145. Qoʻnish uchun prognoz oʻz aerodromi boʻyicha sinoptik qismi boʻlgan meteorologik idora tomonidan tuziladi. Bunday prognozlar mahalliy isteʼmolchilar, shuningdek aerodromdan 1 soat parvoz vaqti masofasida boʻlgan havo kemalarining talablarini qondirish uchun moʻljallangan.

146. “Trend” turidagi prognoz ushbu aerodromdagi yer usti shamoli, koʻrinuvchanlik, ob-havo hodisalari va bulutlarning kutiladigan jiddiy oʻzgarishlarining qisqacha bayonidan iborat hamda mahalliy muntazam yoki maxsus maʼlumotlari, METAR yoki SPECI maʼlumotlarning bir qismi boʻladi. “Trend” turidagi prognozning amal qilish davri maʼlumotning tuzilish vaqtidan boshlab 2 soatni tashkil qiladi.

147. “Trend” turidagi prognozga faqat jiddiy oʻzgaradi deb kutiladigan elementlar kiritiladi. Lekin bulutlarning kuchli oʻzgarishida barcha bulut guruhlari, jumladan oʻzgarishi kutilmaydigan qatlamlari yoki massivlari koʻrsatiladi. Koʻrinuvchanlik jiddiy oʻzgargan holda koʻrinuvchanlikning cheklanishiga sabab boʻlgan hodisa koʻrsatiladi. Agar hech qanday oʻzgarishlar kutilmasa, bu haqda NOSIG atamasi bilan bildiriladi.

148. “Trend” turidagi prognoz mazkur Yoʻriqnomaning 6-ilovasi 1, 2-jadvallarida keltirilgan namunalarga muvofiq chiqariladi.

149. Parvozlarning yoʻnalishlari va zonalari (hududlari) boʻylab prognozlar balandliklardagi shamol va harorat, alohida ob-havo hodisalari, bulutlar hamda parvozlar turi va bajariladigan aviatsiya ishlarining turiga qarab boshqa ob-havo elementlari toʻgʻrisidagi axborotni oʻz ichiga oladi.

150. Zonal prognozlar va yoʻnalish boʻyicha prognozlarni tuzuvchi meteorologik idoralar prognozlar ustidan doimiy nazoratni amalga oshiradi va ularga zarur boʻlganda tegishli tuzatishlarni kiritadi.

151. Zonal prognozlar yer yuzasidan 100 parvoz esheloni (yoki togʻ hududlaridan 150 parvoz esheloni, yoki zarur boʻlganda yuqoriroq) gacha boʻlgan qatlam uchun chiqariladi va kam balandliklardagi parvozlar uchun xavfli boʻlgan yoʻnalishdagi ob-havo hodisalari haqidagi axborotni oʻz ichiga oladi.

152. 100 parvoz esheloni (yoki togʻ hududlaridan 150 parvoz esheloni, yoki zarur boʻlganda yuqoriroq) dan pastroq boʻlgan havo harakatining zichligi bunday parvozlar uchun zonal prognozlarni muntazam chiqarish va tarqatishni talab qilgan hollarda, bunday prognozlarni chiqarish tezligi, shakli va belgilangan vaqti yoki amal qilish davri hamda ularga tuzatishlar chiqarilishi mezonlari har bir aerodromda parvozlarning meteotaʼminoti boʻyicha Yoʻriqnoma bilan belgilanadi.

153. Meteorologik idoralar almashadigan yoʻnalishlar boʻyicha prognozlar (ularga tuzatishlar bilan) ROFOR kodli shaklida tuziladi (Xalqaro meteorologik aviatsiya kodlarining termasi). ROFOR kodi formatidagi prognozlar ochiq tekst bilan qabul qilingan qisqartmalardan foydalanib quyidagi tartibda tuziladi:

a) kod nomi — ROFOR;

b) prognozning sanasi va tuzilish vaqti;

v) prognozning amal qilish davri va shamol tezligini oʻlchash birliklari;

g) prognoz tuzilgan yoʻnalish;

d) yer yuzasiga yaqin prognozlanadigan koʻrinuvchanlik;

e) ob-havo hodisalari:

momaqaldiroq;

tropik siklon;

kuchli boʻronlar chizigʻi;

doʻl;

togʻ katta toʻlqinlari;

katta maydonni qamrab olgan qum yoki chang boʻroni; muzlayotgan yomgʻir;

j) bulutlar — bulutlarning miqdori va balandligi yoki vertikal koʻrinuvchanlik;

z) bulutlarning yuqori chegarasining balandligi va nolli izotermaning balandligi;

i) muzlanish;

k) turbulentlik;

l) balandliklarda shamol va harorat;

m) tropopauzaning balandligi;

n) tez havo oqimi (majburiy boʻlmagan boʻlim);

o) maksimal shamol va vertikal shamol koʻchishi (majburiy boʻlmagan boʻlim);

p) qoʻshimcha sharoitlar va/yoki prognoz oʻzgarishlari.

Prognozlanadigan bulutlarning shakli, yomgʻirli toʻp-toʻp bulutlardan tashqari, ROFOR prognozida koʻrsatilmaydi.

Yoʻnalish prognozlaridagi barcha balandliklar dengiz sathidan koʻrsatiladi.

154. Past balandliklarda parvozlar uchun zonal prognozlar bu prognozlarning muntazam chiqarilishida ARFOR kodi formatida har 3 soatda tayyorlanadi, bunda ularning amal qilish davri koʻpi bilan 9 soatni tashkil qiladi, va tegishli meteorologik idoralarga ularning amal qilish davridan kechi bilan 1 soat avval beriladi.

ARFOR kodi formatidagi prognozlar ochiq tekst bilan qabul qilingan qisqartmalardan foydalanib quyidagi tartibda tuziladi:

a) kod nomi — ARFOR;

b) prognozning sanasi va tuzilish vaqti;

v) prognozning amal qilish davri;

g) shamol tezligini oʻlchash birliklari;

d) parvoz rayoni;

e) yer yuzasiga yaqin gorizontal koʻrinuvchanlik;

j) alohida ob-havo hodisalari: momaqaldiroq, kuchli boʻronlar chizigʻi, doʻl, katta togʻli toʻlqinlar, katta maydonni qamrab olgan qum yoki chang boʻroni, muzlayotgan yomgʻir;

z) bulutlarning miqdori va quyi chegarasining balandligi, vertikal koʻrinuvchanlik;

i) bulutlarning yuqori chegarasining balandligi;

k) nolli izotermaning balandligi;

l) muzlanish;

m) turbulentlik;

n) balandliklarda shamol va havo harorati;

o) minimal bosim;

p) qoʻshimcha prognozlanadigan sharoitlar yoki prognoz oʻzgarishlari.

Zonal prognozlarda barcha balandliklar dengiz sathidan koʻrsatiladi.

155. Quyidagi oʻzgarishlar kutilganda ROFOR va ARFOR prognozlariga tuzatishlar tuziladi va prognozlarga oʻzgarishlar guruhlari kiritiladi:

a) yer yuzasiga yaqin koʻrinuvchanlik qiymati VUQ boʻyicha parvozlar uchun belgilangan minimumlardan oʻtib ketsa;

b) 154-bandning “e”, “i”, “k” va 155-bandning “j”, “l”, “m” kichik bandlarida koʻrsatilgan va avval prognozda koʻzda tutilmagan alohida hodisalar yuzaga kelsa;

v) bulutlarning quyi chegarasining balandligi qiymatlari VUQ boʻyicha parvozlar uchun belgilangan minimumlardan oʻtib ketsa;

g) balandliklarda shamol tezligi 40 km/soatga oʻzgarsa;

d) balandliklarda shamol yoʻnalishi 60 km/soat va undan ortiq tezlikda 30° va undan ortiq oʻzgarsa.

Prognozga tuzatish AMD identifikatori bilan chiqariladi.

156. Sharoitlarning joyi va vaqtiga koʻra oʻzgarishini taʼriflash uchun zonal prognozlar va yoʻnalish boʻyicha prognozlarda quyidagi atamalar ishlatiladi:

IZM SSSS — SS dan SS gacha oʻzgarish, muddatning birinchi yarmida, muddatning ikkinchi yarmida;

MEST — baʼzi joylarda, uchastkalar yoki hududlari aniqlangan holda: “pasttekisliklarda”, “yonbagʻirlar ustida”, “suv havzalari ustida”, “daryo vodiylari ustida”, “togʻlar ustida”, shimoliy, janubiy, sharqiy, gʻarbiy yarmida, qismida;

XOR va VREM atamalari yuqoridagi prognozlarda qoʻllanilmaydi.

157. Aerodrom boʻyicha ogohlantirishlar aerodrom meteorologik idorasi tomonidan chiqariladi va ularda yerdagi havo kemalari, jumladan toʻxtab turish joylaridagi havo kemalariga va aerodrom jihozlariga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan meteorologik sharoitlar toʻgʻrisidagi qisqacha maʼlumot boʻladi.

158. Aerodrom boʻyicha ogohlantirishlar bir yoki bir nechta quyidagi hodisalarning aslida yoki kutiladigan yuzaga kelishi tufayli chiqariladi:

a) oʻta sovigan yogʻinlar (yaxmalak);

b) davomiyligi 2 soatdan ortiq boʻlgan kuchli qor;

v) 15 m/s va undan ortiq (birdan kuchayishini hisobga olganda) shamol, yoʻnalishidan qatʼi nazar;

g) boʻron, quyun;

d) havo haroratining minus 30° S gacha va undan pastroq pasayishi yoki uning + 40° S gacha va undan yuqoriroq koʻtarilishi.

159. Avval chiqarilgan ogohlantirishda koʻzda tutilmagan sharoitlar yoki hodisalar yuzaga kelishi kutilganda yoki ularning kuchliligi, davomiyligi oʻzgarishida yangi ogohlantirish tuziladi.

160. Ogohlantirishlar ochiq tekst bilan aeroport xizmatlariga muayyan aerodromdagi parvozlarning meteorologik taʼminoti boʻyicha Yoʻriqnomaga (Meteomaʼlumot yetkazilishi sxemasiga) muvofiq yetkaziladi.

161. Aerodrom meteorologik idorasi shamol surilishi toʻgʻrisidagi ogohlantirishlarni tayyorlaydi, ularda havo kemasiga qoʻnishga yetib kelish yoki uchish trayektoriyasida, yoki UQY sathi va shu sathdan 500 m yuqori sathgacha oraliqda aylana boʻylab qoʻnishga yetib kelishda yoki qoʻnishdan keyingi yoʻli yoki koʻtarilishdagi tezlashuv yoʻli paytidagi UQYdagi havo kemasiga salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan kuzatilayotgan yoki kutilayotgan moʻtadil yoki kuchli shamol surilishi haqida maʼlumot boʻladi. Mahalliy topografik sharoitlar UQY sathidan 500 m dan ortiq balandliklarda katta shamol surilishini keltirib chiqarishi maʼlum boʻlgan hollarda 500 m balandlik eng yuqori deb hisoblanmaydi.

162. Shamol surilishi haqidagi maʼlumotlar quyidagilar yordamida olinishi mumkin:

a) havo kemasining bortidan balandlikka chiqish yoki qoʻnishga yetib kelish bosqichida kuzatishlar;

b) shamol surilishini aniqlash va oʻlchashning avtomatlashtirilgan yer usti uskunalari yordamida (mavjud boʻlganda);

v) aerodromga yaqin machtalar va vishkalarda oʻrnatilgan qoʻshimcha shamol datchiklari yordamida.

163. Shamol surilishi sharoitlari, odatda quyidagi hodisalar bilan bogʻliq boʻladi:

a) momaqaldiroqlar, shamolning mayda birdan kuchayishi, frontal birdan kuchayishi;

b) frontal yuzalar;

v) kuchli yer usti shamoli, mahalliy topografik sharoitlar bilan kuchaytirilgan holda;

g) togʻ toʻlqinlari (jumladan aerodrom hududida past balandliklardagi boʻron darvozalari);

d) past balandliklardagi harorat inversiyalari.

164. Haqiqatda kuzatilayotgan shamol surilishi haqida xabar berish ochiq tekst shaklida mavjud shamol surilishini aniqlash va oʻlchashning avtomatlashtirilgan yer usti uskunalari asosida tuziladi. Haqiqatda kuzatilayotgan shamol surilishi haqida maʼlumot mahalliy muntazam va maxsus maʼlumotlarga, METAR, SPECI maʼlumotlariga qoʻshimcha axborot boʻlimiga mazkur Yoʻriqnomaning 6-ilovasi 1, 2-jadvallarida keltirilgan namunalarga muvofiq kiritiladi.

165. Shamol surilishi mavjudligi haqida ogohlantirishlar quyidagilar asosida tuziladi:

a) havo kemalari bortidan bildirishlar. Shamol surilishi mavjudligi haqida ogohlantirishlarni tayyorlash uchun havo kemalari bortidan bildirish ishlatilganda u ogohlantirish tekstiga oʻzgartirish kiritilmay, havo kemasining turi va kuzatish vaqti koʻrsatilgan holda kiritiladi. Masalan: Shamol surilishi haqida xabar berish 01 151240: 1240 da TU — 154 08 chap UQYga yetib kelish zonasida moʻtadil shamol surilishi toʻgʻrisida bildirdi.

Shamol surilishi toʻgʻrisidagi bildirishlarda havo kemalarining komandirlari kuzatilayotgan shamol surilishining subyektiv bahosiga muvofiq “moʻtadil”, “kuchli” yoki “juda kuchli” atamalaridan foydalanadi.

Etib kelgan va uchib ketgan havo kemasidan shamol surilishi toʻgʻrisidagi bildirishlar olingan holda ikkita shamol surilishi toʻgʻrisidagi ogohlantirish tuziladi.

b) qoʻshimcha shamol datchiklari yordamida olingan ikki yoki undan ortiq sathda shamol toʻgʻrisidagi maʼlumotlar, yer yuzasiga yaqin va qoʻshimcha sathdagi shamol tezliklarining farqi qoʻshimcha datchik joylashuv balandligi 30 m dan 50 m gacha boʻlganda 4 m/s dan oshsa, yoki qoʻshimcha datchik joylashuv balandligi 50 m dan 70 m gacha boʻlganda 5 m/s dan oshsa, ogohlantirishlar chiqariladi. Masalan: Shamol surilishi haqida ogohlantirish 02 161530: shamol surilishi 1530da shamol yerga yaqin 320° 8 m/s, 60 m balandlikda 360° 20 m/s.

166. Agar meteorologik vaziyat va mahalliy sharoitlar shamol surilishining yuzaga kelishiga sabab boʻlsa, prognozlanadigan shamol surilishi haqida ogohlantirishlar aerosinoptik materialning tahlili asosida chiqariladi. Masalan: Shamol surilishi haqida ogohlantirish 01 151230: aerodrom hududida 1330 dan moʻtadil (kuchli) shamol surilishi kutiladi.

167. Amalda kuzatilayotgan yoki prognozlanadigan shamol surilishi haqidagi ogohlantirishlar keyinchalik parvozlarni bajaruvchi havo kemalarining ekipajlariga berish uchun tegishli HHXK idorasiga beriladi, shuningdek havo kemalari ekipajlarining parvozdan avvalgi tayyorgarligida ishlatiladi.

168. Kuzatilayotgan shamol surilishi haqidagi ogohlantirish uzatilganidan keyin 30 minut ichida shamol surilishi mavjudligini tasdiqlaydigan yangi maʼlumot kelib tushmasa, avtomatik bekor qilinadi. Kutilayotgan shamol surilishi haqidagi ogohlantirish aerosinoptik material, meteorologik vaziyat va (mavjud boʻlganda) shamol surilishi toʻgʻrisidagi amaliy maʼlumotlarning tahlili asosida sinoptik qarorga koʻra bekor qilinadi.

169. Shamol surilishi haqidagi ogohlantirishlar va xabar berishlar ushbu aerodromdan tashqariga tarqatilishi mumkin emas.

170. SIGMET maʼlumoti meteorologik kuzatish idorasi vazifasini bajaradigan va tegishli parvoz maʼlumoti hududiga (FIR) xizmat koʻrsatuvchi aerodrom meteorologik idorasi tomonidan chiqariladi. SIGMET parvoz yoʻnalishi boʻylab havo kemalarining parvoz xavfsizligiga taʼsir etishi mumkin boʻlgan amaldagi va/yoki kutilayotgan maʼlum ob-havo hodisalarining qisqartmali ochiq tekst bilan qisqacha taʼrifi, shuningdek ushbu hodisalarning vaqtda va fazoda taxminiy rivojlanishini oʻz ichiga oladi.

171. SIGMET maʼlumoti havo kemalarining bortidan bildirishlar, aerosinoptik materiallarning tahlili, yer usti va radiolokatsiya kuzatishlarining maʼlumoti asosida tuziladi. SIGMET maʼlumoti ushbu hududda hodisalar endilikda kuzatilmasa yoki shu hududda yuzaga kelishi kutilmasa, bekor qilinadi.

172. SIGMET maʼlumotining amal qilish davri 4 soatdan oshmasligi lozim. SIGMET maʼlumoti xavfli hodisaning yuzaga kelishining kutiladigan vaqtidan koʻpi bilan 4 soat va kamida 1 soat avval chiqariladi. Agar hodisa yuz bergan boʻlsa, SIGMET hodisa yuz bergan paytidan boshlab tuziladi.

173. SIGMET maʼlumotlari quyidagilarga yuboriladi:

a) mahalliy HHXK idoralariga, keyinchalik parvozda boʻlgan havo kemalarining bortiga uzatilishi uchun;

b) SIGMET maʼlumotini tuzgan meteorologik idoraning javobgarlik hududi ichida boʻlgan aerodrom meteorologik idoralariga;

v) javobgarlik hududlari maʼlumotni chiqarayotgan idoraning javobgarlik hududidan 925 km masofa ichida butunlay yoki qisman joylashgan, meteorologik kuzatish idorasi vazifalari boʻlgan aerodrom meteorologik idoralariga, keyinchalik tegishli HHXK idoralariga tarqatish uchun;

g) London JZTMga;