Oʻzbekiston Respublikasining “Baholash faoliyati toʻgʻrisida”gi Qonuni va Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2007-yil 8-iyundagi 278-fm-sonli farmoyishiga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasining Xususiylashtirish, monopoliyadan chiqarish va raqobatni rivojlantirish davlat qoʻmitasi va Oʻzbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligi qaror qiladi:

1. Oʻzbekiston Respublikasi mulkni baholash Milliy standarti “Harbiy-texnik mulkni baholash” ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Ushbu qaror Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligida davlat roʻyxatidan oʻtkazilgan kundan boshlab oʻn kundan soʻng kuchga kiritilsin.

Mazkur Mulkni baholash Milliy standarti (6-son MBMS) “Harbiy-texnik mulkni baholash” Oʻzbekiston Respublikasining “Baholash faoliyati toʻgʻrisida”gi Qonuniga muvofiq, Oʻzbekiston Respublikasidagi baholash faoliyatini normativ jihatdan tartibga solinishini belgilaydi.

1. 6-son MBMS yaratishdan maqsad harbiy-texnik mulkni baholashga qiymat turlari va yondashuvlarini belgilash hamda umumiy atama va tushunchalarni oʻrnatishdan iboratdir.

6-son MBMS harbiy-texnik mulkni baholash sohasida asosiy hujjat hisoblanadi.

2. Mazkur standart bilan oʻrnatilayotgan atama va tushunchalar:

harbiy-texnik mulk (keyingi oʻrinlarda matnda HTM deb yuritiladi) — idoraning vaqtincha yoki doimiy ixtiyorida boʻlgan davlat mulkining qismi. Unga qurol-aslaha va harbiy texnika (keyingi oʻrinlarda matnda QAHT deb yuritiladi); portlovchi moddalar, portlatish vositalari va qurilmalari; jangovar raketalar uchun moʻljallangan raketa yoqilgʻisi, raketalarni ishlab chiqarish va qoʻllash uchun moʻljallangan maxsus material, asbob-uskunalar; aloqa hamda qoʻshin, qurol-aslaha va harbiy texnikani boshqarish tizimlari; QAHTni ishlab chiqarish, qoʻllash, taʼmirlash, modernizatsiya qilish va (yoki) yoʻq qilish (utilizatsiya qilish) uchun moʻljallangan maxsus jihoz, mexanizm va vositalar; QAHTning jangovar jihatdan qoʻllanilishini taʼminlash uchun moʻljallangan jihozlar; shaxsiy tarkib taʼlimi, hayoti va faoliyati, harbiy harakatlarni texnik jihatdan va front orti taʼminoti uchun moʻljallangan jihoz va mulklar; harbiy maqsadlar uchun begonalashtirilgan hududlar va suv havzalari, binolar (turar joy, omborxona va xizmat fondiga oid binolar), kommunikatsiyalar, ishlab chiqarish va madaniy-maishiy korxonalar, shuningdek Qurolli Kuchlarda qoʻllaniladigan boshqa mol-mulk;

muomaladan boʻshatiladigan HTM — meʼyordan ortiq va foydalanilmayotgan mulk, shu jumladan eskirgan va qurol-aslaha tarkibidan chiqarilgan, belgilangan tartibda roʻyxatdan chiqarilishi lozim boʻlgan yoki chiqarilgan, belgilangan vazifasi yuzasidan qoʻllanilishiga yaroqsiz boʻlgan, saqlash uchun katta moddiy va moliyaviy sarf-xarajatlar talab qiladigan, shuningdek qoʻllashga yaroqli biroq, Qurolli Kuchlarda oʻtkazilgan islohotlar jarayonida qoʻllash shart emas deb topilgan mol-mulk.

Meʼyordan ortiq HTM jumlasiga idora ixtiyorida mavjud, miqdori zaxiralar uchun belgilangan meʼyorlardan ortiq, saqlash muddatlari oʻtganligi yoki boshqa sabablar tufayli sotishga chiqarilishi maqsadga muvofiq boʻlgan HTM kiradi.

Foydalanilmayotgan HTM jumlasiga foydalanishga yaroqli biroq, idorada talab boʻlmagan HTM (shu jumladan oldin muomalada boʻlgan) kiradi;

HTMni baholash — qonun hujjatlariga muvofiq baholash obyekti qiymatini belgilash;

HTMni baholovchi shaxs (keyingi oʻrinlarda matnda baholovchi shaxs deb yuritiladi) — qonun hujjatlariga muvofiq HTMni baholash huquqiga ega boʻlgan shaxs;

HTM baholangan sana — baholash obyektining qiymati belgilangan sana;

HTMga berilgan baho boʻyicha hisobot — baholovchi shaxsning HTM qiymati haqida asoslangan va isbotlangan fikr-mulohazalari bayon etilgan hujjat;

HTMni baholash negizi — HTM qiymatining turi boʻlib, uning mazmunida baholash maqsadlari va usullari ifodalanadi.

Baholash obyektiga nisbatan baholash maqsadiga bogʻliq holda quyidagi qiymat turlari belgilanadi:

bozor qiymati;

tiklash qiymati;

oʻrniga belgilanuvchi qiymat;

boshlangʻich qiymat;

qoldiq qiymat;

HTMning foydalanilayotgan holatdagi qiymati;

investitsiya qiymati;

harakatdagi korxona qiymati;

tugatilish qiymati;

sugʻurta qiymati;

soliq solish uchun qiymat;

garov qiymati;

utilizatsiya qiymati;

HTMning bozor qiymati — tomonlarning har biri yetarlicha axborotga ega boʻlib, rejali va majburlovsiz ish tutgan tarzda, tegishli marketing oʻtkazilganidan keyingi tijorat bitimi natijasida baholash sanasida manfaatdor sotuvchi tomonidan, manfaatdor xaridorga hisoblab aniqlanadigan aktiv sotilishi mumkin boʻlgan pul miqdori.

Mulkning bozor qiymati quyidagi shartlar mavjud boʻlganida belgilanishi mumkin:

bozor raqobatli hisoblanib, koʻp sonli sotuvchi va xaridorlar oʻzaro hamkorlik qilishlari uchun mulk tanlash imkonini yaratganda;

sotuvchi va xaridor erkin, bir-biridan mustaqil, bitim mazmuni boʻyicha yetarli axborotga ega boʻlib, oʻz manfaatini maksimal qanoatlantirish, yaʼni daromadining miqdorini oshirish yoki ehtiyojlarini toʻlaroq qondirish maqsadida ish tutganda;

HTM barcha boʻlajak xaridorlar uchun qulay vaqt oraligʻida muomalada boʻlganda yoki sotilganda;

HTMni tiklash qiymati — HTM nusxasini mulk baholangan sanada belgilangan narxda tiklash qiymati.

Ishlab chiqarilishi toʻxtatilgan HTMning tiklanish qiymati belgilanayotganda, mulkning aniq nusxasini tayyorlash xarajatlari va qiymatlarini hozirgi sharoitda aniqlashning imkoni boʻlmasa, uning qiymati HTM oʻrniga bajaradigan vazifalari jihatidan oʻxshash obyektlarning oldin tayyorlangan va bugungi kunda ishlab chiqarilayotgan obyektlardagi tavsiflari nisbati boʻyicha tuzatish kiritilgan tiklash qiymati asosida belgilanadi;

HTM oʻrniga belgilanuvchi qiymat — HTMga oʻxshash mulk baholangan sanada belgilangan qiymati;

HTMning qoldiq qiymati — HTMning eskirganlik darajasi inobatga olingan holda uni tiklash qiymati;

HTMning foydalanilayotgan holatidagi qiymati — bozorda sotish imkoniyati taxmin qilinib, bajaradigan vazifasining shakli davom etishiga asoslangan HTMning bozor qiymati;

HTMni baholash tadbirlari — quyida sanab oʻtilgan baholash yondashuvlaridan foydalangan holda maʼlumotlarni yigʻish va tahlil qilish, HTM qiymatini hisoblab chiqarish jarayonini taʼminlaydigan hamda baholash obyektining belgilangan qiymati haqida fikr-mulohazalarni ifoda etadigan usullar majmui:

sarf-xarajatli;

solishtirma;

daromadli;

sarf-xarajatli yondashuv — mulkning eskirganligini inobatga olgan holda, baholash obyektini tiklash yoki almashtirish uchun zarur boʻlgan sarf-xarajatlar miqdorini belgilashga asoslangan baholash obyekti qiymatini belgilash usullarining majmui. Mazkur yondashuv ushbu mulkning oʻrnini bosuvchi mulk sifatida uning asl nusxasi koʻchirmasini yoki u keltirgan foydaga teng foyda keltiradigan boshqa mulkni yaratish mumkin boʻlgan imkoniyat mavjudligini koʻzda tutadi;

daromadli yondashuv — baholash obyektidan kutilayotgan daromadlarni belgilashga asoslangan baholash obyekti qiymatini belgilash usullarining majmui. Baholash obyektiga taalluqli daromadlar va sarf-xarajatlar haqidagi maʼlumotlar oʻrganib boriladi va mulk qiymati kapitalizatsiya jarayoni vositasida hisoblab chiqariladi. Daromadli yondashuv mulkning joriy qiymati, uni kelgusida ishlatish va (yoki) sotishdan kutiladigan qiymatga teng ekanligini nazariy taxmin qilishga asoslanadi;

solishtirma yondashuv — baholash obyektini unga nisbatan bitimlar qiymatlari haqida maʼlumotlar boʻlgan oʻziga oʻxshash obyekt bilan solishtirishga yoki qiymatga kiritilayotgan tuzatishlarga dalillar keltirilgan tarzda taklif etilayotgan qiymatlarga asoslangan baholash obyekti qiymatini belgilash usullarining majmui. Mazkur yondashuvda baholash obyektiga oʻxshash yoki uning oʻrnini bosuvchi obyektlarni va tegishli bozor maʼlumotlari oʻrganiladi, qiymatning hisoblab chiqariladigan qiymati esa, qiymatlarning qiyoslanishi koʻzda tutiladigan jarayon vositasida belgilanadi. Umumiy holatda baholash obyekti bozorda sotilgan oʻziga oʻxshash obyektlar bilan solishtirib boriladi;

HTMning eskirishi — HTM qiymatining turli sabablar taʼsirida pasayishi.

Mulkning eskirganlik darajasi buxgalterlik va statistik hisobotlar maʼlumotlaridan foydalangan holda mulkning haqiqiy holatidan kelib chiqib belgilanadi.

Mulk eskirishining quyidagi uch turi mavjud: jismonan eskirish, funksional eskirish va tashqi jihatdan (iqtisodiy) eskirish.

Mulkning eskirganligi oʻz xususiyatiga koʻra bartaraf etiladigan va bartaraf etib boʻlmaydigan turlarga boʻlinadi;

HTMning jismonan eskirishi — HTMning, undan foydalanish davomida roʻy beradigan tabiiy jarayonlar oqibatida mulk qiymatidagi yoʻqotishlarda aks etadigan eskirishi. Ushbu eskirish mulkning siyqalanishi, yemirilishi, buzilishi, chirishi, zang bosishi, sinishi va konstruktiv nuqsonlarida ifodalanadi. Eskirishning bunday turi bartaraf etiladigan va bartaraf etib boʻlmaydigan boʻlishi mumkin;

HTMning funksional (maʼnan) eskirishi — HTMning xuddi shu maqsadlarda yaratilgan yangi mulk bilan solishtirilganida uning nisbiy foydalilikni taʼminlay olmasligi oqibatidagi qiymat yoʻqotishi;

HTMning tashqi jihatdan (iqtisodiy) eskirishi — mulkning tashqi iqtisodiy vaziyatlar oʻzgarishi oqibatida eskirishi;

HTMning bartaraf etiladigan eskirishi — HTMning eskirganligini bartaraf etish uchun sarflanadigan sarf-xarajatlar miqdorining mulk qiymatiga qoʻshiladigan qiymatga nisbatan kam boʻlgan holdagi eskirishi;

HTMning bartaraf etib boʻlmaydigan eskirishi — HTMning, eskirganligini bartaraf etish uchun sarflanadigan sarf-xarajatlar miqdori mulk qiymatiga qoʻshiladigan qiymatga nisbatan ortib ketadigan darajada eskirishi;

HTMni solishtirish obyekti — baholash obyektiga oʻxshash, mulk qiymatini hisoblab chiqarishda foydalanilayotgan obyekt;

HTMning tuzatishlar kiritilgan qiymati — solishtiruv obyektining baholash obyekti bilan oʻrtasidagi tafovut boʻyicha tuzatishlar kiritilganidan soʻnggi sotilish narxi;

toʻgʻridan toʻgʻri kapitallashtirish (yaʼni qoʻshimcha qiymatni mablagʻga aylantirish) usuli — mulkdan foydalanish sharoitlari barqaror saqlanib turgan, olinayotgan daromadning miqdori muttasil boʻlgan, boshlangʻich investitsiya boʻlmagan holda hamda kapitaldan olinayotgan daromad va kapitalning hisobi bir vaqtda yuritilayotgan sharoitda HTMning baholanishi;

pul oqimlarini diskontlash usuli — mulkdan foydalanishga doir amalga oshirilayotgan tavakkalchilikka bogʻliq holda pul oqimlarining ixtiyoriy tarzda oʻzgarib, bir maromsiz tushishi mobaynidagi HTMning baholanishi;

baholash natijasini muvofiqlashtirish — baholashning turli yondashuvlari va usullari yordamida hosil boʻlgan natijalar asosida HTMning yakuniy qiymatini shakllantirish.

3. HTMni baholashga oid vazifani bajarishi uchun baholovchi shaxs oʻz bilimi va tajribasini baholanilayotgan HTMning oʻziga xos xususiyatiga mos kelishini taqqoslab koʻrishi va vazifani qabul qilib olgunga qadar oʻz xulosalarini Buyurtmachiga yetkazishi lozim.

4. Baholovchi shaxs vazifani asosli bajarish uchun tegishli chora-tadbirlar koʻrishi, shuningdek ishlar nihoyasida taqdim etiladigan hisobotda ushbu vazifa hal etilayotgan fursatdagi vaziyat va uni hal etish uchun koʻrilgan choralarni bayon etishi zarur.

Baholovchi shaxs baholash mobaynida quyidagilarga majbur:

qiymati belgilanayotgan mulkni, unga egalik huquqini, mulkni baholash natijalaridan nima maqsadlarda va qanday foydalanish koʻzda tutilayotganligini, maʼlumotlar yigʻish boʻyicha amalga oshiriladigan tadbirlar doirasini, barcha cheklovchi shart-sharoitlarni va baholash tadbirlari oʻtkazilgan haqiqiy sanani aynan identifikatsiyalashga (birday bajarishga);

koʻrilayotgan qiymat turini belgilash va unga taʼrif berishga. Qoʻllanilgan har qanday boshqa qiymat turi bilan bozor qiymati sifatida koʻrilayotgan yoki talqin qilinayotgan qiymat oʻrtasidagi ravshan va aniq farq juda puxta qayd etilishi lozim.

Baholovchi shaxs baholash toʻgʻrisida hisobot tuzayotganida quyidagilarga majbur:

yanglishishga yoʻl qoʻymaydigan darajada toʻla va tushunarli tushuntirishlar berishga;

berayotgan maʼlumotlari, keltirayotgan asos va xulosalari haqida, ulardan foydalanadigan shaxslar tushunib yetadigan darajada yetarlicha axborot taqdim etishga;

mulk qiymatini belgilashda asoslanilgan barcha taxminlar va cheklovchi shart-sharoitlarni bayon etishga;

baholanayotgan mulkni aniq identifikatsiyalash va unga puxta taʼrif berishga, shu jumladan, mulk qay darajada tadqiq qilib chiqilganligini bayon etishga;

mulk huquqi yoki mulkka egalik huquqining aynan ekanligini identifikatsiyalashga;

belgilanayotgan qiymat turi, baholash maqsadi, mulk baholangan haqiqiy sana va hisobot tuzilgan sanani koʻrsatib oʻtishga;

mulkni baholashda qoʻllanilgan negizlarni toʻla-toʻkis va mukammal yoritish hamda ushbu negizlarni qoʻllash va xulosalar chiqarish uchun asoslarni keltirishga;

hisobotga ilova sifatida kasbiga oid sertifikatini, mulkning MBMSga muvofiq qoʻllashga yaroqliligini tasdiqlovchi va shu kabi boshqa axborotlarni yorituvchi maʼlumotlarni taqdim etishga.

5. HTMning bozor qiymatini va bozor qiymatidan farq qiluvchi boshqa qiymatini belgilash uchun baholovchi shaxs 1-son MBMS Milliy standartda (2006-yil 24-iyul, roʻyxat raqami 1604) belgilangan bir yoki bir necha baholash yondashuvlarini qoʻllaydi.

6. Baholash mobaynida mulk qiymati, HTM turlariga bogʻliq holda, Oʻzbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligi tomonidan Davlat raqobat qoʻmitasi bilan muvofiqlashtirilib, foydalanish uchun tavsiya etilgan, baholashning umumeʼtirof etilgan usullaridan foydalanish asosida belgilanishiga yoʻl qoʻyiladi.

Baholash obyektining qiymati haqida yakuniy qaror qabul qilish maqsadida, baholashning turli yondashuvlari qoʻllanilib, hosil qilingan baholash natijalarini tahlil qilish — baholash ishlarining yakuniy bosqichi sanaladi.

7. Baholash tadbirlari haqidagi hisobotlar yanglishishiga yoʻl qoʻymasligi lozim. Baholovchi shaxs mulkning bozor narxini belgilar ekan sanani (mulkning hisoblab chiqarilgan narxiga taalluqli sanani), baholash maqsadi va belgilangan narx vazifasini, oʻz kuzatuvlari, mulohazalari va xulosalari bir xilda va mantiqan toʻgʻri talqin qilishini kafolatlovchi, ishga taalluqli va muvofiq keladigan boshqa mezonlarni aniq belgilashi lozim.

Muayyan vaziyatlarda narxning muqobil ifodalari qoʻllanilishi oʻrinli deb topilishi mumkin. Agar bunday narxlar topilib (belgilanib), hisobotga qoʻshilgan hollarda baholovchi shaxs, ushbu narxlar bozor narxini ifodalanayotgandek talqin qilish kerak emasligini kafolatlashi lozim.

8. Ushbu 6-son MBMS Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi, Davlat soliq qoʻmitasi va “Oʻzmaxsusimpeks” davlat korxonasi bilan kelishilgan.