O‘zbekiston Respublikasining “Normativ-huquqiy hujjatlar to‘g‘risida”gi Qonuni va O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Don va donni qayta ishlash mahsulotlari hisobini yuritish tizimini takomillashtirishga, ularning saqlanishi ustidan nazoratni kuchaytirishga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida” 2006-yil 25-maydagi 95-son qaroriga (O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2006-yil, 22-son, 191-modda) muvofiq O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi va Davlat soliq qo‘mitasi qaror qiladi:

1. “Don va don mahsulotlarini qabul qilish, saqlash va sotish bo‘yicha operatsiyalarning buxgalteriya hisobi va hisobotini tashkil etish to‘g‘risida”gi Yo‘riqnoma ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Mazkur qaror O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligida davlat ro‘yxatidan o‘tkazilganidan so‘ng o‘n kundan keyin kuchga kiradi.

Mazkur Yo‘riqnoma O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Don va donni qayta ishlash mahsulotlari hisobini yuritish tizimini takomillashtirishga, ularning saqlanishi ustidan nazoratni kuchaytirishga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida” 2006-yil 25-maydagi 95-son qaroriga (O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2006-yil, 22-son, 191-modda) muvofiq don va don mahsulotlarini qabul qilish, saqlash va sotish bo‘yicha operatsiyalarning buxgalteriya hisobi va hisobotini tashkil etish tartibini belgilaydi.

1. Mazkur Yo‘riqnoma davlat ehtiyojlari uchun don xarid qilish, ularni saqlash, qayta ishlash hamda don va don mahsulotlarini sotish faoliyatini amalga oshiruvchi, mulkchilik shakllaridan qat’i nazar, barcha xo‘jalik yurituvchi subyektlarga (keyingi o‘rinlarda — korxonalar) tatbiq etiladi. Bu korxonalar tarkibiga don qabul qilish korxonalari, elevatorlar, tegirmonlar, yorma, omixta yem va urug‘ni qayta ishlash korxonalari va boshqa korxonalar (keyingi o‘rinlarda — don mahsulotlari korxonalari) kiradi.

3. Don mahsulotlari korxonalarida sohaning o‘ziga xos xususiyatlari bilan belgilab beriladigan don va don mahsulotlari hisobining xususiyatlari sirasiga quyidagilar kiradi: don va don mahsulotlarining kirim qilinishi, saqlanishi va ishlatilishining xilma-xilligi; don va don mahsulotlarini hisobga olishda ularni hajmini natura holida o‘lchashning xususiyatlarini mavjudligi; ularning uzoq muddat saqlanishi, shu bilan bog‘liq holda saqlash vaqtida kamayishlar va yo‘qotishlar yuzaga kelishi; tayyor mahsulotning katta qismini ichki xo‘jalik aylanmasida xom ashyo va materiallar sifatida ishlatilishi va aksincha, ularning sotilishi (don, donni qayta ishlash mahsulotlari, urug‘lik, omixta yem, yem aralashmasi va h. k.); don va don mahsulotlari saqlanishi yuzasidan miqdor-sifat hisobi va nazorati zarurligining ta’minlanishi; don va don mahsulotlarining (tovar-moddiy zaxiralarning) dastlabki hisob hujjatlashtirilishini rasmiylashtirish tartibi; donni tahliliy hisobga olishni yuritishning ish tartibi, buxgalteriya registrlarining maxsus shakllarini qo‘llash; inventarizatsiyaning amalga oshirilishi va h. k.

4. Tovar-moddiy zaxiralar, shu jumladan don va don mahsulotlari, don mahsulotlari korxonalari buxgalteriya hisobotida O‘zbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (4-sonli BHMS) “Tovar-moddiy zaxiralar”ga (ro‘yxat raqami 3259, 2020-yil 30-iyun) (bundan buyon matnda 4-sonli BHMS deb yuritiladi) muvofiq asosiy guruhlarga bo‘linadi.

5. Mazkur Yo‘riqnomaga muvofiq don mahsulotlari korxonalari ichki nizomlar, qo‘llanmalar, boshqa tashkiliy-boshqaruv hujjatlari, shu jumladan don va don mahsulotlarining ishlatilishi yuzasidan hisob va nazoratni lozim darajada tashkil etish uchun zarur bo‘lgan o‘zining hisob siyosatini ishlab chiqishlari mumkin. Ko‘rsatib o‘tilgan hujjatlarda tovar-moddiy zaxiralarni qabul qilish, yuklab jo‘natish (sarf qilish) va boshqa joyga o‘tkazish (keyingi o‘rinlarda — tashish) bo‘yicha dastlabki hisob hujjatlarini aylanish qoidalari belgilab berilishi mumkin.

6. Moddiy qiymatliklarni hisobga olish va saqlanishini ta’minlashni tashkil etish uchun quyidagilar zarur:

a) don tegishli elevator-omborxona sig‘imlarida, don mahsulotlari, xom ashyo va materiallar jihozlangan omborxonalarda va kichik omborlarda yoki ochiq saqlanadigan maxsus moslashtirilgan maydonchalarda saqlanishi;

b) materiallar omborxonalar bo‘limlarida, ichkarida esa — materiallarning alohida guruhlari bo‘yicha joylashtirilishi, har bir material turiga esa saqlanayotgan tur nomi, o‘lchami va nomenklatura raqami yorliqlari yopishtirilishi;

v) tayyor mahsulotlar omborlarini standart og‘irlikdagi don mahsulotlari uchun tarozilar va zaruriy o‘lchash asboblari bilan ta’minlanishi;

g) O‘zbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (19-sonli BHMS) “Inventarizatsiyani tashkil etish va o‘tkazish”ga (ro‘yxat raqami 3548, 2024-yil 12-avgust) muvofiq moddiy qimmatliklar qoldig‘ini belgilangan muddatlarda inventarizatsiya qilish va o‘z vaqtida inventarizatsiya natijalarini buxgalteriya hisobida aks ettirish;

d) xom ashyo va materiallarning kirim qilinishi va yuklab jo‘natilishi bo‘yicha operatsiyalarni, shuningdek dastlabki buxgalteriya hujjatlari va ijroga oid hujjatlar muddatlarini puxta rasmiylashtirish tartibini belgilash;

e) omborxonadan xom ashyo va materiallar olishga va jo‘natishga huquqi bo‘lgan, dastlabki hisob hujjatlarini rasmiylashtirish va imzolashga, shuningdek korxona hududidan moddiy qimmatliklarni olib chiqishga ruxsatnoma berishga vakolati bo‘lgan tarkibiy bo‘linmalar mansabdor shaxslarining ro‘yxatini belgilash;

j) don va don mahsulotlarini qayta ishlash va sotish jarayonida tejamkorona va samarali sarf qilishni (foydalanishni) ta’minlash, dastlabki miqdor-sifat va buxgalteriya hisobini to‘g‘ri yuritish, ularning harakati to‘g‘risida hisobotlarning ishonchliligi va h. k. yuzasidan nazoratni amalga oshirish tartibi.

7. Korxonalarda don va don mahsulotlarini hisobga olishning asosiy vazifalari quyidagilardir:

a) don va don mahsulotlarining saqlash joylarida va ular harakatining barcha bosqichlarida, kirim qilinishi, zaxira normalariga rioya qilinishi, qimmatliklarning belgilangan normalar doirasida to‘g‘ri chiqarilishi va foydalanilishi, shuningdek ichki harakati (boshqa joyga o‘tkazilishi) yuzasidan muntazam nazorat o‘rnatish;

b) xom ashyo (don) va materiallarning ishlab chiqarishda foydalanish me’yorlariga rioya qilinishi, mahsulotni ishlab chiqarish tannarxining ishonchli ko‘rsatkichlarini olish uchun ularning kalkulyatsiya obyektlari bo‘yicha taqsimlanishi yuzasidan nazorat o‘rnatish;

v) tegirmon — yorma ishlab chiqarish mahsulotlarini, omixta yem, yem aralashmasi, urug‘ va boshqa qayta ishlash mahsulotlarini o‘z vaqtida va to‘liq kirim qilish;

g) xom ashyo (don) va materiallarni sotib olish bilan bog‘liq haqiqiy xarajatlarni aniqlash bo‘yicha barcha operatsiyalarni o‘z vaqtida hujjatli rasmiylashtirish;

d) asoslangan hisob narxlarini ishlab chiqish, ularning ishlab chiqarish tannarxidan (kalkulyatsiya farqi) farqlarini o‘z vaqtida, to‘g‘ri aniqlash va buxgalteriya hisobotida aks ettirish;

e) don va don mahsulotlarini maqsadli mo‘ljallanganligi bo‘yicha ishlatilishi yuzasidan nazorat o‘rnatish hamda don va don mahsulotlari zaxiralaridan samarali foydalanilishini tahlil qilish;

j) saqlash joylaridan don va don mahsulotlarining qoldiqlari to‘g‘risida aniq ma’lumotni o‘z vaqtida olish va buxgalteriya hisobi ma’lumotlari bilan davriy taqqoslash;

z) moddiy javobgar shaxslar va boshqa xodimlar bilan dastlabki hisob hujjatlarini rasmiylashtirish, don va don mahsulotlari hamda boshqa tovar-moddiy zaxiralarni saqlash va hisobga olish to‘g‘risida tushuntirish o‘tkazish;

i) don va don mahsulotlarining omborxonada va miqdor-sifat jihatidan hisobi o‘z vaqtida va to‘g‘ri yuritilishi yuzasidan nazorat o‘rnatish.

8. Don va don mahsulotlarini buxgalteriya hisobiga qo‘yiladigan asosiy talablar:

don va don mahsulotlarining harakatini (kirim qilish, sarf qilish, tashish) va zaxiralar mavjudligini yaxlit, to‘xtovsiz va to‘liq aks ettirish;

don va don mahsulotlarining miqdori, sifatini hisobga olish va zaxiralarni baholash;

don va don mahsulotlari zaxiralari hisobining tezkorligi (o‘z vaqtida) va ishonchliligi;

omborxona hisobi ma’lumotlarining korxona bo‘linmalarida don va don mahsulotlari harakatining tezkor ma’lumotlari hamda har oyning boshi va oxiridagi sintetik va analitik hisob ma’lumotlari (aylanmalar va qoldiqlar bo‘yicha) bilan muvofiqligi.

9. Don va don mahsulotlarining harakati bo‘yicha barcha operatsiyalar (kirim qilish, tashish, sarf qilish) tegishli dastlabki hujjatlar bilan rasmiylashtirilishi lozim, ularni rasmiylashtirish bo‘yicha asosiy talablar quyidagilardir:

dastlabki hisob hujjatlari ko‘p satrli (bir nechta nomenklatura raqamli) yoki bir satrli (bitta nomenklatura raqamli) bo‘lishi mumkin, ular barcha zaruriy rekvizitlar to‘ldirilgan holda lozim shaklda rasmiylashtirilgan va tegishlicha imzolangan bo‘lishi zarur;

ko‘rsatib o‘tilgan dastlabki hisob hujjatlarning alohida rekvizitlari bo‘yicha ko‘rsatkichlar mavjud bo‘lmagan taqdirda tegishli satr-grafalar o‘chirib qo‘yiladi;

dastlabki hisob hujjatlari oldindan raqamlangan bo‘lishi lozim yoxud hujjat rasmiylashtirilayotganida va qayd qilinayotganida raqam qo‘yiladi. Don mahsulotlari korxonalarida raqamlash tartibida dastlabki hisob hujjatlari bir hisobot davri mobaynida takroran raqamlanmasligi lozim.

10. Dastlabki hisob hujjatlari qog‘ozda va axborotni elektron tashuvchilarida tuzilishi mumkin. Elektron tashuvchilarda hujjatlar ma’lumotlarini kodlashtirish, identifikatsiyalash va mashinada ishlash dasturlari himoya tizimiga ega bo‘lishi va don mahsulotlari korxonalarida tegishli dastlabki hisob hujjatlarini saqlash uchun belgilangan muddat mobaynida saqlanishi lozim.

11. Don va don mahsulotlarini kirim qilinishi bo‘yicha dastlabki hisob hujjatlari quyidagilar uchun zarur bo‘lgan hisob ma’lumotlari to‘planishini ta’minlashi lozim:

don va don mahsulotlarini hisobga olish va fizik og‘irligi bo‘yicha kirim qilinganligi to‘g‘risidagi tezkor ma’lumotlarning o‘z vaqtida tuzilishi;

bir kunda qabul qilingan, qabul qilish kvitansiyalarida ko‘rsatilgan donni fizik og‘irligi bo‘yicha omborxona hisobotlari bilan taqqoslash;

kelib tushgan don mahsulotlari qiymatini aniqlash va yetkazib beruvchilar va boshqa tashkilotlar (tashib berish va boshqa xizmatlar) bilan pulli hisob-kitoblar o‘tkazishning to‘liqligini va to‘g‘riligini tekshirish;

qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda davlat ehtiyojlari uchun don sotib olish to‘g‘risida tezkor va statistik hisobotni tuzish;

qabul qilish kvitansiyalari qat’iy hisobda turuvchi blankalar sifatida ishlatilishi yuzasidan nazorat o‘rnatish.

12. Don va don mahsulotlarini qabul qilish, saqlash va sotish bo‘yicha operatsiyalarni aniq hisobga olish maqsadida don mahsulotlari korxonalari schyotlar ish rejasida:

a) materiallarni hisobga oluvchi schyotlar (1000) guruhida 1011 “Yo‘ldagi xom ashyo va materiallar” va 1012 “Davlat zaxirasidagi don” schyotlari;

b) materiallarni tayyorlash va xarid qilishni hisobga oluvchi schyotlar (1500) guruhida 1511 “Don sotib olish bilan bog‘liq xarajatlar” schyoti;

v) 1700 hisobga oluvchi schyotlar guruhida 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida kamayish va yo‘qotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti;

g) 1800 hisobga oluvchi schyotlar guruhida 1810 “Donning respublika ichidagi ulgurji-sotish va xarid narxlari o‘rtasidagi ijobiy (salbiy) farqlar” va 1820 “Respublika ichida ulgurji-sotish narxlari o‘zgarishi munosabati bilan donni narxini oshirish (kamaytirish)” schyotlari;

d) yordamchi ishlab chiqarishni hisobga oluvchi schyotlar (2300) guruhida 2311 “Donni quritish, tozalash va ishlov berish bo‘yicha xarajatlari” va 2312 “Elevatorlar va omborxonalarda donni mexanizatsiyalashtirilgan tozalash va ishlov berish bo‘yicha yordamchi ishlab chiqarish” schyotlari;

e) tovarlarni hisobga oluvchi schyotlar (2900) guruhida 2911 “Don”, 2912 “Davlat zaxirasidagi don”, 2913 “Un”, 2914 “Yorma”, 2915 “Omixta yem va yem aralashmasi”, 2970 “Yo‘ldagi tovarlar” schyotlari;

j) Olinadigan joriy to‘lovlar (4000) guruhida 4011 “Don uchun xaridorlardan olinadigan to‘lovlar — tizim ichida” va 4012 “Don uchun xaridorlardan olinadigan to‘lovlar — tizimdan tashqari” schyotlari;

z) davlat maqsadli jamg‘armalariga va sug‘urtalar bo‘yicha bo‘nak to‘lovlarini hisobga oluvchi schyotlar (4500) guruhida 4591 “Budjetdan tashqari maqsadli mablag‘lardan narxlardagi salbiy farqni qoplash bo‘yicha qarzdorlik”, 4592 “Budjetdan tashqari maqsadli mablag‘lardan donni narxi kamayishini qoplash bo‘yicha qarzdorlik” schyotlari;

i) kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yo‘qotishlar va boshqa aktivlarni hisobga oluvchi schyotlar (5900) guruhida 5911 “Ko‘rib chiqilmagan va tasdiqlanmagan tozalash dalolatnomalari bo‘yicha don va don mahsulotlarining kamomadlari” schyoti;

k) mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to‘lovlar bo‘yicha joriy majburiyatlar (6000) guruhida 6011 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to‘lovlar — tizim ichida”, 6012 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to‘lovlar — tizimdan tashqarida”, 6013 “Fakturalanmagan mol yetkazib berishlar bo‘yicha qarzdorlik” schyotlari;

l) sug‘urta va davlat maqsadli jamg‘armalariga to‘lovlar bo‘yicha qarzni hisobga oluvchi schyotlar (6500) guruhida 6591 “Narxlardagi ijobiy farq bo‘yicha budjetdan tashqari schyotga maqsadli mablag‘larni o‘tkazish bo‘yicha qarzdorlik”, 6592 “Donning narxi oshishi farqi bo‘yicha budjetdan tashqari schyotga maqsadli mablag‘larni o‘tkazish bo‘yicha qarzdorlik” schyotlari;

m) maqsadli tushumlarni hisobga oluvchi schyotlar (8800) guruhida 8891 “Davlat zaxirasidagi donni maqsadli moliyalashtirish” schyoti ochiladi.

13. Don qabul qilish korxonalarida tovarlarni (don va don mahsulotlarini) qabul qilish, saqlash va sotish bo‘yicha operatsiyalar mazkur Yo‘riqnomada belgilangan tartibga muvofiq olib boriladi. Don qabul qilish korxonalari don sotib olish jarayonida vositachi bo‘g‘in bo‘lganligi va kelgusida donni qayta ishlamasdan sotish faoliyatini amalga oshirganliklari sababli, donni hisobga olish (ulgurji-sotish) narxlari bo‘yicha hisobga olish uchun 2911 “Don” schyoti ishlatiladi. Don va don mahsulotlarini qabul qilish, saqlash, harakati va sotish bo‘yicha boshqa operatsiyalarni aks ettirish qonunchilik hujjatlariga va ushbu Yo‘riqnomaga asosan amalga oshiriladi.

14. Don hisobi uning miqdori, sifati, saqlanishi, samarali foydalanilishi ustidan nazorat o‘rnatish, don va uni qayta ishlash mahsulotlari uchun o‘zaro hisob-kitoblar to‘g‘riligini tasdiqlash maqsadida olib boriladi.

15. Miqdor-sifat hisobining yuritilishi barcha don mahsulotlari korxonalari uchun majburiy talab hisoblanadi.

16. Miqdor-sifat hisobini yuritishning umumiy qoidalari quyidagicha:

don va uni qayta ishlash mahsulotlari bilan operatsiyalar hisob hujjatlarini tasdiqlangan sohaviy shakllari bo‘yicha ularni to‘ldirish qoidalariga muvofiq rasmiylashtiriladi;

miqdor hisobi fizik og‘irligida kilogrammlarda olib boriladi;

dastlabki hisob hujjatlari operatsiya sodir qilingan kunda yoki bevosita u o‘tkazilganidan keyin tuziladi;

hisob hujjatlari matnida va ma’lumotlarida o‘chirib yozishlar va oldindan kelishilmagan to‘g‘rilashlar qilishga yo‘l qo‘yilmaydi;

miqdor-sifat hisobining ma’lumotlari don va uni qayta ishlash mahsulotlari saqlanadigan joylar tozalanayotganida axborotning to‘g‘ri ekanligini tasdiqlash, shuningdek ularning og‘irligi sifat ko‘rsatkichlarining yaxshilangani (yomonlashgani)ga qarab o‘zgarishini aniqlash asosi hisoblanadi, bunda ular maxsus formulalar va qat’iy ravishda tasdiqlangan normalarga muvofiq hisoblab chiqiladi;

donni un va yorma qilib qayta ishlashda tayyor mahsulot chiqishi hisob-kitobini aniqlash majburiy hisoblanadi.

17. Don mahsulotlari korxonalarida don va don mahsulotlarining balans qiymati moliyaviy hisobotlarda ularning tannarxi bo‘yicha aks ettiriladi. Don va don mahsulotlarining tannarxini buxgalteriya hisobotida tan olish, baholash va aks ettirish O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1999-yil 5-fevraldagi 54-son qarori bilan tasdiqlangan (O‘zbekiston Respublikasi QT, 1999-yil, 2-son, 9-modda) “Mahsulot (ishlar, xizmatlar)ni ishlab chiqarish va sotish xarajatlarining tarkibi hamda moliyaviy natijalarni shakllantirish tartibi to‘g‘risida”gi nizomga, shuningdek 4-sonli BHMSga muvofiq amalga oshiriladi.

18. Don tannarxining buxgalteriya hisobi xarid narxi bo‘yicha sotib olish qiymatida va ulgurji-sotish narxlarigacha bo‘lgan uni sotib olish bilan bog‘liq barcha xarajatlar hisobga olingan holda alohida schyotlarda aks ettirilishi yo‘li bilan amalga oshiriladi.

19. Don va don mahsulotlari qoldiqlari va harakati, shuningdek moddiy javobgar shaxslarning faoliyati ustidan yetarli nazorat o‘rnatish maqsadida korxonalar ularni buxgalteriya hisobining sintetik va analitik schyotlarda ulgurji-sotish narxlari bo‘yicha hisobga olinadi.

20. Donni saqlash, quritish, tozalash, tashish va qayta ishlash jarayonida uning sifat ko‘rsatkichlari o‘zgarishi natijasida donning og‘irligi kamayishi (oshishi) donning fizik og‘irligini kamayishi (oshishi)ga olib keladi. O‘zgarish miqdori asosan inventarizatsiya va omborxonalar, ishlab chiqarish sexlari (uchastkalari) hamda boshqa saqlash joylarini tozalash vaqtida aniqlanadi. Donni qayta ishlash korxonalarida ishlab chiqarilayotgan mahsulotni ishlab chiqarish xarajatlarini, shuningdek donni qabul qilish, ishlov berish, tozalash, saqlash va sotish bo‘yicha xarajatlarni bir xilda shakllantirish maqsadida don mahsulotlari korxonalarida qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda donni saqlash, quritish, tozalash, tashish va qayta ishlash jarayonida yuzaga keladigan kamayishlar va yo‘qotishlarni qoplash zaxirasi (keyingi o‘rinlarda — moliyaviy zaxira) tashkil etiladi.

21. Moliyaviy zaxirani tashkil qilish qishloq xo‘jalik ishlab chiqaruvchilari bilan hisob-kitob qilinayotganida sotib olish narxlariga pul chegirmalari (ustamalar), shuningdek korxona tomonidan donni fizik og‘irligi bo‘yicha qabul qilishda ulgurji-sotish narxlariga pul ko‘rinishda hisoblanadigan natura holidagi chegirmalar (ustamalar) qo‘llash yo‘li bilan amalga oshiriladi.

Bunda korxonaga olib kelingan donning fizik og‘irligiga barcha sifat ko‘rsatkichlarini bazis normalaridan farqi bo‘yicha birgalikda hisoblangan natura holidagi ustamalar, shuningdek don narxiga pul ustamalari summalari moliyaviy zaxira miqdorini kamaytiradi.

22. Moliyaviy zaxirani shakllantirilishi va foydalanilishi bilan bog‘liq operatsiyalarni buxgalteriya hisobotida aks ettirish uchun alohida 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, tashish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yo‘qotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” balans schyoti ochiladi. Ushbu schyot don va don mahsulotlarini hisobga olish (1000, 2900) schyotlariga qarshi kontraktiv schyot hisoblanadi va moliyaviy hisobotda (buxgalteriya balansida) don va don mahsulotlarining qiymati hisobga olinadigan schyotlardagi balans qiymatini korrektirovka qilish uchun xizmat qiladi. Mazkur schyotning debet qoldig‘i summasiga don va don mahsulotlarining balans qiymati ko‘payadi, kredit qoldig‘i summasiga esa kamayadi.

23. Davlat ehtiyojlari uchun don sotib olinganida sotib olish (preyskurant yoki shartnomaviy) narxlari va ulgurji-sotish narxlari o‘rtasida ijobiy yoki salbiy farqlar yuzaga kelishi mumkin. Qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda don, donni qayta ishlashdan olingan qo‘shimcha mahsulotlar va birinchi ishlov berishdan olingan chiqitlarga ulgurji-sotish narxlarini ko‘rib chiqishda don narxiga nisbatan farq (ijobiy yoki salbiy) kelib chiqishi mumkin, chunki “O‘zdonmahsulot” aksiyadorlik kompaniyasi (keyingi o‘rinlarda — “O‘zdonmahsulot” AK) tarkibiga kiruvchi barcha korxonalarda ularning amalda qolgan qoldiqlarini qayta baholash amalga oshiriladi.

24. Hisobga olingan og‘irligi bo‘yicha xarid qilish tariqasida don kirim qilinganida narxlardagi farqlar (ijobiy yoki salbiy) buxgalteriya hisobotida alohida 1810 “Donning respublika ichidagi ulgurji-sotish va xarid narxlari o‘rtasidagi ijobiy (salbiy) farqlar” balans schyotida aks ettiriladi. Shunga o‘xshash tarzda don, qo‘shimcha mahsulotlar va dastlabki ishlov berishdan olingan chiqitlarning oshirilgan (kamaytirilgan) narx summalari ular qayta baholanganida buxgalteriya hisobotida alohida 1820 “Respublika ichida ulgurji-sotish narxlarining o‘zgarishi munosabati bilan don narxini oshirish (kamaytirish)” balans schyotida aks ettiriladi.

25. Ushbu schyot don va don mahsulotlarini hisobga olish (1000, 2900) schyotlariga qarshi kontraktiv schyot hisoblanadi va moliyaviy hisobotda (buxgalteriya balansida) don va don mahsulotlarining qiymati hisobga olinadigan schyotlardagi balans qiymatini korrektirovka qilish uchun xizmat qiladi. Mazkur schyotning debet qoldig‘i summasiga don va don mahsulotlarining balans qiymati ko‘payadi, kredit qoldig‘i summasiga esa kamayadi.

26. Don sotib olish bo‘yicha transport-tayyorlov xarajatlari 4-sonli BHMSning 22 bandi “b” kichik bandida nazarda tutilgan tartibga muvofiq materiallarni tayyorlash va xarid qilishni hisobga oluvchi (1500) alohida sintetik schyotga tegishli bo‘ladi. Materiallarni tayyorlash va xarid qilishni hisobga oluvchi (1500) schyotini tegishli xarajatlar elementlari bo‘yicha donga alohida va boshqa ishlab chiqarish zaxiralariga alohida yuritish tavsiya etiladi.

27. Mazkur korxonaga tegishli bo‘lmagan, biroq uning foydalanishida yoki tasarrufida bo‘lgan (masalan, saqlash uchun javobgarlikni olgan, ulush qo‘shish asosida qayta ishlashga olgan va h. k.) don va don mahsulotlari shartnomada ko‘zda tutilgan narxda yoki ularning egalari bilan kelishilgan narxda balansdan tashqari schyotlarda hisobga olinadi.

28. Don qoldiqlari va jo‘natilgan (shu jumladan, ishlab chiqarishga yo‘naltirilgan) don zaxiralari qiymatini aniqlash 4-sonli BHMSda nazarda tutilgan tartibga muvofiq o‘rtacha qiymatda (AVECO) amalga oshiriladi.

29. Mulk egaligi huquqida korxonaga tegishli bo‘lgan, biroq yo‘lda kelayotgan yoxud xaridorga garovga berilgan don va don mahsulotlari, buxgalteriya hisobiga kelgusida tannarxini aniqlashtirish bilan shartnomada ko‘zda tutilgan narxda qabul qilinadi.

30. Donni qayta ishlash korxonalari tomonidan boshoqli ekinlar (bug‘doy, javdar, suli, sholi, arpa) donini sotib olish qishloq xo‘jalik ishlab chiqaruvchilaridan, kontraktatsiya shartnomalariga muvofiq, don qabul qilish va boshqa korxonalardan, shuningdek import tartibida kelib tushgan holatda yetkazib berish to‘g‘risidagi (oldi-sotdi) shartnomalari (kontraktlar)ga muvofiq amalga oshiriladi. Bunda sotib olinadigan boshoqli ekinlarning doniga, shu jumladan markazlashtirilgan holda deklaratsiya qilinuvchi xarid qilish (preyskurant va shartnomaviy) narxlarini belgilash ko‘rsatib o‘tilgan shartnomaviy-huquqiy baza to‘g‘risidagi qonunchilik hujjatlariga muvofiq tuziladigan kontraktatsiya shartnomalarida, yetkazib berish (oldi-sotdi) shartnomalari (kontraktlar)da nazarda tutiladi. Shartnomalarda, shuningdek don yetkazib berish shartlari — sifati, yetkazib berish usuli, hisob-kitoblar tartibi va muddatlari ko‘zda tutiladi.

31. Qishloq xo‘jalik ishlab chiqaruvchilaridan sotib olish tartibida kelib tushgan don donni qayta ishlash korxonalari buxgalteriya hisobida quyidagi tartibda aks ettiriladi:

a) qishloq xo‘jalik ishlab chiqaruvchilaridan sotib olish tartibida kelib tushgan donning hisobga olingan og‘irligi bo‘yicha aniqlanadigan qiymatiga:

debet 1010 “Xom ashyo va materiallar” schyoti;

kredit 6012 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to‘lovlar — tizimdan tashqari” schyoti;

b) don mahsulotlari korxonasiga keltirilgan donning namligi va iflosligi aralashmasi sifat ko‘rsatkichlari bazis normalaridan farq qilganda birgalikda hisoblab chiqiladigan, donning fizik og‘irligiga natura holda ustamalar (chegirmalar) summasiga:

natura holda ustamalar summasiga:

debet 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yo‘qotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti;

kredit 1010 “Xom ashyo va materiallar” schyoti;

natura holda chegirmalar summasiga:

debet 1010 “Xom ashyo va materiallar” schyoti;

kredit 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yo‘qotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti;

v) boshqa sifat belgilari (ko‘rsatkichlari) bo‘yicha bazis normalaridan farqlar bo‘lganida (namlik va ifloslik aralashmasidan tashqari) hisoblab chiqiladigan narxga (narxdan) pul ustamasi (chegirmasi) summasiga:

pul ustamasi summasiga:

debet 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yo‘qotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti;

kredit 6012 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to‘lovlar — tizimdan tashqari” schyoti;

pul chegirmasi summasiga:

debet 6012 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to‘lovlar — tizimdan tashqari” schyoti;

kredit 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yo‘qotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti;

g) donni tayyorlash va keltirish bo‘yicha donni joriy saqlash yoki foydalanish joyigacha transport-tayyorlov xarajatlari summasiga:

debet 1511 “Donni sotib olish bilan bog‘liq xarajatlar” schyoti;

kredit 6010 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to‘lovlar”, materiallarni hisobga oluvchi (1000), mehnat haqi bo‘yicha xodim bilan hisoblashishlarni hisobga oluvchi (6700), sug‘urta va davlat maqsadli jamg‘armalariga to‘lovlar bo‘yicha qarzni hisobga oluvchi (6500) va boshqa tegishli schyotlari;

d) qo‘shilgan qiymat solig‘i (keyingi o‘rinlarda — QQS) to‘lovchilari bo‘lgan korxonalar uchun hisobga o‘tkaziladigan QQS summasiga (shu jumladan, ko‘rsatilgan transport va boshqa xizmatlar bo‘yicha):

debet 4410 “Budjetga soliqlar va yig‘imlar bo‘yicha bo‘nak to‘lovlari (turlari bo‘yicha)” schyoti;

kredit 6012 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to‘lovlar — tizimdan tashqarida” schyoti;

e) QQS to‘lovchilari bo‘lmagan korxonalar uchun donni sotib olish qiymatiga kiritiladigan QQS summasiga (shu jumladan, ko‘rsatilgan transport va boshqa xizmatlar bo‘yicha):

debet 1511 “Don sotib olish bilan bog‘liq xarajatlar” schyoti;

kredit 6012 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to‘lovlar — tizimdan tashqari” schyoti;

j) donni normativ ko‘rsatkichlarga qadar quritish va tozalash bo‘yicha qishloq xo‘jalik ishlab chiqaruvchilariga qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda xizmatlar ko‘rsatishdan olinadigan summaga:

debet 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan to‘lovlar” schyoti;

kredit 9030 “Ishlar bajarish va xizmatlar ko‘rsatishdan daromadlar” schyoti.

z) quritish va tozalash bo‘yicha xizmatlar ko‘rsatganlik uchun hisoblab chiqiladigan QQS summasiga:

debet 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan to‘lovlar” schyoti;

kredit 6410 “Budjetga to‘lovlar bo‘yicha qarz (turlari bo‘yicha)” schyoti;

i) davlat ehtiyojlari uchun sotib olingan donning ulgurji-sotish va sotib olish (preyskurant yoki shartnomaviy) narxlari o‘rtasidagi ijobiy farq bo‘yicha:

debet 1010 “Xom ashyo va materiallar” schyoti;

kredit 1810 “Donning respublika ichidagi ulgurji-sotish va sotib olish narxlari o‘rtasidagi ijobiy (salbiy) farqlar” schyoti;

k) davlat ehtiyojlari uchun sotib olingan donning ulgurji-sotish va sotib olish (preyskurant yoki shartnomaviy) narxlari o‘rtasidagi salbiy farq bo‘yicha:

debet 1810 “Donning respublika ichidagi ulgurji-sotish va sotib olish narxlari o‘rtasidagi ijobiy (salbiy) farqlar” schyoti;

kredit 1010 “Xom ashyo va materiallar” schyoti.

32. Donni qayta ishlash korxonalari donni ichki tizimda qayta joylashtirish tartibida “O‘zdonmahsulot” AK don qabul qilish korxonalaridan, shuningdek “O‘zdonmahsulot” AK tarkibiga kirmaydigan boshqa korxonalardan sotib olishlari mumkin.

33. Buxgalteriya hisobotida ichki tizimda qayta joylashtirish tartibida donni kirim qilinishi quyidagi tartibda aks ettiriladi:

a) ichki tizim qayta joylashtirish tartibida sotib olingan donni amaldagi og‘irligi bo‘yicha aniqlanadigan qiymatiga:

debet 1010 “Xom ashyo va materiallar” schyoti;

kredit 6011 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to‘lovlar — tizim ichida” schyoti;

b) agarda ichki tizimda qayta joylashtirish tartibida don yetkazib berish (oldi-sotdi) shartnomalari shartlariga muvofiq yetkazib beruvchi tomonidan sifat ko‘rsatkichlari farqlari bo‘yicha (namlik va ifloslik aralashmasi) pul ko‘rinishida hisoblanadigan chegirmalar yoki ustamalar berilishi (taqdim etilishi) nazarda tutilgan bo‘lsa, ular buxgalteriya hisobida quyidagi tartibda aks ettiriladi:

taqdim etilgan ustamalar summasiga:

debet 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yo‘qotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti;

(kredit 6011 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to‘lovlar — ichki tizimda” schyoti;

berilgan chegirmalar summasiga:

debet 6011 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to‘lovlar — ichki tizimda” schyoti;

kredit 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yo‘qotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti;

v) donni tayyorlash va keltirish bo‘yicha donni joriy saqlash yoki foydalanish joyigacha transport-tayyorlov xarajatlari summasiga:

debet 1511 “Donni sotib olish bilan bog‘liq xarajatlar” schyoti;

kredit 6010 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to‘lovlar”, materiallarni hisobga oluvchi (1000), mehnat haqi bo‘yicha xodim bilan hisoblashishlarni hisobga oluvchi (6700), sug‘urta va davlat maqsadli jamg‘armalariga to‘lovlar bo‘yicha qarzni hisobga oluvchi (6500) va boshqa tegishli schyotlari;

g) QQS to‘lovchilari bo‘lgan korxonalar uchun hisobga o‘tkaziladigan QQS summasiga (shu jumladan, ko‘rsatilgan transport va boshqa xizmatlar bo‘yicha):

debet 4410 “Budjetga soliqlar va yig‘imlar bo‘yicha bo‘nak to‘lovlari (turlari bo‘yicha)” schyoti;

kredit 6011 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to‘lovlar — tizim ichida”, 6012 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to‘lovlar — tizimdan tashqarida” schyotlari;

d) QQS to‘lovchilari bo‘lmagan korxonalar uchun donni sotib olish qiymatiga kiritiladigan QQS summasiga (shu jumladan ko‘rsatilgan transport va boshqa xizmatlar bo‘yicha):

debet 1511 “Don sotib olish bilan bog‘liq xarajatlar” schyoti;

kredit 6011 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to‘lovlar — tizim ichida”, 6012 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to‘lovlar — tizimdan tashqarida” schyotlari.

34. Agarda donni yetkazib berish (oldi-sotdi) shartnomalari shartlariga muvofiq xaridor tomonidan yetkazib beruvchiga donni sotib olish bilan bog‘liq xarajatlarni qoplashi nazarda tutilgan va sotib olinayotgan donning tannarxiga kiritiladigan bo‘lsa, aynan:

a) donni tayyorlash va yetkazib berish bo‘yicha transport-tayyorlov xarajatlari;

b) kreditdan (qarzdan) foydalanganlik uchun foizlar ko‘rinishidagi xarajatlar;

v) donni sotib olish bilan bog‘liq boshqa xarajatlar;

g) donni sotib olish jarayonidagi operatsion xarajatlari qoplanadigan don mahsulotlari korxonalarining tayyorlov-ta’minot ustama narxlari;

ko‘rsatib o‘tilgan xarajatlar buxgalteriya hisobida quyidagicha aks ettiriladi:

debet 1511 “Donni sotib olish bilan bog‘liq xarajatlar” schyoti;

kredit 6011 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to‘lovlar — tizim ichida”, 6012 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to‘lovlar — tizimdan tashqarida” schyotlari.

35. Agar donni tizim ichida qayta joylashtirish bo‘yicha yetkazib berish (oldi-sotdi) shartnomalari shartlariga muvofiq yetkazib beruvchi tomonidan xaridorga tozalash va quritish bo‘yicha ko‘rsatilgan xizmat xarajatlarini qoplash uchun pul ustamalari (chegirmalari) berilishi nazarda tutilgan bo‘lsa, ular buxgalteriya hisobida quyidagicha aks ettiriladi:

debet 6011 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to‘lovlar — tizim ichida” schyoti;

kredit 9030 “Ishlar bajarish va xizmatlar ko‘rsatishdan daromadlar” schyoti.

36. Buxgalteriya hisobida import qilingan don va don mahsulotlarini sotib olish qiymatini shakllantirish va aks ettirish O‘zbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (22-sonli BHMS) “Chet el valyutasida ifodalangan aktivlar va majburiyatlarning hisobi”ga muvofiq (ro‘yxat raqami 3587, 2024-yil 19-dekabr) amalga oshiriladi.

37. Korxona tomonidan kuzatuv hujjatlari olingan (hisob-faktura, tovar-transport yoki temir yo‘l yuk xatlari, va h. k.), mulk huquqi asosida korxonaga tegishli bo‘lgan, biroq yo‘lda kelayotgan don, don mahsulotlari va idishlar yo‘lda kelayotgan tovarlar sifatida sanaladi va keyinchalik yuk yetib kelganida korrektirovka yozuvi kiritiladigan holatda 1011 “Yo‘ldagi xom ashyo va materiallar” schyotida hisobga olinadi. Kuzatuv hujjatlari bo‘lmasdan yetib kelgan don, don mahsulotlari va idishlar fakturalanmagan yetkazib berishlar kabi hisobga olinadi.

38. Don kuzatuv hujjatlarisiz kelib tushganida quyidagi ma’lumotlarga (mavjud bo‘lganida) ega dalolatnoma tuzilishi mumkin: yetkazib beruvchining (topshiruvchining) nomi, avtomobil (vagon va yoki transportning boshqa turi) raqami va uning egasining nomi, don ekinlarining nomi, yetkazib berish masofasi, yo‘l varaqasi bo‘yicha yuk og‘irligi (temir yo‘l yuk xati) va topshirish turi. Buxgalteriya hisobida donni fakturalanmagan yetkazib berishlar ushbu paragrafda nazarda tutilgan tartibda lozim tarzda rasmiylashtirilgan qabul qilish dalolatnomalari asosida alohida analitik schyotda (6013) “Fakturalanmagan mol yetkazib berishlar bo‘yicha qarzdorlik” schyoti bilan korrespondensiyalangan holda (1010) “Xom ashyo va materiallar” donni hisobga olish schyotida aks ettiriladi. Kuzatuv hujjatlari olingan zahoti ushbu schyotlar bo‘yicha buxgalteriya yozuvlari to‘g‘rilanadi.

39. Natura holida va pul chegirmalari (ustamalari)ni hisoblab chiqarish, yetkazib beruvchilar bilan hisob-kitoblar, narxlardagi farqni aniqlash, quritish va tozalash uchun to‘lovlar miqdor va yuqorida ko‘rsatilgan operatsiyalarni aks ettirish bo‘yicha namunaviy buxgalterlik yozuvlari, shuningdek donni qayta ishlovchi va don qabul qilish korxonalari bo‘yicha sotib olinadigan donning tannarxini shakllantirish bo‘yicha misollar mazkur Yo‘riqnomaning 1 va 2-ilovalarida beriladi.

40. Kirim qilishda don va don mahsulotlaridagi kamomad va ortiqchaliklarni hisobga olish uchun asos sifatida kamomad va ortiqchaliklar faktlarini tasdiqlovchi tijorat hujjatlari va boshqa hujjatlar hisoblanadi.

41. Tashish davomida qabul qiluvchilar tomonidan aniqlangan don va uni qayta ishlash mahsulotlaridagi kamomad va ortiqchaliklarni analitik hisobi tegishli dastlabki hisobga olish hujjatlari asosida mazkur Yo‘riqnomaning 3-ilovasiga muvofiq donni qayta ishlash korxonalari bo‘yicha “Don, don mahsulotlari va idishlar kirim qilinishini hisobga olish jurnalini yuritish bo‘yicha tavsiyalar”ga muvofiq amalga oshiriladi. “Don mahsulotlari va idishlar kirim qilinishini hisobga olish jurnali”dagi yozuvlar yetkazib beruvchilarning kuzatuv hujjatlari (hisob-faktura, tovar-transport yoki temir yo‘l yuk xatlari va h. k.) kelib tushishi va omborxona hisobotlarida 10-ustun “shu jumladan, ortiqchaliklar”, 13-ustun “shu jumladan, tashuv mobaynida tabiiy yo‘qotishlar normasi doirasidagi kamomad” va 14-ustun “tabiiy yo‘qotishlar normasidan yuqori kamomad”larda aks ettirilgan holda yetib kelgan yukdagi kamomad va ortiqchaliklar hisobga olingan holda olib boriladi.

42. Buxgalteriya hisobida yetib kelgan don va don mahsulotlaridagi kamomad va ortiqchaliklarni aks ettirish quyidagicha amalga oshiriladi:

a) kamomadni tasdiqlovchi hujjatlar asosida yetib kelgan don va don mahsulotlaridagi kamomad qiymatiga (shu jumladan QQS summasi):

debet 4860 “Da’volar bo‘yicha olinadigan to‘lovlar” schyoti;

kredit 6010 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to‘lovlar” schyoti;

b) tashuv mobaynida tabiiy kamayishlar normasi doirasidagi va undan oshiqcha don va don mahsulotlari kamomadi summasiga:

debet 6010 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to‘lovlar” schyoti;

kredit 4860 “Da’volar bo‘yicha olinadigan to‘lovlar” schyoti;

debet 1511 “Donni sotib olish bilan bog‘liq xarajatlar” schyoti;

kredit 4860 “Da’volar bo‘yicha olinadigan to‘lovlar” schyoti;

tabiiy kamayishlar normalari amalda kamomad aniqlangan hollarda qo‘llanilishi mumkin. Bunda tashuv mobaynida qiymatliklarning belgilangan normalar doirasida kamayishi qiymatliklar qayta navlarga ajratilganidan keyingi ortiqchaliklar bilan birgalikda hisobga olinganidan keyin aniqlanadi. Bunday holda belgilangan tartibda o‘tkazilgan qayta navlarga ajratish hisobga olinganidan keyin ham kamomad mavjud bo‘lsa, u holda tabiiy kamayishlar normalari faqatgina kamomad aniqlangan qimmatliklarga nisbatan qo‘llanilishi lozim;

v) don va don mahsulotlari kamomadida korxona xodimini (moddiy javobgar shaxs yoki boshqa xodimni) aybdor deb tan olinganida, shuningdek kamomadda aybdor bo‘lgan aniq shaxslar aniqlanmagan yoki moddiy javobgar shaxslardan undirib olish imkoniyati mavjud bo‘lmasa, don va don mahsulotlaridagi kamomad qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda buxgalteriya hisobida aks ettiriladi.

43. Don va don mahsulotlari kelib tushganida aniqlangan ortiqchaliklar lozim tarzda rasmiylashtirilgan tijorat hujjatlari asosida yuk qabul qiluvchi tomonidan kirim qilinadi va keyinchalik ortiqchalik yuzaga kelishining sabablari aniqlanib, sotib olish narxi (yetkazib berish qiymati) bo‘yicha baholanadi va buxgalteriya hisobida quyidagicha aks ettiriladi:

debet (1000, 2900) don va don mahsulotlarini hisobga olish schyotlari;

kredit 6010 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to‘lovlar” schyoti.

44. Kamomad va/yoki ortiqchalik bo‘yicha tijorat hujjatlari asosida, yetkazib beruvchi tomonidan, olinadigan joriy to‘lovlar (4000), asosiy (operatsion) faoliyatning daromadlarini hisobga oluvchi schyotlar (9000), sotilgan mahsulot (tovar, ish, xizmat)larning tannarxini hisobga oluvchi schyotlar (9100), materiallarni, tayyor mahsulotlarni va tovarlarni hisobga oluvchi schyotlar (1000, 2800, 2900), materiallar tayyorlash va xarid qilishni hisobga oluvchi schyotlar (1500) korrektirovka qilinadi, shuningdek yetkazib beruvchi tomonidan don va don mahsulotlarining ortiqchaligi bo‘yicha dastlabki hisob hujjatlari (hisob-fakturalar) QQSni hisoblab chiqarish uchun rasmiylashtiriladi. Ushbu dastlabki hisob hujjatlari (hisob-fakturalar) asosida xaridor tomonidan soliq qonunchilik hujjatlariga muvofiq don va don mahsulotlari ortiqchaligi bo‘yicha QQS summasi hisoblab chiqiladi.

45. Inventarizatsiya vaqtida aniqlangan don va don mahsulotlarining kamomadi va ortiqchaligini buxgalteriya hisobida aks ettirish O‘zbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (21-sonli BHMS) “Xo‘jalik yurituvchi subyektlarda buxgalteriya hisobining hisobvaraqlar rejasi va uni qo‘llash bo‘yicha yo‘riqnoma”ga (ro‘yxat raqami 3593, 2024-yil 27-dekabr) muvofiq amalga oshiriladi.

46. Omborxonalar, elevatorlar va boshqa saqlash joylarini tozalash dalolatnomalari tasdiqlangunga qadar don va don mahsulotlarining kamomadi qiymati 5911 “Ko‘rib chiqilmagan va tasdiqlanmagan tozalash dalolatnomalari bo‘yicha don va don mahsulotlarining kamomadlari” schyotida hisobga olinadi.

47. Don partiyasi tugashi bilan omborxonalar, elevatorlar va boshqa saqlash joylarini inventarizatsiya qilish, tozalash vaqtida aniqlangan va belgilangan shakldagi tozalash dalolatnomalari bilan rasmiylashtirilgan don va don mahsulotlarining kamomadi buxgalteriya hisobida quyidagicha aks ettiriladi:

a) kamomad tozalash dalolatnomalari bilan tasdiqlangunga qadar don va don mahsulotlarini hisobga olish schyotlari (1000, 2900)da hisobga olingan don va don mahsulotlarining kamomadini hisobga olish qiymatiga (ulgurji-sotish narxi bo‘yicha):

debet 5911 “Ko‘rib chiqilmagan va tasdiqlanmagan tozalash dalolatnomalari bo‘yicha don va don mahsulotlarining kamomadlari” schyoti;

kredit 1010 “Xom ashyo va materiallar” schyoti;

b) donning tannarxiga kiritiladigan, yetishmaydigan don va don mahsulotlariga tegishli bo‘lgan va 1511 “Donni sotib olish bilan bog‘liq xarajatlar” schyotida hisobga olinadigan transport-tayyorlov va boshqa xarajatlar summasiga:

debet 5911 “Ko‘rib chiqilmagan va tasdiqlanmagan tozalash dalolatnomalari bo‘yicha don va don mahsulotlarining kamomadlari” schyoti;

kredit 1511 “Donni sotib olish bilan bog‘liq xarajatlar” schyoti;

v) omborxonalar, elevatorlar va boshqa saqlash joylarini tozalash dalolatnomalari tasdiqlanganidan, shuningdek inventarizatsiya natijalari bo‘yicha qarorlar qabul qilinganidan keyin 5910 “Kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yo‘qotishlar” schyotida hisobga olinadigan don va don mahsulotlarining kamomadi quyidagi tarzda hisobdan chiqariladi:

don va don mahsulotlarining kamomadini hisobga olish qiymatiga:

debet 5910 “Kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yo‘qotishlar” schyoti;

kredit 5911 “Ko‘rib chiqilmagan va tasdiqlanmagan tozalash dalolatnomalari bo‘yicha don va don mahsulotlarining kamomadlari” schyoti;

saqlash vaqtida tabiiy yo‘qotishlar normasi doirasidagi qiymati summasiga:

debet 2000 “Asosiy ishlab chiqarishni hisobga oluvchi schyotlar, 9410 “Sotish xarajatlari” schyoti;

kredit 5910 “Kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yo‘qotishlar” schyoti;

namlik va ifloslik aralashmasi sifatini yaxshilash hisobiga hosil bo‘ladigan kamomad summasiga:

debet 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yo‘qotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti;

kredit 5910 “Kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yo‘qotishlar” schyoti;

48. Saqlash vaqtida tabiiy yo‘qotishlar normasi doirasidan, shuningdek namlik va ifloslik aralashmasi sifatini yaxshilash hisobiga hosil bo‘ladigan kamomad miqdoridan oshgan kamomad summasi qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda undirib olinadi.

49. Inventarizatsiya va saqlash joylarini vaqti-vaqti bilan tozalash vaqtida aniqlangan, hisobga olinmagan don va don mahsulotlarining ortiqchasi aniqlangan (kelgusida ortiqcha kelib chiqish sabablari va aybdor shaxslar aniqlangan holda) vaqtida (sanada) amalda bo‘lgan hisob narxi bo‘yicha baholanadi va buxgalteriya hisobida quyidagi tarzda aks ettiriladi:

debet don va don mahsulotlarini hisobga olish (1000, 2900) schyotlari;

kredit 9390 “Boshqa operatsion daromadlar” schyoti.

50. Inventarizatsiya vaqtida aniqlangan don va don mahsulotlari bo‘yicha daromad summasi umumiy o‘rnatilgan tartibda soliqqa tortiladi.

51. Saqlash vaqtida “Don va don mahsulotlarining ortiqchasi” satriga, shuningdek don, un, yormaning yig‘ilgan qoldiqlari ham kiradi. Yig‘ilgan qoldiqlar korxona rahbari, laboratoriya mudiri, bosh buxgalter va omborxona mudiri tomonidan imzolangan dalolatnoma asosida sotish imkoniyati mavjud bo‘lgan narxda kirim qilinadi. Dalolatnomada yig‘ilgan qoldiq hosil bo‘lgan un, yorma va donning turi va navi, ularning hosil bo‘lish sabablari, bunga aybdorlar ko‘rsatiladi.

52. Qayta navlash natijasida don va don mahsulotlarining ortiqchasi va kamomadining o‘zaro hisob-kitobi O‘zbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (19-sonli BHMS) “Inventarizatsiyani tashkil etish va o‘tkazish”ga (ro‘yxat raqami 3548, 2024-yil 12-avgust) bilan tartibga solinadi.

53. Donni don mahsulotlariga ayirboshlash qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda amalga oshiriladi. Ayirboshlash operatsiyalari tegishli ruxsatnomalar bo‘lganda qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda, asosan kelishayotgan tomonlar bir-birlariga qanaqa moddiy qimmatliklar berishlari, miqdori va qiymati aks ettirilgan tegishli shartnomalar bilan rasmiylashtiriladi.

54. Don mahsulotlari korxonalarida donning uni qayta ishlash mahsulotlariga ayirboshlanishi natijasida kelib tushishi mazkur Yo‘riqnomaning 55-bandida ko‘zda tutilgan tartibda buxgalteriya hisobida aks ettiriladi.

55. Donga ayirboshlash hisobiga donni qayta ishlash mahsulotlarini sotish bilan bog‘liq operatsiyalarni buxgalteriya hisobotida aks ettirish quyidagi tartibda amalga oshiriladi:

a) donni qayta ishlash mahsulotlarini sotishdan tushgan tushum summasiga (QQSsiz):

debet 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan to‘lovlar” schyoti;

kredit 9010 “Tayyor mahsulotlarni sotishdan daromadlar” schyoti;

b) sotilgan mahsulot bo‘yicha hisoblab chiqilgan QQS summasiga:

debet 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan to‘lovlar” schyoti;

kredit 6410 “Budjetga to‘lovlar bo‘yicha qarz (turlari bo‘yicha)” schyoti;

v) sotilgan mahsulot tannarxiga:

debet 9110 “Sotilgan tayyor mahsulotlarning tannarxi” schyoti;

kredit 2810 “Ombordagi tayyor mahsulotlar” schyoti;

g) ayirboshlash operatsiyasi bo‘yicha olingan don va sotilgan (yuklab jo‘natilgan) mahsulot bo‘yicha qarzdorlikning o‘zaro hisobi summasiga:

debet 6010 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to‘lovlar” schyoti;

kredit 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan to‘lovlar” schyoti;

Donni don mahsulotlariga ayirboshlash bo‘yicha operatsiyalarni amalga oshirishda (qo‘shimcha to‘lovsiz) olingan donning qiymati sotilgan mahsulotning qiymatiga teng bo‘lishi lozim.

56. “O‘zdonmahsulot” AK tarkibiga kiruvchi don mahsulotlari korxonalari tomonidan kelgusida sotish uchun sotib olingan don mahsulotlari tovarlarni hisobga oluvchi schyotlarda (2900) (2913 “Un”, 2914 “Yorma”, 2915 “Omixta yem va yem aralashmasi” va h.k.) hisobga olinadi.

57. Don mahsulotlarining kelib tushishi, sotilishi va boshqa chiqimlari bo‘yicha operatsiyalarni buxgalteriya hisobida tan olish, baholash va aks ettirish buxgalteriya hisobi to‘g‘risidagi qonunchilikka muvofiq amalga oshiriladi.

58. Moddiy javobgar shaxslar faoliyati yuzasidan yetarli darajada nazorat o‘rnatish maqsadida, don mahsulotlari korxonalari, qayta sotish uchun sotib olingan don mahsulotlarini ustama narxlar (chegirmalar)ni hisobga olgan holda sotish narxida buxgalteriya hisobining alohida schyotlarida hisobga olishlari mumkin.

Buxgalteriya hisobida sotib olingan don mahsulotlarining kelib tushishi va sotilishi bo‘yicha ushbu tartib qo‘llanilganida quyidagicha aks ettiriladi:

a) QQSsiz don mahsulotlarini sotib olish qiymatiga:

debet 2900 “Tovarlarni hisobga oluvchi schyotlar” schyoti;

kredit 6010 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to‘lovlar” schyoti;

b) don mahsulotlarini sotib olish bilan bog‘liq xarajatlar summasiga, shu jumladan QQS summasi (agarda ular qoplanmasa):

debet 2900 “Tovarlarni hisobga oluvchi schyotlar” schyoti;

kredit 6010 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to‘lovlar”, materiallarni hisobga oluvchi (1000), mehnat haqi bo‘yicha xodim bilan hisoblashishlarni hisobga oluvchi (6700), sug‘urta va davlat maqsadli jamg‘armalariga to‘lovlar bo‘yicha qarzni hisobga oluvchi (6500) va boshqa tegishli schyotlari;

v) QQS to‘lovchilari bo‘lgan korxonalar (ko‘rsatilgan transport va boshqa xizmatlar) uchun hisobga olinadigan QQS summasiga:

debet 4410 “Budjetga soliqlar va yig‘imlar bo‘yicha bo‘nak to‘lovlari (turlari bo‘yicha)” schyoti;

kredit 6012 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to‘lovlar — tizimdan tashqarida” schyoti;

g) savdo (tayyorlov-ta’minot) ustamasi summasiga:

debet 2900 “Tovarlarni hisobga oluvchi schyotlar” schyoti;

kredit 2980 “Savdo ustamasi” schyoti;

d) don mahsulotlarini sotish qiymatiga:

debet 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan to‘lovlar” schyoti;

kredit 9020 “Tovarlarni sotishdan daromadlar” schyoti;

e) sotilgan savdo ustamasining summasiga:

debet 2980 “Savdo ustamasi” schyoti;

kredit 9120 “Sotilgan tovarlarning tannarxi” schyoti;

j) sotilgan tovarlarning sotish qiymatiga:

debet 9120 “Sotilgan tovarlarning tannarxi” schyoti;

kredit 2900 “Tovarlarni hisobga oluvchi schyotlar” schyoti;

59. Sotib olingan don mahsulotlarini hisobga olishning qo‘llanilgan tartibi korxonaning hisob siyosatida aks ettirilishi lozim.

60. Ushbu schyotlar bo‘yicha analitik hisobga olish assortiment, turlar, navlar, shuningdek moddiy javobgar shaxslar va saqlash joylari kesimida tashkil etilishi lozim.

61. Keyinchalik sotish uchun (don qabul qilish faoliyati) don va don mahsulotlarini ichki tizim ichida kelib tushishi bo‘yicha operatsiyalarni namunaviy buxgalteriya yozuvlariga tegishli misollar mazkur Yo‘riqnomaning 5-ilovasida (savdo ustamalarini hisobga olish schyotini qo‘llamasdan) keltiriladi.

62. Qayta ishlov berish uchun olingan xom ashyo va materiallar deganda egalari tomonidan to‘lovlarsiz boshqa korxonalarga qayta ishlash (ishlov berish) uchun berilgan xom ashyo, materiallar, mahsulot tushuniladi. Agarda buyurtmachining majburiyati tayyor mahsulotning moddiy asosini tashkil qiluvchi materialning asosiy qismini yetkazib berish bo‘lsa, xom ashyoni qayta ishlash shartnomasi deb sanalishi mumkin.

63. Qayta ishlov berish uchun olingan xom ashyoni qayta ishlash shartnomasiga muvofiq bir taraf (pudratchi) boshqa taraf (buyurtmachining) topshirig‘i bo‘yicha ishlab chiqariladigan mahsulotning moddiy asosini tashkil etuvchi ulush qo‘shish asosidagi xom ashyoni qayta ishlash (ulush qo‘shish asosidagi xom ashyodan mahsulot ishlab chiqarish) ishini bajarish va uning natijalarini buyurtmachiga topshirish majburiyatini oladi. Buyurtmachi o‘z navbatida ishning natijasini qabul qilish va uning haqini to‘lash majburiyatini oladi. Qayta ishlov berish uchun olingan xom ashyoni qayta ishlashda qisman qayta ishlovchining materiallari ham ishlatilishi mumkin.

64. Qayta ishlov berish uchun olingan xom ashyoni qayta ishlash shartnomasida berilayotgan donning miqdori, qiymati, sifati, saqlash, qayta ishlash va tayyor mahsulotni hamda donni qayta ishlashdagi boshqa mahsulotlarni qaytarish muddati, shuningdek qayta ishlash bo‘yicha xizmatlarga haq to‘lash tartibi aks ettiriladi. Xom ashyoni qayta ishlash shartnomasining asosiy shartlarini quyidagi yo‘nalishlar bo‘yicha batafsil ko‘rsatish mumkin:

ishlab chiqariladigan mahsulotning nomlari va texnik tavsiflari, shu jumladan mahsulotni ishlab chiqarishga xom ashyolar sarfi me’yorlari va qo‘shimcha (yo‘ldosh) mahsulotlar va chiqitlar (yaroqli va yaroqsiz) hosil bo‘lishining normalari:

bitta buyurtma bo‘yicha ishlab chiqariladigan mahsulotning miqdori;

buyurtmani bajarish muddati, xom ashyo va materiallarni yetkazib berish jadvali;

tayyor mahsulotni buyurtmachiga berish tartibi (bevosita ishlab chiqarilganidan keyin yoki ma’lum bir qismi (qismlab chiqarish) va h. k.);

ishlab chiqarishning qaytariladigan (qaytarilmaydigan) qo‘shimcha mahsulotlari va chiqitlaridan foydalanish (yo‘q qilib tashlash) tartibi. Qaytariladigan qo‘shimcha mahsulotlar va chiqitlar buyurtmachiga berilishi yoxud haqi undiriladigan asosda pudratchida qolishi mumkin;

bajarilgan ishlarga haq to‘lash tartibi (un tortish haqi to‘lovi) va h. k.

65. Qayta ishlov berish uchun olingan mahsulotni qayta ishlash shartnomasida ishlab chiqariladigan mahsulotning sifatini, tayyor mahsulotning va qaytariladigan qo‘shimcha mahsulotlar va chiqitlarning chiqish normalarini nazorat qilish imkonini ta’minlovchi shartlar bo‘lishi mumkin.

66. Buxgalteriya hisobida qayta ishlov berish uchun olingan mahsulotni qayta ishlov berish bo‘yicha operatsiyalarni aks ettirish tartibi taraflar tomonidan ular tuzayotgan shartnoma shartlariga bog‘liq.

67. Qayta ishlash uchun olingan don va don mahsulotlari korxona — qayta ishlovchi egaligiga o‘tmaydi, olingan donning qiymati 003 “Qayta ishlovga qabul qilingan materiallar” va 002 “Mas’ul saqlashga qabul qilingan tovar-moddiy qiymatliklar” balansdan tashqari schyotlarida shartnomada nazarda tutilgan narxda hisobga olinadi. 003 “Qayta ishlovga qabul qilingan materiallar” schyoti bo‘yicha analitik hisob buyurtmachilar, xom ashyo turlari, navlari hamda saqlash va foydalanish joylari bo‘yicha olib boriladi. 002 “Mas’ul saqlashga qabul qilingan tovar-moddiy qiymatliklar” schyoti bo‘yicha analitik hisob korxona — egalar, turlar, navlar va saqlash joylari bo‘yicha olib boriladi.

68. Donni saqlash va qayta ishlash bo‘yicha xarajatlarning hisobi, agarda ushbu xizmat turi asosiy faoliyat hisoblansa, buyurtmachi tomonidan (2000) asosiy ishlab chiqarishni hisobga oluvchi schyotlarda, agarda korxonaning asosiy faoliyati uchun ushbu xizmatlar yordamchi bo‘lsa (2300) yordamchi ishlab chiqarishni hisobga oluvchi schyotlarda olib boriladi.

69. Qayta ishlov berish uchun olingan xom ashyoni qayta ishlash bilan bog‘liq operatsiyalarni buxgalteriya hisobida aks ettirish pudratchi (bajaruvchi) tomonidan quyidagi tarzda amalga oshiriladi:

a) qayta ishlashga shartnoma bahosida kelib tushgan qayta ishlov berish uchun olingan xom ashyo (don va don mahsulotlari) qiymatiga:

debet 003 “Qayta ishlovga qabul qilingan materiallar” balansdan tashqari schyoti;

b) qayta ishlov berish uchun olingan xom ashyoni (don mahsulotlarini) qayta ishlashga berilganida:

kredit 003 “Qayta ishlovga qabul qilingan materiallar” balansdan tashqari schyoti;

v) qayta ishlov berish uchun olingan xom ashyoni qayta ishlash xarajatlari summasiga:

debet (2000) asosiy ishlab chiqarishni va/yoki (2300) yordamchi ishlab chiqarishni hisobga oluvchi schyot;

(0200) asosiy vositalarning eskirishini hisobga oluvchi, (1000) materiallarni hisobga oluvchi, (2300) yordamchi ishlab chiqarishni hisobga oluvchi, (6000) mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to‘lovlar, (6700) mehnat haqi bo‘yicha xodim bilan hisoblashishlarni hisobga oluvchi schyotlar, (6500) sug‘urta va davlat maqsadli jamg‘armalariga to‘lovlar bo‘yicha qarzni hisobga oluvchi schyotlar va boshqa tegishli schyotlar krediti;

g) qayta ishlov berish uchun olingan xom ashyodan chiqarilgan mahsulotning ishlab chiqarishdan omborxonaga berilishi vaqtida, shartnoma bahosida saqlash uchun javobgarlikka topshirilganida:

debet 002 “Mas’ul saqlashga qabul qilingan tovar-moddiy qiymatliklar” schyoti;

d) dastlabki hisob hujjatlariga (hisob-fakturalar, bajarilgan ishlar dalolatnomalari) muvofiq qayta ishlov berish uchun olingan xom ashyoni qayta ishlash bo‘yicha xizmatlar uchun hisoblangan tushum (un tortish haqi to‘lovi) summasiga:

debet 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan to‘lovlar” schyoti;

kredit 9030 “Ishlar bajarish va xizmatlar ko‘rsatishdan daromadlar” schyoti;

e) qayta ishlov berish uchun olingan xom ashyoni qayta ishlash bo‘yicha ko‘rsatilgan xizmatlar bo‘yicha hisoblab chiqarilgan QQS summasiga:

debet 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan schyotlar” schyoti;

kredit 6410 “Budjetga to‘lovlar bo‘yicha qarz (turlari bo‘yicha)” schyoti;

j) donni qayta ishlov berish asosida qayta ishlashdagi xizmatlar tannarxini hisobdan chiqarishda:

debet 9130 “Bajarilgan ish va ko‘rsatilgan xizmatlarning tannarxi” schyoti;

kredit (2000) asosiy ishlab chiqarishni va/yoki (2300) yordamchi ishlab chiqarishni hisobga oluvchi schyotlar;

z) saqlash uchun javobgarlikdan, qayta ishlashga berilganligi dastlabki hisobga olish hujjatlari (qabul qilish-topshirish dalolatnomasi va tovar-transport yuk xati) bilan tasdiqlangan, mahsulotning hisobdan chiqarilishi:

kredit 002 “Mas’ul saqlashga qabul qilingan tovar-moddiy qiymatliklar” schyoti;

70. Qayta ishlov berish uchun olingan xom ashyoni qayta ishlash tugallanishi bilan qayta ishlovchi, qayta ishlashga beruvchining materiallari sarfi to‘g‘risidagi hisobotni taqdim etadi.

71. Qayta ishlov berish uchun olingan xom ashyoni qayta ishlash bilan bog‘liq operatsiyalar buyurtmachining (qayta ishlashga beruvchining) buxgalteriya hisobotida quyidagicha aks ettiriladi:

a) qayta ishlashga hisobga olish (ulgurji-sotish) bahosida berilgan xom ashyo (don va don mahsulotlari) qiymatiga:

debet 1070 “Chetga qayta ishlashga berilgan materiallar” schyoti;

kredit 1010 “Xom ashyo va materiallar” schyoti;

b) xizmatlar ko‘rsatilganligini tasdiqlovchi hujjatlarga asosan, qayta ishlashga berilgan xom ashyoni qayta ishlash bo‘yicha, ko‘rsatilgan xizmatlar uchun xarajatlarni hisoblab chiqarishda:

debet (2000) asosiy ishlab chiqarishni va/yoki (2300) yordamchi ishlab chiqarishni hisobga oluvchi schyotlar;

kredit 6010 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to‘lovlar” schyoti;

v) bir vaqtning o‘zida ishlab chiqarish xarajatlariga chetga qayta ishlashga berilgan xom ashyo (don)ning balans qiymati hisobdan chiqariladi:

donning hisobga olish (ulgurji-sotish) bahosi qiymatiga:

debet (2000) asosiy ishlab chiqarishni va/yoki (2300) yordamchi ishlab chiqarishni hisobga oluvchi schyotlar;

kredit 1070 “Chetga qayta ishlashga berilgan materiallar” schyoti;

qayta ishlashga berilgan donga tegishli bo‘lgan transport-tayyorlov va boshqa xarajatlar summasiga:

debet (2000) asosiy ishlab chiqarishni va/yoki (2300) yordamchi ishlab chiqarishni hisobga oluvchi schyotlar;

kredit (1500) “Materiallarni tayyorlash va xarid qilishni hisobga oluvchi schyotlar” schyoti;

materiallarni tayyorlash va xarid qilishni hisobga oluvchi schyotlarda hisobga olinadigan donni tayyorlash bo‘yicha transport-tayyorlov va boshqa xarajatlarni taqsimlash tartibiga taalluqli misollar mazkur Yo‘riqnomaning 4-ilovasida beriladi.

g) QQS to‘lovchilari bo‘lgan korxonalar uchun hisobga kiritiladigan QQS summasiga:

debet 4410 “Budjetga soliqlar va yig‘imlar bo‘yicha bo‘nak to‘lovlari (turlari bo‘yicha)” schyoti;

kredit 6010 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to‘lovlar” schyoti;

d) qayta ishlashga berilgan xom ashyodan ishlab chiqarilgan tayyor mahsulotni olishda:

debet (2800) tayyor mahsulotlarni hisobga oluvchi schyotlari;

kredit (2000) asosiy ishlab chiqarishni va/yoki (2300) yordamchi ishlab chiqarishni hisobga oluvchi schyotlar;

72. Saqlab turuvchining javobgarligida bo‘lgan don va don mahsulotlarini saqlash bo‘yicha xizmatlar ko‘rsatish bilan bog‘liq operatsiyalarni buxgalteriya hisobida aks ettirish quyidagi tartibda amalga oshiriladi:

a) shartnoma bahosida saqlash uchun javobgarlikka kelib tushgan xom ashyo (don va don mahsulotlari) qiymatiga:

debet 002 “Mas’ul saqlashga qabul qilingan tovar-moddiy qiymatliklar” schyoti;

b) xom ashyoni saqlash bilan bog‘liq xarajatlar summasiga:

debet (2000, 2300) ishlab chiqarishni va/yoki (9400) davr xarajatlarini hisobga oluvchi schyotlar;

kredit (0200) asosiy vositalarning eskirishini hisobga oluvchi, (1000) materiallarni hisobga oluvchi, (2300) yordamchi ishlab chiqarishni hisobga oluvchi, (6000) mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to‘lovlar, (6700) mehnat haqi bo‘yicha xodim bilan hisoblashishlarni hisobga oluvchi schyotlar, (6500) sug‘urta va davlat maqsadli jamg‘armalariga to‘lovlar bo‘yicha qarzni hisobga oluvchi schyotlar va boshqa tegishli schyotlar;

v) dastlabki hisob hujjatlariga (hisob-fakturalari, bajarilgan ishlar dalolatnomalari) muvofiq shartnoma bahosida xom ashyoni saqlash uchun javobgarlikka olish xizmatlarini ko‘rsatganlik uchun hisoblab chiqarilgan tushum summasiga:

debet 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan to‘lovlar” schyoti;

kredit 9030 “Ishlar bajarish va xizmatlar ko‘rsatishdan daromadlar” schyoti;

g) xom ashyoni saqlab turish uchun javobgarlikka olish bo‘yicha hisoblab chiqilgan QQS summasiga:

debet 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan to‘lovlar” schyoti;

kredit 6410 “Budjetga to‘lovlar bo‘yicha qarz (turlari bo‘yicha)” schyoti;

d) xom ashyoni saqlab turish uchun javobgarlikka olish bo‘yicha xizmatlar tannarxini hisobdan chiqarishda:

debet 9130 “Bajarilgan ish va ko‘rsatilgan xizmatlarning tannarxi” schyoti;

kredit (2000, 2300) ishlab chiqarishni va/yoki (9400) davr xarajatlarini hisobga oluvchi schyotlar;

e) tasdiqlovchi dastlabki hisob hujjatlari (qabul qilish-topshirish dalolatnomalari va tovar-transport yuk xatlari) bilan egasiga qaytarilganligi rasmiylashtirilgan xom ashyoni saqlash uchun javobgarlikdan hisobdan chiqarilishi:

kredit 002 “Mas’ul saqlashga qabul qilingan tovar-moddiy qiymatliklar” schyoti;

73. Xom ashyoni saqlash uchun javobgarlikka topshirish bilan bog‘liq operatsiyalar, egasining hisobida quyidagicha aks ettiriladi:

a) hisobga olish (ulgurji-sotish) bahosida saqlash uchun javobgarlikka topshirilgan xom ashyo (don va don mahsulotlari)ni qiymatiga:

debet 1010 “Xom ashyo va materiallar” schyotida ochilgan “Saqlash uchun javobgarlikka topshirilgan (turlari, navlari va saqlash joylari bo‘yicha) don (don mahsulotlari)” analitik schyoti;

kredit 1010 “Xom ashyo va materiallar” schyoti;

b) xizmatlar ko‘rsatilganligini tasdiqlovchi hujjatlar asosida xom ashyoni saqlash uchun javobgarligi bo‘yicha xizmatlar uchun xarajatlarni hisoblab chiqarishda:

debet (2000) asosiy ishlab chiqarishni, (2300), yordamchi ishlab chiqarishni hisobga oluvchi, 9410 “Sotish xarajatlari” schyotlari;

kredit 6010 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to‘lovlar” schyoti;

v) QQS to‘lovchilari bo‘lgan korxonalar uchun hisobga kiritiladigan QQS summasiga:

debet 4410 “Budjetga soliqlar va yig‘imlar bo‘yicha bo‘nak to‘lovlari (turlari bo‘yicha)” schyoti;

kredit 6010 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to‘lovlar” schyoti;

g) xom ashyo ularning hisobga olish (ulgurji-sotish) bahosi bo‘yicha qaytarilganida:

debet 1010 “Xom ashyo va materiallar” schyoti;

kredit 1010 “Xom ashyo va materiallar” schyotida “Saqlash uchun javobgarlikka topshirilgan (turlari, navlari va saqlash joylari bo‘yicha) don (don mahsulotlari)” analitik schyoti.

74. Don, don bo‘lmagan xom ashyo va tovar-moddiy qimmatliklarni ishlab chiqarishga berish deganda ularni bevosita elevator-omborxona sig‘imlaridan va omborxona (kichik ombor)lardan mahsulot ishlab chiqarish, ishlar bajarish (xizmatlar ko‘rsatish) uchun berish tushuniladi.

75. Xom ashyo va materiallarni korxonaning alohida bo‘linmalariga (ishlab chiqarish sexlari, uchastkalar, omborxonalar) chiqarish, ichki qayta joylashtirish deb qaraladi.

76. Korxonaning (tarkibiy bo‘linmalarning) elevator-omborxona sig‘imlaridan ishlab chiqarishga chiqariladigan donning narxi har bir ekin (nomi) va sinfi bo‘yicha hisobga olish (ulgurji-sotish) bahosida (transport-tayyorlov xarajatlari hisobga olinmagan holda) aniqlanadi. (1500) materiallarni tayyorlash va xarid qilishni hisobga oluvchi schyotning alohida schyotlarida hisobga olinadigan transport-tayyorlov va boshqa xarajatlar, qayta ishlashga berilgan don miqdoriga teng ravishda hisobdan chiqariladi. Materiallarni tayyorlash va xarid qilishni hisobga oluvchi schyotda hisobga olingan don tayyorlash bo‘yicha transport-tayyorlov va boshqa xarajatlarni taqsimlash tartibiga oid misollar mazkur Yo‘riqnomaning 4-ilovasida keltiriladi.

77. Qolgan barcha ishlab chiqarish zaxiralari qiymatni aniqlashning tanlangan hisobga olish siyosati usuli bo‘yicha hisobdan chiqariladi.

78. Don, don bo‘lmagan xom ashyo, materiallar va boshqa tovar-moddiy zaxiralar elevator-omborxona sig‘imlari va omborxonalardan korxona tuzilmasiga qarab bo‘linmalar sig‘imlariga va omborxonalariga yoki bevosita korxona bo‘linmasiga (ularda sig‘imlar va omborxonalar bo‘lmaganida) va sexlardan ishlab chiqarish dasturida (vazifalarida) belgilangan normalar va hajmlarga muvofiq og‘irligi, hajmi yoki miqdori bo‘yicha ishlab chiqarishga beriladi. Berish vaqtida ular tegishli o‘lchov birliklarida (og‘irlik, hajm, liniyali, donabay) o‘lchanishi lozim.

79. Don, don bo‘lmagan xom ashyo, materiallar va boshqa tovar-moddiy zaxiralar ombordan ishlab chiqarish sexlari (uchastkalari)ga berilishi bilan ularning sarflanganligi tasdiqlangan taqdirda xom ashyo va materiallarni hisobga olish schyotlaridan hisobdan chiqariladi va tegishli ishlab chiqarishga bo‘lgan xarajatlarni hisobga olish schyotlariga o‘tkaziladi. Boshqaruv ehtiyojlari uchun berilgan materiallar qiymati ma’muriy xarajatlarini hisobga olishning tegishli schyotiga (9420) o‘tkaziladi. Mahsulotning (ishlar, xizmatlarning) o‘tkazilishi va sotilishi bilan bog‘liq sarflangan materiallar qiymati sotish xarajatlarini hisobga olish schyotiga (9410) o‘tkaziladi. Xarajatlarni ishlab chiqarish tannarxiga yoki davr xarajatlariga kiritish tartibi O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1999-yil 5-fevraldagi 54-son qarori bilan tasdiqlangan “Mahsulot (ishlar, xizmatlar)ni ishlab chiqarish va sotish xarajatlarining tarkibi hamda moliyaviy natijalarni shakllantirish tartibi to‘g‘risida”gi nizom bilan (O‘zbekiston Respublikasi QT, 1999-y., 2-son, 9-modda) tartibga solinadi.

80. Donning sifat ko‘rsatkichlari o‘zgarishi natijasida kamayishlar va yo‘qotishlar miqdori amalda omborxonalar, ishlab chiqarish sexlari (uchastkalari) ni inventarizatsiya qilish va tozalash vaqtida aniqlanadi. Donni qayta ishlash korxonalarida ishlab chiqarilayotgan mahsulotning ishlab chiqarish xarajatlarini teng miqdorda shakllantirish maqsadida donni saqlash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonidagi kamayishlar va yo‘qotishlarni omborxonalar va boshqa saqlash joylarini inventarizatsiya qilish va tozalash natijalari bo‘yicha emas, balki donni ishlab chiqarishga yo‘naltirilishi bilan xarajatlarni hisobga olish schyotiga o‘tkazish lozim. Tegishlicha, transport-tayyorlov va boshqa xarajatlar summasi bilan bir qatorda saqlash, boshqa joyga qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonidagi kamayishlar va yo‘qotishlarning qiymatini donni hisobga olish (ulgurji-sotish) bahosida aniqlash lozimdir, bu qiymat keyinchalik ishlab chiqarish xarajatlarini hisobga olish tegishli schyotiga o‘tkazilgan holda moliya zaxirasini hisobga olish schyoti bilan korrespondentlikda don qiymati schyotiga o‘tkaziladi.

81. Qayta ishlanadigan donning haqiqiy hajmiga sifat ko‘rsatkichlaridagi (namlik va nav ifloslik aralashmasi) farqlar bo‘yicha pul ko‘rinishida hisoblanadigan donni saqlash va boshqa joyga qayta joylashtirish jarayonidagi kamayishlar va yo‘qotishlarning hisob-kitob summasi qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibga muvofiq aniqlanadi.

82. Xom ashyo va materiallarni, shu jumladan elevator-omborxona sig‘imlaridan donni ishlab chiqarishga jo‘natish asosan, oldindan belgilangan limitlar (mahsulotlarni chiqarish hisob-kitoblari) asosida amalga oshirilishi lozim.

Moddiy qimmatliklarni ishlab chiqarishga jo‘natish limitlari bo‘linmalar tomonidan tegishli xizmatlar hisob-kitoblari asosida korxona rahbarining qarori bo‘yicha belgilanadi.

Limitlar korxonalarning tegishli xizmatlari (belgilangan tartibda tasdiqlangan) tomonidan ishlab chiqilgan xom ashyo va materiallar hamda boshqa xarajatlar normalari, bo‘linmalarning hisobot davrining boshiga va oxiriga sarflanmagan zaxiralarning o‘tishini hisobga olgan holda ishlab chiqarish dasturlari asosida belgilanadi.

83. Ishlab chiqarishga va boshqa maqsadlarga chiqarilgan xom ashyo va materiallarning qiymatini mahsulotlar (ishlar, xizmatlar) turlari va xarajatlar satrlari bo‘yicha taqsimlash uchun korxona har oyda xom ashyo va materiallar sarfining yig‘ma vedomostini tuzishi mumkin. Ko‘rsatilgan vedomostda moddiy xarajatlar sexlar va boshqa bo‘linmalar kesimida xarajatlarni hisobga olish schyotlari bo‘yicha taqsimlangan holda, ularning ichida esa mahsulotlar (ishlar, xizmatlar) turlari, shuningdek xarajatlar satrlari bo‘yicha keltiriladi.

84. Tegirmon va yorma korxonalarida xom ashyoni qayta ishlashga jo‘natish 109-son shakl bo‘yicha korxona rahbari va ishlab chiqarish-texnologiya laboratoriyasi boshlig‘i tomonidan imzolangan “Donni qayta ishlashga jo‘natish to‘g‘risida”gi farmoyish asosida amalga oshiriladi.

Ushbu farmoyish asosida qayta ishlashga jo‘natilgan don miqdori 110-son shakl bo‘yicha yuk xati bilan rasmiylashtiriladi. Omixta yem chiqarishga jo‘natilgan xom ashyo 119-son shakl bo‘yicha “Omborxonadan ishlab chiqarishga xom ashyoni jo‘natishga talabnoma-yuk xati” bilan rasmiylashtiriladi.

85. Donni qayta ishlashga jo‘natish bilan bog‘liq operatsiyalarni buxgalteriya hisobida aks ettirish quyidagi tarzda amalga oshiriladi:

a) qayta ishlashga berilgan donning hisobga olish (ulgurji-sotish) bahosi qiymatiga:

debet 2010 “Asosiy ishlab chiqarish” schyoti;

kredit 1010 “Xom ashyo va materiallar” schyoti;

b) bir vaqtning o‘zida qayta ishlashga berilgan donga taalluqli bo‘lgan transport-tayyorlov va boshqa xarajatlar ishlab chiqarish xarajatlariga hisobdan chiqariladi:

debet 2010 “Asosiy ishlab chiqarish” schyoti;

kredit 1511 “Donni sotib olish bilan bog‘liq xarajatlar” schyoti;

materiallarni tayyorlash va sotib olishni hisobga olish schyotida hisobga olinadigan donni tayyorlash bo‘yicha transport-tayyorlov va boshqa xarajatlarni taqsimlash tartibiga oid misollar mazkur Yo‘riqnomaning 4-ilovasida keltiriladi;

v) amalda qayta ishlanadigan donning hajmiga sifat ko‘rsatkichlari (namlik va ifloslik aralashmasi) farqlari bo‘yicha pul ko‘rinishida hisoblanadigan, donni saqlash va boshqa joyga ko‘chirish jarayonidagi kamayishlar va yo‘qotishlar hisob-kitob summasiga:

debet 2010 “Asosiy ishlab chiqarish” schyoti;

kredit 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yo‘qotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti;

g) amalda qayta ishlanadigan donning hajmiga yomonlashgan sifat ko‘rsatkichlari (namligi va iflosligi aralashmasi) farqlari bo‘yicha pul ko‘rinishida hisoblanadigan donni saqlash va boshqa joyga ko‘chirish jarayonidagi fizik og‘irligi oshganligining hisob-kitob summasiga:

debet 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yo‘qotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti;

kredit 2010 “Asosiy ishlab chiqarish” schyoti.

Tayyor mahsulotni (ishlar bajarish, xizmatlar ko‘rsatish) ishlab chiqarishning boshqa xarajatlari turlarini buxgalteriya hisobida aks ettirish buxgalteriya hisobi bo‘yicha qonunchilik hujjatlarida ko‘zda tutilgan tartibda amalga oshiriladi.

86. Xaridorlar, buyurtmachilar va boshqa yuridik va jismoniy shaxslarga, shu jumladan don qabul qilish va qayta ishlash korxonalariga don va don mahsulotlarini jo‘natish tuziladigan yetkazib berish (oldi-sotdi) shartnomalari asosida qonunchilik hujjatlariga muvofiq amalga oshiriladi.

87. Korxonalarda xaridorlarga (buyurtmachilarga) don va don mahsulotlarini jo‘natish dastlabki hisob hujjatlari (hisob-fakturalar, tovar-transport yoki temir yo‘l yuk xatlari va h.k.) asosida amalga oshiriladi.

88. Don va don mahsulotlarini yuklab jo‘natishda (sotishda), xaridor tomonidan to‘lanishi lozim bo‘lgan summalar jo‘natuvchining buxgalteriya hisobida 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan to‘lovlar” schyotining debeti bo‘yicha aks ettiriladi.

89. Don va don mahsulotlarini sotish (yuklab jo‘natish) buxgalteriya hisobi quyidagi tarzda amalga oshiriladi:

a) xaridorlarga shartnomaviy (ulgurji-sotish) narxlarida (QQSsiz) yuklab jo‘natilgan (yuborilgan) don va don mahsulotlari qiymatiga:

debet 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan to‘lovlar” schyoti;

kredit 9010 “Tayyor mahsulotlarni sotishdan daromadlar”, 9020 “Tovarlarni sotishdan daromadlar” schyoti;

b) amalda yuklab jo‘natilayotgan donning sifat ko‘rsatkichlari (namlik va ifloslik aralashmasi) farqlari bo‘yicha pul ko‘rinishida hisoblab chiqiladigan, xaridorga namlik va ifloslik aralashmasi bo‘yicha berilgan chegirmalar summasiga:

debet 9050 “Xaridorlar va buyurtmachilarga berilgan chegirmalar” schyoti;

kredit 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan to‘lovlar” schyoti;

hisobot davrining oxirida 9050 “Xaridorlar va buyurtmachilarga berilgan chegirmalar” schyotining yopilishi:

debet 9020 “Tovarlarni sotishdan daromadlar” schyoti;

kredit 9050 “Xaridorlar va buyurtmachilarga berilgan chegirmalar” schyoti.

v) amalda yuklab jo‘natilayotgan donning sifat ko‘rsatkichlari (namlik va ifloslik aralashmasi) farqlari bo‘yicha pul ko‘rinishida hisoblab chiqiladigan, xaridorga namlik va ifloslik aralashmasi bo‘yicha qo‘shilgan ustamalar summasiga:

debet 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan to‘lovlar” schyoti;

kredit 9020 “Tovarlarni sotishdan daromadlar” schyoti;

g) don va don mahsulotlarining shartnomaviy (ulgurji-sotish) narxidan tashqari idishlar haqi to‘langanida, idishlar qiymatiga:

debet 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan to‘lovlar” schyoti;

kredit 9020 “Tovarlarni sotishdan daromadlar” schyoti;

d) xaridor tomonidan don va don mahsulotlarining shartnomaviy (ulgurji-sotish) narxidan tashqari to‘lanishi lozim bo‘lgan, shartnomada kelishilgan joygacha mahsulotni transportda tashib berish va uni transport vositalariga yuklash (qo‘shilgan qiymat solig‘isiz) xarajatlari summasiga:

o‘z kuchi bilan va yetkazib beruvchining transporti bilan bajarilgan;

ixtisoslashtirilgan avtotransport tashkiloti, temir yo‘l transporti, daryo transporti va boshqa transport tashkilotlari (qo‘shilgan qiymat solig‘isiz) yoki jismoniy shaxslar tomonidan bajarilgan:

debet 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan to‘lovlar” schyoti;

kredit 9010 “Tayyor mahsulotlarni sotishdan daromadlar”, 9020 “Tovarlarni sotishdan daromadlar” schyoti;

e) qonunchilik hujjatlariga muvofiq hisoblab chiqilgan QQS summasiga:

debet 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan to‘lovlar” schyoti;

kredit 6410 “Budjetga to‘lovlar bo‘yicha qarz (turlari bo‘yicha)” schyoti;

j) agarda donni yetkazib berish (oldi-sotdi) shartnomalari shartlariga muvofiq yetkazib beruvchi tomonidan yetkazilgan va donni tayyorlash bilan bog‘liq bo‘lgan, sotilgan (yuklab jo‘natilgan) don miqdoriga taalluqli bo‘lgan xarajatlarni qoplash nazarda tutilgan bo‘lsa, shu jumladan:

donni tayyorlash va yetkazib berish bo‘yicha transport-tayyorlov xarajatlari;

kreditdan (qarzdan) foydalanganlik uchun foizlar shaklidagi xarajatlar;

sotib olingan don va don mahsulotlarining haqini to‘lash bilan bog‘liq xarajatlar;

don mahsulotlari korxonalarining operatsion faoliyatidagi xarajatlari qoplanadigan don mahsulotlari korxonalari tayyorlov-ta’minot ustamasi (komission mukofot);

u holda ushbu xarajatlar quyidagicha aks ettiriladi:

debet 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan to‘lovlar” schyoti;

kredit 9020 “Tovarlarni sotishdan daromadlar” schyoti.

90. Don va don mahsulotlarini sotishdan olingan daromadlar hamda xaridorlarga debitor qarzdorlik shakllanishi bilan bir vaqtda (9100) sotilgan mahsulot (tovarlar, ishlar, xizmat)larning tannarxini hisobga oluvchi schyotlarida don va don mahsulotlarining ishlab chiqarish tannarxi (balans qiymati)ni hisobdan chiqarish amalga oshiriladi.

91. Sotilgan (yuklab jo‘natilgan) donning, shuningdek donni sotish (yuklab jo‘natish) bilan bog‘liq boshqa operatsiyalarning tannarxini hisobdan chiqarishni aks ettirish quyidagi tarzda amalga oshiriladi:

a) sotilgan (yuklab jo‘natilgan) donning hisobga olish (ulgurji-sotish) narxiga:

debet 9120 “Sotilgan tovarlarning tannarxi” schyoti;

kredit 1010 “Xom ashyo va materiallar” schyoti;

b) sotilgan (yuklab jo‘natilgan) donning miqdoriga taalluqli bo‘lgan 1511 “Donni sotib olish bilan bog‘liq xarajatlar” schyotida hisobga olinadigan, tannarxga kiritiladigan transport-tayyorlov va boshqa xarajatlar summasiga:

debet 9120 “Sotilgan tovarlarning tannarxi” schyoti;

kredit 1511 “Donni sotib olish bilan bog‘liq xarajatlar” schyoti;

v) amalda yuklab jo‘natilayotgan donning sifat ko‘rsatkichlari (namlik va ifloslik aralashmasi) farqlari bo‘yicha pul ko‘rinishida hisoblab chiqiladigan, namlik va ifloslik aralashmasi bo‘yicha chegirmalar summasiga:

debet 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yo‘qotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti;

kredit 9120 “Sotilgan tovarlarning tannarxi” schyoti;

g) amalda yuklab jo‘natilayotgan donning sifat ko‘rsatkichlari (namligi va iflosligi aralashmasi) farqlari bo‘yicha pul ko‘rinishida hisoblab chiqiladigan, namlik va iflosligi aralashmasi bo‘yicha qo‘shilgan ustamalar summasiga:

debet 9120 “Sotilgan tovarlarning tannarxi” schyoti;

kredit 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yo‘qotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti.

92. Amalda sotilayotgan donning hajmiga sifat ko‘rsatkichlari (namligi va iflosligi aralashmasi) farqlari bo‘yicha pul ko‘rinishida hisoblab chiqiladigan, donni saqlash va boshqa joyga ko‘chirish jarayonidagi kamayishlar va yo‘qotishlarning hisob-kitob summasi qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibga muvofiq aniqlanadi.

Ushbu Yo‘riqnomaning 23-bandida ko‘rsatilganidek, davlat ehtiyojlari uchun don sotib olishda donning xarid qilish (preyskurant yoki shartnomaviy) va ulgurji-sotish narxlari o‘rtasida ijobiy yoki salbiy farqlar yuzaga kelishi mumkin:

a) don mahsulotlari korxonalarida don sotilishi (yuklab jo‘natilishi) bilan qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda narxlardagi ijobiy farqi mablag‘larini budjetdan tashqari schyotga o‘tkazish bo‘yicha majburiyatlar yuzaga kelgan holatda, ularni schyotlarda hisobga olish quyidagi tartibda amalga oshiriladi:

debet 1810 “Donning respublika ichidagi ulgurji-sotish va xarid narxlari o‘rtasidagi ijobiy (salbiy) farqlar” schyoti;

kredit 6591 “Narxlardagi ijobiy farq bo‘yicha budjetdan tashqari schyotga maqsadli mablag‘larni o‘tkazish bo‘yicha qarzdorlik” schyoti;

b) donning sotilishi (yuklab jo‘natilishi) bilan narxlardagi salbiy farqlar bo‘yicha don mahsulotlari korxonasi oldida qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda majburiyatlar yuzaga kelganida, ular quyidagicha hisobga olinadi:

debet 4591 “Budjetdan tashqari maqsadli mablag‘lardan narxlardagi salbiy farqni qoplash bo‘yicha qarzdorlik” schyoti;

kredit 1810 “Donning respublika ichidagi ulgurji-sotish va xarid narxlari o‘rtasidagi ijobiy (salbiy) farqlar” schyoti;

v) don mahsulotlari korxonalarida donning sotilishi (yuklab jo‘natilishi) bilan donning narxi oshishi (kamayishi) bo‘yicha budjetdan tashqari schyotlarga maqsadli mablag‘larni o‘tkazish bo‘yicha qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda majburiyatlar yuzaga kelganida ular quyidagicha hisobga olinadi:

debet 1820 “Respublika ulgurji-sotish narxlari o‘zgarishi munosabati bilan donni narxini oshirish (kamaytirish)” schyoti;

kredit 6592 “Donni narxi oshishi farqi bo‘yicha budjetdan tashqari schyotga maqsadli mablag‘larni o‘tkazish bo‘yicha qarzdorlik” schyoti;

g) 4591 “Budjetdan tashqari maqsadli mablag‘lardan narxlardagi salbiy farqni qoplash bo‘yicha qarzdorlik”, 4592 “Budjetdan tashqari maqsadli mablag‘lardan donni narxi kamayishini qoplash bo‘yicha qarzdorlik” (6591 “Narxlardagi ijobiy farq bo‘yicha budjetdan tashqari schyotga maqsadli mablag‘larni o‘tkazish bo‘yicha qarzdorlik” va 6592 “Donning narxi oshishi bo‘yicha farqni budjetdan tashqari schyotga maqsadli mablag‘larni o‘tkazish bo‘yicha qarzdorlik” schyotlarida qoldiqlar mavjud bo‘lsa) schyotlari bo‘yicha hisobot davri uchun yakuniy hisob-kitoblar summasiga:

debet 6591 “Narxlardagi ijobiy farq bo‘yicha budjetdan tashqari schyotga maqsadli mablag‘larni hisobiga o‘tkazish bo‘yicha qarzdorlik” schyoti;

kredit 4591 “Budjetdan tashqari maqsadli mablag‘lardan narxlardagi salbiy farqni qoplash bo‘yicha qarzdorlik” schyoti;

debet 6592 “Donni narxi oshishi bo‘yicha farqni budjetdan tashqari schyotga maqsadli mablag‘larni o‘tkazish bo‘yicha qarzdorlik” schyoti;

kredit 4592 “Budjetdan tashqari maqsadli mablag‘lardan donni narxi kamayishini qoplash bo‘yicha qarzdorlik” schyoti;

93. Korxonalardagi davlat zaxirasidagi donni yangidan kiritiladigan ulgurji-sotish narxi darajasigacha qayta baholanganda, uning natijalari davlat budjetidan moliyalashtirishning ko‘payishiga (kamayishiga) taalluqli bo‘ladi va buxgalteriya hisobotida quyidagicha aks ettiriladi:

narx oshganida:

debet 1012 “Davlat zaxirasidagi don” schyoti;

kredit 8891 “Davlat zaxirasidagi donni maqsadli moliyalashtirish” schyoti;

narx kamayganida:

debet 8891 “Davlat zaxirasini donni maqsadli moliyalashtirish” schyoti;

kredit 1012 “Davlat zaxirasidagi don” schyoti.

94. Buxgalteriya hisobida sotilgan (yuklab jo‘natilgan) tayyor mahsulotning tannarxini hisobdan chiqarish, buxgalteriya hisobi bo‘yicha qonunchilik hujjatlarida nazarda tutilgan tartibda amalga oshiriladi.

Unni yetkazib berish (oldi-sotdi) shartnomasida, chakana savdo uchun chiqarishdan tashqari, unning ulgurji-sotish narxiga bazis normadagi namlikka nisbatan unning har bir tushirilgan yoki oshirilgan namlik foiziga nisbatan 1% miqdorida ustama yoki chegirma ko‘zda tutilishi mumkin. Ko‘rsatilgan ustama yoki chegirmani hisoblab chiqarishda unni qopga solish paytida aniqlangan namlik qabul qilinadi.

Unni amaldagi narxlarda sotish hajmi bo‘lib, uning haqiqiy namligini bazis normadan farqi bo‘yicha chegirma yoki ustamani hisobga olgan holda hisoblangan chiqarish narxi (qiymati) hisoblanadi va buxgalteriya hisobotida quyidagicha aks ettiriladi:

a) shartnomaviy ulgurji-sotish (QQSsiz) narxlarida xaridorlarga yuklab jo‘natilgan (yuborilgan) unning qiymatiga:

debet 4011 “Don uchun xaridorlardan olinadigan to‘lovlar — tizim ichida”, 4012 “Don uchun xaridorlardan olinadigan to‘lovlar — tizimdan tashqari” schyoti;

kredit 9010 “Tayyor mahsulotlarni sotishdan daromadlar” schyoti;

b) xaridor tomonidan don va don mahsulotlarining shartnomaviy (ulgurji-sotish) narxidan tashqari to‘lanishi lozim bo‘lgan, shartnomada kelishilgan joygacha mahsulotni transportda tashib berish va uni transport vositalariga yuklash (qo‘shilgan qiymat solig‘isiz) xarajatlari summasiga:

debet 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan to‘lovlar” schyoti;

kredit 9010 “Tayyor mahsulotlarni sotishdan daromadlar” schyoti;

v) haqiqiy namlikning bazis namlik normalaridan farqi ko‘rsatkichlari bo‘yicha pul ko‘rinishida hisoblab chiqiladigan ustamalar summasiga, un sotilganida:

debet 4011 “Don uchun xaridorlardan olinadigan schyotlar — tizim ichida”, 4012 “Don uchun xaridorlardan olinadigan schyotlar — tizimdan tashqari” schyoti;

kredit 9010 “Tayyor mahsulotlarni sotishdan daromadlar” schyoti;

g) haqiqiy namlikning bazis normalardan farqi ko‘rsatkichlari bo‘yicha pul ko‘rinishida hisoblab chiqiladigan chegirmalar summasiga, un sotilganida:

debet 9050 “Xaridorlar va buyurtmachilarga berilgan chegirmalar” schyoti;

kredit 4011 “Don uchun xaridorlardan olinadigan schyotlar — tizim ichida”, 4012 “Don uchun xaridorlardan olinadigan schyotlar — tizimdan tashqari” schyoti;

hisobot davri yakunida 9050 “Xaridorlar va buyurtmachilarga berilgan chegirmalar” schyotining yopilishi:

debet 9010 “Tayyor mahsulotlarni sotishdan daromadlar” schyoti;

kredit 9050 “Xaridorlar va buyurtmachilarga berilgan chegirmalar” schyoti;

d) qonunchilik hujjatlariga muvofiq hisoblab chiqilgan QQS summasiga:

debet 4011 “Don uchun xaridorlardan olinadigan schyotlar — tizim ichida”, 4012 “Don uchun xaridorlardan olinadigan schyotlar — tizimdan tashqari” schyoti;

kredit 6410 “Budjetga to‘lovlar bo‘yicha qarz (turlari bo‘yicha)” schyoti.

Don va don mahsulotlarini sotishdan olingan daromadlar hamda xaridorlarga debitor qarzdorlik shakllanishi bilan bir vaqtda, (9100) sotilgan mahsulot (tovarlar, ishlar, xizmat)larning tannarxini hisobga oluvchi schyotlarida unning ishlab chiqarish tannarxini (balans qiymatini) hisobdan chiqarish amalga oshiriladi.

95. Don mahsulotlari ko‘rinishidagi tayyor mahsulotning bir qismini korxona o‘z ehtiyojlariga (ishlab chiqarish va tadbirkorlik faoliyati bilan bog‘liq bo‘lmagan non pishirish, omixta yem ishlab chiqarish va boshqa maqsadlarga) yo‘naltirishi mumkin. Bunday mahsulotlar ularning ishlab chiqarish tannarxi (ularning keyinchalik mo‘ljallanganligiga qarab) bo‘yicha 2810 “Omborxonadagi tayyor mahsulotlar” schyotining kreditidan (1000) materiallarni hisobga oluvchi schyotlar debetiga kirim qilinadi.

96. Xaridorlar bilan ularga yuklab jo‘natilgan (yuborilgan) materiallar uchun analitik hisob har bir xaridorga va buyurtmachiga taqdim qilingan hisob-fakturalar bo‘yicha olib borilishi lozim.

97. Don va don mahsulotlari yuklab jo‘natishda qabul qiluvchilar tomonidan ularni qabul qilish vaqtida kamomad yoki ortiqchaliklar aniqlansa hamda yetkazib beruvchi tomonidan xaridorning da’volari tan olingan bo‘lsa, yetkazib beruvchining buxgalteriya hisobida kamomad va/yoki ortiqchaliklar bo‘yicha tijorat hujjatlari asosida tegishli olinadigan joriy to‘lovlar (4000), asosiy (operatsion) faoliyatning daromadlarini hisobga oluvchi (9000), sotilgan mahsulot (tovar, ish, xizmat)larning tannarxini hisobga oluvchi (9100), materiallarni, tayyor mahsulotlarni va tovarlarni hisobga oluvchi (1000, 2800, 2900), materiallarni tayyorlash va xarid qilishni hisobga oluvchi (1500) schyotlarida korrektirovka (tiklash) o‘tkaziladi, shuningdek yetkazib beruvchi tomonidan don va don mahsulotlarining ortiqchaligi bo‘yicha QQSni hisoblab chiqarish uchun dastlabki hisob hujjatlari (hisob-fakturalar) rasmiylashtiriladi. Ushbu dastlabki hisob hujjatlari (hisob-fakturalar) asosida xaridor tomonidan soliq qonunchilik hujjatlariga muvofiq don va don mahsulotlarining ortiqchaligi bo‘yicha QQS summasini hisobga olish amalga oshiriladi.

98. Quritish-tozalash obyektlariga alohida quritgichlar, donni tozalash mashinalari va mexanizmlari, faol ventilyatsiya qurilmalari va tozalash, quritish hamda boshqa qo‘shimcha ishlov berish uchun mo‘ljallangan binolar, inshootlar va asbob-uskunalar turlari kiradi.

99. Donni quritish, tozalash va qo‘shimcha ishlov berish bilan bog‘liq xarajatlar hisobi 2311 “Donni quritish, tozalash va qo‘shimcha ishlov berish bo‘yicha xarajatlari” schyotida quyidagilar bo‘yicha yuritiladi:

a) ishlab chiqarish moddiy xarajatlar (qaytariladigan chiqitlar narxi chegirib tashlangan holda);

b) ishlab chiqarish xarakteridagi mehnatga haq to‘lash xarajatlari;

v) ishlab chiqarishga oid ijtimoiy sug‘urtaga ajratmalar;

g) ishlab chiqarishga mo‘ljallangan asosiy vositalar va nomoddiy aktivlarning amortizatsiyasi.

d) ishlab chiqarishga mo‘ljallangan boshqa xarajatlar.

100. Donni tozalash asbob-uskunalari va qurilmalariga ega bo‘lgan sanoat (donni qayta ishlash) va don qabul qilish korxonalarida donni quritish, tozalash va qo‘shimcha ishlov berish operatsiyalari bilan bog‘liq buxgalteriya hisobining xususiyatlari shundan iboratki, 2311 “Donni quritish, tozalash va qo‘shimcha ishlov berish xarajatlari” schyotida donni quritish, tozalash va qo‘shimcha ishlov berish bilan bog‘liq xarajatlar hisobga olinadi. Alohida 2312 “Elevatorlar va omborxonalarda donni mexanizatsiyalashgan tozalash va qo‘shimcha ishlov berish bo‘yicha yordamchi ishlab chiqarish” sintetik schyotida qo‘shimcha ishlov berishga topshirilgan donning hisobga olish (ulgurji-sotish) narxlaridagi qiymati, shuningdek qo‘shimcha ishlov berishdan olingan asosiy mahsulotlarning (qo‘shimcha ishlov berishdan keyingi sifatli don), qo‘shimcha mahsulotlarning (don aralashmasi) va yaroqli chiqitlarning (turli toifadagi don chiqitlari) hisobga olish (ulgurji-sotish) narxlaridagi qiymati aks ettiriladi. Yaroqsiz mahsulotlar baholanmaydi va aktivlarni hisobga olish schyotida hisobga olinmaydi. Qo‘shimcha ishlov berishdan olingan mahsulotlarning og‘irligi yaroqsiz mahsulotlar og‘irligi bilan birga qo‘shimcha ishlov berishga berilgan donning og‘irligiga teng bo‘lishi lozim.

101. Bir texnologiya liniyasi bo‘yicha turli xildagi ekinlar donlari partiyalari bilan mexanizatsiyalashgan operatsiyalar o‘tkaziladigan elevatorlarda, shuningdek boshqa korxonalarda umumiy chiqit olinadi. Bunday holatda chiqitlarni hisobdan chiqarish har bir partiyadagi iflosligi va don aralashmasi kamayishi miqdoriga mutanosib ravishda o‘tkaziladi. Chiqitlarning umumiy miqdori tarozida o‘lchanadi va dalolatnoma bilan rasmiylashtiriladi. Aspiratsiya changi, chang kameralari tozalanganda aniqlanadi va tegishli davrda ekinlar yoki partiyalar bo‘yicha o‘tkazilgan don miqdoriga mutanosib ravishda hisobdan chiqariladi.

102. Donni quritish, tozalash va qo‘shimcha ishlov berish xarajatlariga quritish, tozalash, faol ventilyatsiyalash, yoqilg‘i va elektroenergiya, tozalash, quritish va qo‘shimcha ishlov berish bilan band bo‘lgan asosiy xodimlarning ish haqi va ijtimoiy sug‘urtaga ajratmalari, asosiy vositalarning amortizatsiyasi, quritish-tozalash xo‘jaligini saqlab turish va ta’mirlash xarajatlari, donni boshqa joyga ko‘chirish xarajatlari, shuningdek quritish, tozalash va qo‘shimcha ishlov berish bilan bog‘liq boshqa xarajatlar kiradi.

103. Donni quritish, tozalash va qo‘shimcha ishlov berishga berish, shuningdek qo‘shimcha ishlov berishdan keyin asosiy mahsulotlarni, yo‘ldosh mahsulotlarni va yaroqli chiqitlarni olish bilan bog‘liq operatsiyalarni buxgalteriya hisobida aks ettirish quyidagi tarzda amalga oshiriladi:

a) quritish, tozalash va qo‘shimcha ishlov berishga berilgan donning hisobga olish (ulgurji-sotish) bahosidagi qiymatiga:

debet 2312 “Elevatorlar va omborxonalarda donni mexanizatsiyalashgan tozalash va qo‘shimcha ishlov berish bo‘yicha yordamchi ishlab chiqarish” schyoti;

kredit 1010 “Xom ashyo va materiallar” schyoti;

b) qo‘shimcha ishlov berishdan keyin asosiy mahsulotlar, qo‘shimcha mahsulotlar va yaroqli chiqitlar ko‘rinishida olingan donning hisobga olish (ulgurji-sotish) bahosidagi qiymatiga:

debet 1010 “Xom ashyo va materiallar” schyoti;

kredit 2312 “Elevatorlar va omborxonalarda donni mexanizatsiyalashgan tozalash va qo‘shimcha ishlov berish bo‘yicha yordamchi ishlab chiqarish” schyoti;

v) tozalash va qo‘shimcha ishlov berishga berilgan donning qiymati qo‘shimcha ishlov berish vaqtidagi yo‘qotishlar kabi qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda hisobdan chiqariladigan, qo‘shimcha ishlov berishdan keyin olingan asosiy mahsulotlar (sifatli don), qo‘shimcha mahsulotlar va chiqitlarning hisobga olish bahosidagi qiymati o‘rtasidagi farq summasiga:

debet 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yo‘qotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti;

kredit 2312 “Elevatorlar va omborxonalarda donni mexanizatsiyalashgan tozalash va qo‘shimcha ishlov berish bo‘yicha yordamchi ishlab chiqarish” schyoti.

Qo‘shimcha mahsulotlarni (don miqdori ko‘p bo‘lgan don aralashmasi) tozalash va qo‘shimcha ishlov berish vaqtida natija sifatida asosiy ekin doni olinsa, 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, tashish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yo‘qotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti kreditiga taalluqli bo‘ladigan 2312 “Elevatorlar va omborxonalarda donni mexanizatsiyalashgan tozalash va qo‘shimcha ishlov berish bo‘yicha yordamchi ishlab chiqarish” schyotida kredit qoldig‘i yuzaga kelishi mumkin.

104. 2311 “Donni quritish, tozalash va qo‘shimcha ishlov berish bo‘yicha xarajatlari” schyotida hisobga olingan quritish, tozalash va qo‘shimcha ishlov berish xarajatlarini buxgalteriya hisobida aks ettirish, shuningdek ularni (2000) asosiy ishlab chiqarishni hisobga oluvchi schyotlar va 9130 “Bajarilgan ish va ko‘rsatilgan xizmatlarning tannarxi” schyoti bo‘yicha taqsimlash buxgalteriya hisobi bo‘yicha qonunchilik hujjatlarida nazarda tutilgan tartibda amalga oshiriladi.

105. Mexanizatsiyalashgan tozalash va qo‘shimcha ishlov berishga beriladigan donning qiymati va qo‘shimcha ishlov berish natijalari qiymati o‘rtasidagi farqni aniqlash bilan bog‘liq operatsiyalarni aks ettiruvchi namunaviy buxgalteriya yozuvlari bo‘yicha misol mazkur Yo‘riqnomaning 8-ilovasida keltirilgan.

106. Don mahsulotlari korxonalari o‘z faoliyatida qonunchilik hujjatlariga muvofiq tuziladigan shartnomalar asosida qishloq xo‘jalik ishlab chiqaruvchilariga donni quritish va tozalash bo‘yicha xizmatlar ko‘rsatishi mumkin. Normativ ko‘rsatkichlarga qadar donni quritish va tozalash bo‘yicha ko‘rsatilayotgan xizmatlar qishloq xo‘jalik ishlab chiqaruvchilari tomonidan shartnomaviy narxlar bo‘yicha qo‘shimcha to‘lanadi. Ko‘rsatilayotgan xizmatlar uchun hisob-kitoblar qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda amalga oshiriladi.

107. Quritish va tozalash bo‘yicha xizmatlar ko‘rsatish bilan bog‘liq operatsiyalarni buxgalteriya hisobi schyotlarida aks ettirish quyidagi tarzda amalga oshiriladi:

a) donni normativ ko‘rsatkichlarga qadar quritish va tozalash bo‘yicha qishloq xo‘jalik ishlab chiqaruvchilariga qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda xizmatlar ko‘rsatishdan olinadigan summaga:

debet 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan to‘lovlar” schyoti;

kredit 9030 “Ishlar bajarish va xizmatlar ko‘rsatishdan daromadlar” schyoti.

b) sotilgan xizmatlar bo‘yicha hisoblangan QQS summasiga:

debet 4010 “Xaridorlar va buyurtmachilardan olinadigan to‘lovlar” schyoti;

kredit 6410 “Budjetga to‘lovlar bo‘yicha qarz (turlari bo‘yicha)” schyoti;

v) xizmat ko‘rsatish bo‘yicha bajarilgan ishlarning haqiqiy hajmiga taalluqli bo‘lgan donni quritish va tozalash xarajatlari summasi don mahsulotlari va donni qayta ishlash korxonalarida 9130 “Bajarilgan ish va ko‘rsatilgan xizmatlarning tannarxi” schyotining debetida 2311 “Donni quritish, tozalash va qo‘shimcha ishlov berish bo‘yicha xarajatlar” schyoti bilan bog‘langan holda aks ettiriladi.

108. Don mahsulotlari korxonalari normativ ko‘rsatkichlarga qadar tozalanmagan donni yuklab jo‘natishda tuzilgan shartnomalar asosida qishloq xo‘jalik ishlab chiqaruvchilaridan quritish va tozalash uchun ilgari olingan to‘lovlar hisobidan qo‘shimcha pul chegirmalari berishlari mumkin. Ko‘rsatilgan chegirmalarni berish bilan bog‘liq operatsiyalarni buxgalteriya hisobida aks ettirish quyidagi tarzda amalga oshiriladi:

berilgan chegirmalar summasiga:

debet 9050 “Xaridorlar va buyurtmachilarga berilgan chegirmalar” schyoti;

kredit 4011 “Don uchun xaridorlardan olinadigan to‘lovlar — tizim ichida”, 4012 “Don uchun xaridorlardan olinadigan to‘lovlar — tizimdan tashqari” schyotlari;

hisobot davrining yakunida 9050 “Xaridorlar va buyurtmachilarga berilgan chegirmalar” schyotini yopish:

debet 9010 “Tayyor mahsulotlarni sotishdan daromadlar” schyoti;

kredit 9050 “Xaridor va buyurtmachilarga berilgan chegirmalar” schyoti.

109. Xaridorning tozalanmagan donni quritish va tozalash bo‘yicha ko‘rsatilgan xizmat xarajatlarini qoplash uchun chegirmalar olishi bilan bog‘liq operatsiyalarning buxgalteriya hisobi 6011 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to‘lovlar - tizim ichida” schyotining debetida “9030 “Ishlar bajarish va xizmatlar ko‘rsatishdan daromadlar” schyoti bilan bog‘langan holda aks ettiriladi.

110. Don mahsulotlari korxonalarida moliyaviy zaxirani shakllantirish va undan foydalanish tartibi qonunchilik hujjatlari bilan belgilanadi.

111. Don mahsulotlari korxonalari buxgalteriya hisobida ko‘rsatilgan zaxirani shakllantirish va undan foydalanish uchun 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yo‘qotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti ishlatiladi. 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yo‘qotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti bo‘yicha analitik hisob har bir ekinga partiyalar kesimida ochiladi.

112. Moliyaviy zaxirani shakllantirish buxgalteriya hisobida quyidagi tarzda aks ettiriladi:

a) qishloq xo‘jaligi ishlab chiqaruvchilaridan donni sotib olishda natura holidagi chegirmalar (donning fizik va hisobga olingan og‘irligi o‘rtasidagi farqi) summasiga:

debet 1010 “Xom ashyo va materiallar” schyoti;

kredit 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yo‘qotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti;

b) qishloq xo‘jaligi ishlab chiqaruvchilaridan donni sotib olishda pul chegirmalari summasiga:

debet 6012 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to‘lovlar — tizimdan tashqari” schyoti;

kredit 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yo‘qotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti;

v) qayta ishlanayotgan donning haqiqiy hajmiga sifat ko‘rsatkichlari (namlik va ifloslik aralashmasi) farqi bo‘yicha pul ko‘rinishida hisoblanadigan, donni saqlash va boshqa joyga ko‘chirish jarayonidagi kamayishlar va yo‘qotishlarning hisob-kitob summasiga:

debet 2010 “Asosiy ishlab chiqarish” schyoti;

kredit 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yo‘qotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti;

g) donning tizim ichida boshqa joyga o‘tkazilishi (tashish) vaqtida boshqa don mahsulotlari korxonalaridan olingan haqiqiy hajmdagi donning sifat ko‘rsatkichlari (namligi va iflosligi aralashmasi) farqi bo‘yicha pul ko‘rinishida hisoblanadigan, namlik va iflosligi aralashmasi bo‘yicha chegirmalar summasiga:

debet 6011 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to‘lovlar — tizim ichida” schyoti;

kredit 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yo‘qotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti;

d) yuklab jo‘natilayotgan donning haqiqiy hajmiga sifat ko‘rsatkichlari (namligi va iflosligi aralashmasi) farqi bo‘yicha pul ko‘rinishida hisoblanadigan, namlik va iflosligi aralashmasi bo‘yicha ustamalar summasiga:

debet 9120 “Sotilgan tovarlarning tannarxi” schyoti;

kredit 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yo‘qotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti;

113. Moliyaviy zaxiradan foydalanishni buxgalteriya hisobida aks ettirish quyidagi tartibda amalga oshiriladi:

a) qishloq xo‘jaligi ishlab chiqaruvchilaridan donni sotib olish vaqtida undiriladigan natura holidagi ustamalar (donning fizik va hisobga olingan og‘irligi o‘rtasidagi farqi) summasiga:

debet 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yo‘qotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti;

kredit 1010 “Xom ashyo va materiallar” schyoti;

b) qishloq xo‘jalik ishlab chiqaruvchilaridan donni sotib olish vaqtidagi pul ustamalari summasiga:

debet 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yo‘qotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti;

kredit 6012 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to‘lovlar — tizimdan tashqari” schyoti;

v) amalda qayta ishlanadigan donning hajmida sifat ko‘rsatkichlari (namlik va ifloslik aralashmasi) farqiga pul ko‘rinishida hisoblanadigan, donning sifat ko‘rsatkichlari yomonlashganida fizik og‘irligi oshishini hisob-kitob summasiga:

debet 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yo‘qotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti;

kredit 2010 “Asosiy ishlab chiqarish” schyoti;

g) donning tizim ichida boshqa joyga o‘tkazilishi (tashish)da boshqa don mahsulotlari korxonalaridan amalda olingan donning fizik hajmi sifat ko‘rsatkichlari (namligi va iflosligi aralashmasi) farqi bo‘yicha pul ko‘rinishida hisoblanadigan, namlik va ifloslik aralashmasi bo‘yicha ustamalar summasiga:

debet 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yo‘qotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti;

kredit 6011 “Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to‘lovlar — tizim ichida” schyoti;

d) yuklab jo‘natilayotgan donning haqiqiy hajmi sifat ko‘rsatkichlari (namligi va iflosligi aralashmasi) farqi bo‘yicha pul ko‘rinishida hisoblanadigan, namlik va ifloslik aralashmasi bo‘yicha chegirmalar summasiga:

debet 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yo‘qotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti;

kredit 9120 “Sotilgan tovarlar tannarxi” schyoti;

e) mexanizatsiyalashgan tozalash va ishlov berishga berilgan donning qiymati va qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda ishlov berish vaqtida yo‘qotishlar kabi hisobdan chiqariladigan, ishlov berishdan keyin olingan asosiy mahsulotlar (sifatli don), qo‘shimcha mahsulotlar va hisobga olish bahosi bo‘yicha chiqitlar qiymati o‘rtasidagi farq summasiga:

debet 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yo‘qotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti;

kredit 2312 “Elevatorlar va omborxonalarda donni mexanizatsiyalashgan tozalash va qo‘shimcha ishlov berish bo‘yicha yordamchi ishlab chiqarish” schyoti;

j) donni saqlash joylarini tozalash dalolatnomalari tuzilganidan keyin, shuningdek inventarizatsiya natijalari bo‘yicha qarorlar qabul qilinganidan keyin namlik va ifloslik aralashmasi bo‘yicha sifatining yaxshilanishi hisobiga hosil bo‘ladigan oqlangan kamomad summasiga, 5910 “Kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yo‘qotishlar” schyotida hisobga olinadigan yetishmaydigan don va don mahsulotlari qiymati summasiga:

debet 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yo‘qotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyoti;

kredit 5910 “Kamomadlar va qiymatliklarning buzilishidan yo‘qotishlar” schyoti.

114. Ko‘p komponentli omixta yem komponentlari me’yoriy dozatorlari bilan ishlovchi omixta yem sexlari va korxonalari bo‘yicha bunday hisoblar tuzilmaydi va zaxiralar yaratilmaydi.

115. Agarda donning barcha partiyalari tugaganidan keyin va namlik, ifloslik aralashmasi bo‘yicha sifati yaxshilanganligi hisobiga hosil bo‘lgan kamomad qiymati hisobdan chiqarilganidan, qonunchilik hujjatlarida ko‘zda tutilgan maqsadlarda moliyaviy zaxira mablag‘lari ishlatilganidan keyin 1710 “Donni saqlash, quritish, tozalash, qayta joylashtirish va qayta ishlash jarayonida yuzaga kelgan kamayish va yo‘qotishlarni qoplash uchun moliyaviy zaxira” schyotida yil yakunida foydalanilmagan mablag‘lar qolsa, bu mablag‘lar maxsus hisob-kitob bo‘yicha keyingi yilga o‘tayotgan don zaxiralaridagi oqlangan kamomadlarni qoplash uchun zarur moliya zaxirasi mablag‘lari chiqarib tashlangan holda 9390 “Boshqa operatsion daromadlar” schyotiga o‘tkazilishi lozim.

116. Moliyaviy zaxirani shakllantirish va undan foydalanishni buxgalteriya hisobida aks ettirish bo‘yicha misollar mazkur Yo‘riqnomaning 1, 2 va 7-ilovalarida keltiriladi.

117. Davlat ehtiyojlari uchun navli va duragay don urug‘liklarini qabul qilish, asosan urug‘chilik xo‘jaliklarida navni yangilash va navni almashtirishni o‘tkazish uchun qishloq xo‘jalik korxonalariga zaruriy yordam ko‘rsatish maqsadida hamda boshoqli don ekinlarining navli va duragay don urug‘larini davlat fondini shakllantirish uchun, ixtisoslashtirilgan don mahsulotlari korxonalari tomonidan amalga oshiriladi.

Don mahsulotlari korxonalariga kelib tushgan navli va duragay don urug‘lari belgilangan shakldagi hujjatlarga ega bo‘lishi zarur. Urug‘liklarga berilgan hujjatlarda topshirilayotgan ekin va navga (gibridga) tegishli bo‘lgan barcha ustunlar to‘ldirilishi lozim.

118. Har bir kelib tushayotgan bir turdagi urug‘liklar partiyasi navga oid hujjatga ega bo‘lishi zarur.

Navga oid hujjat bo‘lmagan, ushbu ekin uchun u to‘liq to‘ldirilmagan yoki hujjatda ko‘rsatilgan topshirilayotgan don sifati nomuvofiq bo‘lgan taqdirda, partiyalar qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda oddiy don sifatida qabul qilinishi mumkin.

119. Topshiruvchidan navli urug‘liklarini qabul qilishda olinadigan urug‘likning nav va ekin hujjatlari korxonaning buxgalteriya xizmatida hisob-kitob hujjatlari bilan birga belgilangan tartibda saqlanadi.

120. Don mahsulotlari korxonalari konditsiyali urug‘liklarni, shuningdek konditsiyaga yetmagan urug‘liklarni (keyingi o‘rinlarda — urug‘lik material) qabul qiladi. Urug‘lik standartining 1, 2, 3-sinf talablariga javob beradigan navlangan konditsiyali don konditsiyali urug‘lik hisoblanadi. Urug‘lik standarti (GOST 10467-76)ga muvofiq bo‘lmagan rayonlashtirilgan va istiqbolli navlarning urug‘lik doni konditsiyaga yetmagan urug‘liklar deb hisoblanadi.

121. Qishloq xo‘jaligi korxonalari don mahsulotlari korxonalarining urug‘lik tozalaydigan sexlarini amaldagi GOSTga muvofiq bo‘lgan haqiqiy namligi va sifati bo‘yicha ishlov berishdan keyin belgilangan hajmdagi 1-sinf urug‘lik navlarining olinishini ta’minlaydigan lozim miqdordagi urug‘lik materiallari bilan ta’minlaydi.