107-модда. Даъво аризасини кўрмасдан қолдириш асослари 
Суд қуйидаги ҳолларда даъво аризасини кўрмасдан қолдиради, агар:
1) фуқаролик ишлари бўйича суд, иқтисодий суд, ҳакамлик суди, арбитраж суди иш юритувида айни бир шахслар ўртасидаги, айни бир предмет тўғрисидаги ва айни бир асослар бўйича низо юзасидан иш мавжуд бўлса; 
2) ишда иштирок этувчи шахсларнинг ушбу низони ҳакамлик судига ёки арбитражга кўриш учун топшириш тўғрисидаги келишуви мавжуд бўлиб, ҳакамлик судига ёки арбитражга мурожаат қилиш имконияти бой берилмаган бўлса ва, агар ишнинг иқтисодий судда кўрилишига қарши бўлган жавобгар ўзининг низонинг мазмуни бўйича биринчи аризасидан кечиктирмай низони ҳакамлик судининг ёки арбитражнинг ҳал қилувига ўтказиш тўғрисида илтимоснома берса; 
3) даъво аризаси имзоланмаган бўлса ёки уни имзолаш ҳуқуқига эга бўлмаган шахс томонидан ёхуд мансаб мавқеи ёки фамилияси, исми, отасининг исми кўрсатилмаган шахс томонидан имзоланган бўлса; 
4) қонунчиликка ёки шартномага кўра қарз банк ёки бошқа кредит ташкилоти орқали ундириб олиниши керак бўлишига қарамай, даъвогар жавобгардан қарзини ундириб олиш учун банкка ёхуд бошқа кредит ташкилотига мурожаат этмаган бўлса; 
5) даъвогар низони судгача ҳал қилиш (талабнома юбориш) тартибига риоя этмаган бўлса, башарти бу шу тоифадаги низолар учун қонунда ёки тарафлар шартномасида назарда тутилган бўлса; 
51) даъвогар низони жавобгар билан медиация тартиб-таомилини амалга ошириш орқали ҳал қилиш тартибига риоя этмаган бўлса, башарти бу мазкур тоифадаги низолар учун қонунда ёки шартномада назарда тутилган бўлса; 
52) медиация тартиб-таомилини амалга ошириш ҳақида илтимоснома билан арз қилган тарафлар уни амалга ошириш муддати тугаганидан сўнг суд мажлисига узрли сабабларсиз келмаса; 
53) тарафлар ўртасида медиатив келишув тузилган бўлса; 
6) даъвогар биринчи суд мажлисига келмаган ва ишни ўзининг иштирокисиз кўрилиши тўғрисида арз қилмаган бўлса; 
7) юридик аҳамиятга эга бўлган фактларни аниқлаш тўғрисидаги ариза кўрилаётганда ҳуқуқ тўғрисида низо келиб чиққанлиги аниқланса; 
8) даъвогарнинг манфаатларини кўзлаб прокурор, давлат органи ва бошқа шахс томонидан тақдим этилган даъводан даъвогар воз кечган бўлса;
9) жавобгарга нисбатан тўловга қобилиятсизлик тўғрисида иш қўзғатилган бўлса ва жавобгарга нисбатан тақдим этилган талаб қонунга кўра тўловга қобилиятсизлик тўғрисидаги иш доирасида кўрилиши лозим бўлса.

ИЛМИЙ-АМАЛИЙ ШАРҲ 

1. Мазкур 107-модданинг 1-бандини шарҳлашдан олдин унда ишлатилган айрим терминларга тўхталиб ўтиш зарур. 
Ишда иштирок этувчи шахслар — тарафлар, учинчи шахслар, прокурор, давлат органлари ва бошқа шахслар ўз зиммаларига юклатилган ваколатларга кўра, шунингдек ушбу Кодексда назарда тутилган алоҳида тоифадаги ишлар бўйича аризачилар ҳамда бошқа манфаатдор шахслар. 
ИПКнинг мазкур бандида «айни бир шахслар» жумласи ишлатилганда ишда иштирок этувчи шахслар эмас, балки тарафлар назарда тутилган. Чунки низо тарафлар ўртасида вужудга келади. 
Тарафлар — даъвогар (аризачи) ва жавобгар иқтисодий суд ишларини юритишдаги тарафлардир. 
Даъвонинг предмети — бу даъвогарнинг жавобгарга нисбатан моддий- ҳуқуқий талаблари. 
Даъвонинг асоси — бу даъвогарнинг жавобгарга нисбатан ўз талабларини асослантирган ҳолатлари. 
Шарҳланаётган модданинг 1-бандига асосан даъвони кўрмасдан қолдириш учун аниқланилиши лозим бўлган 2 та ҳолат мавжуд: 
- иқтисодий судда кўрилаётган ишдаги айни бир шахслар ўртасидаги, айни бир предмет тўғрисидаги ва айни бир асослар бўйича низо юзасидан фуқаролик ишлари бўйича суд, иқтисодий суд, ҳакамлик суди иш юритувида иш мавжудлиги; 
- иқтисодий судда кўрилаётган ишдаги айни бир шахслар ўртасидаги, айни бир предмет тўғрисидаги ва айни бир асослар бўйича низо юзасидан фуқаролик ишлари бўйича суд, иқтисодий суд, ҳакамлик судининг ҳал қилув қарори мавжуд бўлса, мазкур суд ҳужжатининг кучга кирмаганлиги. 
Мисол: Тошкент туманлараро иқтисодий судида қўзғатилган 4-1001-2120/42261-сонли иш бўйича бошқа бир суддаги иш айнан ИПКнинг 107-моддаси 1-бандига мувофиқ кўрмасдан қолдирилган. Иш бўйича даъвогар АТИБ «Ипотека-банк» манфаатида Ўзбекистон Савдо- саноат палатаси Андижон вилоят ҳудудий бошқармасининг жавобгар «Macro Service Buildings» МЧЖ ва қўшимча жавобгар «Samarqand Qushbuloq Garnd» МЧЖдан муддати ўтган 533.333.333,36 сўм асосий қарз, кредит фоизидан муддати ўтган 272.816.954 сўм, муддати келмаган 1.466.666.666 сўм ва 34.320.187 сўм пеня ундириш ҳамда ундирувни гаровга қўйилган мулкка қаратиш тўғрисида даъво аризаси бўйича бошқа бир судда қўзғатилган ишни суд муҳокамасида кўриш жараёнида «Samarqand Qushbuloq Garnd» МЧЖ вакили судга ариза билан мурожаат қилиб, худди шу мазмундаги даъво аризаси Тошкент туманлараро иқтисодий суди томонидан кўриб чиқилаётганлигини маълум қилган. 
Мазкур мурожаатни ўрганиш жараёнида Тошкент туманлараро иқтисодий судининг иш юритувида айни бир шахслар ўртасидаги, айни бир предмет тўғрисидаги ва айни бир асослар бўйича низо юзасидан 4-1001-2106/41345-сонли иқтисодий иш мавжудлиги аниқланиб, 4-1001-2120/42261-сонли иш бўйича даъво аризаси кўрмасдан қолдирилган. 
Шунга кўра, ИПК 107-моддасининг 1-бандига асосан даъвони кўрмасдан қолдириш асосан айни бир шахслар ўртасидаги, айни бир предмет тўғрисидаги ва айни бир асослар бўйича фуқаролик ишлари бўйича суд, иқтисодий суд, ҳакамлик суди, арбитраж судида кўрилаётган ҳолда вужудга келади. Чунки тааллуқлилик қоидаларига мувофиқ, айни бир шахслар ўртасидаги, айни бир предмет ва айни бир асослар бўйича низонинг ҳам иқтисодий судда, ҳам фуқаролик судида бир пайтда кўрилишига йўл қўйилмайди. Борди-ю, бундай ҳолат аниқланган тақдирда даъво аризаси бўйича иш тааллуқлилик қоидаларига риоя қилинмаган ҳолда қўзғатилган бўлади. 
Фикримизча, судда кўрилаётган айни бир шахслар ўртасидаги, айни бир предмет тўғрисидаги ва айни бир асослар бўйича низонинг тан олинган қисми бўйича суд буйруғи берилган бўлиб, суд буйруғи қонуний кучга кирмаган бўлса ҳам даъвонинг суд буйруғи берилган қисми бўйича талаб кўрмасдан қолдирилиши лозим. 
2. ИПКнинг 29-моддасига кўра фуқаролик ҳуқуқий муносабатларидан келиб чиқадиган ёки келиб чиқиши мумкин бўлган ҳамда иқтисодий судга тааллуқли бўлган низо тарафларнинг келишувига биноан иқтисодий суд қарор чиқаргунга қадар ҳакамлик судига кўриш учун топширилиши мумкин. Тарафларнинг низони ҳакамлик суди томонидан кўриб чиқилиши тўғрисидаги келишувининг мавжудлиги уларнинг низо юзасидан иқтисодий судга мурожаат қилишига тўсқинлик қилмайди. Аммо иқтисодий судда иш қўзғатилганидан кейин жавобгар низонинг иқтисодий судда кўриб чиқилишига қарши бўлса, даъво аризаси ИПКнинг 107-моддаси 2-бандига асосан кўрмасдан қолдирилади.
Мазкур 107-модданинг 2-бандига асосан даъвони кўрмасдан қолдириш учун бир вақтнинг ўзида қуйида келтирилган асослар бўлиши лозим. 
1) Тарафлар ўртасида тузилган ҳакамлик битими; 2) Ҳакамлик судига мурожаат қилиш имкониятининг бой берилмаганлиги; 3) Жавобгарнинг низо мазмуни бўйича ўзининг биринчи аризасидан кечиктирмай низони ҳакамлик судига ўтказиш тўғрисидаги илтимосномаси. 
3. Шарҳланаётган модданинг 3-бандида даъво аризаси кўрмасдан қолдирилиши мумкин бўлган учта ҳолат назарда тутилган. 
Биринчи ҳолат. ИПКнинг 149-моддасига асосан даъво аризаси судга ёзма шаклда берилади. У даъвогар ёки унинг вакили томонидан имзоланади. Даъво аризаси имзоланмаган бўлса, даъво аризаси кўрмасдан қолдирилади. Даъво аризасида имзонинг бор-йўқлиги даъво аризасини иш юритишга қабул қилишда судья томонидан ўрганиб чиқилиши, имзоланмаган даъво аризаси ИПКнинг 155-моддаси биринчи қисмининг 2-бандига мувофиқ қайтарилиши лозим. «Давлат божи тўғрисида»ги Қонуннинг 18-моддасида даъво аризаси имзоланмаганлиги оқибатида даъво аризаси кўрмасдан қолдирилганда давлат божини қайтариш, назарда тутилмаган. Яъни имзоланмаган даъво аризаси бўйича давлат божи тўланган бўлса қайтарилмайди, бундай даъво аризаси иш юритишга қабул қилинган бўлса ва кўрмасдан қолдирилса ҳам, тўланмаган давлат божи даъвогардан республика бюджетига ундирилади. 
Мисол: Тошкент туманлараро иқтисодий судида Ўзбекистон Республикаси Давлат активларини бошқариш агентлиги ҳузуридаги бўш турган объектлардан самарали фойдаланишни ташкил этиш маркази Тошкент шаҳар ҳудудий бошқармасининг (матнда даъвогар деб юритилади) «Big Print» хусусий корхонаси (матнда жавобгар деб юритилади)дан 5 213 846,06 сўм асосий қарз ва 5 736 427,21 сўм пеня ундириш тўғрисидаги даъво аризаси даъвогар бошқарманинг бошлиғи вазифасини вақтинча бажарувчи Д. Тешабоев томонидан имзоланганлиги, даъво аризасига унинг мақомини тасдиқловчи, яъни раҳбар вазифасини вақтинча бажаришга киришганлигини тасдиқловчи буйруқ ва шу каби ҳужжатлар илова қилинмаганлиги, бундай ҳужжат ишни судда кўриш жараёнида ҳам тақдим этилмаганлиги сабабли кўрмасдан қолдирилган.
Шу ўринда амалиётда учрайдиган бир ҳолатга эътибор қаратиш зарур. «Хусусий корхона тўғрисида»ги Қонуннинг 14-моддасига кўра, хусусий корхона мулкдори корхонани раҳбар сифатида якка бошқаради, корхона номидан ишончномасиз иш кўради, унинг манфаатларини ифодалайди, хусусий корхонанинг пул маблағларини ҳамда бошқа мол-мулкини тасарруф этади, шартномалар, шу жумладан меҳнат шартномалари тузади, ишончномалар беради, банкларда ҳисобварақлар очади, штатларни тасдиқлайди, корхонанинг барча ходимлари учун мажбурий бўлган буйруқлар чиқаради ва кўрсатмалар беради. «Фермер хўжалиги тўғрисида»ги Қонуннинг 4-моддасига кўра, фермер хўжалигининг бошлиғи шу хўжаликнинг муассиси — фермердир. Бошқа юридик ва жисмоний шахслар билан муносабатларда фермер хўжалиги номидан ана шу хўжалик бошлиғи иш кўради. Фермер хўжалиги бошлиғининг ҳуқуқ ва мажбуриятларини бошқа шахсга ўтказиш тақиқланади, қонунда назарда тутилган ҳоллар бундан мустасно. 
Хусусий корхона, хусусий фирма, фермер хўжалиги, оилавий корхона томонидан судга киритилган даъво аризасини унинг таъсисчиси (мулкдори, оилавий корхонанинг қолган иштирокчилари)дан бошқа шахс раҳбар сифатида имзолаган тақдирда, мазмунан кўриб чиқишдан олдин даъво аризасини имзолаган шахснинг ваколати бор-йўқлигини ўрганиш лозим. 
Фуқаролик кодексининг 135-моддасида ишончнома оддий ёзма шаклда ёки нотариал шаклда расмийлаштирилиши белгиланган. Юридик шахс номидан бериладиган ишончнома раҳбар томонидан имзоланиб, унга ушбу юридик шахснинг муҳри (муҳр мавжуд бўлган тақдирда) босилади. 
4. Қонунчиликда пул мажбуриятларидан келиб чиқадиган муайян тоифадаги низолар бўйича уларни банк ёки бошқа кредит ташкилоти орқали ундириб олиш тартиби белгиланган. Бундан ташқари, тарафлар пул мажбуриятлари бўйича қарздорлик вужудга келганда шартномага мувофиқ қарзни банк ёки бошқа кредит ташкилотидан ундириб олиш чораларини кўришга келишишлари мумкин. Бундай ҳолатда даъвогар жавобгардан қарзини ундириб олиш учун банкка ёхуд бошқа кредит ташкилотига мурожаат этмаган бўлса, даъво аризаси кўрмасдан қолдирилиши лозим. 
Жумладан, даъвогарнинг банк қабул қилганлиги ҳақида белги қўйган тўлов талабномаси ҳамда жавобгарнинг бу талабни тўлашдан бош тортиши тўғрисидаги банкнинг маълумотномаси пул маблағини банк ёки бошқа кредит ташкилоти орқали ундириб олиш тартибига риоя қилинганлигини тасдиқловчи далил бўлади. 
5. Даъво аризасини кўрмасдан қолдириш асосларидан яна бири низонинг судгача ҳал этилмаганлиги, яъни талабнома юбориш тартибига риоя қилинмаганлиги саналади. Низони судгача ҳал қилиш қонунда белгиланиши ёки шартномада келишилиши мумкин. 
Тарафлар ўртасида тузилган шартномада низо келиб чиққан тақдирда талабнома юбориш тартиби белгиланган бўлиб, даъвогар томонидан жавобгарга талабнома юборилмаганлиги аниқланса, суд даъво аризасини кўрмасдан қолдиради. Олий суд Пленумининг 2019 йил 24 майдаги «Биринчи инстанция суди томонидан иқтисодий процессуал қонун нормаларини қўллашнинг айрим масалалари тўғрисида»ги 13-сон қарорининг 3-бандида қайд этилишича, ИПКнинг 148-моддасининг биринчи қисмига мувофиқ суд манфаатдор шахсларнинг, прокурорнинг, қонун бўйича давлат ва жамият манфаатларини ҳимоя қилиш мақсадида судга мурожаат қилиш ҳуқуқига эга бўлган ҳолларда шу давлат органлари ва бошқа органларнинг аризалари бўйича иш қўзғатади. 
6. Модданинг 51-бандида даъво аризасини кўрмасдан қолдиришнинг яна бир асоси хусусида сўз юритилади. Яъни даъвогар низони жавобгар билан медиация тартиб-таомилини амалга ошириш орқали ҳал қилиш тартибига риоя этмаганлиги сабабли, башарти бу тартиб мазкур тоифадаги низолар учун қонунда ёки шартномада назарда тутилган бўлса, даъво аризаси кўрмасдан қолдирилади. 
Миллий қонунчиликка «медиация» тушунчаси 2018 йил 3 июлда қабул қилинган «Медиация тўғрисида»ги Қонун билан киритилган бўлиб, ушбу Қонуннинг 4-моддасига асосан, медиация — келиб чиққан низони тарафлар ўзаро мақбул қарорга эришиши учун уларнинг ихтиёрий розилиги асосида медиатор кўмагида ҳал қилиш усулидир. 
Муайян тоифадаги низолар учун медиация тартиб-таомилини амалга ошириш қонунда белгиланган ёки шартномада тарафлар юзага келган низони медиация тартиб-таомилини амалга ошириш орқали ҳал қилиш тартибига риоя этганидан сўнггина судга даъво аризаси билан мурожаат қилиш тартибини келишган бўлишлари мумкин. 
Ҳозирда медиация институти қонунчиликка янги киритилганлиги сабабли муайян қонунда медиация тартиб-таомилини амалга ошириш билан боғлиқ мажбурий талаб мавжуд эмас. Шунингдек, тарафлар ўртасида тузилган шартномаларда ҳам даъвогар низони жавобгар билан медиация тартиб-таомилини амалга ошириш орқали ҳал қилиш тартиби мажбурий этиб белгиланган ҳоллар суд амалиётида учрамаган. 
7. Шарҳланаётган модданинг 52-бандида медиация тартиб-таомилини амалга ошириш ҳақида илтимоснома билан арз қилган тарафлар уни амалга ошириш муддати тугаганидан сўнг суд мажлисига узрли сабабларсиз келмаса, даъво аризаси кўрмасдан қолдирилиши қайд этилмоқда. 
8. Шарҳланаётган модданинг 53-бандига кўра, тарафлар ўртасида медиатив келишув тузилган бўлса, даъво аризаси кўрмасдан қолдирилади. 
ИПКнинг 131-моддасига асосан, тарафлар низони келишув битимини ёки медиатив келишувни тузиб ҳал этиши мумкин. 
Келишув битими ёки медиатив келишув даъво тартибидаги ҳар қандай иш бўйича тузилиши мумкин. Келишув битими иқтисодий суд ишларини юритишнинг ҳар қандай босқичида ва суд ҳужжатини ижро этиш жараёнида, медиатив келишув эса биринчи инстанция судида суд алоҳида хонага (маслаҳатхонага) суд ҳужжатини қабул қилиш учун чиққунига қадар тарафлар томонидан тузилиши мумкин. 
9. Шарҳланаётган модданинг 6-бандида даъво аризаси кўрмасдан қолдирилишининг яна бир асоси белгиланади. Агар даъвогар биринчи суд мажлисига келмаган ва ишни ўзининг иштирокисиз кўрилиши тўғрисида арз қилмаган бўлса, у ҳолда ИПКнинг 107-моддаси 6-бандига мувофиқ даъво аризаси кўрмасдан қолдирилади. Бундай ҳолатда даъвогарнинг ишни кўриш вақти ва жойи тўғрисида тегишли равишда хабардор қилинганлик фактини аниқлаш зарур. 
ИПКнинг 128-моддасига кўра, агар суд иқтисодий суд ишларини юритиш иштирокчиси ўзига юборилган ажримнинг кўчирма нусхасини олганлиги ёки ушбу Кодексда назарда тутилган бошқа усулда хабардор қилинганлиги тўғрисида суд мажлиси бошлангунига қадар маълумотларга эга бўлса, ушбу иштирокчи тегишли тарзда хабардор қилинган деб ҳисобланади. 
10. Агар юридик аҳамиятга эга бўлган фактни аниқлаш тўғрисидаги ишни кўришда манфаатдор шахс томонидан судга тааллуқли ҳуқуқ тўғрисида низо борлиги маълум қилинса ёки суднинг ўзи юридик аҳамиятга эга бўлган фактнинг аниқланиши ҳуқуқ тўғрисидаги низони ҳал қилиш билан боғлиқлиги тўғрисида хулосага келса, даъво аризаси ИПКнинг 107-моддаси 7-бандига асосан кўрмасдан қолдирилади. 
11. Прокурор, давлат органлари ва бошқа шахслар юридик шахслар ва фуқароларнинг ҳуқуқлари ҳамда қонун билан қўриқланадиган манфаатларини ҳимоя қилиш мақсадида киритган аризалари асосида қўзғатилган иш бўйича ушбу шахсларнинг келмаганлиги ИПК 107-моддасининг 6-бандига мувофиқ даъвони кўрмасдан қолдиришга асос бўлмайди, агар суд мажлисида иштирок этаётган манфаати кўзланган шахс даъвони қўллаб-қувватлаётган бўлса. Бундай ишлар бўйича даъво аризаси билан мурожаат қилган шахслар ва манфаати кўзланган шахс суд мажлисига келмаган ва ишни ўзининг иштирокисиз кўрилиши тўғрисида арз қилмаган бўлса, бу ҳолда ИПК 107-моддасининг 6-бандига мувофиқ даъво аризаси кўрмасдан қолдирилади. 
12. Жавобгарга нисбатан тўловга қобилиятсизлик тўғрисида иш қўзғатилган бўлса ва жавобгарга нисбатан тақдим этилган талаб қонунга кўра тўловга қобилиятсизлик тўғрисидаги иш доирасида кўрилиши лозим бўлса, даъво кўрмасдан қолдирилиши лозим. 
Ушбу бандни суд амалиётидан келтирилган қуйидаги мисол билан тушунтириб ўтсак (ушбу келтирилган мисолда «Тўловга қобилиятсизлик тўғрисида»ги Қонун қабул қилинишидан олдинги йиллардаги ҳолатлар ҳақида сўз юритилганини назарда тутиш лозим).