83-модда. Ота-оналик ҳуқуқининг чекланиши

Суд боланинг манфаатларини ҳисобга олган ҳолда ота-онани ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилмай туриб, болани ота-онадан (уларнинг биридан) олиш тўғрисида ҳал қилув қарори чиқариши (ота-оналик ҳуқуқини чеклаши) мумкин.

Болани ота-она (улардан бири) билан қолдириш ота-онага (улардан бирига) боғлиқ бўлмаган сабабларга кўра (руҳиятнинг бузилиши ёки бошқа сурункали касаллик оғир ҳолатларни бошдан кечириш ва бошқалар) бола учун хавфли бўлса, ота-оналик ҳуқуқини чеклашга йўл қўйилади.

Агар болани ота-она (улардан бири) билан қолдириш оқибатида ота-онанинг хулқ-атвори бола учун хавф туғдирса, ота-онани (улардан бирини) ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш учун эса етарли асослар аниқланмаган тақдирда ҳам ота-оналик ҳуқуқини чеклашга йўл қўйилади. Агар ота-она (улардан бири) ўз хулқатворини ўзгартирмаса, васийлик ва ҳомийлик органи суд томонидан ота-оналик ҳуқуқини чеклаш тўғрисидаги ҳал қилув қарори чиқарилгандан кейин олти ой ўтгач, ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш тўғрисида даъво тақдим этиши шарт. Васийлик ва ҳомийлик органи боланинг манфаатларини эътиборга олиб ота-онани (улардан бирини) бу муддат ўтмасдан туриб, ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш ҳақида даъво тақдим этишга ҳақли.

Ота-оналик ҳуқуқини чеклаш тўғрисидаги даъво боланинг яқин қариндошлари, вояга етмаган болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш мажбурияти қонун билан зиммасига юклатилган органлар ва муассасалар, мактабгача таълим ташкилотлари, умумтаълим муассасалари ва бошқа муассасалар, шунингдек прокурор томонидан тақдим этилиши мумкин.

Ота-оналик ҳуқуқини чеклаш тўғрисидаги ишлар прокурор ҳамда васийлик ва ҳомийлик органи иштирокида кўрилади.

Ота-оналик ҳуқуқини чеклаш тўғрисидаги ишларни кўришда суд ота-онадан (уларнинг биридан) боланинг таъминоти учун алимент ундириш масаласини ҳал қилади.

ИЛМИЙ-АМАЛИЙ ШАРҲ

1. Вояга етмаган болани, унинг отаси ё онасини ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилмасдан, суднинг ҳал қилув қарори билан уни ота-онасидан (уларнинг биридан) олиб қўйилиши ота-оналик ҳуқуқини чеклаб қўйиш ҳисобланади. Бундай қарор боланинг манфаатига қаратилган бўлиб, ота ёки онанинг вояга етмаган боласини шахсан ўзи тарбиялаши ҳуқуқи чекланиб қўйилади. Ота-она ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилинмасдан, вояга етмаган болани отаси ва онасидан ёки уларнинг биридан олиш ҳақида қарор чиқарилганда суд, аввало боланинг манфаатини ҳисобга олади. Ота-оналик ҳуқуқини чеклаш фақат боланинг ота-онаси (улардан бири)га нисбатан қўлланилади, ота-она ўрнини босувчи шахслар (фарзандликка олувчилар, васийлар, ҳомийлар, тарбияга олувчилар)га нисбатан жорий қилинмайди. Ота ёки онанинг руҳий касаллиги, сурункали касалга чалинганлиги ва бошқа ҳолатларни бошдан кечириши сабабларига кўра, вояга етмаган боланинг тарбияси ва ҳаёти учун хатарли шароит ота ёки онанинг ўзига боғлиқ бўлмаган сабабларга кўра вужудга келиши мумкин. Бундай ҳолда болани ота ёки она билан қолдириш хавфли бўлади ва шу сабабдан ота-оналик ҳуқуқини чеклашга йўл қўйилади.
2. Бундан ташқари ота ва онанинг ёки улардан бирининг хулқатворида бола тарбиясига салбий таъсир кўрсатиш хавфи туғилса, аммо уларни ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш учун етарли асос бўлмаса, бундай ҳолда болани ота ёки она билан қолдирмасдан ота-оналик ҳуқуқи чекланиши мумкин. Ота-оналик ҳуқуқини чеклаш тўғрисидаги суднинг қарори чиққандан кейин ҳам вояга етмаган боланинг ота-онаси ёки улардан бири ўзларининг хулқ-атворини яхшилашга ҳаракат қилмаган тақдирда, васийлик ва ҳомийлик органи олти ойдан кейин бундай ота ёки онани ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум этиш тўғрисида судга даъво ариза билан мурожаат қилишлари шарт. Боланинг манфаатини ҳисобга олиб, васийлик ва ҳомийлик органи олти ойлик муддат ўтмасдан ҳам, бундай ота-онани ёки улардан бирини ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум этиш учун судга даъво ариза билан мурожаат қилишга ҳақли.
3. Вояга етмаган боланинг ота-онасининг (улардан бирининг) отаоналик ҳуқуқини чеклаш тўғрисидаги масалани кўриб чиқиш ва ҳал қилиш учун судга даъво ариза билан мурожаат қилиш ҳуқуқи вояга етмаган боланинг яқин қариндошлари, бобоси, бувиси, ака-ука ва опасингиллари томонидан ҳам амалга оширилиши мумкин. Бундан ташқари, вояга етмаган боланинг ота-онасининг ёки улардан бирининг ота-оналик ҳуқуқларини чеклаш учун судга мурожаат қилиш ҳуқуқи мактабгача таълим-тарбия, умумтаълим муассасалари ва вояга етмаган болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш мажбурияти қонун билан зиммаларига юклатилган бошқа органлар ва муассасалар, шунингдек прокурор томонидан амалга оширилиши мумкин.
4. Бир қатор объектив сабабларга ота-онанинг (улардан бирининг) руҳияти бузилиши ёки бошқа сурункали касаллиги, оғир шароитнинг вужудга келиши, оғир ҳолатларни бошдан кечириш ва бошқаларга кўра болаларни ота-онасининг ихтиёрида қолдириш хавфли деб топилса, суд шарҳланаётган моддага мувофиқ, шу моддада кўрсатилган шахс ва органларнинг даъвосига биноан, ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилмасдан туриб ота-онадан (улардан биридан) болани олиш тўғрисида ҳал қилув қарори чиқариши (ота-оналик ҳуқуқини чеклаш) ва васийлик ва ҳомийлик органининг қарамоғига топшириши мумкин.

Агар болани ота-она (улардан бири) билан қолдириш оқибатида ота-онанинг хулқ-атвори бола учун хавф туғдирса, ота-онани (улардан бирини) ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш учун эса етарли асослар аниқланмаган тақдирда ҳам ота-оналик ҳуқуқини чеклашга йўл қўйилади.

Агар болани ота-она (улардан бири) билан қолдириш оқибатида ота-онанинг хулқ-атвори бола учун хавф туғдирса, ота-онани (улардан бирини) ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш учун эса етарли асослар аниқланган тақдирда ҳам, ота-оналик ҳуқуқини чеклашга йўл қўйилади. Агар ота-она (улардан бири) ўз хулқ-атворини ўзгартирмаса, васийлик ва ҳомийлик органи суд томонидан ота-оналик ҳуқуқини чеклаш тўғрисидаги ҳал қилув қарори чиқарилгандан кейин олти ой ўтгач, ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш тўғрисида даъво тақдим этиши шарт. Васийлик ва ҳомийлик органи боланинг манфаатларини эътиборга олиб, ота-онани (улардан бирини) бу муддат ўтмасдан туриб, ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш ҳақида даъво тақдим этишга ҳақли.

Ота-оналик ҳуқуқини чеклаш тўғрисидаги ишлар ҳам прокурор ҳамда васийлик ва ҳомийлик органи иштирокида кўрилади.

5. Фарзандликка олганлардан болаларни олиш тўғрисидаги масала ҳам, фарзандликка олишни бекор қилиш учун қонунда белгиланган асослар мавжуд бўлмаса, шундай тартибда ҳал этилиши мумкин.

Фарзандликка олган шахс мажбуриятларини бажаришдан бош тортган ёки ўзининг ҳуқуқларини суиистеъмол қилган ҳолатда, унга нисбатан ота-оналик ҳуқуқидан маҳрум қилиш тўғрисида эмас, балки Оила кодексининг 169-моддасига мувофиқ, фарзандликка олишни бекор қилиш тўғрисида даъво қўзғатилиши мумкин. Чунки фарзандликка олувчиларда ота-оналик ҳуқуқи ва мажбуриятлари насл-насаби туфайли эмас, балки фарзандликка олганликлари муносабати билан вужудга келади.

Суд болаларни ота-онасидан ёки фарзандликка олганлардан олишда (ота-оналик ҳуқуқини чеклашда) ота-онадан (улардан биридан) боланинг таъминоти учун алимент ундириш масаласини ҳал қилиши лозим.

Суд томонидан ота-оналик ҳуқуқи чекланган ота-онанинг боласи билан кўришиши унга салбий таъсир кўрсатмаса, бола билан кўришишга рухсат берилиши мумкин. Бундай кўришишга васийлик ва ҳомийлик органининг розилиги билан, агар васий (ҳомий) тайинланган бўлса, унинг ёхуд боланинг тутинган ота-онаси ёинки бола турган муассаса маъмуриятининг розилиги билан йўл қўйилади.

Агар ота-она (улардан бири)нинг ота-оналик ҳуқуқлари чекланишига асос бўлган ҳолатлар барҳам топса, суд ота-она (улардан бири)нинг даъвосига биноан болани ота-онасига (улардан бирига) қайтариш ва шарҳланаётган моддада назарда тутилган чеклашларни бекор қилиш ҳақида ҳал қилув қарори чиқариши мумкин.

Болани ота-онасига (улардан бирига) қайтариш унинг манфаатларига зид бўлса, суд боланинг фикрини ҳисобга олиб, даъвони қаноатлантиришни рад қилишга ҳақлидир.

       6. Ота-оналик ҳуқуқини чеклаш тўғрисидаги ишлар, албатта, прокурорнинг иштирокида, шунингдек васийлик ва ҳомийлик органларининг қатнашувида кўрилиши шарт. Ота-оналик ҳуқуқини чеклаш тўғрисида ҳал қилув қарори чиқиши билан бирга вояга етмаган боланинг таъминоти учун маблағ ундириш масаласи ҳам суд томонидан ҳал қилиниши керак.