O‘zbekiston Respublikasining “Baholash faoliyati to‘g‘risida”gi Qonuni, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 28-fevraldagi PF-27-son “2022 — 2026-yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasini “Insonga e’tibor va sifatli ta’lim yili”da amalga oshirishga oid davlat dasturi to‘g‘risida”gi Farmoni va 2023-yil 24-martdagi PQ-101-son “Davlat aktivlarini boshqarish agentligi faoliyatini samarali tashkil etish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qaroriga muvofiq buyuraman:

1. O‘zbekiston Respublikasining Yagona milliy baholash standarti ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Quyidagilar o‘z kuchini yo‘qotgan deb topilsin:

O‘zbekiston Respublikasi Davlat aktivlarini boshqarish agentligi direktorining 2020-yil 1-maydagi 01/11-15/62-son “O‘zbekiston Respublikasining Yagona milliy baholash standartini tasdiqlash haqida”gi buyrug‘i (ro‘yxat raqami 3239, 2020-yil 4-iyun) (Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 04.06.2020-y., 10/20/3239/0721-son);

O‘zbekiston Respublikasi Davlat aktivlarini boshqarish agentligi direktorining 2022-yil 4-martdagi 01/11-14/16-son “O‘zbekiston Respublikasining Yagona milliy baholash standartiga o‘zgartirishlar kiritish to‘g‘risida”gi buyrug‘i (ro‘yxat raqami 3239-1, 2022-yil 14-mart) (Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 14.03.2022-y., 10/22/3239-1/0216-son).

3. Mazkur buyruq Baholovchi tashkilotlar assotsiatsiyasi, O‘zbekiston baholovchilar jamiyati hamda O‘zbekiston baholovchilar, ekspertlar va maslahatchilar jamiyati bilan kelishilgan.

4. Mazkur buyruq 2024-yil 1-yanvardan e’tiboran kuchga kiradi.

Mazkur O‘zbekiston Respublikasining Yagona milliy baholash standarti (bundan buyon matnda YAMBS deb yuritiladi) baholash faoliyatini normativ jihatdan tartibga solinishini hamda baholash tartibi va baholash ekspertizasiga qo‘yiladigan talablarni belgilaydi.

1. Mazkur YAMBS umumiy baholash standartlari, maxsus baholash standartlari hamda muayyan baholash obyektlarining qiymatini baholash uchun zarur bo‘lgan minimal usullarni belgilaydigan metodikalarni o‘z ichiga oladi.

2. Umumiy baholash standartlari barcha turdagi baholash obyektlarini baholash va baholash hisobotlarini ekspertizadan o‘tkazish tartibiga qo‘yiladigan umumiy talablarni belgilaydi.

3. Umumiy baholash standartlari quyidagi Milliy baholash standartlaridan (bundan buyon matnda MBS deb yuritiladi) iborat:

1-son MBS “Baholash faoliyatining tushunchalari, ta’riflari va prinsiplari”;

2-son MBS “Baholashga oid vazifa”;

3-son MBS “Baholash jarayonida o‘tkaziladigan o‘rganishlar va tahlillar”;

4-son MBS “Baholash to‘g‘risidagi hisobot va uni tuzish tartibi”;

5-son MBS “Qiymat turlari”;

6-son MBS “Baholash yondashuvlari va usullari”;

7-son MBS “Baholovchilar ishining sifatini nazorat qilishning ichki qoidalariga qo‘yiladigan umumiy talablar”;

8-son MBS “Baholash to‘g‘risidagi hisobotning ishonchliligi ekspertizasi”.

4. Maxsus baholash standartlari, baholash obyektlarining ayrim turlarini (biznes, ko‘chmas mulk, nomoddiy aktivlar, tovar-moddiy boyliklar va boshqalar) baholashga qo‘yiladigan qo‘shimcha talablarni belgilaydi.

5. Maxsus baholash standartlari quyidagi MBSlardan iborat:

9-son MBS “Biznesni va biznesda ishtirok etish huquqi qiymatini baholash”;

10-son MBS “Ko‘chmas mulk qiymatini baholash”;

11-son MBS “Nomoddiy aktivlar va intellektual mulk obyektlari qiymatini baholash”;

12-son MBS “Tovar-moddiy zaxiralar qiymatini baholash”;

13-son MBS “Mashina va uskunalar qiymatini baholash”;

14-son MBS “Xususiylashtirish maqsadida davlat uy-joy fondi qiymatini baholash”;

15-son MBS “Transport vositalari qiymatini baholash”;

16-son MBS “Madaniy boyliklar qiymatini baholash”.

6. Quyidagilar YAMBSning asosiy prinsiplari hisoblanadi:

standart talablariga rioya qilish prinsipi — mazkur YAMBS baholovchilar, baholovchi tashkilotlari va boshqa foydalanuvchilar uchun mo‘ljallangan bo‘lib, aktivlar va majburiyatlar qiymatini baholash bo‘yicha xizmatlar ko‘rsatilganda, baholash to‘g‘risidagi hisobotni tuzish hamda ekspertlar tomonidan baholash obyektini baholash to‘g‘risidagi hisobotning ishonchliligi (haqqoniyligi) tekshirilganda, qo‘llash majburiy hisoblanadi. Agar baholash ushbu YAMBSga muvofiq o‘tkazilgan yoki o‘tkaziladi deb ko‘rsatilgan bo‘lsa, baholash qiymati mazkur YAMBSning barcha tegishli milliy baholash standartlari (MBS) talablariga rioya etgan holda tayyorlanganligi yoxud tayyorlanishini anglatadi;

aktivlar va/yoki majburiyatlarni baholashda standartni qo‘llash prinsipi — mazkur YAMBS aktivlar, majburiyatlar yoki aktivlar va majburiyatlar guruhlarining qiymatini baholashda qo‘llanilishi majburiyligini anglatadi;

xolislik (obyektivlik) prinsipi — baholash jarayoni baholovchidan dastlabki ma’lumotlar, taxminlar va baholash natijalarini ishonchliligi to‘g‘risida xolis (obyektiv) mulohazalarni shakllantirishni talab qiladi. Baholash natijasining ishonchliligini ta’minlash uchun ushbu mulohazalar shaffof hamda har qanday subyektiv omillarning baholash jarayoniga ta’sirini minimallashtirish mumkinligini inobatga olgan holda ishlab chiqilgan bo‘lishi shart;

malakalilik prinsipi — baholash obyektining qiymatini baholash baholovchining tegishli malaka sertifikatiga ega bo‘lgan va baholash obyekti, uning aylanma bozori va baholash maqsadlari to‘g‘risida zarur ko‘nikma, tajriba, bilimga ega bo‘lgan baholovchi tomonidan amalga oshirilishi kerak;

cheklanishlar prinsipi — baholash jarayonida yuzaga keladigan majburiy chora bo‘lib, unga muvofiq baholovchi ushbu YAMBSning ayrim talablaridan farq qiladigan qonunchilik talablariga rioya etishi zarur bo‘ladi. Bunda, baholash mazkur YAMBSga muvofiq o‘tkazilgan deb hisoblanadi. Mazkur YAMBS talablaridan boshqa cheklanishlarga yo‘l qo‘yilmaydi;

mustaqillik prinsipi — baholovchi tashkilot o‘z faoliyatida mustaqildir. Buyurtmachi yoki boshqa manfaatdor shaxslarning baholovchi tashkilot faoliyatiga aralashishiga yo‘l qo‘yilmaydi.

7. “Baholash faoliyatining tushunchalari, ta’riflari va prinsiplari” Milliy baholash standarti (bundan buyon matnda 1-son MBS deb yuritiladi) YAMBSning ajralmas qismi bo‘lib, baholash faoliyatida foydalaniladigan asosiy prinsiplar, tushunchalar va ta’riflarni belgilaydi.

8. 1-son MBS barcha mulkchilik shakllaridagi mulk qiymatini baholash, baholash obyektining qiymat turlarini aniqlash, baholash obyektini identifikatsiya qilish, baholash yondashuvlari va usullarini belgilash, baholash to‘g‘risida hisobotni tuzishda qo‘llanilishi kerak.

9. Mazkur YAMBSda quyidagi tushuncha va ta’riflar qo‘llaniladi:

aylanma kapital (working capital) — xo‘jalik yurituvchi subyekt kapitalining aylanma aktivlarga qo‘yilgan qismi, ya’ni yil yoki undan ortiq (ishlab chiqarish texnologiyasining o‘ziga xos xususiyatlaridan kelib chiqqan holda) operatsion sikl davomida ishlab chiqarish jarayonida sotilishi yoki iste’mol qilinishiga taxmin qilish uchun asosga ega bo‘lgan aktivlar;

aktiv yoki majburiyat — baholashga oid vazifada (baholash vazifasida) ko‘rsatilgan baholash obyektlari. Mazkur YAMBSda “aktiv yoki majburiyat” tushunchasining boshqacha ma’nosi ko‘rsatilmagan bo‘lsa, uning qo‘llanilishi “aktiv yoki aktivlar guruhi”, “majburiyat yoki majburiyat guruhi” hamda “aktivlar va majburiyatlar guruhi” ma’nosida ishlatilishini ham nazarda tutadi;

almashtirish qiymati — zamonaviy materiallar va texnologiyalardan foydalangan holda baholash obyektining foydaliligi bilan bir xil bo‘lgan yangi obyektni yaratish uchun sarflanadigan xarajatlar yig‘indisi (baholash sanasida amalda bo‘lgan bozor narxlarida);

analog — asosiy iqtisodiy, fizik, texnik va boshqa tavsiflarga ko‘ra baholash obyektiga o‘xshash, uning raqobat bozorida tuzilgan bitim yoki taklifning narxi haqida ma’lumot mavjud bo‘lgan boshqa obyekt;

analog-obyekt — baholash jarayonida ma’lumotlardan foydalaniladigan aynan bir xil obyekt yoki analog;

baholanayotgan obyektning ekspozitsiyasi davri — baholanayotgan obyekt ochiq bozorga (ommaviy oferta) taqdim etilgan kundan boshlab u bilan bitim tuzilgan sanagacha bo‘lgan vaqt davri;

baholashga oid vazifa — baholash buyurtmachisi va baholovchi tashkilot o‘rtasida yozma shaklda tuzilgan, baholash obyektini baholash bo‘yicha ko‘rsatiladigan xizmatlar shartlari hamda buyurtmachi tomonidan baholash uchun baholovchi tashkilotga taqdim etilishi kerak bo‘lgan dastlabki ma’lumotlarni o‘z ichiga olgan hujjat;

baholash yondashuvi — bir yoki bir nechta baholash usullaridan foydalangan holda baholash obyektining qiymatini aniqlash;

baholash maqsadi — baholash vazifasida ko‘rsatilgan va baholash obyektining qiymatini (bozor yoki bozornikidan farqlanuvchi) aniqlash zarurati paydo bo‘lgan sabablarni aks ettiruvchi baholash natijasidan foydalanish maqsadi;

baholash obyekti — O‘zbekiston Respublikasining “Baholash faoliyati to‘g‘risida”gi Qonunida baholash obyektlari jumlasiga kiritilgan qonunchilikda fuqarolik muomalasida bo‘lishi mumkinligi belgilangan fuqarolik huquqlari obyektlari;

baholash obyektining yakuniy qiymati — baholovchi tomonidan baholashning turli yondashuvlari va usullaridan foydalangan holda baholash obyekti qiymatini hisoblash natijalarini umumlashtirish natijasida olingan eng ehtimolli qiymat;

baholash usuli — baholovchi tomonidan baholanayotgan obyektning qiymatini aniqlash uchun qo‘llaniladigan jarayon;

baholash sanasi — baholash obyektining qiymati aniqlangan sana;

baholash to‘g‘risidagi hisobotning ishonchliligini ekspertizadan o‘tkazish (baholash ekspertizasi) — baholash faoliyati to‘g‘risidagi qonunchilik hujjatlariga muvofiq va ekspertiza buyurtmachisi bilan tuzilgan shartnoma asosida, baholovchi tashkilot tomonidan baholash obyektini takroriy baholashdan o‘tkazmasdan, baholash to‘g‘risidagi hisobotning ishonchliligini (haqqoniyligini) tekshiruvdan o‘tkazish;

baholash to‘g‘risidagi hisobot — baholovchi tomonidan YAMBS talablariga muvofiq tuzilgan va baholashga oid vazifaga muvofiq to‘plangan ma’lumotlar, o‘tkazilgan tahlil va hisob-kitoblar asosida shakllantirilgan, baholash obyektining yakuniy qiymati to‘g‘risida baholovchining professional fikrini o‘z ichiga olgan hujjat;

baholovchi — baholash faoliyati to‘g‘risidagi qonunchilik hujjatlariga muvofiq vakolatli organ tomonidan berilgan baholovchining malaka sertifikatiga ega bo‘lgan jismoniy shaxs;

baholovchi tashkilot — baholash faoliyatini amalga oshiruvchi yuridik shaxs;

baholovchi tashkilotlarning professional jamoat birlashmalari — kamida ellikta baholovchi tashkilotning a’zoligiga asoslangan, baholovchilarning professional darajasini oshirishga va saqlab turishga ko‘maklashish, ularning professional manfaatlarini himoya qilish, shu jumladan sudlarda himoya qilish maqsadida faoliyat yurituvchi nodavlat notijorat tashkilot;

buyurtmachi — baholashni o‘tkazish uchun baholovchi tashkilot bilan shartnoma tuzgan shaxs;

vazn koeffitsiyenti — baholash obyektining yakuniy qiymati haqida xulosani shakllantirish jarayonida muayyan baholash qiymati ko‘rsatkichiga ishonch darajasi;

gudvill — korxonadan alohida identifikatsiya qilinishi va baholanishi mumkin bo‘lmagan omillar (korxona nomi va ishlab chiqarilayotgan mahsulotning mashhurligi, muayyan obro‘ va ishga doir aloqalar mavjudligi, joylashgan joyi va boshqa shunga o‘xshash omillar) ta’sirida vujudga keladigan nomoddiy aktiv;

dala sharoitida o‘tkaziladigan ekspertiza — baholash ekspertizasini o‘tkazishda baholash obyektiga chiqib baholangan mol-mulkni tekshirishni va baholash to‘g‘risidagi hisobotda taqdim etilgan ma’lumotlarni tasdiqlash uchun mol-mulkning qiyoslangan obyektlarini tekshirishni o‘z ichiga oladigan ekspertiza;

development jarayonidagi ko‘chmas mulk — qurilish, rekonstruksiya yoki ta’mirlash yoki kelgusida shunday ishlar uchun mo‘ljallangan yer uchastkalari va/yoki binolar;

diskontlash stavkasi — kelgusidagi pul oqimlarini joriy qiymatning yagona qiymatiga aylantirish uchun ishlatiladigan foiz stavkasi;

joriy qiymat — tegishli diskontlash stavkasidan foydalanib, muayyan sanaga keltirilgan kelgusi daromadlar qiymati;

intellektual mulk obyekti (intellektual mulk) — jismoniy yoki yuridik shaxsning intellektual faoliyatning natijalari hamda fuqarolik muomalasi ishtirokchilarining tovarlar, ishlar va xizmatlarning xususiy alomatlarini aks ettiruvchi vositalarga bo‘lgan mutlaq huquqi;

ishtirokchi (ishtirokchilar) — baholashga oid vazifada belgilangan qiymat turiga muvofiq tegishli ishtirokchi yoki ishtirokchilar;

kapitallashtirish stavkasi — muayyan davr uchun daromad miqdorini qiymatga aylantirish uchun foydalaniladigan, qoida tariqasida, foiz hisobida ifodalanadigan bo‘luvchi;

kerak (tavsiya) — baholovchi uchun ma’qul deb hisoblanadigan harakatlarni anglatadi. Har qanday holatda baholovchi talablarni bajarish imkoniyati va maqsadga muvofiqligini ko‘rib chiqadi va agar asoslar bo‘lsa, uni bajarishni rad etish huquqiga ega;

baholash obyektining qiymati (qiymat) — bozor ishtirokchilari yoki aniq shaxslar uchun baholash obyekti bahosining pul shaklida ifodalangan, ma’lum bir sanaga aniqlangan, bitimning haqiqiy narxini ko‘rsatmaydigan o‘lchov;

majbur — baholovchining muayyan talabni so‘zsiz bajarishga qaratilgan majburiyatini anglatadi. Agar YAMBSda bunday ko‘rsatma berilgan bo‘lsa, baholovchi ushbu talabni bajarishga majbur;

multiplikator — baholash obyektining narxi va uning faoliyatini tavsiflovchi moliyaviy, ishlab chiqarish yoki moddiy ko‘rsatkich o‘rtasidagi nisbatni aks ettiruvchi koeffitsiyent;

mumkin (ixtiyoriy) — baholovchi tomonidan o‘z vakolati doirasida ko‘rib chiqishi mumkin bo‘lgan harakatlar va jarayonlarni anglatadi. Bunda, baholovchi muayyan holatda o‘zining professional mulohazasi asosida ma’lum bir vazifalarni amalga oshirish yoki amalga oshirmaslik huquqiga ega bo‘ladi;

narx — aktiv uchun so‘ralgan, taklif qilingan yoki to‘langan, uning qiymatidan farq qilishi mumkin bo‘lgan pul yoki boshqa to‘lov;

pul oqimi — muayyan davr mobaynida aktiv, aktivlar guruhi yoki korxona tomonidan yaratiladigan pul mablag‘lari oqimi;

retrospektiv baholash — baholovchi tomonidan o‘tgan davrning tegishli sanasiga amalga oshirilgan baholash. Baholovchi baholash hisobotini tayyorlash jarayonida havola qilgan analoglar bo‘yicha o‘tkazilgan hisob-kitoblar va ma’lumotlar baholash sanasiga to‘g‘ri kelishi kerak. Zaruratga ko‘ra, analoglarning joriy narxlari normativ ma’lumotlarni (valyuta kursi (O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki ma’lumotlariga ko‘ra) yoki indeksatsiya (O‘zbekiston Respublikasi Milliy statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra) yoxud inflyatsiya (O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki ma’lumotlariga ko‘ra) inobatga olgan holda baholash sanasiga keltiriladi. Bunda, hisob-kitobda baholovchi baholanayotgan obyektning tasniflari va xususiyatlaridan kelib chiqib, eng mos normativ ko‘rsatkichlardan birini tanlaydi va baholash to‘g‘risidagi hisobotida mazkur tanlovni asoslaydi. O‘tgan davrning tegishli sanasiga analogning qiymatini aniqlash uchun analogning joriy qiymati baholash jarayonida baholovchi tomonidan tanlangan yuqoridagi ko‘rsatkichlardan biri bo‘yicha indeksatsiya qilinadi;

royalti — franshiza sotib oluvchisi tomonidan kompaniyaga uning brendi, tajribasi, ishchanlik obro‘si va texnologiyasidan foydalanganlik uchun muntazam ravishda to‘laydigan to‘lov;

salmoqli/ahamiyatli/jiddiy (yoki muhim) — baholashga oid vazifa nuqtai nazaridan baholash jihatlarining (shu jumladan, dastlabki ma’lumotlar, taxminlar, shuningdek qo‘llaniladigan usullar va yondashuvlar) ahamiyatliligi va qo‘llanilishi, ularning baholashga hamda baholash foydalanuvchilarining iqtisodiy yoki boshqa qarorlariga ta’siri;

sof aktivlar — jamlangan aktivlar va jamlangan majburiyatlar o‘rtasidagi farq;

tavakkalsiz stavka — investitsiya qilingan mablag‘larning qaytarilmasligi xavfi yo‘qligi yoki minimal bo‘lishi bilan tavsiflangan, eng likvid aktivlarga sarmoya kiritishda investor o‘z kapitali bo‘yicha olishi mumkin bo‘lgan foiz stavkasi;

tannarx — tovar, ishlar yoki xizmatlarni xarid qilish, yaratish, ishlab chiqarish va sotishga doir xarajatlar yig‘indisi;

tahliliy ekspertiza — qiymat turining baholash maqsadlariga muvofiqligini, baholashda foydalanilgan ma’lumotlarning asoslanganligini, metodologiyaning maqbulligini, hisob-kitoblarning aniqligini va baholash faoliyati to‘g‘risidagi qonunchilik talablariga rioya qilinishini tekshirish uchun o‘tkaziladigan baholash to‘g‘risidagi hisobotda taqdim etilgan ma’lumotlar tahlili asosida amalga oshiriladigan ekspertiza;

terminal qiymati (terminal value) — aktivning qiymatini daromad yondashuvidan foydalangan holda hisoblashda aktivning prognoz davridan keyingi yildagi qiymati;

tiklash qiymati — bir xil materiallar va texnologiyalardan foydalangan holda baholash obyekti bilan o‘xshash bo‘lgan yangi obyektni yaratish uchun sarflanadigan xarajatlar yig‘indisi (baholash sanasida amalda bo‘lgan bozor narxlarida);

xalqaro baholash standartlari — Yevropa baholash standartlari (European Valuation Standards — EVS), Xalqaro baholash standartlari (International Valuation Standards — IVS), Professional baholash amaliyotining yagona standartlari (Uniform Standards of Professional Appraisal Practice — USPAP), Qirollik diplomiga ega baholovchilar instituti standartlari (Royal Institution of Chartered Surveyors — RICS);

xarajatlar — tovar, ishlar yoki xizmatlarni yaratish yoki ishlab chiqarish uchun talab qilinadigan resurslar miqdorining puldagi ifodasi;

xususiy kapital — tashkilotga tegishli bo‘lgan mulk, shu jumladan ustav, qo‘shimcha va zaxira kapitallari hamda taqsimlanmagan foyda;

cheklovchi shartlar — buyurtmachi yoki baholovchi tomonidan yoxud qonunchilikda baholashga qo‘yilgan cheklovlar;

ekspert xulosasi — baholash to‘g‘risidagi hisobotning mazmuniga, o‘tkazilgan baholash ishlari sifatiga va baholash to‘g‘risidagi hisobotning haqqoniyligiga nisbatan sharhlar bilan birgalikda ekspertiza natijalarini aks ettiradigan hujjat;

eng samarali foydalanish — baholash obyektidan eng ehtimoliy, oqilona va ruxsat etilgan foydalanish hisoblanadi;

yaxshilashlar — yer uchastkasini undan keyinchalik foydalanish uchun o‘zgartirish borasidagi faoliyat natijasida yaratilgan va u bilan uzviy bog‘liq bo‘lgan yer uchastkasidagi o‘zgarishlar. Yaxshilashlar binolar va inshootlar (kapital qurilish obyektlari), muhandislik sistemalari va tarmoqlari, ko‘p yillik o‘simliklarni va ular bilan jamuljam holda konstruktiv yoki funksional yaxlitlikni tashkil etadigan boshqa obyektlarni o‘z ichiga oladi.

10. Baholash turli omillarning baholash obyektining qiymati miqdoriga ta’sirini aniqlash imkonini beradigan iqtisodiy prinsiplar yig‘indisi asosida amalga oshiriladi.

Baholash obyekti qiymatiga ta’sir etuvchi iqtisodiy prinsiplar yig‘indisini quyidagicha tasniflash mumkin:

bozor muhitiga bog‘liq baholash prinsiplari;

mulkdorning baholash obyekti haqidagi tasavvuri bilan bog‘liq baholash prinsiplari;

baholash obyektini foydalanish xususiyati bilan bog‘liq baholash prinsiplari;

baholovchining baholash faoliyatini amalga oshirish bilan bog‘liq asosiy prinsiplar.

11. Bozor muhitiga bog‘liq baholash prinsiplariga quyidagilar kiradi:

a) talab va taklif prinsipi — baholash obyektining qiymati bozordagi talab va taklif muvozanati hamda raqobat natijasida shakllanadi;

b) raqobat prinsipi — bozor ishtirokchilari o‘rtasida raqobatni ta’minlash uchun teng sharoitlar yaratilishini ko‘zda tutuvchi baholash prinsipi;

v) o‘zgarish prinsipi — baholash obyektining qiymati vaqtga bog‘lik holda o‘zgaradi va baholash sanasiga belgilanadi. Baholash obyektining o‘zi hamda tashqi shart-sharoitlar ham o‘zgarishi mumkin;

g) muvofiqlik prinsipi — baholash obyektining eng yuqori qiymati baholash obyektlaridan foydalanish darajasi hamda xarakteri, bozor talablari va kutishlariga mos bo‘lgan holatda yuzaga kelishini anglatadi;

d) bog‘liqlik (tashqi ta’sir) prinsipi — baholash obyektining qiymati unga nisbatan ichki va tashqi omillarning ta’siri bilan bog‘liq bo‘lgan baholash prinsipi hisoblanadi.

12. Mulkdorning baholash obyekti haqidagi tasavvuri bilan bog‘liq baholash prinsiplariga quyidagilar kiradi:

a) foydalilik prinsipi — muayyan baholash obyektining foydali bo‘lishi va mulkdorning ma’lum bir joyda hamda ma’lum vaqt ichida ehtiyojlari qondirilishini ifodalovchi baholash prinsipi;

b) almashtirish prinsipi — baholash obyektining eng yuqori narxi unga ekvivalent foydalilikka ega bo‘lgan boshqa analog-obyekt xarid qilinishi yoki unga almashtirilishi mumkin bo‘ladigan eng minimal summa bilan belgilanadigan baholash prinsipi;

v) oldindan ko‘ra bilish prinsipi — daromad keltiruvchi baholash obyektining qiymati kelgusida unga egalik qilishdan olinishi mumkin bo‘lgan daromadlarning joriy qiymati bilan belgilanishini ifodalaydigan baholash prinsipi.

13. Baholash obyektining foydalanish xususiyati bilan bog‘liq prinsiplariga quyidagilar kiradi:

a) eng samarali foydalanish prinsipi — baholash obyektidan eng ehtimoliy va oqilona foydalanish prinsipi bo‘lib, bu baholash obyektidan qonunchilikka zid bo‘lmagan, jismoniy jihatdan amalga oshirilishi mumkin bo‘lgan, moliyaviy jihatdan maqsadga muvofiq bo‘lgan hamda baholash obyektini eng yuqori qiymatga olib keladigan foydalanishni ifodalaydi. Eng samarali foydalanish prinsipi baholash obyektining bozor qiymatini hisoblashning asosiy va ajralmas qismi hisoblanadi;

b) hissa qo‘shish prinsipi — har qanday qo‘shimcha elementlar va yaxshilashlarni sotib olish va amalga oshirish xarajatlari baholash obyektiga qo‘shimcha elementlar va yaxshilashlar kiritilishidan hosil bo‘lgan o‘sish qiymatiga nisbatan oshib ketmagan taqdirda, o‘zini oqlashini anglatadigan baholash prinsipi;

v) muvozanatlashganlik prinsipi — agar baholash obyekti ikki va undan ortiq tarkibiy elementlardan iborat bo‘lsa, bunday tarkibiy elementlar o‘zaro funksional bog‘liqlikda bo‘lishlari va obyektning eng yuqori qiymati ularni optimal muvozanatlashganligiga rioya qilish orqali erishish mumkin bo‘lishini ifodalaydigan baholash prinsipi;

g) oshib boruvchi va kamayuvchi samara prinsipi — ishlab chiqarish omillariga (mehnat, kapital va boshqalar) qilingan xarajatlarining ko‘payishi, baholash obyektining qiymati ushbu xarajatlarga teng ravishda o‘sishga olib kelmasligini ko‘rsatadigan baholash prinsipi;

d) maqbul taqsimlash prinsipi — baholash obyektining elementlari va ularga bo‘lgan mulkiy huquqlarni obyektning maksimal qiymatiga erishish uchun ajratish va birlashtirishni ifodalaydigan baholash prinsipi.

14. Baholovchi baholash faoliyatini amalga oshirishda quyidagi asosiy prinsiplarga rioya qilishi shart:

etika — baholovchilar jamoatchilik ishonchini mustahkamlash va qo‘llab-quvvatlash uchun halollik, xolislik, beg‘arazlik, maxfiylik, vakolatlilik va professionallik kabi axloqiy tamoyillarga amal qilishlari kerak;

vakolatlilik — baholovchilar baholashga oid vazifani to‘g‘ri bajarish uchun zarur bilim va ko‘nikmalarga ega bo‘lishi kerak;

muvofiqlik — baholovchilar baholashga oid vazifani bajarish uchun foydalanilgan baholash standartlarini oshkor qilishlari yoki ma’lumot berishlari va ushbu standartlarga rioya qilishlari kerak;

qiymat turi — baholovchilar baholashga oid vazifaga mos keladigan qiymat turini tanlashlari va barcha belgilangan talablarga rioya qilishlari kerak. Qiymat turi baholashga oid vazifada ko‘rsatilgan bo‘lishi lozim;

qiymatni aniqlash sanasi (baholash sanasi) — baholovchilar o‘zlarining tahlillari, fikrlari yoki xulosalari uchun asos bo‘lgan baholash sanasini oshkor qilishlari yoki ko‘rsatishlari kerak. Baholovchilar baholash to‘g‘risidagi hisobot tuzilgan sanani ham ko‘rsatishlari lozim;

farazlar va qo‘shimcha shartlar — baholovchilar baholashga oid vazifaning natijalariga ta’sir ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan muhim farazlar va shartlarni baholash to‘g‘risidagi hisobotda oshkor qilishlari kerak;

maqsadli foydalanish — baholovchilar baholashga oid vazifadan kelib chiqib baholash to‘g‘risidagi hisobotda baholash natijalaridan foydalanishning aniq tavsifini ko‘rsatishlari kerak;

baholashdan taxminiy foydalanuvchi(lar) — baholovchilar baholashga oid vazifadan kelib chiqib baholash to‘g‘risidagi hisobotda baholash natijalaridan foydalanuvchi(lar)ning aniq tavsifini ko‘rsatishlari kerak (agar ma’lumotlar mavjud bo‘lsa);

ish hajmi — baholovchilar baholashga oid vazifadan kelib chiqib ishonchli baholashga olib keladigan ish hajmini belgilashi, bajarishi va zaruratga ko‘ra yoritib berishi kerak;

baholash obyektini identifikatsiyalash — baholovchilar baholash obyektini baholashga oid vazifada aniq belgilab olishlari kerak;

ma’lumotlar — baholovchilar baholash obyektini haqqoniy baholash uchun birlamchi va boshqa ma’lumotlardan foydalanishlari kerak;

baholash metodikasi — baholovchilar baholash obyektining haqqoniy bahosini aniqlash uchun tegishli baholash usul(lar)idan to‘g‘ri foydalanishlari kerak;

baholash to‘g‘risida ma’lumot berish — baholovchilar baholash to‘g‘risidagi hisobotda baholash tahlillari, fikrlari va xulosalarini foydalanuvchi(lar) uchun aniq yoritib berishlari kerak;

hisobot yuritish va saqlash — baholovchilar baholash to‘g‘risidagi hisobotni (qog‘oz yoki elektron shaklda) u tuzilgan sanadan boshlab 3 yil muddat davomida saqlashni ta’minlashlari va ularning reyestrini yuritishlari shart.

15. “Baholashga oid vazifa” Milliy baholash standarti (bundan buyon matnda 2-son MBS deb yuritiladi) baholashga oid vazifaga qo‘yiladigan umumiy talablarni belgilaydi.

16. 2-son MBSdan buyurtmachi bilan baholashga oid vazifani tayyorlash va kelishishda, shuningdek unga o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritishda foydalanish kerak.

17. Baholashga oid vazifani tayyorlash baholovchi tomonidan buyurtmachi bilan birgalikda amalga oshiriladi va baholash shartnomasining ajralmas qismi sifatida ilova qilinadi.

18. Baholashga oid vazifa quyidagi asosiy ma’lumotlarni o‘z ichiga olishi kerak:

baholanayotgan obyektning nomi va tavsifi;

baholash obyektiga bo‘lgan huquqlar;

baholash obyektining joylashgan joyi;

buyurtmachining nomi va uning rekvizitlari;

baholovchi tashkilotning nomi va uning rekvizitlari;

baholash maqsadi;

baholash sanasi;

aniqlanayotgan qiymat turi;

baholashda qo‘llaniladigan valyuta;

muhim va/yoki maxsus farazlar;

cheklovchi shartlar;

buyurtmachi tomonidan baholash ishlarini amalga oshirish uchun taqdim etiladigan birlamchi ma’lumotlar ro‘yxati;

baholash ishlarini bajarish muddatlari;

baholash to‘g‘risidagi hisobotni tuzish formati (elektron yoki qog‘oz ko‘rinishda);

taxminiy foydalanuvchilar (agar mavjud bo‘lsa).

Baholash maqsadi va baholash obyektining xususiyatlaridan kelib chiqib, baholashga oid vazifa baholovchi tomonidan buyurtmachi bilan kelishilgan qo‘shimcha shartlarni o‘z ichiga olishi mumkin.

19. Baholovchi buyurtmachi bilan baholashga oid vazifani tuzishda quyidagi ma’lumotlarni muhokama qilishi zarur:

a) baholovchi tashkilot to‘g‘risidagi ma’lumotlarni. Agar baholovchi tashkilot buyurtmachi, baholash obyekti yoki baholashga oid vazifaning boshqa jihatlari bilan bog‘liq bo‘lsa yoxud obyektiv baholash uchun baholovchi tashkilotning imkoniyatlari cheklangan bo‘lsa, baholashga oid vazifani olgan paytdan e’tiboran bu haqida ma’lum qilishga majbur.

Agar baholovchi tashkilot baholashga oid vazifaning biron bir qismini bajarish uchun boshqa shaxslarga sezilarli yordam so‘rab murojaat qilishi lozim bo‘lsa, ushbu yordam xususiyati va ishonchlilik darajasini buyurtmachiga ma’lum qilishi lozim;

b) buyurtmachi(lar) haqidagi ma’lumotlar. Buyurtmachi(lar) haqidagi ma’lumotlar, baholashga oid vazifaning shakli va mazmunini aniqlashda muhim ahamiyat kasb etib, baholash to‘g‘risida hisobotdagi ma’lumotlar ularning ehtiyojlariga mosligini kafolatlaydi;

v) tahminiy foydalanuvchilar (agar mavjud bo‘lsa) haqidagi ma’lumotlar. Baholash haqidagi hisobotning har qanday tahminiy foydalanuvchilari mavjudligini tasdiqlash baholash to‘g‘risidagi hisobotning mazmuni va shakli ularning ehtiyojlariga javob berishini kafolatlash uchun muhimdir;

g) baholash obyekti. Baholashga oid vazifada baholanayotgan obyekt(lar)ga aniq ta’rif berilishi shart;

d) baholashning maqsadi. Baholashga oid vazifada uning mazmuniga yoki ko‘rsatilgan maqsadlarga mos kelmaydigan baholashni amalga oshirishga yo‘l qo‘ymaslik uchun baholash maqsadini aniq belgilash kerak. Baholash maqsadi baholash qiymati tur(lar)i yoki ularni aniqlashga ham ta’sir ko‘rsatadi;

e) aniqlanadigan qiymat turi. Qiymat turi baholash maqsadlariga muvofiq bo‘lishi lozim. Agar baholovchi YAMBSda ko‘rsatilmagan va mijoz tomonidan belgilangan qiymat turini ishlatsa, baholovchi ushbu qiymat turini ko‘rsatishi hamda unga ta’rif berishi kerak;

j) baholashda qo‘llaniladigan valyuta. Baholashni o‘tkazishda qo‘llaniladigan va baholash haqidagi hisobotda aks ettiriladigan valyutani belgilash zarur;

z) baholash sanasi. Baholash sanasi ko‘rsatilgan bo‘lishi shart. Agar baholash sanasi baholash haqidagi hisobotni tuzish sanasidan farq qilsa, bunday sanalarni aniq chegaralab qo‘yish lozim;

i) baholovchi ishining xususiyati va hajmi hamda bu bilan bog‘liq har qanday cheklovlar. Ko‘zdan kechirishlar, axborot so‘rovlar va tahlillar bilan bog‘liq barcha cheklovchi shartlar belgilanishi kerak. Agar ma’lumotlarni olish imkoni bo‘lmasa, barcha bunday cheklovlar va har qanday muhim va/yoki maxsus farazlar ko‘rsatilishi kerak;

k) baholovchi asoslanadigan axborotning xususiyati va manbalari. Baholash uchun asos qilib olinadigan har qanday muhim axborotning xususiyati va manbasi, shuningdek baholashni bajarish jarayonida axborotlarni tekshirish hajmi belgilab qo‘yilishi zarur;

l) muhim va/yoki maxsus farazlar. Baholashni bajarish va baholash to‘g‘risidagi hisobotni tuzishda hisobga olinishi shart bo‘lgan barcha muhim va/yoki maxsus farazlar belgilanishi lozim;

m) baholash to‘g‘risidagi hisobotni tuzish formati. Baholash to‘g‘risidagi hisobotning formati, ya’ni baholash to‘g‘risidagi hisobot qog‘oz shaklda va/yoki elektron raqamli imzosi bilan tasdiqlangan hamda elektron hujjatning uni identifikatsiya qilish imkonini beradigan boshqa rekvizitlariga ega bo‘lgan elektron hujjat shaklida taqdim etilishi ko‘rsatilgan bo‘lishi lozim;

n) baholash to‘g‘risidagi hisobotdan foydalanish, tarqatish va chop qilishga cheklovlar. Baholash to‘g‘risidagi hisobotdan foydalanish va undan foydalanish imkoni berilgan shaxslar doirasini cheklab qo‘yish zarur hamda tegishli cheklovlar baholashga oid vazifada ko‘rsatilishi maqsadga muvofiq;

o) baholashni majburiy tarzda YAMBSga muvofiq o‘tkazish va undan cheklanishlar. Baholovchi baholashni YAMBS talablariga muvofiq o‘tkazishi lozim hamda agar YAMBSdan cheklanishlar mavjud bo‘lsa, mazkur cheklanishlar asoslantirilgan bo‘lishi shart.

20. Baholashga oid vazifa baholash jarayoni boshlanishidan oldin baholovchi tashkilot va buyurtmachining vakolatli shaxslari tomonidan imzolanadi.

Agar baholash bo‘yicha ishlarning hajmini aniqlashning imkoni bo‘lmasa, baholovchi tashkilot buyurtmachi bilan baholashga oid vazifada amalga oshiriladigan ishlarning taxminiy hajmini ko‘rsatadi, keyinchalik ish hajmi aniq belgilangandan so‘ng buyurtmachi bilan baholashga oid vazifaga o‘zgartirish va qo‘shimchalar rasmiylashtiriladi.

21. Baholovchi tashkilot va davlat buyurtmachisi o‘rtasidagi baholash faoliyatiga oid shartnomaviy munosabatlar davlat xaridlari hamda xo‘jalik yurituvchi subyektlar faoliyatining shartnomaviy-huquqiy bazasi to‘g‘risidagi qonunchilik hujjatlari bilan tartibga solinadi va 2-son MBS talablariga javob berishi kerak.

22. YAMBSning 19-bandidagi ayrim masalalarni baholashga oid vazifada belgilangan baholash jarayoni boshlanmasidan oldin hal qilib bo‘lmagan, baholashga oid vazifaga o‘zgartirish yoki qo‘shimchalar kiritish zaruratini yuzaga keltiruvchi axborot paydo bo‘lgan yoxud o‘rganishni talab qiladigan boshqa holatlar yuzaga kelganda, baholashga oid vazifaga baholashni o‘tkazish mobaynida tegishli o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritilishi mumkin. Bunda, baholashga oid vazifaga o‘zgartirish va qo‘shimchalar baholovchi tashkilot va buyurtmachining vakolatli shaxslari tomonidan imzolanishi kerak.

23. Baholash ishi boshlangandan keyin yuzaga kelgan har qanday o‘zgarishlar (ishlar hajmining o‘zgarishi, YAMBSning 19-bandida ko‘rsatilgan masalalar bilan bog‘liq o‘zgarishlar va boshqalar) to‘g‘risida baholovchi baholashga oid vazifada ko‘rsatilgan ishni bajargunga va baholash to‘g‘risidagi hisobotni tuzgunga qadar buyurtmachiga xabar berishi shart.

24. “Baholash jarayonida o‘tkaziladigan o‘rganishlar va tahlillar” Milliy baholash standarti (bundan buyon matnda 3-son MBS deb yuritiladi) baholashga oid vazifani bajarishda axborotni to‘plash, o‘rganish, tahlil qilish va ulardan foydalanish tartibini belgilaydi.

25. 3-son MBS baholash obyektlarini baholash bo‘yicha vazifalarni bajarishda va baholash hisobotlarining ishonchliligini ekspertizadan o‘tkazishda qo‘llanilishi kerak.

26. Baholash obyektini baholashning asosliligi va ishonchliligini ta’minlash, shuningdek zarur ma’lumotlar va axborotlarni to‘plash jarayonini ta’minlash uchun o‘tkazilgan o‘rganish va tahlillar mazkur YAMBS talablariga, baholashga oid vazifa maqsadlariga va qiymat tur(lar)iga muvofiq bo‘lishi lozim.

27. Asoslangan baholash to‘g‘risidagi hisobotni tayyorlash uchun baholovchi baholash obyektni identifikatsiya qilish (ko‘zdan kechirish), so‘rovlar tuzish, tahlil o‘tkazish va hisob-kitoblar kabi vositalar yordamida yetarli miqdorda ma’lumotlar to‘plashi kerak.

28. Axborotni yig‘ish va uni tahlil qilish jarayoni baholovchi tomonidan baholash to‘g‘risidagi hisobotda aks ettiriladigan baholash obyektini identifikatsiya qilish bilan birga olib boriladi.

29. Hisob-kitoblarning hajmi va ularning batafsil tavsifi to‘plangan ma’lumotlar va baholash uchun zarur bo‘lgan hujjatlarga bog‘liq bo‘ladi.

Baholash obyekti to‘g‘risidagi axborotni yig‘ish quyidagilarni:

zarur ma’lumotlar tarkibini aniqlash;

zarur axborotni yig‘ish;

ma’lumotlarni tizimlashtirish, ularni qayta ishlash va tahlil qilish;

baholash obyektining miqdor va sifat ko‘rsatkichlarini o‘rganish;

baholash to‘g‘risidagi hisobotda axborotni bayon etishni o‘z ichiga oladi.

30. Axborot yig‘ishda baholovchi tomonidan baholash obyekti mansub bo‘lgan bozorning tahlili o‘tkaziladi hamda uning yakunlari bo‘yicha baholash obyektining xususiyatlariga muvofiq aynan bir xil obyektlar va analoglarning sotilishi hamda takliflari to‘g‘risida ma’lumotlar to‘planadi. Baholash obyektining asosiy parametr va tavsiflari analog-obyektlarning xuddi shunday parametr hamda tavsiflari bilan solishtiriladi.

Axborot yig‘ishda aynan bir xil analog-obyektlar to‘g‘risidagi axborot ustuvor hisoblanadi.

31. Axborot va taqdim etilgan hujjatlarni tahlil qilishda baholash obyektini ko‘zdan kechirish natijalari hisobga olinadi. Agar axborot va taqdim etilgan hujjatlarning ishonchliligida nomuvofiqlik, qarama-qarshilik yoki shubhalar yuzaga kelsa, baholovchi dastlabki ma’lumotlarga aniqlik kiritish, ularni keyingi hisob-kitoblarda qo‘llash yoki baholash uchun boshqa asoslangan ma’lumotlardan foydalanishga haqli.

32. Agar baholashga oid vazifa buyurtmachidan boshqa shaxsdan olinadigan ma’lumotdan foydalanishni nazarda tutsa, ushbu ma’lumot ishonchli ekanligi hamda unga baholash haqidagi hisobotning ishonchliligiga salbiy ta’sir ko‘rsatmaydigan tarzda tayanish mumkinligi tahlil qilinishi kerak.

33. Baholovchiga taqdim etilgan ma’lumotlar tasdiqlangan (imzolangan) bo‘lishi lozim.

Taqdim etilgan ma’lumotning to‘g‘riligi yoki ishonchliligini tasdiqlashning imkoni bo‘lmagan taqdirda, bunday axborotdan foydalanish masalasi ko‘rib chiqilishi kerak.

34. Taqdim etiladigan ma’lumotning to‘g‘riligi va ishonchliligi masalasi yuzasidan qaror qabul qilishda baholovchi quyidagilarni hisobga olishi lozim:

baholashning maqsadi;

yakuniy qiymatni chiqarishda ma’lumotlarning ahamiyatliligi;

manbaning ishonchliligi;

ma’lumot manbasining buyurtmachiga yoki buyurtmachining affillangan shaxsiga, baholash obyektiga bog‘liq yoki bog‘liq emasligi.

35. Yig‘ilgan axborot, agar undan foydalanish baholash obyekti qiymatining jiddiy o‘zgarishiga olib kelmasa, ishonchli hisoblanadi.

Agarda axborotning yetarli emasligi baholash obyekti qiymatining yakuniy natijasiga ta’sir qilgan taqdirda, bu holat baholash to‘g‘risidagi hisobotda aks ettirilishi lozim.

36. Baholovchi yig‘ilgan (buyurtmachi yoki uning vakillaridan olingan) birlamchi hujjatlarga ega bo‘lgan holda buyurtmachi yoki baholash obyekti balansda saqlovchisining vakili bilan birgalikda baholash obyektini ko‘zdan kechirish, uning amaldagi holatini o‘rganish, uni tavsiflash, o‘lchash, fotosuratga olish va baholash obyektini indentifikatsiya qilish uchun zarur bo‘lgan boshqa harakatlarni amalga oshiradi.

37. Baholash obyektini ko‘zdan kechirishdan maqsad uni identifikatsiya qilish, holatini aniqlash, taqdim etilgan boshlang‘ich hujjatlarga muvofiqligini aniqlash hisoblanadi.

38. Baholash obyektini identifikatsiya qilish (ko‘zdan kechirish) quyidagi bosqichlarni o‘z ichiga oladi:

baholash obyektini vizual ko‘zdan kechirish;

baholash obyektining fotosuratini olish;

baholash obyektini identifikatsiya qilish;

ko‘zdan kechirganlik dalolatnomasini tuzish.

39. Baholash obyektini identifikatsiya qilishda baholash obyektining amaldagi holatidan kelib chiqib uning sifat va miqdor ko‘rsatkichlarining buyurtmachi va (yoki) uning vakili taqdim etgan hujjatlarda ko‘rsatilgan ma’lumotlarga muvofiqligi aniqlanadi.

Baholash obyektiga bo‘lgan mulkiy huquqlarning mulkka bo‘lgan huquqni tasdiqlovchi hujjatlarga muvofiqligi o‘rganiladi. Zaruratga ko‘ra, baholovchining so‘roviga binoan hujjatlarni taqdim qilgan shaxs tomonidan tegishli hujjatlarga aniqliklar (izohlar) qo‘shimcha ma’lumotnomalar ko‘rinishida rasmiylashtiriladi. Baholash obyektini identifikatsiya qilish bilan bog‘liq barcha bajarilgan ishlar baholovchi tomonidan baholash to‘g‘risidagi hisobotda aks ettiriladi.

40. Baholovchi baholash obyektining quyidagi xususiyatlarini identifikatsiya qilishi va tavsiflashi lozim:

nomi, funksional maqsadi va joriy foydalanilishi;

baholash obyektining joylashgan joyi (zonani ko‘rsatgan holda), uning fizik va huquqiy tavsifi;

baholash obyektining umumiy maydoni;

baholash obyektiga bo‘lgan cheklovlar.

41. Baholash buyurtmachisi yoki uning vakili baholovchiga belgilangan tartibda baholash obyektiga kirishni ta’minlashi shart.

42. Baholash obyekti identifikatsiya qilinmagan (ko‘zdan kechirishdan o‘tkazilmagan) taqdirda, baholovchi baholash to‘g‘risidagi hisobotda identifikatsiya qilmaganlik (ko‘zdan kechirilmaganlik) sabablari hamda u bilan bog‘liq farazlarni ko‘rsatib o‘tishi shart.

43. Agar baholash obyektini identifikatsiya qilishda baholashga oid vazifaga kiritilgan va bajarilayotgan o‘rganishlar natijalari ishonchli baholashni ta’minlamasa yoki taqdim etilgan axborot noto‘g‘ri bo‘lsa yoxud axborotni olishning imkoni bo‘lmasa, baholovchi baholashni davom ettirishni rad etishi lozim.

44. Baholovchi baholash jarayonida olingan, qiymat to‘g‘risida yakuniy xulosa chiqarishga yordam bergan barcha materiallarni, baholash to‘g‘risidagi hisobot nusxasini (qog‘oz yoki elektron shaklda) qonunchilikda belgilangan muddat davomida saqlashi lozim. Bu materiallar boshlang‘ich axborotlarni, hisob-kitoblarni, o‘rganish va tahlillarni, shuningdek baholash hisobotida foydalanilgan har qanday hujjatlarni o‘z ichiga olishi lozim.

45. Baholashni o‘tkazishda baholovchi barcha mavjud ma’lumot va axborotlardan qonunchilik hujjatlari talablaridan kelib chiqib, maxfiylik shartlariga rioya qilgan holda foydalanishi shart.

46. Agar baholash jarayonida YAMBSning ayrim talablaridan farq qiladigan qonunchilik talablariga rioya etilishi zarur bo‘lsa, baholovchi YAMBS prinsiplariga muvofiq mazkur qonunchilik talablariga rioya etishi lozim.

Baholash to‘g‘risidagi hisobotda YAMBS talablaridan cheklanishlar majburiy chora sifatida asoslangan bo‘lsa, bunday baholash YAMBSga muvofiq o‘tkazilgan deb hisoblanadi.

47. Baholovchi tashkilotlar o‘zining ichki hujjatlarida belgilangan baholash bo‘yicha o‘rganishlar o‘tkazish, tahlillar qilish va axborot to‘plash tartib-taomillariga, agar ular YAMBSga hamda baholash faoliyati to‘g‘risidagi qonunchilik hujjatlariga zid bo‘lmasa, rioya etishlari mumkin.

48. “Baholash to‘g‘risidagi hisobot va uni tuzish tartibi” Milliy baholash standarti (bundan buyon matnda 4-son MBS deb yuritiladi) baholash hisobotini tuzish va shakllantirish tartibini belgilaydi.

49. 4-son MBS baholash obyektini baholash to‘g‘risidagi hisobotlarni tayyorlashda qo‘llanilishi kerak.

O‘zbekiston Respublikasining “Baholash faoliyati to‘g‘risida”gi Qonuniga muvofiq, baholovchi tashkilotlar tomonidan qo‘shimcha professional xizmatlar ko‘rsatish bo‘yicha ish natijalari baholash to‘g‘risidagi hisobot hisoblanmaydi.

50. Baholash natijalari baholash faoliyati to‘g‘risidagi qonunchilik hujjatlariga muvofiq tuzilgan hamda baholovchi tashkilotning to‘plangan axborot va hisob-kitoblari asosida tasdiqlangan baholash obyekti qiymatini aks ettiruvchi baholash to‘g‘risidagi hisobot bilan rasmiylashtiriladi.

Baholash obyektining baholash to‘g‘risidagi hisobotda ko‘rsatilgan qiymati tavsiya xususiyatiga ega.

51. Baholash to‘g‘risidagi hisobotda baholashni yoki baholash to‘g‘risidagi hisobot ekspertizasini o‘tkazishni to‘g‘ri tushunish uchun zarur ma’lumotlar bo‘lishi lozim. Baholash to‘g‘risidagi hisobotda noaniq talqin va tushunmovchiliklarga yo‘l qo‘yilmaydi.

Mashina va uskunalar, tovar-moddiy zaxiralar, shuningdek boshqa aktiv va majburiyatlar qiymatini baholashda, baholash to‘g‘risidagi hisobotda ko‘rsatilgan yakuniy qiymatidan, agar baholash to‘g‘risidagi hisobot tuzilgan sanadan olti oydan ortiq vaqt o‘tmagan bo‘lsa, foydalanilishi mumkin.

Nomoddiy aktivlar va intellektual mulk obyektlari, biznes va biznesda ishtirok etish huquqi va ko‘chmas mulk qiymatini baholashda, baholash to‘g‘risidagi hisobotda ko‘rsatilgan yakuniy qiymatidan, agar baholash to‘g‘risidagi hisobot tuzilgan sanadan o‘n ikki oydan ortiq vaqt o‘tmagan bo‘lsa, foydalanilishi mumkin.

Retrospektiv baholash o‘tkazilgan taqdirda, baholash obyektining qiymati haqidagi xulosa faqat baholashni amalga oshirilgan sanaga haqiqiy bo‘ladi.

52. Baholash to‘g‘risidagi hisobotda baholashga oid vazifaning hajmi va mazmuni, uning foydalanish maqsadi (shu jumladan, foydalanishga oid har qanday cheklovlarni), har qanday muhim, noaniq yoki cheklovchi shartlarni o‘z ichiga olgan, baholashga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir qiladigan ma’lumotlar aniq bayon qilinishi lozim.

Baholash to‘g‘risidagi hisobotda uning YAMBSga muvofiqligi ko‘rsatilishi va mazkur YAMBSdan har qanday cheklanishlar mavjudligi yoritilishi kerak.

53. Baholash to‘g‘risidagi hisobotni tuzish shakli (elektron yoki qog‘oz ko‘rinishda) baholashga oid vazifaga muvofiq buyurtmachi va baholovchi o‘rtasida kelishilgan bo‘lishi kerak.

54. Baholash to‘g‘risidagi hisobotda baholashga oid vazifaning talablari, bajarilgan ishlar va olingan natijalar to‘g‘risidagi ma’lumotlar bo‘lishi kerak.

55. Baholash to‘g‘risidagi hisobotga baholash jarayonida foydalanilmagan ma’lumotlar kiritilmasligi lozim, agar ularni kiritilishi YAMBS talablariga muvofiq majburiy bo‘lmasa.

56. Baholash to‘g‘risidagi hisobotda quyidagilar ko‘rsatilgan bo‘lishi shart:

baholash to‘g‘risidagi hisobot tuzilgan sana va uning tartib (ro‘yxatdan o‘tkazilganlik) raqami;

baholash obyektini baholashdan o‘tkazish uchun asos;

baholash obyektini baholashning maqsadi;

baholash obyektining aniqlanadigan qiymat turi;

baholovchi tashkilotning nomi, uning joylashgan joyi (pochta manzili);

baholash obyektini baholashni amalga oshirgan baholovchi(lar)ning malaka sertifikati to‘g‘risidagi ma’lumotlar;

baholash obyektining qiymatini aniqlash sanasiga uni identifikatsiya qilish imkonini beradigan tavsifi, shuningdek baholash obyekti mulkdorining ma’lumotlari;

baholash standartlari, ulardan foydalanish uchun asos, baholash obyektini baholashdan o‘tkazishda foydalanilgan ma’lumotlarning mazkur ma’lumotlar olingan manbalar ko‘rsatilgan holdagi ro‘yxati;

baholash obyektini baholashdan o‘tkazish izchilligi, shuningdek olingan natijani qo‘llanish chegaralari;

baholash sanasi;

baholovchi tashkilot tomonidan foydalaniladigan hamda baholash obyektining miqdor va sifat xususiyatlarini belgilaydigan hujjatlar ro‘yxati.

Agar baholash obyektini baholash bir nechta baholovchi tomonidan o‘tkazilgan bo‘lsa, baholash to‘g‘risidagi hisobotni tayyorlash jarayonida ular tomonidan bajarilgan ish baholash to‘g‘risidagi hisobotda ko‘rsatiladi.

Agar baholash obyektini baholashdan o‘tkazishda bozor qiymatidan farqlanuvchi qiymat aniqlanayotgan bo‘lsa, baholash to‘g‘risidagi hisobotda uni aniqlash mezonlari va baholash obyektining bozor qiymatini aniqlash imkoniyatidan cheklanish sabablari ko‘rsatilgan bo‘lishi kerak.

Baholash to‘g‘risidagi hisobot baholash obyekti qiymatini asoslash uchun zarur bo‘lgan boshqa ma’lumotlarni ham o‘z ichiga olishi mumkin.

57. Baholash jarayonida foydalanilgan ma’lumotlar oshkor qilinishi kerak, bundan maxfiy ma’lumotlar mustasno.

Baholovchi maxfiy ma’lumotlarni faqat buyurtmachi va (yoki) bunday ma’lumotlarni taqdim etgan shaxslar bilan kelishilgan holda yoki sud qaroriga muvofiq oshkor qilishi mumkin.

Amaldagi ma’lumotlarning maxfiylik darajasi buyurtmachi va (yoki) bunday ma’lumotlarni taqdim etgan shaxslar yoki ushbu ma’lumotlarga bevosita aloqador shaxslar tomonidan belgilanadi.

58. Agar baholash to‘g‘risidagi hisobot qog‘oz shaklda tayyorlangan bo‘lsa, uning har bir varag‘i raqamlangan va baholovchi(lar) tomonidan imzolangan, hisobot esa tikilgan va baholovchi tashkilot rahbari tomonidan imzolangan hamda tasdiqlangan bo‘lishi shart.

Agar baholash to‘g‘risidagi hisobot elektron hujjat shaklida tayyorlangan bo‘lsa, mazkur hisobot baholovchi(lar) va baholovchi tashkilot rahbarining elektron raqamli imzosi bilan tasdiqlangan hamda elektron hujjatning uni identifikatsiya qilish imkonini beradigan boshqa rekvizitlariga ega bo‘lishi lozim

59. Baholash to‘g‘risidagi hisobotga quyidagilar ilova qilinishi majbur:

baholovchi tashkilotlarining professional jamoat birlashmalaridan biriga a’zoligi to‘g‘risidagi guvohnomaning nusxasi;

baholovchilarning malaka sertifikatlari nusxalari;

baholovchi tashkilotning fuqarolik javobgarligini sug‘urta qilish shartnomasi bo‘yicha sug‘urtalovchining majburiyatlari kuchga kirganligini tasdiqlovchi sug‘urta polisining nusxasi;

baholash to‘g‘risidagi hisobotni tayyorlash va baholash obyekti qiymatini aniqlashda foydalanilgan hujjatlar nusxalari.

60. Baholash to‘g‘risidagi hisobot quyidagi asosiy bo‘limlarni o‘z ichiga oladi:

titul varag‘i;

bo‘limlar mundarijasi;

baholash to‘g‘risidagi hisobotga aloqa xati;

baholashga oid vazifa, baholash obyekti bo‘yicha asosiy faktlar va xulosalar;

mamlakat va mintaqadagi baholash obyekti bilan bog‘liq umumiy iqtisodiy vaziyatning tavsifi;

baholash obyekti tegishli bo‘lgan tarmoq va bozorning tavsifi;

baholash obyektining tavsifi;

baholash obyektining moliyaviy hisobotlari tahlili, agar mavjud bo‘lsa;

baholash yondashuvlari va usullarini tanlash va qo‘llash tavsifi;

baholash obyektining yakuniy qiymati va uni aniqlash;

ilovalar.

61. Baholash to‘g‘risidagi hisobotning titul varag‘ida quyidagilar ko‘rsatiladi:

baholash to‘g‘risidagi hisobotning ro‘yxat raqami;

baholash obyektining nomi va manzili;

baholash obyektining aniqlanishi kerak bo‘lgan qiymati turi;

baholash sanasi;

baholash to‘g‘risidagi hisobot tuzilgan sana;

buyurtmachi va baholovchi tashkilot nomi (baholovchi);

baholovchi tashkilotlarning professional jamoat birlashmasiga a’zoligi.

Baholash to‘g‘risidagi hisobotning yakuniy tuzilishi baholovchi tomonidan baholash obyektining xususiyatiga, baholash maqsadlariga va baholash hisobotining maqsadli foydalanuvchisidan kelib chiqqan holda o‘zgarishi mumkin.

62. “Qiymat turlari” Milliy baholash standarti (bundan buyon matnda 5-son MBS deb yuritiladi) qiymat turlarini, ularning ta’riflari va talqinini belgilaydi hamda baholash obyektining aniqlanishi lozim bo‘lgan qiymat turini belgilashda qo‘llanilishi kerak.

63. Baholash obyektining baholash maqsadlaridan kelib chiqib bozor yoki bozor qiymatidan farqlanuvchi qiymati belgilanadi.

64. Qiymat turi baholash to‘g‘risidagi hisobotda ko‘rsatilgan qiymat uchun asos bo‘lgan asosiy prinsiplarni belgilaydi.

Qiymat turi boshlang‘ich ma’lumotlar va farazlarni tanlashga yoki belgilab berishga, shuningdek qiymat haqidagi yakuniy natijaga ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

65. Baholashni o‘tkazishda qo‘llaniladigan qiymat turlariga quyidagi umumiy elementlar xos:

baholash obyekti bo‘yicha tuzilishi mo‘ljallanayotgan bitim (bundan buyon matnda mo‘ljallanayotgan bitim deb yuritiladi);

mo‘ljallanayotgan bitimning sanasi;

mo‘ljallanayotgan bitimning taraflari.

66. Qiymat turidan kelib chiqib mo‘ljallanayotgan bitim quyidagi shakllarga bo‘linadi:

gipotetik bitim;

haqiqiy bitim;

xarid qilish (investitsiyalash) bo‘yicha bitim;

sotuv (investitsiya obyektidan chiqish) bo‘yicha bitim;

muayyan yoki gipotetik bozorda oldindan belgilangan tavsiflar bo‘yicha amalga oshiriladigan bitim.

67. Mo‘ljallanayotgan bitimning sanasi baholovchi tomonidan baholashni amalga oshirishda qanday axborot va ma’lumotlarni e’tiborga olishga ta’sir ko‘rsatadi.

Aksariyat qiymat turlari ishtirokchilarga ochiq bo‘lmagan axborotni yoki bozordagi vaziyatni baholash sanasi yoxud qiymatni aniqlash sanasi holatiga qo‘shimcha o‘rganishlarsiz hisobga olish imkonini bermaydi.

68. Qiymat turi asosiy farazlar, shu jumladan gipotetik bitim xususiyati, bitim taraflarining xohishlari va ular o‘rtasidagi munosabatlar, shuningdek baholash obyektining bozordagi ekspozitsiya davri davomiyligini aks ettiradi.

69. Baholovchi baholashga oid vazifa shartlari va maqsadlariga mos keladigan qiymat turini tanlashi hamda ushbu qiymat turi bilan bog‘liq barcha talablarga amal qilishi zarur.

Baholash yondashuvi va usullari, dastlabki ma’lumotlar va cheklanishlarni tanlash qiymat turiga bog‘liq bo‘ladi.

70. Baholovchi baholashga oid vazifada ko‘rsatilgan baholash maqsadlariga mos kelmaydigan qiymat turidan foydalanmasligi kerak.

71. Baholashga oid boshlang‘ich ma’lumotlarning xususiyati va manbalari qiymat turiga muvofiq bo‘lishi kerak.

72. YAMBSga muvofiq qiymat turlari quyidagi guruhlarga ajratiladi:

a) bozor qiymatiga oid:

bozor qiymati;

bozor ijara haqi;

garov obyektining qiymati;

b) bozor qiymatidan farqlanuvchi qiymatlarga oid:

adolatli qiymat;

investitsiya qiymati;

sinergetik qiymat;

tugatish qiymati;

yo‘q qilish qiymati;

qoldiq balans qiymati;

almashtirishning qoldiq qiymati;

takror ishlab chiqarish qoldiq qiymati;

maxsus qiymat;

sug‘urtaga oid qiymat;

soliqqa oid qiymat.

73. Bozor qiymatidan farqlanuvchi baholash qiymati asosida bajarilgan barcha baholash natijalari har xil farazlarni talab qiladi, ular baholovchi tomonidan aniq identifikatsiya qilinishi va baholash to‘g‘risidagi hisobotga kiritilishi lozim.

Bozor qiymatidan farqlanuvchi tegishli baholash qiymatini aniqlash imkoni bo‘lmagan taqdirda, baholovchi baholashga oid vazifaga buyurtmachi bilan kelishilgan xolda, tegishli o‘zgartirishlar kiritishi lozim.

74. Qiymat turi bitim natijasida sotuvchining sotish xarajatlarini yoki xaridorning sotib olish xarajatlarini, shuningdek tomonlar tomonidan to‘lanishi kerak bo‘lgan soliqlarni hisobga olmagan holda, baholash obyektining hisoblangan qiymatini anglatadi.

75. Baholovchi qiymat turlarini o‘zi tomonidan to‘g‘ri talqin etilishi va qo‘llanilishi uchun javobgardir.

76. Baholash obyektining bozor qiymati deganda eng ehtimol tutilgan narxi tushunilib, unga ko‘ra mazkur baholash obyektining ochiq bozorda raqobat sharoitida, bitimning taraflari barcha zarur axborotga ega bo‘lgan holda o‘z manfaatlari yo‘lida oqilona va ixtiyoriy ravishda harakat qiladi, bitim narxining baland-pastligida esa biron-bir favqulodda holatlar, shu jumladan taraflardan birining ushbu bitimga qo‘shilish majburiyati aks etmaydi.

Agar biron-bir baholash obyektini baholashda majburiy o‘tkazish talabi mavjud bo‘lgan normativ hujjatda yoki baholash obyektini baholash to‘g‘risidagi shartnomada qiymatning aniq turi ko‘rsatilmagan bo‘lsa, mazkur obyektning bozor qiymati belgilanishi lozim. Mazkur qoida normativ hujjatda baholash obyekti qiymatining turini aniqlovchi O‘zbekiston Respublikasining “Baholash faoliyati to‘g‘risida”gi Qonunida yoki YAMBSda nazarda tutilmagan atamalardan foydalanilgan taqdirda ham qo‘llanilishi kerak.

77. Bozor qiymati quyidagi konseptual doiralarda talqin qilinishi lozim:

a) “eng ehtimol tutilgan narx...” — pulda ifodalangan, bozorda tijorat bitimi tuzilganda aktiv uchun to‘lanishi mumkin bo‘lgan narx.

Bozor qiymati uning ta’rifida ko‘rsatilgan shartlarga rioya etilganda baholash sanasida bozorda oqilona qabul qilinishi ehtimoli eng yuqori bo‘lgan narxdir. Bu narx oqilona o‘ylagan sotuvchi uchun erishilishi mumkin bo‘ladigan eng yaxshi, oqilona o‘ylagan xaridor uchun esa erishilishi mumkin bo‘ladigan eng foydalisidir. Bu narxni aniqlashda, xususan bitimning alohida shartlari yoki holatlariga, masalan moliyalashtirishning noodatiy shakli, mulkni sotib keyin ijaraga qayta olish, bitimga jalb etilgan taraflardan biri tomonidan taqdim etilgan maxsus kompensatsiyalar yoki chegirmalar kabilarga bog‘liq holda oshirib yoki tushirib yuborilgan narxlar hisobga olinmaydi, shuningdek faqat muayyan aniq mulkdor yoki xaridor uchun hamyonbop bo‘lgan qiymatning birorta elementi ham hisobga olinmaydi;

b) “...ochiq bozorda raqobat sharoitida…” — baholash obyektining qiymati oldindan belgilab qo‘yilgan yoki kelishilgan sotuv narxi emas (raqobatsiz shartlar), balki raqobat sharoitida taxmin qilinib, hisoblab chiqilgan miqdordir. Bu narx baholash sanasidagi bitimning shunday narxiki, bitimni amalga oshirganda bozor qiymati ta’rifida ko‘rsatilgan barcha boshqa shartlar bajarilgan bo‘ladi;

v) “...bitim...” — tomonlar mustaqil ravishda harakat qilishlarini va ular o‘rtasida bitim narxini bozorga xos bo‘lmagan holga keltiradigan maxsus munosabatlar yo‘qligini anglatadi;

g) “...o‘z manfaatlari yo‘lida oqilona harakat qiladi…” — manfaatdor xaridor ham, manfaatdor sotuvchi ham sotilayotgan aktivning xususiyati va xossalari, uning haqiqiy va potensial foydalanilishi, shuningdek baholash sanasida bozordagi holat haqida yetarli darajada xabardor qilingan deb taxmin qilinishini anglatadi. Ushbu ma’lumotlarga ega bo‘lgan holda ularning har biri o‘z pozitsiyasi nuqtai nazaridan bitimdagi eng maqbul narxni qo‘lga kiritishga intilgan holda harakat qiladi.

d) “...ixtiyoriy ravishda harakat qiladi...” — taraflarning har birida bitim tuzishga o‘z asoslari borligi, ammo ularning birortasi ham bitim tuzishga majbur emasligi yoki haddan tashqari moyilligi yo‘qligini anglatadi.

78. Bozor qiymati xaridorlar va sotuvchilardan tashkil topgan ochiq bozorda narxlarni belgilashni o‘z ichiga oladi.

79. Aktivning bozor qiymati undan eng samarali foydalanilishini aks ettiradi. Bunday foydalanish jismonan mumkin, qonuniy ruxsat etilgan va moliyaviy jihatdan amalga oshirilishi kerak.

80. Bozor qiymati asosidagi baholashlar taqqoslanuvchi obyektlarga tegishli axborotga asoslanishi lozim.

Baholash jarayoni baholovchidan zarur va kerakli tekshiruvlarni o‘tkazishni, to‘g‘ri tahlil olib borishni hamda axborot va dalillar bilan asoslangan farazlarni shakllantirishni talab qiladi. Bu jarayonda baholovchilar bozorda kuzatiladigan va ishga daxldor barcha faktlarni, tendensiyalarni, taqqoslanuvchi bitimlarni va boshqa axborotni baholash vazifasiga bog‘lik tarzda ko‘rib chiqishga majbur.

Bozor ma’lumotlari cheklangan bo‘lsa yoki umuman mavjud bo‘lmasa, baholovchi baholash hisobotida lozim darajada vaziyatni ochib berishi hamda ma’lumotlarning yetarli emasligi bois hisob-kitoblar qanday tarzda cheklanganligini (agar cheklangan bo‘lsa) ko‘rsatishi lozim.

Barcha baholashlarda baholovchining shaxsiy mulohazasi talab etiladi.

81. Agar baholovchi baholanayotgan baholash obyekti bozoriga aloqador bo‘lgan ochiq ma’lumotlar va holatlarni tahlil qilish imkoniyatiga ega bo‘lsa, baholash jarayonida qo‘llaniladigan har bir yondashuv yoki usul bilan baholash obyektining bozor qiymatini aniqlashni ta’minlashi lozim.

82. Bozor ijara haqi deganda baholash sanasiga eng ehtimol tutilgan narx tushunilib, unga ko‘ra mazkur baholash obyektining ochiq bozorda raqobat sharoitida ijaraga berilishi mumkin bo‘lgan, ijara bitimining taraflari (manfaatdor ijaraga beruvchi va ijarachi) barcha zarur axborotga ega bo‘lgan holda (marketing), o‘z manfaatlari yo‘lida oqilona va ixtiyoriy ravishda harakat qiladi, ijara haqining miqdorida esa biron-bir favqulodda holatlar, shu jumladan taraflardan birining ushbu bitimga qo‘shilish majburiyati aks etmaydi.

83. Shartnomaviy ijara haqi deganda tuzilgan ijara shartnomasi shartlariga asosan to‘lanadigan ijara haqi tushuniladi. Ijara haqi ijara muddatiga qat’iy belgilab qo‘yilgan yoki o‘zgaruvchan bo‘lishi mumkin. Ijara haqining o‘zgarishlari ijara shartnomasida aks ettirilgan bo‘lib, ijaraga beruvchi oladigan naflarning umumiy miqdorini va ijaraga oluvchining majburiyatlarini belgilash uchun aniq va tushunarli bo‘lishi kerak.

84. Bozor ijara haqidan ijara shartnomasini yoki ijara huquqini baholashda baholash qiymati turi sifatida foydalanilishi mumkin. Bunday hollarda shartnomaviy ijara haqi va bozor ijara haqi (agar shartnomaviy ijara haqidan farq qilsa) e’tiborga olinishi kerak.

85. Ba’zi hollarda bozor ijara haqi tuzilgan ijara shartnomasi shartlari asosida qabul qilinishi/hisoblanishi mumkin.

86. Garov obyektining qiymati deganda garov narsasi bo‘lgan yoki garov ta’minoti sifatida o‘tkazilishi rejalashtirilayotgan baholash obyektining bozor qiymati tushuniladi.

Har qanday mol-mulk, shu jumladan ashyolar va mulkiy huquqlar (talablar) garov narsasi bo‘lishi mumkin, muomaladan chiqarilgan mol-mulk, kreditorning shaxsi bilan uzviy bog‘liq bo‘lgan talablar, xususan hayoti yoki sog‘lig‘iga yetkazilgan zararni qoplash to‘g‘risidagi talablar, alimentlar to‘g‘risidagi talablar hamda boshqa shaxsga berilishi qonun bilan man etilgan boshqa talablar bundan mustasno.

87. Baholashga oid vazifada baholovchi baholash obyektini baholash garov maqsadlari uchun amalga oshirilganligini ko‘rsatishi kerak.

88. Adolatli qiymat deganda baholash obyekti aniq belgilangan va barcha zarur axborotga ega, manfaatdor bo‘lgan taraflar o‘rtasida erkin bitim asosida sotilganda (mulk sotilganda yoki qarzdorlik hisobdan chiqarilganda), ushbu taraflarning manfaatlarini aks ettiradigan, hisoblab chiqiladigan-baholanadigan narx tushuniladi.

89. Adolatli qiymatni aniqlash qat’iy belgilangan taraflar o‘rtasida ushbu taraflarning har biri bitimdan ko‘radigan afzalliklari yoki salbiy tomonlarini hisobga olganda, adolatli bo‘ladigan xuddi shunday narxni baholashni talab qiladi.

Bunda, qiymatni aniqlashda qoida tariqasida, bozor ishtirokchilariga xos bo‘lmaydigan yoki ular foydalana olmaydigan barcha afzalliklar yoki salbiy holatlar hisobga olinmaydi.

90. Investitsiya qiymati deganda baholash obyektining egasi yoki potensial investor uchun ularning investitsiyaviy yoki operatsion (xo‘jalik) maqsadlari hisobga olinadigan qiymat tushuniladi.

91. Investitsiya qiymati subyektiv o‘ziga xos qiymat turi bo‘lib, aktiv qiymati uning egasi uchun uni boshqa tarafga sotganda, olish mumkin bo‘lgan miqdorga teng bo‘lsada, ushbu qiymat turida iqtisodiy subyekt aktivga egalik qilishdan va tegishlicha aktiv bilan hech qanday almashuv mo‘ljallanmasdan olishi mumkin bo‘lgan foydalar aks ettiriladi.

92. Investitsiya qiymatida iqtisodiy subyektning moliyaviy ahvoli va baholashni bajarishdan moliyaviy maqsadlari aks ettiriladi. Bu qiymatdan ko‘pincha investitsiyalar samaradorligini aniqlash uchun foydalaniladi.

93. Sinergetik qiymat — ikki va undan ortiq aktivlar yoki ishtirokchilikdagi ulushlarning birlashtirilishi natijasida qiymatning umumiy yig‘indisi summasi ularning alohida olingan qiymatlari summasidan ortiq bo‘lib chiqqanda (ijobiy sinergiya) yoki aksincha xollarda (salbiy sinergiya) hosil bo‘ladigan qiymat.

94. Agar faqat aniq bir xaridor sinergetik samarani qo‘lga kiritsa, sinergetik qiymat bozor qiymatidan farqlanadi, chunki sinergetik qiymatda aktivning faqat aniq xaridor uchun qiymatga ega bo‘lgan aniq tavsiflari aks etadi.

95. Sinergetik qiymatni aniqlash zarurati obyektlar bir-birini funksional ravishda to‘ldiradigan (ijobiy sinergiya) yoki har qanday funksiyalarni kerakli darajada bajarishga xalaqit beradigan (salbiy sinergiya) ko‘chmas mulk obyektlarining mulkiy va investitsiya komplekslarini baholashda paydo bo‘ladi.

96. Tugatish qiymati deganda aktiv yoki aktivlar guruhini qismlarga bo‘lib sotib yuborganda olinishi mumkin bo‘lgan summa tushuniladi. Tugatish qiymatida aktivlarni sotishga tayyorlash hamda sotish bilan bog‘liq xarajatlarini hisobga olish kerak.

97. Tugatish qiymatini baholashni o‘tkazishning quyidagi dastlabki shart-sharoitlaridan foydalanib aniqlash mumkin:

marketing davrida tartibga solingan bitim;

marketing davri qisqartirilgan majburiy bitim.

Baholovchi baholash to‘g‘risidagi hisobotda tugatish qiymatini aniqlash jarayonida foydalangan dastlabki shart-sharoitni ko‘rsatishi shart.

98. Yo‘q qilish qiymati deganda baholash obyektining uni tashkil etgan materiallarning bozor qiymatiga teng qiymati tushuniladi.

Bu qiymat yalpi yoki sof qiymat (sotish xarajatlarini chegirgan holda) tarzida ifodalanishi mumkin.

Yo‘q qilish qiymatining alohida holati skrap qiymati (Scrap value) deb atalib, unda obyektning eng samarali qiymati uni metall parchalari sifatida sotish deb tan olingan qiymat hisoblanadi.

99. Qoldiq balans qiymati deganda asosiy vositalarning boshlang‘ich (tiklanish) qiymatidan jami eskirish summasi chegirib tashlangan qiymat tushuniladi.

100. Almashtirishning qoldiq qiymati baholash obyektiga o‘xshash obyektni baholash o‘tkazish sanasidagi bozor narxlarida baholash obyektining eskirishini hisobga olgan xolda yaratish uchun zarur bo‘lgan xarajatlar miqdorini anglatadi.

101. Takror ishlab chiqarish qoldiq qiymati deganda baholash obyekti bilan bir xil obyektni bir xil materiallar va bir xil texnologiyalardan foydalangan holda yaratishga sarflanadigan, baholashni o‘tkazish sanasida mavjud bozordagi narxlarda o‘lchanadigan, baholash obyektining eskirishini hisobga oluvchi xarajatlar summasi tushuniladi.

102. Maxsus qiymat — bozor qiymatidan yuqori summa bo‘lib, faqat maxsus xaridor (alohida manfaatga ega bo‘lgan) uchun qiymatga ega bo‘lgan aktivlarning muayyan tavsiflarini aks ettiradigan qiymat tushuniladi.

103. Sug‘urtaga oid qiymat deganda sug‘urta shartnomasi yoki polisida nazarda tutiladigan qiymat tushuniladi. Bunda, sug‘urta maqsadlari uchun mulkning haqiqiy qiymati sug‘urta shartnomasi yoki polisi imzolangan kuniga aniqlanadi.

104. Soliqqa oid qiymat deganda amaldagi soliq qonunchiligi asosida hisoblab chiqiladigan qiymat tushuniladi.

105. Baholashga oid vazifada va baholash to‘g‘risidagi hisobotda ushbu qiymat soliqning qaysi turi uchun aniqlanayotganligi ko‘rsatilishi kerak.

106. Baholash uchun zarur shart-sharoitlarda (taxminiy foydalanishda) aktiv yoki majburiyatdan foydalanish shartlari (holatlari) aks ettiriladi. Bu baholash obyektiga tegishli bo‘lishi mumkin bo‘lgan bitim holatlarining eng ehtimoliy to‘plamiga oid taxminning bir turi hisoblanadi. Turli baholash qiymatlari uchun alohida baholash shart-sharoitlari talab etilishi yoki ular bir nechta baholash shart-sharoitlarida ko‘rib chiqilishi mumkin. Quyidagilar umumiy baholash shart-sharoitlari hisoblanadi:

eng samarali foydalanish;

joriy/mavjud foydalanish;

tartibga solingan tugatish (sotish);

majburiy sotish.

107. Eng samarali foydalanish deganda aktivdan foydalanishning shunday shakli tushuniladiki, bunda ishtirokchi nuqtai nazaridan aktiv uchun eng yuqori qiymat ta’minlanadi.

Eng samarali foydalanish amalga oshirish imkoni borligi (agar o‘rinli bo‘lsa), moliyaviy asoslanganligi, qonunchilik nuqtai nazardan ruxsat etilgan bo‘lishi va bu eng yuqori qiymatga olib kelishi shart.

Agar bunday foydalanish turi joriy foydalanishdan farq qilsa, aktivni undan samaraliroq foydalaniladigan shakliga o‘tkazish xarajatlari uning qiymatiga ta’sir qiladi.

“Eng samarali foydalanish” deganda dastlabki shart-sharoit nuqtai nazaridan aktiv sifatida ko‘chmas mulk obyekti tushuniladi.

108. Eng samarali foydalanish turini aniqlash quyidagilarni nazarda tutadi:

aktivdan u yoki bu tarzda foydalanishni amalga oshirish imkonini aniqlash, bunda ishtirokchilar oqilona deb tan oladigan foydalanishlar hisobga olinadi;

“qonunchilik nuqtai nazardan ruxsat etilgan bo‘lishi” talabini hisobga olish uchun aktivdan foydalanishdagi har qanday huquqiy cheklovlarni e’tiborga olish kerak. Masalan, shaharsozlik talablari yoki hududlar bo‘yicha cheklovlar, shuningdek bu cheklovlar kelgusida o‘zgarishi mumkinligi;

foydalanilishning “moliyaviy asoslangan”ligi haqidagi talab amalga oshirish imkoni bor va qonunchilik nuqtai nazardan ruxsat etilganligi aktivdan muqobil foydalanishda odatdagi ishtirokchiga joriy foydalanishdagi samaradan, aktivni muqobil foydalanishga o‘tkazish xarajatlarini inobatga olgan holda, yetarli samara berishini hisobga oladi.

109. Joriy/mavjud foydalanish deganda aktiv yoki majburiyatdan hozirgi paytdagi foydalanish shakli tushuniladi. Joriy foydalanish aktivdan eng samarali foydalanish shakliga mos kelishi mumkin.

110. Tartibga solingan tugatishda (sotishda) xaridor(lar)ni izlash uchun oqilona muddatlarni nazarda tutadi, tugatish jarayonida sotilishi kerak bo‘lgan aktivlarning qiymati ko‘rsatiladi, bunda sotuvchi aktivni “mavjud holatda” va “joylashgan joyida” sotishga majbur bo‘ladi.

Xaridor(lar)ni izlashga ajratilgan oqilona muddat aktiv turiga va bozor sharoitlariga qarab, farq qilishi mumkin.

111. “Majburiy sotish” tushunchasi sotuvchi sotuvni amalga oshirishga majbur bo‘lganda va buning natijasida ekspozitsiya davri uchun (sotish uchun obyekt bozorda bo‘lishi kerak bo‘lgan vaqt) muddat yetarli bo‘lmagan hamda xaridorlar yetarli tekshiruvni o‘tkaza olmaydigan hollarda ishlatiladi.

Bunda, olinishi mumkin bo‘lgan narx sotuvchiga bo‘lgan bosim xususiyatiga va nima uchun aktiv bo‘yicha zarur darajada ekspozitsiya/marketing qila olmasligiga bog‘liq bo‘ladi. Ushbu narx yetarli vaqt ichida sotishni amalga oshira olmaslik sababli sotuvchi uchun oqibatlarni aks ettirishi mumkin.

Agar sotuvchiga bosim xususiyatlari va sabablari ma’lum bo‘lmasa, unda majburiy sotishdan olinishi mumkin bo‘lgan narxni to‘g‘ri aniqlash mumkin bo‘lmaydi.

Majburiy sotishda sotuvchi rozi bo‘ladigan narx bozor qiymatining ta’rifi bo‘yicha gipotetik manfaatdor sotuvchini emas, balki uning o‘ziga xos sharoitlarini aks ettiruvchi narx bo‘ladi.

Majburiy sotish — bu ayirboshlash sodir bo‘lgan vaziyatning tavsifi bo‘lib, aniq belgilangan qiymat turini ifodalamaydi.

112. Agar majburiy sotishdagi narxni aniqlash talab etilsa, sotuvchiga ta’sir qiladigan cheklovlarning aniq sabablari ko‘rsatilishi kerak.

Belgilangan muddatda sotishni amalga oshira olmaslik oqibati tegishli farazlar bilan ko‘rsatilishi kerak.

Agar baholash sanasida bunday sabablar mavjud bo‘lmasa, ular maxsus farazlar sifatida aniq belgilanishi kerak.

113. Majburiy sotishdagi zarur shart-sharoit quyida keltirilgan barcha shartlar bajarilgan taqdirda, aniq mulk uchun olish mumkin bo‘lgan eng ehtimoliy narxni aks ettiradi:

sotishni qisqa muddatda tugatish;

aktiv baholash sanasida yoki bitim yakunlanishi kerak bo‘lgan ma’lum vaqt ichida amal qiladigan bozor sharoitlari ta’siri doirasiga tushadi;

xaridor va sotuvchi ehtiyotkorlik hamda xabardorlik bilan harakat qiladi;

sotuvchi sotishni amalga oshirishga majbur;

xaridor bitim tuzishda xohishga ega;

har ikkala taraf o‘zlari uchun manfaatdor tarzda harakat qiladi;

ekspozitsiyaga ajratilgan muddatning qisqaligi sababli, marketing o‘tkazishning odatiy choralarini qo‘llab bo‘lmaydi;

to‘lov pul mablag‘lari bilan amalga oshiriladi.

114. Faoliyatsiz yoki pasayib borayotgan bozorda sotish avtomatik ravishda “majburiy sotish”ning dalili hisoblanmaydi, chunki sotuvchi vaziyat yaxshilangan taqdirda yaxshiroq narxga umid qilishi mumkin.

Agar sotuvchi aktivni zarur darajada marketing o‘tkaza olmaslik imkonini bermaydigan muddat ichida sotishga majbur bo‘lmasa, bu sotuvchi bozor qiymatining ta’rifida keltirilgan manfaatdor sotuvchi hisoblanadi.

115. Amalga oshirilgan “majburiy sotish” bitimlari qiymat turi bozor qiymati bo‘lgan baholashda hisobga olinmaydi.

116. Baholash obyektining bozor qiymatini aniqlashda dastlabki ma’lumotlardan bozor qiymatidan farqlanuvchi qiymatlar bo‘yicha baholangan obyektlar haqidagi ma’lumotlar chiqarib tashlanadi hamda ular faqat ma’lum bir xaridor yoki sotuvchiga xos bo‘lib, boshqa ishtirokchilarga nisbatan qo‘llanilmaydi.

117. Ishtirokchilarga ma’lum bo‘lmasligi mumkin bo‘lgan va alohida iqtisodiy subyektlar uchun xos bo‘lgan o‘ziga xos omillarga quyidagilar misol bo‘ladi:

analog aktivlar portfelini yaratish natijasida yuzaga kelgan qo‘shimcha qiymat yoki qiymatning pasayishi;

aktivning iqtisodiy subyektga tegishli boshqa aktivlar bilan o‘zaro noyob ta’siri (sinergiya);

faqat ko‘rib chiqilayotgan iqtisodiy subyektga nisbatan qo‘llaniladigan yuridik huquqlar yoki cheklovlar;

ko‘rib chiqilayotgan iqtisodiy subyektga qo‘llaniladigan soliq imtiyozlari yoki soliq solish majburiyatlari;

ko‘rib chiqilayotgan iqtisodiy subyekt uchun eksklyuziv bo‘lgan aktivdan foydalanish imkoniyati.

Agar baholashning maqsadi ma’lum bir mulkdor uchun qiymatni (masalan, investitsiya qiymatini) aniqlash bo‘lsa, iqtisodiy subyekt uchun o‘ziga xos bo‘lgan omillar aktivni baholashda aks ettiriladi.

118. Qiymat turini belgilashda gipotetik bitimda aktivning holatini yoki aktiv almashinuvi mo‘ljallanayotgan holatlarni aniqlashtirish uchun bitta yoki bir nechta farazlarni ko‘rsatish zarur bo‘ladi. Bunday farazlar qiymatga sezilarli ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

119. Farazlar turlari quyidagi ikki toifaga ajratiladi:

qabul qilingan faktlar baholash sanasiga mavjud faktlardan farqlanmaydi yoki ushbu faktlarga muvofiq kelishi mumkin (farazlar);

qabul qilingan faktlar baholash sanasida haqiqatda mavjud bo‘lgan faktlardan farq qiladigan faktlar (maxsus farazlar).

120. Baholash sanasida mavjud faktlarga mos faktlar yoki mos kelishi mumkin bo‘lgan faktlar bilan bog‘liq farazlar baholovchi tomonidan amalga oshirilgan o‘rganishlar yoki so‘rovlar hajmining cheklanganligi oqibati bo‘lishi mumkin.

Ushbu farazlarga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin:

biznesning to‘laqonli faoliyat yuritayotgan xo‘jalik yurituvchi subyekt sifatida berilayotganligi haqidagi faraz;

biznesga jalb qilingan aktivlar biznessiz (yakka tartibda yoki guruh sifatida) berib yuborilayotganligi haqidagi faraz;

alohida baholanayotgan aktiv boshqa bir-birini to‘ldiruvchi aktivlar bilan birga o‘tkazilishi haqidagi faraz;

aksiyadorlik ulushi aksiyalar paketi yoki alohida o‘tkazilishi haqidagi faraz.

121. Agar baholash sanasida qabul qilingan faktlar haqiqiy mavjud faktlardan farq qilsa, ular maxsus farazlar deb ataladi.

Maxsus farazlar mumkin bo‘lgan o‘zgarishlarning aktiv qiymatiga ta’sirini ko‘rsatish uchun ishlatiladi.

Maxsus farazlar baholash foydalanuvchisiga baholash to‘g‘risidagi hisobot hozirgi sharoitlarning o‘zgarishiga bog‘liqligini yoki baholash sanasidagi fikrni aks ettirishini ko‘rsatadi hamda ishtirokchilar unga rozi bo‘lmaganligi uchun uni “maxsus” deb belgilashadi.

Maxsus farazlarga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin:

ko‘chmas mulk ijara majburiyatlari yuklatilmagan to‘liq mulk huquqida ekanligi to‘g‘risidagi faraz;

baholash sanasiga taklif etilayotgan bino qurilishi haqiqatda tugallanganligi haqida faraz;

shartnoma tuzilmagan bo‘lsada, baholash sanasida uni mavjud deb hisoblash haqidagi faraz;

moliyaviy instrument ishtirokchi foydalanishi mumkin bo‘lgan daromadlilik egri chizig‘idan farqli daromadlilik egri chizig‘i yordamida baholanayotganligi haqidagi faraz.

122. Barcha farazlar va maxsus farazlar belgilangan sharoitga muvofiq asoslangan, tegishli dalillar bilan mustahkamlangan hamda baholash maqsadidan kelib chiqib dolzarb bo‘lishi majbur.

123. “Baholashning yondashuvlari va usullari” Milliy baholash standarti (bundan buyon matnda 6-son MBS deb yuritiladi) baholashning yondashuvlari va usullari, ularning ta’riflari, talqini va qo‘llanilishini belgilaydi.

124. Baholovchilar mazkur 6-son MBSni talqin qilish va qo‘llash hamda baholashning har bir turi (majburiy yoki tashabbuskor/ixtiyoriy) uchun tegishli yondashuvlar va usullarni tanlash uchun javobgardir.

125. Baholashda eng maqbul yondashuvni tanlashga e’tiborni qaratish lozim. Barcha yondashuvlar narx muvozanati, foyda yoki almashtirishning iqtisodiy tamoyillariga asoslanadi.

Baholashning asosiy yondashuvlari quyidagilardan iborat:

qiyosiy yondashuv;

daromad yondashuvi;

xarajat yondashuvi.

Baholash yondashuvlarining har biri turli xil qo‘llash usullarini o‘z ichiga oladi.

126. Baholash obyektini baholashda baholash yondashuvini tanlashdan asosiy maqsad aniq mavjud holatlarda foydalanish uchun eng mos keladigan usulni tanlashdan iborat. Baholash usullaridan birortasi ham barcha vaziyatlarda qo‘llash uchun mos kelmaydi. Ularni tanlashda kamida quyidagilarni hisobga olish kerak:

baholashga oid vazifada ko‘rsatilgan shartlar va maqsadlarga muvofiq aniqlanadigan baholash qiymat(lar)i va zarur shart-sharoitni (dastlabki shart-sharoitlarni);

baholashda qo‘llash mumkin bo‘lgan yondashuvlar va usullarning kuchli va zaif tomonlarini;

baholash obyektining tavsifidan kelib chiqib, har bir yondashuv va usullarni qo‘llashning maqsadga muvofiqligi;

baholash maqsadi va vazifalari;

zarur bo‘lgan ishonchli ma’lumotlarning mavjudligi, to‘liqligi va ishonchliligi;

o‘tkaziladigan baholashdagi farazlar va cheklovlar;

baholash natijalaridan foydalanish taxmini.

127. Baholash obyektini baholashni amalga oshirishda baholovchi qiyosiy, daromad va xarajat yondashuvlarini qo‘llashi lozim. Baholash jarayonida baholash yondashuvlari va usullarini qo‘llash yoki qo‘llashni rad etish baholovchi tomonidan asoslab berilishi lozim.

Baholovchi har bir baholash yondashuvi doirasida aniq baholash usullarini o‘zi mustaqil belgilash huquqiga ega. Baholash usullarini tanlashda u yoki bu usulni qo‘llash uchun axborotning yetarliligi va ishonchliligi hisobga olinadi.

128. Agar baholovchi baholashga oid vazifa shartlaridan kelib chiqib yagona baholash usulining aniqliligi va to‘g‘riligiga ishonch hosil qilgan bo‘lsa, baholash to‘g‘risidagi hisobotda asoslantirilgan holda qiymatni baholashning bitta usulidan foydalanishi mumkin. Yagona usulni qo‘llashda yetarli ma’lumotlar mavjud bo‘lmasa,baholovchilar qiymatni aniqlash uchun bir nechta baholash yondashuvlari va usullaridan foydalanishni ko‘rib chiqishlari kerak.

Agar bir nechta baholash yondashuvlari va usullari yoki bir yondashuv doirasida bir nechta usullar qo‘llanilsa, bunday yondashuvlar va/yoki usullar yordamida olingan baholash natijalari muvofiqlashtirilishi lozim. Bunda, baholash natijalari o‘rtacha qiymatni hisoblamasdan baholash to‘g‘risidagi hisobotda aks ettirilishi kerak.

129. Agar baholashda turli yondashuvlar va/yoki baholash usullaridan foydalangan holda, qiymat ko‘rsatkichlarida jiddiy farqlanishlar olinsa, baholovchi qiymat ko‘rsatkichlari nima uchun bunday farqlanayotganini tushunish uchun tahlil olib borishi kerak. Bunda, ikki yoki undan ortiq farqlanayotgan qiymat ko‘rsatkichini oddiygina (arifmetik) o‘lchash (kelishishi) maqsadga muvofiq bo‘lmaydi.

Bunda, baholovchi qo‘llanilgan yondashuvlar/usullardan birortasi qiymatning ishonchliroq ko‘rsatkichini olishni qanchalik ta’minlay olishi masalasini hal qilish uchun YAMBSning 128-bandi talablarini hisobga olishi kerak.

130. Qiyosiy yondashuv — bu baholash obyektini narxi ma’lum bo‘lgan bir xil yoki taqqoslanuvchi (o‘xshash) obyektlar bilan qiyoslash orqali qiymat ko‘rsatkichi olinadigan usullar to‘plami. Qiyosiy yondashuv almashtirish prinsipidan kelib chiqadi.

131. Qiyosiy yondashuv usullari obyektning haqiqatan ham bozor qiymati haqida tasavvur beradigan taqqoslanuvchi baholash obyektlarining faol bozori mavjud bo‘lganda samarali hisoblanadi.

132. Quyidagi holatlarda qiyosiy yondashuvni qo‘llash va unga katta salmoq berish kerak bo‘ladi:

baholashda qo‘llanilayotgan qiymat turi nuqtai nazaridan qaralayotgan obyekt e’tiborga olish mumkin bo‘lgan yaqinda tuzilgan bitimda sotilganda;

qaralayotgan obyekt yoki mohiyatiga ko‘ra unga o‘xshash obyektlar bozorda faol ravishda aylanganda (sotilganda);

“mohiyatan o‘xshash” obyektlar bilan tez-tez va/yoki yaqinda sodir etilgan bitimlar mavjud bo‘lganda.

Agar ushbu holatlar mavjud bo‘lmasa, quyidagi holatlarda ham qiyosiy yondashuvni qo‘llash va unga katta salmoq berish mumkin:

bozorda ko‘rib chiqilayotgan obyekt bilan yoki “mohiyatan o‘xshash” obyektlar bilan tuzilgan bitimlar bozorning beqarorligi va zaif faoliyati tufayli yetarli darajada ahamiyatli bo‘lmaganda;

obyekt yoki deyarli o‘xshash obyektlar bozorda u qadar faol ravishda aylanmaganda (sotilmaganda);

bozorda sodir bo‘lgan bitimlar to‘g‘risidagi ma’lumotlar mavjud bo‘lganda, ammo taqqoslanuvchi obyektlar qaralayotgan obyektdan sezilarli darajada farq qilgan xolda, bu esa subyektiv tuzatishlar kiritishni talab qilishi mumkin bo‘lganda;

yaqinda amalga oshirilgan bitimlar haqidagi ma’lumotlar ishonchsiz bo‘lganda (batafsil ma’lumot mavjud emasligi, bozor shartlaridan tashqari bitim, muammoli sotish va boshqalar);

aktivning qiymatiga ta’sir qiluvchi eng muhim omil — takror ishlab chiqarish xarajatlari yoki uning daromad olish imkoniyati emas, balki bozorda unga beriladigan narx.

Agar ushbu ko‘rsatilgan mezonlar bajarilmasa, baholovchi qiyosiy yondashuv orqali olingan qiymat miqdorini asoslash uchun boshqa har qanday yondashuvlarni qo‘llashni ko‘rib chiqishi kerak.

133. Qiyosiy yondashuv qo‘llanilmagan taqdirda, boshqa yondashuvlarni qo‘llashda dastlabki bozor ma’lumotlaridan maksimal darajada foydalanish kerak (samarali daromad va foyda me’yori kabi bozorni baholash ko‘rsatkichlari).

134. Agar taqqoslanuvchi bozor ma’lumotlari aynan bir xil yoki mohiyatiga ko‘ra aynan o‘xshash obyektlarga taalluqli bo‘lmasa, baholovchi baholangan va taqqoslanuvchi obyektlar o‘rtasidagi sifat va miqdoriy o‘xshashlik va farqlarning qiyosiy tahlilini o‘tkazishi kerak.

Ko‘pincha qiyosiy tahlil natijalarining yakunlariga ko‘ra tuzatishlar kiritish zarur bo‘ladi.

Tuzatishlar kiritish asosli amalga oshirilishi kerak va baholovchi tuzatishlar sabablarini baholash to‘g‘risidagi hisobotda hujjatlashtirib qo‘yishi hamda miqdoriy bahoni qanday berganligini tushuntirib berishi kerak.

135. Qiyosiy yondashuvni qo‘llashda asosiy talab taqqoslash obyektini (analogni) to‘g‘ri tanlash hisoblanadi.

Taqqoslash obyekti baholanayotgan obyekt bilan funksional va tasniflanishi jihatidan o‘xshash bo‘lishi, jumladan baholanayotgan obyekt hamda taqqoslash obyekti funksiyasi va narxni shakllantirish parametrlari miqdori bo‘yicha bitta guruhga mansub bo‘lishi zarur.

136. Qiyosiy yondashuvda ko‘pincha taqqoslanuvchi obyektlar tanlanmasidan olinadigan bozor multiplikatorlaridan foydalaniladi, ularning har biri o‘ziga xos multiplikator ko‘rsatkichi bilan tavsiflanadi.

Mavjud ko‘rsatkichlar oralig‘idan mos multiplikatorni tanlash, sifat va miqdoriy omillarni hisobga oladigan asoslashni talab qiladi.

137. Baholash obyekti qiymatini qiyosiy yondashuv orqali baholashda quyidagi asosiy usullardan foydalaniladi:

taqqoslanuvchi bitimlar usuli (indikativ/oldingi bitimlar usuli);

kapital bozori usuli (analog-ommaviy kompaniyalarni taqqoslash usuli);

sotuvlarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri qiyoslash usuli va boshqalar.

138. Qiymat ko‘rsatkichini olish uchun taqqoslanuvchi bitimlar usuli qo‘llanilganda, baholanayotgan o‘xshash yoki bir xil obyektlar bilan bitimlar to‘g‘risidagi ma’lumotlardan foydalaniladi.

Agar baholash obyekti taqqoslanuvchi bitimda ishtirok etsa, bu usul “oldingi bitimlar usuli” deb ataladi.

139. Agar baholash obyekti bilan kam miqdorda bitimlar sodir etilgan bo‘lsa, baholovchi bir xil yoki o‘xshash obyektlar uchun taklif narxlarini hisobga olishi mumkin. Bunda, mazkur holat aniq belgilangan, sinchiklab tahlil qilingan va hujjatlashtirilgan bo‘lishi lozim.

Baholash obyektining qiymatini aniqlashda unga berilgan taklif narxlari ma’lumotlarning yagona manbasi sifatida qo‘llanilmasligi kerak, biroq boshqa usullar qo‘llanilganda ular maqbul deb hisoblanishi mumkin.

Baholash obyektini sotib olish yoki sotish bo‘yicha taklif narxlari tahlil qilinganda, ushbu narxlarga salmoq miqdori belgilanadi. Bunda, ushbu taklif narxi bilan bog‘liq majburiyatlar hamda uning bozorda bo‘lgan davri hisobga olinishi lozim.

Masalan, baholash obyektini e’lon qilingan narxda sotish yoki sotib olish bo‘yicha majburiyatini ifodalovchi taklifga bunday qat’iy majburiyatni nazarda tutmasdan e’lon qilingan narx taklifiga qaraganda kattaroq salmoq berish kerak.

140. Taqqoslanuvchi bitimlar usulidan foydalanishda baholash obyekti parametrlarini qiyosiy tahlil qilishning turli natijalaridan foydalanish mumkin. Bu parametrlar “taqqoslash birliklari” deb ham ataladi va taqqoslash uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. Taqqoslash birliklari asosan quyidagilardan iborat:

a) ko‘chmas mulkka bo‘lgan huquqlarni baholashda:

bir kvadrat metr uchun narx;

bir kvadrat metr uchun ijara haqi;

kapitallashtirish stavkasi.

b) biznesni baholashda:

moddiy va nomoddiy aktivlarning foizlar, soliqlar va amortizatsiyadan oldingi foyda multiplikatorlari (EBITDA — Earnings before interest, taxes, depreciation and amortization);

narx/foyda multiplikatori;

narx/tushum multiplikatori;

narx/balans qiymati multiplikatori.

v) moliyaviy instrumentlarni baholashda:

daromadlilik;

foiz stavkalari spredlari (foiz stavkasidan yuqori marja).

Foydalaniladigan taqqoslash birliklari aktivga tegishli bo‘lgan guruh, tarmoq va mintaqaga bog‘liq holda bir-biridan farq qilishi mumkin.

141. Taqqoslanuvchi bitimlar usulini qo‘llashda quyidagi muhim bosqichlar mavjud:

tegishli bozorda ishtirokchilar foydalanadigan taqqoslash birliklarini aniqlash;

o‘rinli taqqoslanuvchi bitimlarni aniqlash va baholashning asosiy salmoq ko‘rsatkichlarini, shu jumladan ushbu bitimlar bo‘yicha multiplikatorlarni hisoblash;

taqqoslanuvchi obyektlar va baholanayotgan obyekt o‘rtasidagi sifat hamda miqdoriy o‘xshashlik va farqlarni izchil taqqoslash tahlilini o‘tkazish;

zaruratga ko‘ra baholanayotgan obyekt bilan taqqoslanayotgan obyektlar o‘rtasida farqlarni aks ettirish maqsadida baholash ko‘rsatkichlariga kerakli tuzatishlar kiritish;

baholanayotgan obyektga tuzatilgan baholash ko‘rsatkichlarini qo‘llash;

agar bir nechta baholash ko‘rsatkichlaridan foydalanilgan bo‘lsa, olingan qiymat ko‘rsatkichlarini muvofiqlashtirish.

142. Baholovchi taqqoslanuvchi bitimlarni tanlashda quyidagilarni hisobga olishi kerak:

bir nechta bitimlar bo‘yicha dalillar qoida tariqasida, bir martalik bitimga qaraganda samarali hisoblanadi;

bir xil o‘xshash obyektlar bilan tuzilgan bitimlar, ushbu bitimda haqiqiy sotish narxiga sezilarli tuzatishlarni talab qiladigan obyektlarga nisbatan yaxshiroq qiymat ko‘rsatkichini ta’minlaydi;

baholash sanasiga yaqinroq amalga oshirilgan bitimlar hamda qat’iy tijorat asosida bir-biriga bog‘liq bo‘lmagan tomonlar ishtirokida amalga oshirilgan bitimlar ustuvor ahamiyatga ega;

baholovchi taqqoslanuvchi obyektning tavsifini chuqurroq tahlil qilish imkoniyatiga ega bo‘lishi uchun bitim bo‘yicha maqbul ma’lumotlarga ega bo‘lishi kerak;

taqqoslanuvchi bitimlar to‘g‘risidagi ma’lumot ishonchli va e’tiborga molik manbadan olinishi kerak;

amalga oshirilgan bitimlar rejalashtirilayotgan bitimlarga (taklif narxiga) qaraganda ishonchli hisoblanadi.

143. Baholovchi taqqoslanuvchi bitimlar va baholash obyekti o‘rtasidagi har qanday muhim farqlarni tahlil qilishi hamda tuzatish kiritishi kerak. Tuzatishni talab qiladigan eng keng tarqalgan farqlar quyidagilardan iborat:

muhim tavsiflar (yoshi, o‘lchami, xususiyatlari va boshqalar);

ko‘rib chiqilayotgan obyektga yoki taqqoslanuvchi obyektlarga qo‘yilgan tegishli cheklovlar;

geografik joylashuvi (obyektning joylashgan joyi va/yoki obyekt bilan bitim amalga oshirilishi mumkin bo‘lgan yoki undan foydalanadigan joy) hamda tegishli iqtisodiy va normativ-huquqiy muhit;

aktivlarning rentabelligi yoki foydaliligi;

retrospektiv va kutilayotgan o‘sish;

daromadlilik darajasi/foiz stavkalari;

ta’minot turlari;

taqqoslanuvchi bitimlarni amalga oshirishdagi noodatiy shartlar;

taqqoslanuvchi obyekt va baholanayotgan obyektga nisbatan likvidlilik va nazorat darajasi bilan bog‘liq farqlar;

mulkchilik tavsiflari (egalik qilishning huquqiy shakli, egalik qilishning foiz ifodasidagi ulushi);

taqqoslanuvchi obyektlar taklif narxlari va sodir etilgan bitimlar narxlari.

144. Kapital bozori usuli taqqoslash uchun aktiv sifatida baholanayotgan aktivga o‘xshash va ommaviy sotiladigan taqqoslanuvchi aktivlar to‘g‘risidagi axborotdan foydalanishni nazarda tutadi.

Kapital bozori usuli taqqoslanuvchi bitimlar usuliga o‘xshash hisoblanadi, kapital bozori usuli ochiq bozorda savdo qilinadigan taqqoslanuvchi aktivlarga bog‘liq bo‘ladi. Quyidagilar kapital bozori usulining taqqoslanayotgan aktivlarning ochiq bozorda sotilishi bilan bog‘liq farqli jihatlari hisoblanadi:

baholash qiymati ko‘rsatkichlarini/taqqoslanuvchi dalillarni baholash sanasiga olish imkoniyati;

taqqoslanuvchi aktivlar to‘g‘risidagi ma’lumotlarning foydalanish uchun ochiqligi;

taqqoslanuvchi aktivlar to‘g‘risidagi ma’lumotlarning buxgalteriya hisobi standartlariga muvofiq tayyorlanganligi.

145. Kapital bozori usulidan baholash obyekti ochiq bozorda sotiladigan analog-obyektga o‘xshash bo‘lganda foydalanilishi mumkin. Bu esa obyektlarning to‘g‘ri taqqoslanishini ta’minlaydi.

146. Kapital bozori usulini qo‘llashning asosiy bosqichlari quyidagilardan iborat:

tegishli bozorda ishtirokchilar qo‘llaydigan baholashning solishtirma ko‘rsatkichlarini/taqqoslanuvchan dalillarni belgilash;

ommaviy bozorda sotiladigan analog-obyektlarni tanlash hamda ular bilan bitimlarda belgilangan asosiy baholash ko‘rsatkichlarini (multiplikatorlarni) hisoblash;

bozorda sotiladigan analog-obyektlar bilan baholanadigan aktiv o‘rtasidagi sifat va miqdoriy o‘xshashliklarni hamda farqlarni izchil qiyosiy tahlil qilish;

zaruratga ko‘ra, baholanayotgan obyekt bilan ochiq bozorda sotiladigan analog-obyektlar o‘rtasidagi farqlarni hisobga olish maqsadida hisoblab chiqilgan baholash ko‘rsatkichlariga tuzatishlar kiritish;

tuzatish kiritilgan baholash ko‘rsatkichlarini baholanayotgan aktivga qo‘llash;

agar bir nechta baholash ko‘rsatkichlaridan foydalanilgan bo‘lsa, har bir holatda olingan qiymat ko‘rsatkichlarini (baholash natijalarini) kelishish (salmog‘ini chiqarish).

147. Baholovchi ommaviy bozorda sotiladigan analog-obyektlarni tanlashda quyidagilarni hisobga olishi kerak:

ommaviy bozorda sotiladigan bir nechta analog-obyektlardan foydalanish bitta analog-obyektdan foydalanishga qaraganda afzalroq hisoblanadi;

ommaviy savdoda sotiladigan analog-obyektlar asosida olingan dalillar (o‘xshash bozor segmenti, hudud, tushumlar va/yoki aktivlar hajmi, o‘sish sur’atlari, rentabellik koeffitsiyentlari, qarz kapitalidan foydalanish, likvidlilik va diversifikatsiya) jiddiy tuzatishlarga muhtoj taqqoslanuvchi analoglarga qaraganda yaxshiroq baholash ko‘rsatkichini olish imkonini beradi;

faol oldi-sotdidagi qimmatli qog‘ozlar sust aylanayotgan qimmatli qog‘ozlarga qaraganda muhimroq ma’lumotlarni beradi.

148. Baholovchi foydalanilgan ochiq bozorda sotiladigan analog-obyektlar bilan baholanayotgan aktiv o‘rtasidagi har qanday jiddiy farqlarni tahlil qilishi va tegishli tuzatishlar kiritishi lozim.

Tuzatishni talab qiladigan keng tarqalgan farqlarga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin:

muhim tavsiflar (yoshi, o‘lchami, tuzilishi va shunga o‘xshash boshqa xususiyatlari);

tegishli chegirmalar va ustamalar;

baholanayotgan yoki taqqoslanayotgan obyektlarga nisbatan tegishli cheklovlar;

tahlil qilinayotgan kompaniyaning geografik joylashuvi, u joylashgan joydagi iqtisodiy va huquqiy muhit;

aktivlarning rentabelligi yoki daromadliligi;

retrospektiv va kutilayotgan o‘sish;

taqqoslanayotgan va baholanayotgan aktivning likvidliligi hamda nazorat tavsiflari bilan bog‘liq farqlar;

mulkchilik shakli.

149. Qiyosiy yondashuvda baholanayotgan aktiv, bitimlar yoki oldi-sotdi bo‘layotgan qimmatli qog‘ozlar o‘rtasidagi farqlarni hisobga olish uchun tuzatishlar kiritish muhim hisoblanadi. Tuzatishlar deganda chegirmalar va ustamalar tushuniladi.

150. Cheklangan likvidlilik uchun chegirma (DLOM — Discount for Lack of Marketability) taqqoslanuvchi analoglar baholanayotgan aktivga nisbatan yuqori bozor likvidliligiga ega bo‘lganda qo‘llaniladi.

Cheklangan likvidlilik uchun chegirma (DLOM) bir xil aktivlar taqqoslanganda, oson sotiladigan aktiv sotilishi qiyinroq yoki sotishga cheklovlari ko‘proq bo‘lgan aktivga qaraganda ko‘proq qiymatga egaligi haqidagi tasavvurni aks ettiradi.

151. Nazorat borligi uchun ustamalar (mukofotlar) (sotib olish uchun bozor ishtirokchilarining mukofotlari — Control Premiums yoki Market Participant Acquisition Premiums (MPAPs) va nazorat yo‘qligi uchun chegirmalar (paketning nazoratsiz tabiati uchun chegirmalar — Discount for Lack of Control (DLOC) taqqoslanuvchi analog bilan baholanayotgan aktiv o‘rtasidagi mazkur chegirmalarning qarorlar qabul qilishga ta’siri borasidagi farqini aks ettirish hamda obyekt yoki kompaniya faoliyatiga o‘zgartirishlar kiritish uchun qo‘llaniladi.

Ishtirokchilar, qoida tariqasida, baholanayotgan aktivni nazorat qilmaslikdan ko‘ra uni nazorat qilishni afzal ko‘radilar.

Ishtirokchilarning nazorat borligi uchun haq to‘lashga yoki nazoratning yo‘qligi uchun chegirma qilishga tayyorligi ushbu aktiv egasi uchun iqtisodiy foydani haqiqatan ham oshirish ko‘rsatkichi bo‘lib xizmat qiladi.

Nazorat borligi uchun ustamalar yoki nazorat yo‘qligi uchun chegirmalar quyidagilar:

pul oqimlari oshishining aniq natijalarini tahlil qilish;

nazorat qilish bilan bog‘liq tavakkalni kamaytirish;

bozorda muomalada bo‘lgan qimmatli qog‘ozlarning nazorat paketi uchun to‘langan haqiqiy narxlarni bunday bitimni tuzishga qadar bozor bahosi bilan solishtirish orqali hisob-kitob qilinadi.

152. Bloklovchi chegirmalardan (blockage discounts) baholanayotgan aktiv bozorda aylanadigan aksiyalar paketi uning egasi ushbu paketni ochiq bozorda belgilangan narxga salbiy ta’sir ko‘rsatmagan holda tez sotib yubora olmaydigan darajada katta bo‘lganda foydalaniladi.

Bloklovchi chegirmalarga har qanday oqilona usuldan foydalangan holda miqdoriy baho berish mumkin, biroq qoida tariqasida, ishtirokchi sotilishi mo‘ljallangan aksiyalarni bozorda berilayotgan narxga salbiy ta’sir ko‘rsatmasdan sotib yuborishi (qimmatli qog‘ozlarning bir kunlik odatiy savdolar hajmini tashkil qiladigan qismiga nisbatan kamroq qismini sotish) mumkin bo‘lgan muddatni hisobga oladigan modeldan foydalaniladi.

Tegishli qiymat turlari, jumladan moliyaviy hisobot uchun adolatli qiymatdan foydalanilganda, bloklovchi chegirmalarning qo‘llanilishi taqiqlanadi.

153. Daromad yondashuvi — bu baholash obyektidan kelajakda foydalanishdan kutilayotgan daromadni aniqlash asosida baholash obyekti qiymatini baholash usullari to‘plami.

Daromad yondashuvini qo‘llashda aktivning qiymati aktivdan keladigan daromadlar, pul oqimlari yoki tejaladigan xarajatlarning joriy (keltirilgan) qiymati bilan belgilanadi.

154. Daromad yondashuvi quyidagi holatlarda qo‘llanilishi va unga katta salmoq berilishi kerak:

aktivning daromad keltirish imkoniyati mavjud bo‘lganda;

baholanayotgan aktivdan kelgusida muayyan vaqt davomida daromad olish hamda uning muddatlarini ishonchli prognoz qilish mumkin bo‘lsa va ayni vaqtda bozorda o‘xshash analog-obyektlar (agar mavjud bo‘lsa) soni ko‘p bo‘lmasa.

Ushbu mezonlar bajarilmagan taqdirda, baholovchi boshqa har qanday yondashuvlarni qo‘llashni ham ko‘rib chiqishi kerak.

Quyidagi holatlarda ham daromad yondashuvini qo‘llash mumkin:

baholanayotgan aktivdan daromad olish imkoniyati mazkur aktivning qiymatiga ta’sir qiluvchi omillardan biri bo‘lganda;

baholanayotgan aktiv bilan bog‘liq kelajakdagi daromadlarning summasi va muddatlari bo‘yicha sezilarli noaniqlik mavjud bo‘lganda;

baholanayotgan aktiv haqidagi to‘liq ma’lumotlarni olish imkoni mavjud bo‘lmaganda (minoritar aksiya egasi moliyaviy hisobotlarga ega bo‘lishi mumkin, lekin prognozlar/budjetlarga emas);

baholanayotgan aktiv hali daromad keltira boshlamagan, ammo prognozlarga ko‘ra, kelgusida daromad keltiradi.

155. Investorlarning o‘z investitsiyalari bo‘yicha aniqlangan tavakkalchilik darajasini hisobga olgan holda daromad/samara olish kutilmasi daromad yondashuvining asosiy jihati hisoblanadi.

156. Baholash obyekti qiymatini daromad yondashuvi bilan baholash uchun baholovchi baholash obyektidan kutilayotgan daromadni baholash sanasidagi yagona qiymat birligiga aylantirishga asoslangan quyidagi usullarning biridan foydalanadi:

pul oqimlarini diskontlash usuli (bundan buyon matnda POD usuli deb yuritiladi) — baholash obyekti qiymatini baholash sanasiga prognoz va prognozdan keyingi davrlardagi (davrning oxiridagi) pul oqimlarining joriy qiymatlarini qo‘shish yo‘li bilan aniqlashga asoslanadi;

daromadni kapitallashtirish usuli — baholash obyekti qiymati belgilangan davrdagi daromad miqdorini ushbu daromadga mos keladigan kapitallashtirish stavkasiga bo‘lish orqali aniqlanadi.

157. POD usuli pul oqimlari beqaror bo‘lgan aktivlarni baholash uchun qo‘llaniladi.

158. POD usuliga muvofiq prognozlashtirilayotgan kelgusidagi pul oqimlari baholash sanasidan orqaga diskontlanadi, bu esa natijada aktivning joriy (hozirgi) qiymatini aniqlashga imkon beradi.

159. Quyidagilar POD usulini qo‘llashning asosiy bosqichlari hisoblanadi:

baholanayotgan obyektning va uni baholashning xususiyatlarini hisobga olgan holda pul oqimining eng munosib turini tanlash (soliqlar to‘langunga qadar yoki soliqlar to‘langandan keyingi pul oqimlari, yalpi pul oqimlari yoki xususiy va/yoki investitsiyalangan kapital uchun pul oqimlari, real yoki nominal pul oqimlari va h.k.);

pul oqimini prognozlashning eng maqbul davrini aniqlash (prognoz davri);

pul oqimi prognoz davri mobaynidagi pul oqimlari prognozini tayyorlash;

baholanayotgan aktivning xususiyatlarini inobatga olgan holda belgilangan prognoz davri tugagandan so‘ng, baholanayotgan aktiv uchun prognozdan keyingi qiymatni (bundan buyon matnda terminal qiymat deb yuritiladi) aniqlash;

tegishli diskontlash stavkasini aniqlash;

diskontlash stavkasini, zaruratga ko‘ra terminal qiymatini ham hisobga olgan holda prognozlashtirilayotgan pul oqimiga qo‘llash.

160. Aktiv yoki uning baholash xususiyatini hisobga olgan holda tegishli pul oqimi turini tanlashda baholovchi quyidagi omillarni e’tiborga olishi lozim:

yaxlit aktiv yoki bir qismi sifatida uning ulushiga to‘g‘ri keluvchi pul oqimi. Qoida tariqasida, yaxlit aktiv (investitsiyalangan kapital)ga to‘g‘ri keluvchi pul oqimidan foydalaniladi. Ba’zi hollarda boshqa shakldagi daromadlar jumladan, aksiyadorlik (xususiy) kapitali (asosiy qarzdorlik bo‘yicha summa va foizlar to‘lovidan keyin) yoki dividendlar (aksiyadorlar o‘rtasida taqsimlanuvchi pul oqimi)dan foydalaniladi;

pul oqimlari soliq to‘lagunga qadar yoki soliq to‘langandan keyin aniqlanishi mumkin. Bunda qo‘llaniladigan soliq stavkasining baholash qiymatiga muvofiqligini ta’minlash lozim;

real yoki nominal pul oqimi. Real pul oqimida inflyatsiya hisobga olinmaydi, nominal pul oqimida esa inflyatsiya hisobga olinadi. Agar kutilayotgan pul oqimi inflyatsiya darajasi bo‘yicha taxminlarni o‘z ichiga olsa, diskontlash stavkasi inflyatsiyani hisobga olgan tuzatishni ham o‘z ichiga olishi kerak;

valyuta. Baholashda qo‘llaniladigan valyutani tanlash inflyatsiya va tavakkalchilik bilan bog‘liq farazlarga ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Ushbu holat rivojlanayotgan bozorlar yoki yuqori darajadagi inflyatsiyadagi valyuta uchun o‘ta muhim hisoblanadi. Prognozni tuzishda foydalaniladigan valyuta va u bilan bog‘liq tavakkalchiliklar aktiv joylashgan yoki faoliyat yuritayotgan mamlakat(lar) bilan bog‘liq tavakkalchiliklardan ajratilishi kerak;

prognozdagi pul oqimining turi (ehtimollik ssenariysini inobatga oluvchi kutiladigan pul oqimi, eng ehtimoliy pul oqimlari, shartnomaviy pul oqimlari va boshqalar);

diskontlash stavkasi va boshqa dastlabki ko‘rsatkichlar tanlangan pul oqimi turiga mos kelishi kerak.

161. Prognoz davrini tanlash mezonlari baholash maqsadiga, aktivning o‘ziga xos xususiyatiga, mavjud ma’lumotlarga va talab etiladigan qiymatlar turiga bog‘liq bo‘ladi. Foydalanish muddati kam bo‘lgan aktivlar bo‘yicha pul oqimlarini ulardan foydalanishning butun muddati mobaynida prognozlash mumkin.

162. Prognoz davrini tanlashda baholovchilar quyidagi omillarni hisobga olishlari kerak:

aktivdan foydalanish muddati;

prognoz uchun asos bo‘ladigan ishonchli ma’lumot mavjud bo‘lgan muddat;

aktivning va undan ko‘riladigan foydaning barqaror o‘sishiga erishish uchun yetarli bo‘lgan, undan keyin terminal qiymatni qo‘llash mumkin bo‘lgan eng kam prognoz davri;

siklik (davriy) aktivlarni baholashda belgilanadigan prognoz davri, qoida tariqasida, imkon boricha butun siklni (davrni) o‘z ichiga olishi lozim;

unumli foydalanish muddati cheklangan aktivlar uchun pul oqimi, qoida tariqasida, ushbu aktivdan to‘liq unumli foydalanish muddati davomida prognoz qilinadi.

163. Prognoz qilinadigan pul oqimida baholanayotgan aktivga bog‘liq barcha kelgusidagi tushumlar va pul mablag‘lari sarflarining hajmi va muddatlari tegishli baholash qiymatidan kelib chiqqan holda hisobga olinishi kerak.

164. Prognoz qilinadigan pul oqimi quyidagilarni aks ettiradi:

shartnomada kelishilgan yoki belgilangan pul oqimi;

yuqori ehtimolli pul oqimlari;

ehtimollik bilan o‘lchanib, kutilayotgan pul oqimi;

kelgusidagi pul oqimlarining bir nechta ehtimoliy variantlari.

165. Turli xil pul oqimlari aksariyat hollarda turli xil tavakkalchilik darajalarini aks ettiradi va ular uchun turli diskontlash stavkalari talab etilishi mumkin.

166. Baholovchi pul oqimi prognozlarida baholanayotgan obyektning mavsumiyligi va davriyligini to‘g‘ri hisobga olinishini ta’minlashi kerak.

167. Agar aktiv ma’lum bir prognoz davri oxirida faoliyat ko‘rsatishi kutilsa, baholovchilar ushbu davr tugaganidan keyin aktivning qiymatini (terminal qiymat) baholashlari kerak.

Hisoblangan terminal qiymat oxirgi prognoz davrida pul oqimiga qo‘llanilgan bir xil diskontlash stavkasidan foydalangan holda baholash sanasiga diskontlanadi.

168. Terminal qiymatda quyidagilar inobatga olinishi zarur:

aktivning foydalanish muddati cheklangan yoki cheksiz foydalanish muddatiga egaligi, chunki bu omillar terminal qiymatini hisoblashdagi usulga ta’sir ko‘rsatadi;

belgilangan prognoz davridan keyin aktivning o‘sish salohiyati (potensiali) mavjudligi;

ma’lum bir prognoz davri oxirida olinishi kutilayotgan oldindan belgilangan pul miqdori kutilayotganligi;

terminal qiymati aniqlangan vaqtda aktivga nisbatan kutilayotgan xavf darajasi;

prognoz davri yakunlangandan keyin mazkur aktivga qo‘llaniladigan soliqlar (agar mavjud bo‘lsa), ushbu soliqlarning cheksiz davr mobaynida davom etishi;

terminal qiymat, pul oqimlarining har qanday “maksimal” yoki “minimal” darajasi cheksiz ravishda saqlanib qolishidan qat’i nazar, aktivning siklik xususiyatini hisobga olishi kerak.

169. Baholovchilar terminal qiymatni hisoblashning har qanday oqilona usulini qo‘llashi mumkin. Terminal qiymatni hisoblashning turli xil usullari mavjud bo‘lib, quyidagilar eng ko‘p qo‘llaniladigan usullar hisoblanadi:

gordon modeli/doimiy o‘sish modeli;

qiyosiy yondashuvi/chiqish qiymati;

skrap qiymati/utilizatsiya qilish xarajatlari.

170. Gordon modeli aktivning qiymati kelgusida cheksiz vaqt davomida doimiy sur’atda ko‘tarilishi (yoki pasayishi)ni taxmin qiladi.

171. Qiyosiy yondashuv/chiqish qiymati usulida terminal qiymatni hisoblashda bozor ma’lumotlari yoki bozor multiplikatori asosida kapitallashtirish koeffitsiyenti qo‘llaniladi.

Qiyosiy yondashuv/chiqish qiymati usulidan foydalanganda baholovchilar ushbu YAMBSning qiyosiy yondashuv va qiyosiy yondashuv usullari bo‘limida ko‘rsatilgan talablarga rioya qilishlari kerak.

172. Ayrim aktivlarning terminal qiymati oldingi pul oqimlariga hech qanday aloqasi bo‘lmasligi mumkin. Mazkur aktivlarga shaxtalar yoki neft quduqlari kabi tugayotgan aktivlar misol bo‘la oladi.

Bunda, terminal qiymat skrap qiymati sifatida aktivni sotish xarajatlari chegirilgan holda hisoblab chiqiladi. Agar aktivni sotish xarajatlari skrap qiymatidan yuqori bo‘lsa, u holda terminal qiymati manfiy ko‘rsatkichli bo‘lib, “utilizatsiya xarajatlari” yoki “aktivni hisobdan chiqarish majburiyatlari” sifatida aniqlanadi.

173. Prognoz qilinayotgan pul oqimining diskontlash stavkasi nafaqat pulning vaqt bilan bog‘liq qiymatini, balki ko‘rib chiqilayotgan pul oqimi turi va aktivdan kelajakda foydalanish bilan bog‘liq xavflarni ham hisobga olishi kerak.

174. Baholovchilar diskontlash stavkasini hisoblash uchun har qanday oqilona usuldan foydalanishlari mumkin.

Diskontlash stavkasini aniqlash yoki maqbul diskontlash stavkasini qo‘llashni belgilashning ko‘plab usullari mavjud bo‘lsada, umume’tirof etilgan usullarning to‘liq bo‘lmagan ro‘yxati quyidagilarni o‘z ichiga oladi:

kapital aktivlarni hisoblash modeli (CAPM — Capital Asset Pricing Model);

kapitalning o‘rtacha hisoblangan qiymati (WACC — Weighted Average Cost of Capital);

kuzatilgan yoki taxmin qilingan stavkalar/daromadlar;

kumulyativ tuzish usuli.

Baholovchi diskontlash stavkasini qo‘llashning maqsadga muvofiqligini baholashda muqobil tahlil usullarini ko‘rib chiqishi kerak. Qo‘llaniladigan tahlil usullarining qisman ro‘yxatiga quyidagilar kiradi:

ichki daromadlilik darajasi (IRR — Internal Rate of Return);

o‘rtacha hisoblangan daromadlilik darajasi (WARA — Weighted Average Rate of Return).

175. Qo‘llaniladigan diskontlash stavkasining to‘g‘riligini tekshirishda baxolovchilar tasdiqlovchi tahlillarni hisobga olishlari kerak. Bunda, ichki daromadlilik darajasi (IRR) yoki aktivlarning o‘rtacha hisoblangan daromadlilik darajasini (WARA) topish hamda tahlil qilinishi kerak.

176. Diskontlash stavkasini hisoblashda baholovchi quyidagilarni inobatga olishi zarur:

baholanayotgan aktiv turini (masalan, qarzni baholashda qo‘llaniladigan diskontlash stavkalari ko‘chmas mulk yoki biznesni baholashda qo‘llaniladigan diskontlash stavkalaridan farq qiladi);

taqqoslanayotgan bozor bitimlarida qo‘llaniladigan stavkalar;

aktivning geografik joylashuvi va/yoki ular sotiladigan bozorlarning joylashgan joyi;

aktivdan unumli foydalanish muddati/davri yoki aktivning xizmat ko‘rsatish muddati, baholash obyektiga sarmoya kiritish uchun xavf omili sifatida (masalan, stavka aktivning ishlatish shartlariga bog‘liq va pul oqimi davriga moslashtiriladi);

boshlang‘ich ma’lumotlarning asosliligi;

foydalaniladigan qiymat turlari;

pul oqimini shakllantirish uchun foydalaniladigan valyuta.

177. Baholovchi diskontlash stavkasini hisoblashda quyidagilarni hisobga olishi lozim:

diskontlash stavkasini aniqlashda foydalaniladigan usulni tavsiflash va usulni tanlashni yozma ravishda asoslantirish;

diskontlash stavkasining kelib chiqishini isbotlovchi dalillarni, shu jumladan muhim boshlang‘ich ma’lumotlar va ularni kelib chiqishi hamda manbalarning qo‘llanilishini asoslash.

178. Daromadni kapitallashtirish usulidan pul oqimlari o‘zgarmas deb bashorat qilinganda foydalaniladi. Bunda, baholovchi:

retrospektiv va joriy moliyaviy hisobotlarni tahlil qilishi va zarur bo‘lsa, ularni bir me’yorga olib kelishi;

kapitallashtiriladigan daromad turi va summasini tanlashi;

kapitallashtirish stavkasini hisoblab chiqishi;

baholash obyektining joriy qiymatini aniqlashi;

yakuniy tuzatishlar kiritishi shart.

179. Kapitallashtirish stavkasi tanlangan daromad turiga mos kelishi lozim va quyidagi usullarning biri orqali hisoblab chiqiladi:

o‘xshash obyektlar haqidagi bitimlar va takliflar xususida ma’lumotlar bo‘lsa, bozor ekstraksiyasi usuli;

diskontlash stavkasida daromad o‘zgarishining doimiy sur’atini hisobga olish usuli.

Boshqa holatlarda baholovchi kapitallashtirish stavkasini hisoblashda har qanday asoslantirilgan usulni qo‘llash huquqiga egadir.

180. Baholash obyekti qiymati tanlangan daromad summasini kapitallashtirish stavkasiga bo‘lish orqali hisoblanadi.

181. Xarajat yondashuvi — bu baholash obyekti qiymatini baholashning eskirishlar yig‘indisini hisobga olgan holda baholash obyektini sotib olish, tiklash yoki almashtirish uchun zarur bo‘lgan barcha xarajatlarni aniqlashga asoslangan usullari to‘plami.

Tiklash xarajatlari bir xil materiallar va texnologiyalardan foydalangan holda baholash obyekti bilan o‘xshash bo‘lgan yangi obyektni yaratish uchun sarflanadigan xarajatlar yig‘indisi (baholash sanasida amalda bo‘lgan bozor narxlarida) hisoblanadi.

Baholash obyektini almashtirish xarajatlari zamonaviy materiallar va texnologiyalardan foydalangan holda, baholash obyektining foydaliligi bilan bir xil bo‘lgan yangi obyektni yaratish uchun sarflanadigan xarajatlar yig‘indisi (baholash sanasida amalda bo‘lgan bozor narxlarida) hisoblanadi.

182. Xarajat yondashuvini quyidagi holatlarda qo‘llash va unga katta salmoq berish kerak:

ishtirokchilar baholanayotgan aktiv bilan deyarli o‘xshash bo‘lgan aktivni hech qanday cheklovlarsiz qayta yaratishga qodir va bu aktiv juda tez yaratilishi oqibatida ishtirokchida baholanayotgan aktivdan darhol foydalanish imkoniyati uchun katta ustama to‘lashning zarurati bo‘lmaganda;

baholanayotgan aktiv bevosita daromad olib kelmaydigan, shuningdek aktivning o‘ziga xos xususiyati daromad yondashuvi va/yoki qiyosiy yondashuvdan foydalanish imkonini bermaganda;

qo‘llaniladigan qiymat turi tiklash qiymati va almashtirish xarajatlariga asoslanganda.

183. Baholovchi xarajat yondashuvida olingan xarajat ko‘rsatkichlarini tasdiqlash uchun boshqa yondashuvlarni qo‘llash va natijalarni ular bilan kelishish/salmog‘ini chiqarish imkoniyatini hisobga olishi kerak.

Quyidagi holatlarda ham xarajat yondashuvi qo‘llanilishi va unga yuqori salmoq berilishi mumkin:

ishtirokchilar o‘xshash foydali xususiyatga ega aktivni qayta yaratishni ko‘rib chiqishlari mumkin, lekin normativ-huquqiy xarakterga ega yoki aktivni yaratish uchun vaqt bilan bog‘liq muhim to‘siqlar mavjud bo‘lganda;

xarajat yondashuvi boshqa yondashuvlarning to‘g‘riligini tekshirish uchun qo‘llanilganda (masalan, xarajat yondashuvini amaldagi korxona sifatida baholanayotgan biznesni, tugatish qiymati bazasida ko‘proq qiymatga ega bo‘lishi mumkinligini tekshirish uchun qo‘llaniladi);

agar aktiv yaqinda yaratilgan bo‘lsa, xarajat yondashuvida qo‘llaniladigan farazlar yuqori darajadagi ishonchga ega bo‘lganda.

184. Qisman tugallangan aktivning qiymati aktivni yaratish jarayonida qilingan xarajatlarni, shuningdek ishtirokchilarning aktiv to‘liq yaratilganida mulk qiymatiga nisbatan kutishlarini aks ettiradi hamda aktivni tugallash uchun zarur xarajatlar, vaqt, foyda va riskka tegishli tuzatishlar ham hisobga olinadi.

185. Xarajat yondashuvi quyidagi usullar yordamida hisoblanadi:

almashtirish xarajatlari usuli — qiymatni hisoblash xuddi shunday teng qiymatda (ekvivalent) va foydalilikdagi analog-aktivga qilingan xarajatlarni hisoblash yo‘li bilan aniqlanadi;

tiklash xarajatlari usuli — qiymatni hisoblash aktivning aniq nusxasini qayta yaratishga (tiklashga) ketgan xarajatlarni hisoblash yo‘li bilan aniqlanadi;

komponent usuli — aktivning qiymati uning tarkibiy qismlarining qiymatlarini qo‘shish orqali hisoblanadi.

186. Almashtirish xarajatlari usulidan foydalanishning asosiy bosqichlari quyidagilardan iborat:

teng qiymatli foydalilikni ta’minlaydigan aktivni yaratish yoki sotib olish istagida bo‘lgan ishtirokchi amalga oshiradigan barcha xarajatlarni hisoblash;

baholanayotgan aktivning jismoniy, funksional va tashqi eskirishi munosabati bilan qanchalik qadrsizlanishi mavjudligini aniqlash;

baholanayotgan aktiv qiymatini olish uchun umumiy xarajatlar summasidan jami eskirish-qadrsizlanishni chegirish.

187. Almashtirish xarajatlari baholanayotgan aktiv bilan bir xil funksiyalarni bajaradigan hamda teng qiymatli foydalilikni ta’minlaydigan, iqtisodiy samarador materiallar va texnologiyalardan foydalangan holda qurilgan yoki ishlab chiqarilgan zamonaviy ekvivalent aktivga tegishli bo‘ladi.

188. Tiklash xarajatlari usuli quyidagi hollarda qo‘llaniladi:

zamonaviy ekvivalent aktivga qilingan xarajatlar baholanayotgan aktivning aniq nusxasini qayta yaratish xarajatlaridan yuqori bo‘lganda;

baholanayotgan aktiv beradigan foydalilikni zamonaviy ekvivalent aktiv emas, balki uning aniq nusxasi ta’minlashi mumkin bo‘lganda.

189. Tiklash xarajatlari usulini qo‘llashning asosiy bosqichlari quyidagilardan iborat:

baholanayotgan aktivning aniq nusxasini yaratish maqsadida ishtirokchining barcha sarf-xarajatlarini hisoblash;

baholanayotgan aktivning jismoniy, funksional va tashqi eskirishi munosabati bilan qanchalik qadrsizlanishi mavjudligini aniqlash;

baholanayotgan aktiv qiymatini olish uchun umumiy xarajatlar summasidan jami eskirish-qadrsizlanishni chegirish.

190. Komponent usuli, qoida tariqasida, investitsiya kompaniyalariga yoki qiymati birinchi navbatda ularning qo‘yilmalari va/yoki mulki bilan belgilanadigan korxonalarga yoki aktivlarga nisbatan qo‘llaniladi.

191. Komponent usuli quyidagi bosqichlar orqali amalga oshiriladi: