O‘zbekiston Respublikasining “Baholash faoliyati to‘g‘risida”gi Qonuni, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 2-martdagi PF-5953-son “2017 ― 2021-yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strategiyasini “Ilm, ma’rifat va raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish yili”da amalga oshirishga oid davlat dasturi to‘g‘risida”gi Farmoni va 2019-yil 1-iyuldagi PQ-4381-son “Baholash faoliyatini yanada takomillashtirish hamda past rentabelli va faoliyat yuritmayotgan davlat ishtirokidagi korxonalarni sotish mexanizmlarini soddalashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qaroriga muvofiq buyuraman:

1. O‘zbekiston Respublikasining Yagona milliy baholash standarti 1-ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Ayrim idoraviy normativ-huquqiy hujjatlar 2-ilovaga muvofiq o‘z kuchini yo‘qotgan deb topilsin.

3. Mazkur buyruq rasmiy e’lon qilingan kundan e’tiboran uch oydan keyin kuchga kiradi.

Mazkur Standart O‘zbekiston Respublikasining “Baholash faoliyati to‘g‘risida”gi Qonuni, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 2-martdagi PF-5953-son “2017 ― 2021-yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strategiyasini “Ilm, ma’rifat va raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish yili”da amalga oshirishga oid davlat dasturi to‘g‘risida”gi Farmoni, 2019-yil 1-iyuldagi PQ-4381-son “Baholash faoliyatini yanada takomillashtirish hamda past rentabelli va faoliyat yuritmayotgan davlat ishtirokidagi korxonalarni sotish mexanizmlarini soddalashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori hamda xalqaro baholash standartlari tamoyillari asosida ishlab chiqilgan bo‘lib, O‘zbekiston Respublikasidagi baholash faoliyatini normativ jihatdan tartibga solinishini belgilaydi.

1. Baholash faoliyatida foydalaniladigan prinsiplar, atamalar va tariflar (1-son MBS) (bundan buyon matnda 1-son MBS deb yuritiladi) baholovchilar uchun baholashning umumiy prinsiplarini aks ettiradigan milliy baholash standartlari (bundan buyon matnda MBS deb yuritiladi) prinsiplarini, mulohazalarning obyektivligi, malakalilik va mazkur Standart talablaridan chekinishlarning yo‘l qo‘yiladigan darajasini, shuningdek mulkni baholash va mulkiy huquqlar sohasida qo‘llaniladigan prinsiplar, atama va tariflarni belgilaydi.

2. 1-son MBS qiymat turlari, baholash obyekti, baholash yondashuvlari va usullarini belgilashda, shuningdek barcha mulkchilik shakllaridagi mulk qiymatini baholashda qo‘llanilishi majburiydir.

3. Mazkur Standartda qiymatni baholash, buxgalteriya hisobi yoki moliya sohasidagi bazaviy atamalar tarifi keltirilmaydi, chunki baholovchilar bunday tushunchalar haqida tasavvurga ega deb hisoblanadi.

4. Ushbu Standartda quyidagi atama va tariflardan foydalaniladi:

aktiv yoki aktivlar ― baholashga oid vazifa (baholash vazifasi) tatbiq etiladigan baholash obyektlari. Mazkur Standartda “aktiv yoki aktivlar” tushunchasining boshqacha ma’nosi ko‘rsatilmagan bo‘lsa, uning qo‘llanilishi “aktiv”, “aktivlar guruhi”, “majburiyat”, “majburiyat guruhi” yoki “aktivlar va majburiyatlar guruhi” ma’nosida ishlatilishini ham nazarda tutadi;

baholash maqsadi ― aktiv qiymatining baholashga oid vazifada baholash natijasidan qanday foydalanilishi mo‘ljallanayotganligini hisobga olib belgilangan turini aniqlash. Baholashning umumiy maqsadlari moliyaviy va soliq hisoboti uchun, mijozning manfaatlarini sudda himoya qilish, bitimlarga hamrohlik qilish, garov kreditlari bo‘yicha qarorlarni asoslash uchun baholashni o‘z ichiga oladi;

baholash ekspertizasi — qonunchilik hujjatlariga muvofiq baholash haqidagi hisobotlarning ishonchliligini ekspert tekshiruvidan o‘tkazish;

baholovchi — belgilangan tartibda Davlat aktivlarini boshqarish agentligi tomonidan berilgan baholovchining malaka sertifikatiga ega bo‘lgan jismoniy shaxsdir;

bo‘lishi mumkin/mumkin/ehtimol ― ushbu so‘zlardan foydalanilishi baholovchilar tushunishi va e’tiborga olishi kerak bo‘lgan harakatlar va tartib-taomillar borligini ko‘rsatadi. Baholovchi bu masalalarni baholashga oid vazifada qanday hisobga olishi uning ushbu Standart maqsadlariga muvofiq keladigan holatlarda qanday kasbiy mulohaza yuritishiga bog‘liq;

buyurtmachi ― baholash kim uchun olib borilayotgan bo‘lsa, o‘sha shaxs;

vazn koeffitsiyenti/vazn ― yakuniy qiymat haqida xulosani shakllantirish jarayonida muayyan qiymat ko‘rsatkichiga ishonch darajasi;

gudvill ― korxonadan alohida identifikatsiya qilinishi va baholanishi mumkin bo‘lmagan omillar (korxona nomi va ishlab chiqarilayotgan mahsulotning mashhurligi, muayyan obro‘ va ishga doir aloqalar mavjudligi, joylashgan yer va boshqa shunga o‘xshash omillar) ta’sirida vujudga keladigan nomoddiy aktiv;

diskontlash stavkasi ― bo‘lg‘usi pul tushumlarini joriy qiymatga aylantirish uchun foydalaniladigan iqtisodiy samara stavkasi;

joriy qiymat ― tegishli diskontlash stavkasidan foydalanib, muayyan sanaga keltirilgan bo‘lg‘usi daromadlar qiymati;

intellektual mulk obyekti ― jismoniy yoki yuridik shaxsning intellektual faoliyat natijalari hamda fuqarolik muomalasi ishtirokchilarining tovarlar, ishlar va xizmatlarning xususiy alomatlarini aks ettiruvchi vositalarga bo‘lgan mutlaq huquqi;

ishtirokchi ― baholash haqida vazifada qo‘llaniladigan baholash bazasi (bazalari)ga muvofiq manfaatdor ishtirokchi yoki ishtirokchilar. Baholash bazalarining har xilligi baholovchiga turli nuqtai nazarlarni, xususan, “bozor ishtirokchilari” pozitsiyalarini (masalan, bozor qiymati, adolatli qiymat) yoki muayyan mulkdor yoki potensial xaridor pozitsiyasini (masalan, investitsiya qiymati) hisobga olish zarurligini uqtiradi;

kapitallashtirish stavkasi ― muayyan davr uchun daromad miqdorini qiymatga aylantirish uchun foydalaniladigan, qoida tariqasida, foiz hisobida ifodalanadigan bo‘luvchi. Ko‘chmas mulk obyektining umumiy tannarxi uni ishlab chiqarishga ketgan bevosita va bilvosita xarajatlarni o‘z ichiga oladi.

Agar xaridor ko‘chmas mulkni sotib olgandan keyin qo‘shimcha kapital xarajatlar qilgan bo‘lsa, tannarxni hisoblashda bu xarajatlar sotib olishning retrospektiv (o‘zi uchun) qiymatiga qo‘shiladi. Bu xarajatlar obyektning bozor qiymatiga bozor ularni qanchalik maqsadga muvofiq deb hisoblashiga qarab, o‘z hissasini qo‘shadi;

qiymat ― sotib olish mumkin bo‘lgan tovarlar yoki xizmatlar xaridorlari va sotuvchilari kelishib olishlari ehtimoli yuqori bo‘lgan narxga tegishli iqtisodiy tushuncha. Qiymat bu fakt emas, balki aniq vaqtda aniq tovarlar va xizmatlarning tanlangan qiymat talqiniga muvofiq ehtimol qilinadigan va hisoblab chiqiladigan kattalik. Qiymatning iqtisodiy tushunchasi baholash sanasida ushbu tovarlar egasi bo‘lgan yoki ushbu xizmatlarning foydalanuvchilari oladigan foydaga bozorning qarashini aks ettiradi.

Qiymat baholarini tushunish va qo‘llash uchun qiymatning turi va talqinini aniq ko‘rsatish, shuningdek ularning baholash bo‘yicha topshiriqqa muvofiqligini ta’minlash zarur. Qiymat talqinining o‘zgarishi turli mulk obyektlari uchun qayd qilib qo‘yiladigan qiymat miqdoriga jiddiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

Qiymat tushunchasi qandaydir bitim bilan bog‘liq pul summasini nazarda tutadi. Shunga qaramay, baholanayotgan mulkning sotilishi, uning baholash sanasida bozor qiymati tarifida mujassam shartlarga amal qilgan holda sotilishi mumkin bo‘lgan narxini belgilash uchun zaruriy shart bo‘lmaydi;

qiymatni baholash sohasidagi ekspert ― boshqa baholovchi tomonidan bajarilgan baholash haqidagi hisobotning ishonchliligi ekspertizasini o‘tkazadigan hamda baholash obyektini takroriy baholashni o‘tkazmasdan ekspert xulosasida o‘zining baholash haqidagi hisobotning ishonchliligi haqidagi xolis fikrini bildiradigan professional baholovchi;

multiplikator ― korxonaning narxi yoki o‘zgacha qiymat asosi va uning faoliyatini tavsiflovchi moliyaviy, ishlab chiqarish yoki ashyoviy ko‘rsatkich o‘rtasidagi nisbatni ko‘rsatuvchi koeffitsiyent;

narx ― qandaydir tovar yoki xizmat uchun taklif etilayotgan, so‘ralayotgan yoki to‘langan pul summasi. Sotuv narxi, u ochiq e’lon qilingan yoki sir saqlanganligidan qat’i nazar, sodir bo‘lgan fakt hisoblanadi. Aniq xaridorlar va sotuvchilarning moliyaviy imkoniyatlari, motivlari yoki alohida manfaatlaridan kelib chiqib, tovar yoki xizmatga to‘langan narx tovar yoki xizmatning qiymatiga mos kelmasligi mumkin. Shunga qaramay, narx qoida tariqasida ushbu tovarlar yoki xizmatlarga mazkur xaridor va/yoki sotuvchi tomonidan muayyan vaziyatlarda o‘rnatiladigan nisbiy qiymat indikatoridir;

nomoddiy aktivlar ― tashkilot tomonidan ulardan ishlab chiqarish, ishlar bajarish, xizmatlar ko‘rsatish yoki tovarlarni sotish jarayonida foydalanish maqsadida yoxud ma’muriy va boshqa funksiyalarni amalga oshirish uchun uzoq muddat mobaynida tutib turiladigan, moddiy-ashyoviy mazmunga ega bo‘lmagan identifikatsiyalanuvchi mol-mulk obyektlari;

natijalarni o‘lchash ― qoida tariqasida turli yondashuvlarni qo‘llash doirasida olingan turli qiymat ko‘rsatkichlarini tahlil qilish va muvofiqlashtirish jarayoni;

pul oqimi ― muayyan davr mobaynida aktiv, aktivlar guruhi, korxona tomonidan yaratiladigan pul mablag‘lari oqimi;

salmoqli/ahamiyatli/jiddiy (yoki muhim) ― baholash jihatlarining baholash vazifasi (shu jumladan, dastlabki ma’lumotlar, farazlar, shuningdek qo‘llaniladigan usullar va yondashuvlar) nuqtai nazaridan ahamiyatliligi, ularni qo‘llash va/yoki ularning baholashga ta’siri baholash foydalanuvchilarining iqtisodiy yoki boshqa qarorlariga ta’sir ko‘rsatadi;

tannarx ― tovar yoki xizmatni xarid qilish, yaratish va ishlab chiqarishga doir xarajatlar yig‘indisidan iborat;

tiklash qiymati ― baholash obyektiga o‘xshash yangi obyektni o‘xshash materiallar va texnologiyalardan foydalanib yaratish xarajatlari summasi;

o‘rniga belgilash qiymati ― baholash obyektiga o‘xshash foydali xossalarga ega bo‘lgan yangi obyektni zamonaviy materiallar va texnologiyalar yordamida yaratish xarajatlari summasi;

xarajatlar ― tovar yoki xizmatni yaratish yoki ishlab chiqarish uchun talab qilinadigan resurslar miqdorining pullik ifodasi. Xaridor tomonidan tovar yoki xizmat uchun to‘langan narx uning uchun ularni sotib olish xarajatlariga aylanadi.

Mulk obyekti uchun xarajatlarni hisoblab chiqish ishlab chiqarish xarajatlari yoki almashtirish xarajatlarining hisoblab chiqilgan miqdoriga asoslanishi mumkin.

Ishlab chiqarish xarajatlari mavjud obyekt nusxasini o‘xshash texnologiyalar va materiallardan foydalanib yaratishga qilingan xarajatlardir.

Almashtirish xarajatlari esa hisoblangan miqdori ayni paytda bozorda qo‘llaniladigan texnologiyalar va materiallardan foydalanib taqqoslanarli foydalilikka ega obyektni yaratishni nazarda tutadi;

yaxshilashlar ― yer uchastkasini undan keyinchalik foydalanish uchun o‘zgartirish borasidagi faoliyat natijasida yaratilgan va u bilan uzviy bog‘liq bo‘lgan yer uchastkasidagi o‘zgarishlar. Yaxshilashlar binolar, inshootlar, muhandislik sistemalari va tarmoqlari, ko‘p yillik o‘simliklarni va ular bilan jamuljam holda konstruktiv yoki funksional yaxlitlikni tashkil etadigan boshqa obyektlarni o‘z ichiga oladi.

5. Quyidagilar mulkni baholashning asosiy prinsiplari hisoblanadi:

standart talablariga rioya qilish prinsipi ― mazkur Standart baholovchilar va baholash tashkilotlari uchun mo‘ljallangan bo‘lib, aktivlar qiymatini baholash bo‘yicha xizmatlar ko‘rsatilganda hamda ekspertlar tomonidan baholash obyektini baholash to‘g‘risidagi hisobotning (bundan buyon matnda baholash haqidagi hisobot deb yuritiladi) ishonchliligi tekshirilganida qo‘llash majburiy hisoblanadi. Agar, baholash ushbu Standartga muvofiq o‘tkazilgan yoki o‘tkaziladi deb ko‘rsatilgan bo‘lsa, qiymat bahosi mazkur Standartning barcha tegishli MBSga rioya etgan holda tayyorlanganligini anglatadi;

aktivlar va/yoki majburiyatlarni baholashni o‘tkazishda standartni qo‘llash prinsipi ― mazkur Standart aktivlar, majburiyatlar yoki aktivlar va majburiyatlar guruhlarining qiymatini baholashda qo‘llaniladi;

xolislik prinsipi ― baholash jarayoni baholovchidan dastlabki ma’lumotlar va farazlarning ishonchliligi yuzasidan xolis mulohazalarni shakllantirishni talab qiladi. Qiymat bahosining ishonchligini ta’minlash uchun, ushbu mulohazalar shaffoflik hamda har qanday subyektiv omillarning baholash jarayoniga ta’siri ehtimolini eng past darajaga tushirish mumkinligini inobatga olgan holda ishlab chiqilgan bo‘lishi kerak.

Baholash jarayonida qo‘llaniladigan mulohaza va tahlillarning aniq o‘tkazilmasligi hamda obyektiv bo‘lmagan xulosalar va yakuniy natijalarning shakllantirilishining oldini olish uchun xolis bo‘lishi kerak.

Ushbu Standartni qo‘llashning asosiy sharti baholash jarayonida subyektiv omillarning natijaga ta’sir qilmasligini belgilaydigan zarur obyektivlik darajasini ta’minlay oladigan zarur nazorat va usullardan foydalanishni nazarda tutadi;

malakalilik prinsipi ― qiymatni baholash tegishli ko‘nikma, tajribaga, baholash predmeti, aktiv aylanadigan bozor (bozorlar) hamda baholash maqsadlari haqida bilimlarga ega bo‘lgan baholovchilar tomonidan bajarilishi kerak.

Agar baholovchi baholashni hamma jihatdan bajarish uchun barcha kerakli ko‘nikmalarga, tajribaga hamda bilimlarga ega bo‘lmasa, u holda baholovchi umumiy vazifaning ba’zi bir jihatlari bo‘yicha yordam so‘rab mutaxassisga murojaat etishi mumkin, bunda baholashga oid vazifada, shuningdek baholash haqidagi hisobotda mazkur holat aks ettirilishi kerak. Baholovchi har qanday mutaxassislarning ishi natijalarini aniqlashtirib olishi, tushunishi va qo‘llashi uchun texnik ko‘nikmalarga, tajribaga va bilimlarga ega bo‘lishi lozim;

chekinishlar prinsipi ― baholash standartlaridan chekinishlar bu shunday vaziyatki, unda mazkur Standartning ayrim talablaridan farq qiladigan aniq qonunchilik, normativ yoki boshqa umume’tirof etilgan talablarga rioya etish zarur bo‘ladi.

Chekinishlar ushbu Standartga rioya etishni ta’minlash uchun baholash maqsadlariga va doirasiga javob beradigan qonunchilik, normativ va boshqa umume’tirof etilgan talablarga rioya etilishi zarurligi bilan bog‘liq majburiy chora hisoblanadi. Baholovchi, agar chekinishlarga mana shunday vaziyatlarda yo‘l qo‘ygan bo‘lsa, baholash Standartga muvofiq o‘tkazildi deb hisoblanishi mumkin.

Qonunchilik, normativ va boshqa umue’tirof etilgan talablarga amal qilgan holda Standartdan chekinishlar Standartning boshqa barcha talablariga nisbatan ustunlikka ega.

Baholovchi har qanday chekinishlarning xususiyatini aniqlab olishi kerak. Agar bajarilayotgan tartib taomillar xususiyatiga, qo‘llanilayotgan dastlabki ma’lumotlar va farazlarga va/yoki baholash bo‘yicha xulosa (xulosalar)ga jiddiy ta’sir ko‘rsatadigan qandaydir chekinishlar bo‘lsa, baholovchi aniq qonun talablari, normativ hujjatlar va boshqa umumetirof etilgan talablarni hamda ushbu Standart talablaridan farqni yuzaga keltiradigan muhim jihatlarni ko‘rsatishi shart.

Baholashlarni mazkur Standartga muvofiq bajarishda qonunchilik talablari, normativ hujjatlar va/yoki boshqa umume’tirof etilgan talablar bilan belgilanmagan standartlardan chekinishlarga yo‘l qo‘yilmaydi.

Baholash jarayoni hamda olingan natijani bayon etishga, baholashga va yakuniy qiymat haqidagi xulosaga daxl qiladigan har qanday farazlar va cheklovchi shartlarni ochib berishda ushbu Standartdan chekinishlarga yo‘l qo‘yilmaydi.

6. Mulkni baholash turli omillarning mulk qiymati miqdoriga ta’sirini aniqlash imkonini beradigan iqtisodiy prinsiplar yig‘indisi asosida amalga oshiriladi.

Boshqa teng sharoitlarda mulk obyekti qiymatiga hal qiluvchi ta’sir ko‘rsatadigan omillarga qarab, mulkni baholashda qo‘llaniladigan iqtisodiy prinsiplar yig‘indisi quyidagi tarzda tasniflanishi mumkin:

bozor muhitiga bog‘liq baholash prinsiplari;

mulkdorning mulk haqidagi tasavvuri bilan bog‘liq baholash prinsiplari;

mulkdan foydalanish xususiyati bilan bog‘liq baholash prinsiplari.

7. Bozor muhitiga bog‘liq prinsiplarga quyidagilar kiradi:

a) talab va taklif prinsipi ― mulkning bozor qiymati bozorda talab va taklifning o‘zaro ta’sirlashuvi hamda sotuvchilar va xaridorlarning raqobat xususiyati natijasida shakllanadi.

Talab qoida tariqasida xaridorlar ma’lum vaqt oralig‘ida, shu paytda qaror topgan bozor qiymati bo‘yicha sotib olishga tayyor yoki sotib olishi mumkin bo‘lgan tovarlar yoki xizmatlar miqdori bilan belgilanadi. Tovar yoki xizmatga bo‘lgan talabga ta’sir qiladigan hal qiluvchi omillar potensial iste’molchilarning shu tovar yoki xizmatni olishga istagi va imkoniyatlarini aks ettiruvchi afzal ko‘rishlari va xarid qilish qobiliyatidir. Shunday qilib, tovar yoki xizmatga talab shunday tovar yoki xizmatning foydaliligi bilan yaratiladi, ularning tanqisligi va kerakliligi ta’sirida bo‘ladi hamda potensial xaridorlarning xarid qobiliyati bilan cheklanadi.

Taklif ayni paytda bozorda aniq narxda sotuvga taklif etilgan obyektlar miqdori bilan belgilanadi. Tovar yoki xizmat taklifiga ta’sir qiluvchi asosiy omillar bunday tovar yoki xizmatning foydaliligi va ularning aylanmadagi miqdorining cheklanganligidir. Shu bilan birga, tovar yoki xizmatning mavjudligi potensial iste’molchilarning haqiqiy xarid qobiliyati bilan cheklangan.

Talab va taklif nisbati teng vaznli bozordagi narxlar darajasini belgilaydi. Talab va taklif nisbatining ehtimol qilinadigan quyidagi holatlarini ajratish mumkin:

talab va taklif teng, bozor bitimlari natijasida mulk obyektlarining teng vaznli adolatli bozor narxi shakllanadi;

talab taklifdan ortiq, bu bozorda narxlarning oshib ketishi bilan ifodalanadi;

taklif talabdan yuqori, bu bozorda narxlarning tushib ketishi bilan ifodalanadi;

b) raqobat prinsipi ― bozor mexanizmlari boshqarish ta’siriga ega. Bozor talabi foydani keltirib chiqaradi, foyda, o‘z navbatida, raqobatni yuzaga keltiradi. Qo‘shimcha foyda olish imkoniyati yoki monopollashuv jarayonlari raqobat mexanizmlarining buzilishiga olib keladi hamda mulk qiymatini buzib yuborib, bozorga putur yetkazadi;

v) o‘zgarish prinsipi ― mulkning bozor qiymati vaqtga bog‘liq holda o‘zgaradi hamda muayyan sanaga belgilanadi. Mulk obyektining o‘zi ham, tashqi sharoitlari ham o‘zgarishga moyil;

g) muvofiqlik prinsipi ― mulkning eng yuqori qiymati mulk obyektining o‘zi hamda undan foydalanish xususiyati bozor ehtiyojlari va kutuvlarga mos kelganda shakllanadi;

d) bog‘liqlik (tashqi ta’sir) prinsipi ― mulk obyekti qiymati unga nisbatan ichki va tashqi omillar yig‘indisining ta’siriga bog‘liq.

8. Mulkdorning mulk haqidagi tasavvurlariga bog‘liq prinsiplarga quyidagilar kiradi:

a) foydalilik prinsipi ― foydalilik ko‘chmas yoki ko‘char mulk obyektlarini baholashda asosiy mezon hisoblanadi. Baholash jarayonida qo‘llaniladigan tartib-taomillarning umumiy maqsadi baholanayotgan mulkning foydaliligi yoki yaroqliligi darajasini aniqlash va miqdoriy ifodalashdan iborat.

Foydalilik aniq shart-sharoitlarga nisbatan qaraladigan nisbiy tushuncha. Mol-mulkning qiymati yuridik, jismoniy, funksional, iqtisodiy va ekologik omillarni birgalikda hisobga olgan holda uning foydaliligini baholash yo‘li bilan belgilanadi.

Mol-mulk qiymatini baholash undan foydalanish usuli va/yoki uni bozorda oddiy sotish tartib-taomiliga bog‘liq. Ba’zi mol-mulk obyektlari mazkur mol-mulk obyektlarining tarkibiy qismlaridan alohida foydalanilganda optimal foydalilikni kasb etadi. Boshqa mol-mulk obyektlari esa muayyan mulk obyektlari guruhi tarkibida foydalanilganda optimal foydalilikka erishadi. Tegishlicha, mol-mulkning alohida ajratilgan obyekt sifatidagi foydaliligi hamda mulk obyektlari guruhining bir qismi sifatidagi foydaliligini farqlash kerak.

Baholovchi mulkni u bozorda qanday ko‘rinishda bo‘lsa, shunday baholashi lozim (mol-mulkning alohida obyekti sifatida, mol-mulk obyektlari guruhining bir qismi sifatida). Agar mulk obyektlari guruhining bir qismi sifatida baholanayotgan mulkning qiymati xuddi shu mol-mulk obyektining alohida ajratilgan mulk sifatidagi bahosidan farq qilsa, bunday qiymat baholash haqidagi xulosaga kiritilishi kerak.

Alohida ajratilgan va mustaqil ishlaydigan mol-mulk obyektlari, qoida tariqasida, bittalab sotiladi va tegishlicha baholanadi. Mol-mulk obyektlarining bahosi uning ishlashi yoki boshqa mol-mulk obyektlari bilan iqtisodiy bog‘liqligi natijasida oshsa (kamaysa), bunday qo‘shimcha qiymat baholash haqidagi xulosaga kiritilishi kerak. Bunday qo‘shimcha qiymat tegishlicha asoslanmasdan bozor qiymati sifatida qaralmasligi kerak.

Alohida mulk obyekti boshqa shaxslarning mulkida bo‘lgan mulk obyektlari bilan jismoniy yoki funksional bog‘liqligi hisobiga yoxud o‘zining xaridor uchun jozibadorligi tufayli o‘z qiymatidan yuqori qo‘shimcha (maxsus) qiymatga ega bo‘lishi mumkin. Baholash haqidagi hisobotda bunday qo‘shimcha (maxsus) qiymat miqdori mazkur baholash standartlariga muvofiq belgilangan bozor qiymatidan alohida ko‘rsatilishi kerak.

Foydalilik mulk obyektidan yoki mulk obyektlari guruhidan butun foydalanish davri davomida baholanadi. Mulk obyekti aylanmadan vaqtincha yoki to‘liq olingan taqdirda bunday mulk obyektini baholash baholovchidan maxsus bilimlarni talab qiladi, bunday mulkni baholash haqidagi hisobot mazkur standartlar talablariga mos holda tuzilishi kerak.

Baholash haqida hisobotni tuzishda baholovchi mulk qiymati haqida xulosa qilish uchun asos bo‘lgan axborotning ochib berilishini ta’minlashi, shuningdek bunda maxsus taxminlarga va cheklovlarga yo‘l qo‘yilganmi yo‘qmi, shu taxminlar va cheklovlarni ko‘rsatishi lozim.

Mulkning baholash sanasidagi foydaliligi darajasini tashqi yoki iqtisodiy omillar ta’siri tufayli aniq belgilab bo‘lmasligi mumkin. Bunday holda mazkur Standart talablariga muvofiq baholash haqidagi hisobot mulk qiymati haqidagi xulosaga asos bo‘lgan axborotni ochib berishi, shuningdek agar mulk obyektini baholashda maxsus farazlar va cheklovlarga yo‘l qo‘yilgan bo‘lsa, ularni ko‘rsatishi kerak.

Foydalilik siyosiy yoki iqtisodiy mavhumlik vaziyatida o‘zgarishi mumkin. Korxonalar faoliyatining vaqtinchalik yoki to‘liq to‘xtatilishi ularning mol-mulki qiymatiga arzimas ta’sir ko‘rsatishi mumkin, ayni paytda faoliyatning uzoq vaqt to‘xtatilishi istiqboli esa ularning qiymatiga ancha jiddiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Mulkni baholashda baholanayotgan mulkka undan foydalanish natijalariga ta’sir ko‘rsatadigan ichki va tashqi omillarni birgalikda hisobga olgan holda qaralishi kerak;

b) almashtirish prinsipi ― oddiy xaridor mulk obyekti uchun, og‘irlashtiruvchi vaqt omillari, ko‘proq xavf-xatar yoki qandaydir noqulayliklar bo‘lmaganda, o‘zining foydalilik tavsiflari bilan o‘xshash boshqa mulk obyektiga almashtirish uchun talab etiladigan summadan ortig‘ini to‘lamaydi.

Mulk obyektining bo‘lishi mumkin bo‘lgan eng yuqori qiymati bir xil foydalilikka ega boshqa mulk obyektini sotib olish mumkin bo‘lgan eng past narx bilan belgilanadi.

Bunday eng past narx baholanayotgan mulk obyektiga ekvivalent foydaliligi eng yaqin bo‘lgan yangi o‘xshash mulk obyektini yaratish uchun eng ehtimol qilinadigan xarajatlar miqdori bilan belgilanadi;

v) oldindan bilish prinsipi ― daromad keltiradigan mulk qiymati ushbu mulkka egalik qilishdan kelgusida olinishi mumkin bo‘lgan daromadlarning joriy qiymati bilan belgilanadi.

9. Mulkdan foydalanish xususiyati bilan bog‘liq prinsiplarga quyidagilar kiradi:

a) eng yaxshi va eng samarali foydalanish prinsipi ― eng yaxshi va eng samarali foydalanish mulkdan qonunchilik hujjatlariga zid bo‘lmaydigan, jismonan va moliyaviy jihatdan amalga oshirilishi mumkin bo‘lgan va bunda ushbu mulkni baholash eng yuqori qiymat miqdorini berishi ehtimol qilinadigan foydalanishdir.

Mulkdan qonunchilik hujjatlariga zid tarzda yoki jismoniy imkoni yo‘q foydalanish eng yaxshi va eng samarali foydalanish deb qaralmaydi. Mulkdan qonunchilik hujjatlariga zid bo‘lmagan va jismoniy imkoni bo‘lgan tarzda foydalanilganda baholovchi mulkdan bunday foydalanilishni eng ehtimoliy ekanligi haqidagi fikrini asoslab berishi kerak. Mulkdan foydalanish ehtimolining bitta yoki ko‘proq variantlari bo‘lganda ularni moliyaviy asoslab berish kerak. Baholanayotgan mulkdan foydalanganda bu mulk eng yuqori qiymatga ega bo‘lsa hamda bunday foydalanish ko‘rsatilgan talablarga javob bersa, bu eng yaxshi va eng samarali foydalanish bo‘ladi.

Beqaror va teng vaznli bo‘lmagan bozorlarda mulkni undan keyingi foydalanish uchun saqlash eng yaxshi va eng samarali foydalanish sifatida qaralishi mumkin.

Ehtimol qilinadigan eng yaxshi va eng samarali foydalanishning bir nechta variantlari aniqlanganda munosib variantni tanlash mulkdan foydalanishning har bir variantida kelishi kutiladigan pul oqimlarini tahlil qilish asosida amalga oshiriladi. Modifikatsiyalanish holatida bo‘lgan mulkdan foydalanishda eng yaxshi va eng samarali foydalanish sifatida oraliq foydalanish qaralishi mumkin.

Eng yaxshi va eng samarali foydalanish tushunchasi asosiy bo‘lib, mulkning bozor qiymati hisob-kitoblarining ajralmas qismi hisoblanadi;

b) hissa qo‘shish prinsipi ― har qanday qo‘shimcha elementlar va yaxshilanishlar, mulk obyekti qiymatining oshishi bunday elementlarni sotib olish va amalga oshirishga ketgan xarajatlardan yuqori bo‘lganda, o‘zini oqlagan bo‘ladi;

v) muvozanatlashganlik prinsipi ― agar mulk obyekti ikki yoki undan ortiq tarkibiy elementlardan iborat bo‘lsa, bunday tarkibiy elementlar o‘zaro funksional bog‘liqlikda va muvofiqlashgan bo‘lishi kerak;

g) oshib boruvchi va kamayuvchi unum prinsipi ― kapital qo‘yilmalarining oshirib borilishi shunga mos ravishda mulkdan foydalanishdan unumning muayyan chegaragacha proporsional oshishiga olib keladi, shundan keyin mulkdan foydalanishdan unumning o‘sishi kapital qo‘yilmalarning oshishiga nisbatan kamayib boradi;

d) mulkiy huquqlarni maqbul taqsimlash prinsipi ― mulkiy huquqlar mulk obyekti umumiy qiymatining eng yuqori darajasini ta’minlaydigan tarzda modifikatsiya qilinishi (birlashtirilishi, ajratilishi) kerak.

10. Aktivlar qiymatini baholash jarayoni baholovchining baholashga oid vazifani belgilashdan tortib obyektning pul birliklarida ifodalangan qiymat bahosini o‘z ichiga olgan baholash haqidagi hisobotini buyurtmachiga topshirishgacha bo‘lgan izchil harakatlari tizimini qamrab oladi.

Baholashga oid vazifani aniq belgilash baholashga oid vazifaning xususiyatini to‘liq va aniq talqin etish, baholash yondashuvlari va usullarini tanlash hamda hisobotda aks ettirilgan natijalarni talqin etish uchun zarur.

Baholashga oid vazifa baholovchi tomonidan buyurtmachi bilan birgalikda tuziladi hamda aktiv (aktivlar)ni baholash haqidagi shartnomaga ilova sifatida rasmiylashtiriladi hamda aktivni baholash jarayonining mustaqil va ahamiyatli elementi hisoblanadi.

11. Baholash bo‘yicha olib boriladigan ishlar baholash uchun belgilangan maqsadlarga mos kelishi kerak. Baholovchi, baholash jarayoni boshlanishidan va baholash haqidagi hisobot shaklida taqdim etishdan oldin, buyurtmachi unga qanday axborot taqdim etilishini va undan foydalanishda qanday cheklovlar borligini tushunayotganligiga ishonch hosil qilishi zarur.

12. Baholashga oid vazifada uning quyidagi asosiy shartlari ko‘rsatiladi:

baholanayotgan aktivning nomi va tavsifi;

baholash obyektiga bo‘lgan huquqlar;

baholash obyektining joylashgan joyi;

buyurtmachi va uning rekvizitlari;

baholovchi tashkilot va uning rekvizitlari;

baholash maqsadi hamda baholashda ishtirok etayotgan taraflar majburiyatlari;

baholash natijalaridan foydalanish mo‘ljali;

baholash sanasi;

baholash maqsadiga muvofiq bo‘lgan qiymat turi;

cheklovchi shartlar;

buyurtmachi yoki u vakolat bergan shaxs taqdim etishi lozim bo‘lgan boshlang‘ich axborot ro‘yxati;

baholash ishlarini bajarish muddatlari.

Baholash maqsadiga va baholash obyektining xususiyatlariga qarab baholashga oid vazifa qo‘shimcha shartlarni o‘z ichiga olishi mumkin.

13. Baholovchi baholashga oid vazifani tayyorlashni tugatishidan oldin buyurtmachi bilan baholashga oid vazifani, shu jumladan, uning quyidagi masalalarini muhokama qilib olishi zarur:

a) baholovchi haqidagi ma’lumotlar. Agar baholovchining qaralayotgan aktiv yoki baholashga oid vazifaning boshqa taraflariga qandaydir munosabati bo‘lsa yoki jiddiy daxldorligi bo‘lsa yoki xolis va obyektiv bahoni tayyorlashda baholovchining imkoniyatlarini cheklashi mumkin bo‘lgan boshqa qandaydir omillar mavjud bo‘lsa, bunday dalillar haqida vazifaning boshidanoq ma’lum qilish lozim.

Agar baholovchi baholashga oid vazifaning qandaydir jihati bo‘yicha boshqa shaxslarga yordam so‘rab murojaat qilishi lozim bo‘lsa, ushbu yordam xususiyati va ishonch darajasi aniq ko‘rsatilishi lozim;

b) buyurtmachi (buyurtmachilar) haqidagi ma’lumotlar. Baholashga oid vazifa kim uchun bajarilayotganligi haqidagi axborotni ko‘rsatish baholash haqidagi hisobotning shakli va mazmunini belgilashda, unda ularning ehtiyojlariga muvofiq bo‘lgan axborot bo‘lishini kafolatlash uchun katta ahamiyatga ega;

v) boshqa taxmin qilinayotgan foydalanuvchilar (agar mavjud bo‘lsa) haqidagi ma’lumotlar. Baholash haqidagi hisobotdan boshqa qandaydir taxmin qilinayotgan foydalanuvchilar bor yoki yo‘qligini tushunib olish, ularning identifikatsion ma’lumotlarini va ularning ehtiyojlarini aniqlash, baholash haqidagi hisobotning mazmuni va formati bunday foydalanuvchilar ehtiyojlariga javob berishini kafolatlash uchun muhimdir;

g) baholanadigan aktivlar. Baholashga oid vazifada baholanayotgan aktivga aniq ta’rif berilishi shart;

d) baholashning maqsadi. Baholashga oid vazifa tayyorlanayotganda hisobga olinadigan maqsad aniq belgilanishi lozim, chunki baholash bo‘yicha maslahatlashuv uning mazmunidan chetga chiqib ketib yoki vazifa uchun asos bo‘lmagan maqsadlarda amalga oshirilmasligi muhimdir. Baholash maqsadi, shuningdek qo‘llaniladigan baholash bazasi/bazalari yoki ularni belgilashga ta’sir ko‘rsatadi;

e) qo‘llaniladigan baholash bazasi/bazalari. Baholash bazalari baholash maqsadlariga muvofiq bo‘lishi lozim. Har qanday qo‘llaniladigan baholash bazasini ta’riflash manbalari ko‘rsatilishi yoki bunday baza mazmuni tushuntirib berilishi lozim;

j) baholashda qo‘llaniladigan valyuta haqida axborot. Baholashni o‘tkazishda qo‘llaniladigan valyutani belgilab olish zarur. Bu talab turli valyuta amalga oshirilgan pul oqimlarini ko‘rib chiqishda, ayniqsa, muhimdir;

z) baholash sanasi. Baholash sanasi ko‘rsatilgan bo‘lishi shart. Agar baholash sanasi baholash haqidagi hisobotni tuzish sanasidan yoki tahlilni o‘tkazish va tugatish sanasidan farq qilsa, bunday sanalarni aniq chegaralab qo‘yish lozim;

i) baholovchi ishining xususiyati va hajmi hamda bu bilan bog‘liq har qanday cheklovlar. Baholashga oid vazifani bajarishdagi har qanday cheklovlar yoki ko‘zdan kechirish chegaralari, so‘rovlar va/yoki tahlillar identifikatsiyalangan bo‘lishi shart. Agar vazifa shartlariga ko‘ra tekshiruvlar cheklanganligi sababli zarur axborotni olishning imkoni bo‘lmasa, u holda bunday cheklovlarning hammasi hamda har qanday kerakli farazlar yoki tegishli cheklov mavjudligi natijasida joriy etilgan maxsus farazlar ko‘rsatilishi shart;

k) baholovchi ishida asoslanadigan axborot xususiyati va manbalari. Baholash uchun asos qilib olinadigan har qanday muhim axborotning xususiyati va manbasi, shuningdek baholashni bajarish jarayonida barcha axborotni tekshirish mumkinligi va hajmlari belgilab qo‘yilishi zarur;

l) farazlar. Baholashni bajarish va hisobotni tuzishda hisobga olinishi shart bo‘lgan barcha ahamiyatli farazlar, shu jumladan, maxsus farazlar aniqlab olinishi lozim;

m) hisobot shakli. Hisobotning shakli, ya’ni baholash elektron yoki qog‘oz ko‘rinishda taqdim etilishi ko‘rsatilgan bo‘lishi lozim;

n) baholash haqidagi hisobotdan foydalanish, tarqatish va chop qilishga cheklovlar. Baholashdan foydalanishni yoki unga tayanadigan shaxslar doirasini cheklab qo‘yish zarur, bunda tegishli cheklovlar ko‘rsatilishi maqsadga muvofiq;

o) baholashni mazkur Standartga muvofiq o‘tkazish va undan chekinishlar. Baholovchi baholashni Standart talablariga muvofiq o‘tkazishi lozim, bunda Standartdan har qanday chekinishlar asoslantirilgan bo‘lishi shart.

14. Baholovchi baholash jarayonini boshlashdan oldin baholashga oid vazifani tayyorlashi va buyurtmachi bilan kelishib olishi (imzolatishi) kerak. Agar baholash bo‘yicha ishlarning to‘liq hajmi baholashga oid vazifani bajarishning boshlanishida aniq bo‘lmasa, baholovchi baholashni o‘tkazish bo‘yicha ishlar hajmi aniqlanishi bilan baholashga oid vazifani o‘z buyurtmachisi bilan kelishib olishi zarur.

15. Baholashga oid vazifa baholash maqsadlariga va baholash obyekti xususiyatlariga bog‘liq holda, baholashga oid vazifada qo‘shimcha ma’lumotlar ko‘rsatilishi mumkin.

16. Muayyan vaziyatlarda mazkur Standartning 13-bandida ko‘rsatilgan ayrim masalalarni baholashga oid vazifani bajarishni boshlamasdan hal qilib bo‘lmagan hollarda yoki vazifani bajarish jarayonida unga o‘zgartirishlar kiritish zarurati yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan qo‘shimcha axborot paydo bo‘lganda yoxud o‘rganishni talab qiladigan boshqa holatlar yuzaga kelganda baholashga oid vazifaga baholash o‘tkazishning butun davri mobaynida tegishli o‘zgartirishlar kiritilishi mumkin.

17. Baholashga oid vazifalarda, vaqt o‘tishi bilan o‘zgaradigan ishlar hajmlari, mazkur Standartning 13-bandida ko‘rsatilgan masalalar hamda vaqt baholashga oid vazifa tuzilgandan keyin kiritilgan har qanday o‘zgarishlar buyurtmachi tomonidan baholovchiga vazifa bajarilgunga va baholash haqida hisobot tuzilmagunga qadar ma’lum qilinishi shart.

18. Mazkur Standart asosida baholash obyektini baholashning asoslanganligi va ishonchliligini ta’minlash uchun o‘tkaziladigan o‘rganishlar hamda baholash uchun zarur axborot va ma’lumotlarni yig‘ish Baholash jarayonida o‘tkaziladigan o‘rganishlar va tahlillar (3-son MBS) (bundan buyon matnda 3-son MBS deb yuritiladi) talablariga muvofiq bo‘lishi shart.

19. 3-son MBS har qanday aktivlar va majburiyatlarni baholash bo‘yicha vazifalarni bajarishda, shuningdek baholash haqidagi hisobotlar ishonchliligini tekshirishda (baholash ekspertizasi) qo‘llaniladi.

20. Baholash haqida vazifani bajarish davomida o‘tkaziladigan o‘rganishlar baholash haqida vazifa maqsadlariga va baholash bazasi (bazalari)ga muvofiq bo‘lishi lozim.

21. Asoslangan baholashni tayyorlash uchun obyektni ko‘zdan kechirish (identifikatsiya qilish), so‘rovlar tuzish, hisob-kitoblar va tahlil o‘tkazish kabi vositalar yordamida yetarli miqdorda ma’lumotlar to‘planishi kerak.

22. Agar baholashga oid vazifa baholovchidan tashqari boshqa shaxsdan olinadigan axborotdan foydalanishni nazarda tutsa, u holda bunday axborot qanchalik ishonchli ekanligi hamda bu axborotga baholash haqidagi hisobotning obyektivligiga salbiy ta’sir ko‘rsatmaydigan tarzda qanchalik tayanish mumkinligi tahlil qilinishi kerak. Baholovchiga taqdim etilgan axborotlar tasdiqlangan bo‘lishi lozim.

Taqdim etiladigan axborotning to‘g‘riligi yoki ishonchliligini tasdiqlashning imkoni bo‘lmagan hollarda bunday axborotdan foydalanilmasligi kerak.

23. Taqdim etiladigan axborotning to‘g‘riligi va ishonchliligi masalasini hal qilishda baholovchi quyidagilarni hisobga olishi lozim:

baholashning maqsadini;

axborotning qiymat haqida xulosa qilish uchun ahamiyatliligini;

manbaning ishonchliligini;

axborot manbai affillangan shaxs sifatida qaralayotgan aktivga yoki baholashni oluvchisiga bog‘liq yoki bog‘liq emasligini.

24. Agar baholashga oid vazifani bajarish vaqtida baholashga oid vazifaga kiritilgan va bajarilayotgan o‘rganishlar natijalari to‘g‘ri baholashni ta’minlamasligi yoxud uchinchi shaxslar beradigan axborotdan foydalanishning imkoni yo‘qligi yoki noto‘g‘riligi ayon bo‘lib qolsa, u holda baholovchi baholashga oid vazifani bajarishni davom ettirishni rad etish haqida qaror qabul qilishi lozim.

25. Baholovchi baholash jarayonida olingan, qiymat to‘g‘risida yakuniy xulosa chiqarishga yordam bergan barcha ma’lumotlarni baholash haqidagi hisobot nusxasini saqlash uchun qonunchilik hujjatlarida belgilangan muddat davomida saqlashi lozim. Bu ma’lumotlar yakuniy xulosalarni olishga asos bo‘lgan asosiy boshlang‘ich ma’lumotlarni, hisob-kitoblarni, o‘rganish va tahlillar natijalarini, shuningdek buyurtmachiga taqdim etiladigan har qanday dastlabki va yakuniy hisobotlar nusxalarini o‘z ichiga olishi lozim.

26. Baholashni olib borishda baholovchi mavjud barcha axborot va ma’lumotlardan qonunchilik hujjatlari talablaridan kelib chiqqan holda maxfiylik sharoitida foydalanishi shart.

27. Mazkur Standart prinsiplariga muvofiq, agar ushbu Standartning ba’zi bir talablaridan farq qiladigan qonunchilik hujjatlari, normativ hujjatlar yoki boshqa umume’tirof etilgan talablarga rioya etilishi zarur bo‘lsa, baholovchi shu talablarga rioya etishi lozim. Baholash haqidagi hisobotda mazkur Standart talablaridan chekinishlar dalillar bilan tasdiqlangan va asoslangan bo‘lishi sharti bilan, bunday baholash Standartga muvofiq o‘tkazilgan deb hisoblanadi.

28. Baholovchi tashkilotlar o‘z ichki hujjatlarida o‘rnatgan baholash bo‘yicha o‘rganishlar o‘tkazish va axborot to‘plash tartib-taomillariga, agar ular mazkur Standartga hamda baholash faoliyati to‘g‘risidagi qonunchilik hujjatlariga zid bo‘lmasa, rioya etishlari mumkin.

29. Baholash natijalari baholash faoliyati to‘g‘risidagi qonunchilik hujjatlariga muvofiq tuzilgan hamda baholovchi tashkilotning to‘plangan axborot va hisob-kitoblari asosida tasdiqlangan baholash obyekti qiymati to‘g‘risidagi baholash haqidagi hisobot bilan rasmiylashtiriladi.

30. Baholash haqidagi hisobotda baholashni yoki baholash ekspertizasini to‘g‘ri tushunish uchun zarur axborot bo‘lishi lozim. Hisobot foydalanuvchilarga baholash haqida aniq tasavvur berishi zarur.

31. Baholash haqidagi hisobotni tuzish (4-son MBS) (bundan buyon matnda 4-son MBS deb yuritiladi) har qanday aktivlar va majburiyatlarni baholash bo‘yicha barcha hisobotlarni tuzishda, shuningdek baholash haqidagi hisobotlar ishonchliligini ekspertiza qilishda qo‘llash majburiy hisoblanadi.

32. Baholash haqidagi hisobotda mazkur Standartga muvofiqligi ko‘rsatilishi va ulardan har qanday chekinishlar ochib berilishi, foydali axborot berish maqsadida baholashga oid vazifaning hajmi va mazmuni, uning maqsad va foydalanish (shu jumladan, foydalanishga har qanday cheklovlar) qat’iy va aniq bayon etilgan bo‘lishi, shuningdek har qanday chekinishlarni yoki baholashga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir qiladigan cheklovchi shartlarni ochib beruvchi axborotni o‘z ichiga olishi lozim.

33. Baholash haqidagi hisobot shakli (elektron yoki qog‘oz ko‘rinishda) baholashga oid vazifaga muvofiq taraflar tomonidan kelishib olinishi lozim.

34. Baholash haqidagi hisobotning mazmuni hisobot foydalanuvchilarini adashtirmasligi, shuningdek baholash natijalarining har xil talqin etilishiga yo‘l qo‘ymasligi lozim. Bunda hisobotda baholashga oid vazifaning hajmi, bajarilgan ishlar va olingan natijalar haqida axborot bo‘lishi zarur. Baholash haqidagi hisobotda ilgari baholashga oid vazifada ishtirok etmagan baholash bo‘yicha malakali mutaxassis, haqiqiy vaziyatdan kelib chiqqan holda, hisobotni tahlil qila olishi hamda mazkur Standartning 36 ― 41-bandlarida ko‘rsatilgan masalalarni tushunishi uchun yetarli miqdordagi axborotga ega bo‘lishi lozim.

35. Baholash haqidagi hisobotga oraliq va yakuniy natijalarni belgilashda baholash jarayonida foydalanilmaydigan axborot, agar mazkur Standart talablariga muvofiq majburiy bo‘lmasa, kiritilmasligi lozim.

36. Baholash to‘g‘risidagi hisobotda quyidagilar ko‘rsatilgan bo‘lishi kerak:

baholash to‘g‘risidagi hisobot tuzilgan sana va uning tartib (ro‘yxatdan o‘tkazilganlik) raqami;

baholash obyektini baholashdan o‘tkazish uchun asos;

baholash obyektini baholashning maqsadi;

baholash obyektining aniqlanadigan qiymati turi;

baholovchi tashkilotning nomi, joylashgan eri (pochta manzili) va baholovchi tashkilotlarning professional jamoat birlashmalaridan biriga a’zo bo‘lganligi to‘g‘risidagi ma’lumotlar;

baholash obyektini baholashdan o‘tkazgan baholovchining (baholovchilarning) malaka sertifikati to‘g‘risidagi ma’lumotlar;

baholash obyektining uning qiymatini aniqlash sanasidagiga aynan identifikatsiya qilish imkonini beradigan tavsifi, shuningdek baholash obyekti mulkdorining rekvizitlari;

baholash standartlari, ulardan foydalanish uchun asos, baholash obyektini baholashdan o‘tkazishda foydalanilgan ma’lumotlarning mazkur ma’lumotlar olingan manbalar ko‘rsatilgan holdagi ro‘yxati;

baholash obyektini baholashdan o‘tkazish izchilligi, shuningdek olingan natijani qo‘llanish chegaralari;

baholash obyektining qiymati aniqlangan sana;

baholovchi tashkilot foydalanadigan hamda baholash obyektining miqdor va sifat xususiyatlarini belgilaydigan hujjatlar ro‘yxati.

Baholash to‘g‘risidagi hisobotda baholovchi boshqa axborotlarni ham ko‘rsatishi mumkin.

37. Baholash jarayonida foydalanilgan axborot baholash haqidagi hisobotda baholash faoliyati sohasida maxsus bilimlarga ega bo‘lmagan hisobotdan foydalanuvchilar tomonidan baholash jarayonining mantiqini hamda baholovchining aktiv yoki aktivlar qiymatini baholash bo‘yicha amalga oshirgan xatti-harakatlari ahamiyatini tushuna olishi kerak.

38. Baholash jarayonida foydalanilgan axborot ochib berilishi kerak, bundan maxfiy tusga ega bo‘lgan axborot mustasno. Maxfiy axborotni baholovchi faqat buyurtmachi va (yoki) bunday axborotni bergan shaxslar bilan kelishgan holda yoki sudning tegishli qarori bo‘yicha ochib berishi mumkin. Foydalaniladigan axborotning maxfiylik darajasi buyurtmachi va (yoki) bunday axborotni bergan yoki unga bevosita aloqador bo‘lgan shaxslar tomonidan belgilanadi.

39. Baholash uchun foydalanilgan hamda baholash haqidagi hisobotda ko‘rsatilgan axborotda, u yozma yoki og‘zaki bo‘lishidan qat’i nazar, qaysi manbadan olinganligiga havola berilishi lozim.

40. Baholash haqidagi hisobotning har bir sahifasi raqamlangan va baholovchi (baholovchilar) tomonidan imzolangan, tikilgan bo‘lishi, shuningdek baholovchi tashkilot rahbari tomonidan tasdiqlangan bo‘lishi shart.

Agar baholash bir nechta baholovchi tomonidan olib borilgan bo‘lsa, baholash haqidagi hisobotda ularning baholash haqidagi hisobotni tayyorlash jarayonida bajargan ishlari ko‘rsatiladi.

Baholash haqidagi hisobot elektron hujjat shaklida tayyorlanganda ushbu hisobot baholovchi va baholovchi tashkilot rahbari tomonidan elektron raqamli imzo bilan tasdiqlanadi.

41. Baholash haqidagi hisobotga ilovalarda baholovchi baholash haqidagi hisobotni tayyorlash jarayonida foydalangan hujjatlar nusxalari, shuningdek baholovchi tashkilotlarning professional jamoat birlashmalaridan biriga a’zo bo‘lganligi to‘g‘risidagi ma’lumotnoma, baholovchilarning malaka sertifikatlari va fuqarolik javobgarligini sug‘urta qilish polisi nusxalari bo‘lishi lozim.

42. Baholash maqsadlariga qarab baholash obyekti xususida bozor qiymati yoki bozor qiymatidan farqlanuvchi qiymat qo‘yiladi.

43. Baholash bazalari (5-son MBS) (bundan buyon matnda 5-son MBS deb yuritiladi) qiymat bazalarini aniqlash va talqin etish, shuningdek turli bozor qiymatlari hamda bozor qiymatidan farq qiladigan boshqa bazalarni bir-biridan farqlashdan iborat.

44. Baholash bazalari baholash haqidagi hisobotda ko‘rsatilgan qiymat uchun asos bo‘lgan asosiy prinsiplarni belgilaydi. Baholash bazasi (bazalari) boshlang‘ich ma’lumotlar va farazlarni tanlashga ta’sir ko‘rsatishi yoki belgilab berishi, shuningdek qiymat haqidagi yakuniy xulosaga ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

45. Baholash faoliyatida baholashni o‘tkazishda qo‘llaniladigan ko‘plab baholash bazalari mavjud bo‘lib, ularning aksariyati quyidagi umumiy elementlarga ega:

mo‘ljallanayotgan bitim;

bitimning mo‘ljallanayotgan sanasi;

bitimning mo‘ljallanayotgan taraflari.

46. Baholash bazasiga bog‘liq holda, mo‘ljallanayotgan bitim bir qator shakllarga bo‘linadi:

gipotetik bitim;

haqiqiy bitim;

xarid bitimi;

sotuv bitimi;

muayyan yoki gipotetik bozorda belgilangan tavsiflar bo‘yicha amalga oshiriladigan bitim.

47. Bitimning mo‘ljallanayotgan sanasi baholovchi baholashni olib borayotganda qanday axborot va ma’lumotlarni e’tiborga olishiga ta’sir ko‘rsatadi. Aksariyat baholash bazalari baholash sanasi yoki qiymatni aniqlash sanasi holatidagi zarur o‘rganishlarni o‘tkazish natijalari bo‘yicha ishtirokchilarga tanish bo‘lmagan yoki ularga tanish bo‘la olmaydigan axborotni yoki bozordagi vaziyatni e’tiborga olish imkonini bermaydi.

48. Baholash bazasi aniqlanadigan qiymat uchun asos qilib olinadigan asosiy farazlarni, shu jumladan, gipotetik bitim xususiyatini, bitim taraflari munosabatlari va motivatsiyasini, shuningdek aktivning (baholash obyektining) bozordagi ekspozitsiyasi darajasini bayon qiladi.

49. Mazkur Standartga rioya etilishi uchun baholovchi baholashga oid vazifa shartlari va maqsadlariga mos keladigan baholash bazasi (bazalari)ni tanlashi va ushbu baholash bazasi bilan bog‘liq barcha belgilangan talablarga amal qilishi zarur.

50. Baholash bazasini va qiymat turini tanlash aktivni baholash haqida shartnomani tuzishdan oldin amalga oshiriladi hamda aktivni baholash nima uchun kerakligiga, uning xususiyatlariga, shuningdek normativ talablarga bog‘liq bo‘lib, baholashga oid vazifada aks ettiriladi.

51. Baholash bazalari quyidagilarga ajratiladi:

bozor qiymati;

bozor ijara haqi;

adolatli qiymat;

investitsiya qiymati;

sinergetik qiymat;

tugatish qiymati;

yo‘q qilish qiymati;

almashtirishning qoldiq qiymati;

takror ishlab chiqarish qoldiq qiymati;

maxsus qiymat;

sug‘urtaga oid qiymat;

soliqqa oid qiymat.

52. Baholashda hisoblab chiqilgan (baholangan) qiymat bitimni amalga oshirishdagi sotuvchi va xaridorning xarajatlarini, shu jumladan, ushbu bitim natijalari bo‘yicha to‘lanishi shart bo‘lgan soliqlarga xarajatlarni hisobga olmasdan aks ettiriladi.

53. Baholovchi barcha foydalaniladigan baholash bazalariga aloqador bo‘lgan tushuncha va atamalarni qanday talqin etilishi uchun javobgardir.

54. Bozor qiymati deganda eng ehtimol tutilgan narx tushunilib, unga ko‘ra mazkur baholash obyektining ochiq bozorda raqobat sharoitida, bitimning taraflari barcha zarur axborotga ega bo‘lgan holda o‘z manfaatlari yo‘lida oqilona va ixtiyoriy ravishda harakat qiladi, bitim narxining baland-pastligida esa, biron-bir favqulodda holatlar, shu jumladan, taraflardan birining ushbu bitimga qo‘shilish majburiyati aks etmaydi.

Agar biron-bir baholash obyektining baholashda majburiy o‘tkazish talabi mavjud bo‘lgan normativ hujjatda yoki baholash obyektining baholash to‘g‘risidagi shartnomada qiymatning aniq turi ko‘rsatilgan bo‘lmasa, mazkur obyektning bozor qiymati belgilanishi lozim. Mazkur qoida normativ hujjatda baholash obyekti qiymatining turini aniqlovchi O‘zbekiston Respublikasining “Baholash faoliyati to‘g‘risida”gi Qonunida yoki mazkur Standartda nazarda tutilmagan atamalarda foydalanilgan taqdirda ham qo‘llanishi kerak.

55. Bozor qiymati quyidagi konseptual doiralarga muvofiq talqin etilishi lozim:

a) “hisoblab topiladigan va eng ehtimol tutilgan pul summasi bo‘lib...” deganda pulda ifodalangan, bozorda tijorat bitimi tuzilganda aktiv uchun to‘lanishi mumkin bo‘lgan eng ehtimoliy narx tushiniladi. Bozor qiymati, bozor qiymati ta’rifida ko‘rsatilgan shartlarga rioya etilganda baholash sanasida bozorda oqilona o‘ylab qabul qilinishi ehtimoli eng yuqori bo‘lgan narxdir. Bu narx ― oqilona o‘ylaganda sotuvchi uchun erishilishi mumkin bo‘ladigan eng yaxshi, xaridor uchun esa oqilona o‘ylaganda erishilishi mumkin bo‘lganlardan eng foydalisidir. Bu narxni aniqlashda, xususan, bitimning alohida shartlari yoki holatlariga, masalan, moliyalashtirishning noodatiy shakli, mulkni sotib, keyin ijaraga qayta olish, bitimga jalb etilgan taraflardan biri tomonidan taqdim etilgan maxsus kompensatsiyalar yoki chegirmalar kabilarga bog‘liq holda oshirib yoki tushirib yuborilgan narxlar hisobga olinmaydi, shuningdek faqat muayyan aniq mulkdor yoki xaridor uchun hamyonbop bo‘lgan qiymatning birorta elementi hisobga olinmaydi;

b) “... aktiv yoki majburiyat ayirboshlanishi mumkin bo‘lgan …” shundan dalolat beradiki, aktiv yoki majburiyat qiymati oldindan belgilab qo‘yilgan yoki haqiqiy sotuv narxi emas, balki taxmin qilinadigan hisoblab chiqilgan miqdor. Bu narx baholash sanasidagi bitimning shunday narxiki, baholashni amalga oshirganda bozor qiymati ta’rifida ko‘rsatilgan barcha boshqa shartlar bajarilgan bo‘ladi:

v) “... baholash sanasiga ...” qiymat miqdori aniq sanaga tegishli bo‘lishi haqidagi talabni ifodalaydi. Bozor va bozor sharoitlari o‘zgarishi mumkinligi bois, boshqa vaqtda taxmin qilingan qiymat xato bo‘lib chiqishi yoki haqiqatga to‘g‘ri kelmasligi mumkin. Qiymatni baholash natijasi qandaydir boshqa sanadagi emas, balki baholash sanasidagi bozorning holati va shartlarini aks ettiradi;

g) “... manfaatdor xaridor va ...” sotib olish uchun asosi bo‘lgan, ammo uni bunga hech kim majburlamaydigan kishiga tegishli. Bunday xaridorda aktivni sotib olish kuchli zarurati yo‘q, shuningdek u har qanday narxni berishga ham moyil emas. Bundan tashqari, u aniq ifodalab ham, ko‘rib ham bo‘lmaydigan gipotetik bozordagi emas, balki joriy bozordagi voqelik va imkoniyatlarga qarab xaridni amalga oshirmoqda. Faraz qilinadigan xaridor bozor talab qilganidan yuqori narxni to‘lamaydi. Aktivning hozirgi egasi ham bu “bozor”ni tashkil etuvchilar sirasiga kiradi;

d) “... manfaatdor sotuvchi ...” deganda sotish istagi kuchli bo‘lmagan, sotishga majbur bo‘lmagan, har qanday narxga sotib yuborishga yoki ayni paytda bozorda oqilona hisoblanmaydigan narxni talab qilishga tayyor bo‘lmagan sotuvchi nazarda tutiladi. Manfaatdor sotuvchining asosi munosib tarzda marketing o‘tkazilgandan keyin aktivni bozor sharoitida ochiq bozordagi eng yuqori ehtimol qilinadigan narxda, bu narx qanday bo‘lmasin, sotib yuborishdir. Mulkning real mulkdorining haqiqiy ahvoli e’tiborga olinmaydi, chunki “manfaatdor sotuvchi” ― bu gipotetik mulkdor;

e) “... tijorat bitimi natijasida ...” taraflar o‘rtasida narxni bozor uchun xos bo‘lmagan darajaga olib keladigan yoki uni oshirib yuboradigan hech qanday alohida yoki maxsus o‘zaro munosabatlar, masalan, bosh va shu’ba kompaniyalari o‘rtasidagi yoki uy egasi bilan ijarachilar o‘rtasidagi munosabatlar yo‘qligini anglatadi. Bozor qiymatidagi bitim qandaydir munosabatlar bilan o‘zaro bog‘lanmagan taraflar o‘rtasida sodir etilishi va har bir taraf mustaqil harakat qilishi nazarda tutiladi;

j) “... munosib tarzda marketing olib borilgandan keyin ...” aktiv oqilona o‘ylab qaraganda erishish mumkin bo‘lgan, bozor qiymati ta’rifiga muvofiq keladigan narxda sotilishini ta’minlash uchun u bozorga eng munosib tarzda olib chiqilganini anglatadi. Sotuv usuli shunday tanlanishi kerakki, u bozorda eng munosib narxni olishni ta’minlashi, sotuvchi undan foydalana olishi mumkin bo‘lsin. Bozorga qo‘yish davrining muddati aktiv turiga va undagi sharoitlarga bog‘liq holda turlicha bo‘lishi mumkin. Yagona shart shuki, bu muddat aktiv yetarli sondagi bozor ishtirokchilarining e’tiborini tortishi uchun yetarli bo‘lsin. Bozorga qo‘yish davri baholash sanasidan oldin keladi;

z) “... bunda har bir taraf yetarlicha axborotga ega bo‘lgan holda, oqilona, harakat qilgan …” ― manfaatdor xaridor ham, manfaatdor sotuvchi ham sotilayotgan aktivning xususiyati va xossalari, uning haqiqiy va potensial foydalanilishi, shuningdek baholash sanasida bozordagi ahvol haqida yetarli darajada xabardor qilingan deb taxmin qilinishini anglatadi. Shundan keyin, ularning har biri, tegishli axborotdan, bitimdagi o‘z pozitsiyasi nuqtai nazaridan eng maqbul narxni qo‘lga kiritishga intilgan holda, oqilona o‘ylab foydalanadi.

Bunda o‘tgan sana bilan kechroq muddatga nisbatan retrospektiv farazlarga emas, balki baholash sanasidagi bozor holatiga nisbatan oqilonalik nazarda tutiladi. Masalan, sotuvchi aktivni bozorda narxlar tushib ketayotganda oldingi bozor narxidan pastroq sotishi doim ham omilkorlik emas deb hisoblanmaydi. Bu holda, narxlarning o‘zgarib turishi sharoitida boshqa bitimlar vaziyatlarida bo‘lganidek, oqilona ish tutadigan xaridor yoki sotuvchi ayni paytda ular foydalanishi mumkin bo‘lgan bozor holati haqidagi eng to‘liq axborotga muvofiq ish tutadilar;

i) “...ixtiyoriy ravishda harakat qilgan...”, taraflarning har birida bitim tuzishga o‘z asoslari bor, ammo ularning birortasi ham bitim tuzishga majbur emasligi yoki xaddan tashqari moyilligi yo‘qligini anglatadi.

56. Bozor qiymati narxlar ishtirokchilari erkin harakat qila oladigan ochiq va raqobatli bozorda o‘rnatilishini nazarda tutadi. Aktiv bozori ham xalqaro, ham mahalliy bozor bo‘lishi mumkin. Bozor ko‘p sonli xaridorlar va sotuvchilardan tuzilgan bo‘lishi yoki bozor ishtirokchilari sonining cheklanganligi bilan tavsiflanishi mumkin. Aktiv sotuvga gipotetik taklif qilinadigan bozor, bu shunday bozorki, unda, qoida tariqasida, ushbu aktivlar bilan almashinuv yuz beradi deb taxmin qilinadi.

57. Aktivning bozor qiymati undan eng samarali foydalanilishini aks ettiradi. Eng samarali foydalanish deganda aktivdan uning salohiyatini eng yuqori darajaga ko‘tarib jismonan mumkin bo‘lgan, yuridik jihatdan yo‘l qo‘yiladigan va moliyaviy amalga oshirsa bo‘ladigan tarzda foydalanish tushuniladi.

Eng samarali foydalanishda aktivdan mavjud foydalanishni davom ettirish yoki undan muqobil foydalanilishiga muvofiq bo‘lishni nazarda tutishi mumkin. U bozor ishtirokchisi aktiv uchun taklif qilishga tayyor bo‘lgan narxni shakllantirishda aktivdan qanday foydalanmoqchi bo‘lganligi bilan belgilanadi.

58. Baholashga oid boshlang‘ich ma’lumotlarning tabiati va manbalari baholash bazasiga mufofiq bo‘lishi, baholash bazasi esa, o‘z navbatida, baholash maqsadlarini hisobga olishi lozim.

Masalan, bozor qiymati haqida xulosa chiqarish uchun, bozordan olingan boshlang‘ich parametrlarga asoslangan ma’lumotlardan foydalanilsa, turli yondashuvlar va usullar qo‘llanilishi mumkin. Qiyosiy yondashuvda bozordan olingan boshlang‘ich ma’lumotlardan foydalaniladi. Daromad yondashuvini ishtirokchilar (bozordagi) qo‘llashi mumkin bo‘lgan boshlang‘ich ma’lumotlar va farazlardan foydalanib bozor qiymatini aniqlash uchun qo‘llashi kerak. Xarajat yondashuvidan foydalanib bozor qiymatini aniqlash uchun taqqoslanuvchi foydalilikka ega aktivga ketgan xarajatlarni hamda bozorga bog‘liq xarajatlar va qadrsizlanish stavkalarini tahlil qilishga asoslangan eskirish/qadrsizlanish stavkalarini qo‘llash kerak.

59. Baholash faoliyatida qo‘llaniladigan bozor qiymati quyidagi bir qator shartlarga rioya etilgan holda amalga oshiriladigan adolatli bitim natijasidir:

bitim amalga oshirilayotgan bozorning ochiqligi;

bozorning raqobatliligi;

taraflarning tipik motivatsiyasi;

taraflarning oqilona darajada axborotga egaligi;

baholash obyektini bozorda sotish uchun taklif etilgan vaqtning yetarliligi;

odatiy to‘lov vositalaridan foydalanish;

bitimning noodatiy shartlarining yo‘qligi.

60. Bozor qiymati asosidagi baholashlar taqqoslanuvchi mulk obyektlariga tegishli axborotga asoslanishi lozim. Baholash jarayoni, baholovchidan zarur va kerakli tekshiruvlarni o‘tkazishni, to‘g‘ri tahlil olib borishni hamda axborot va dalillar bilan asoslangan farazlarni shakllantirishni talab qiladi. Bu jarayonda baholovchilar bozorda kuzatiladigan va ishga daxldor barcha faktlarni, tendensiyalarni, taqqoslanuvchi bitimlarni va boshqa axborotni ko‘rib chiqishlari lozim.

Bozor ma’lumotlari cheklangan bo‘lsa yoki umuman mavjud bo‘lmasa, baholovchi lozim darajada vaziyatni ochib berishi hamda ma’lumotlarning yetarli emasligi bois hisob-kitoblar qandaydir tarzda cheklanganligi (agar cheklangan bo‘lsa) ko‘rsatishi lozim. Baholovchining shaxsiy mulohazalari barcha baholashlarda talab etiladi.

61. Agar baholovchi baholanayotgan aktiv bozoriga aloqador bo‘lgan ochiq ma’lumotlar va holatlarni tahlil qilish imkoniyatiga ega bo‘lsa, baholash jarayonida qo‘llaniladigan har bir yondashuv yoki usul baholash obyektining bozor qiymatini aniqlashni ta’minlashi lozim.

62. Bozor ijara haqi qiymati yetarli marketing o‘tkazilgandan keyin tuzilgan tijorat bitimi natijasida manfaatdor sotuvchi va xaridor o‘rtasida tegishli ijara shartlarida baholash sanasida mulk huquqini ijaraga berish mumkin bo‘lgan hisoblab chiqilgan-baholangan pul miqdori bo‘lib, bunda har bir taraf yetarlicha axborotga ega bo‘lgan holda, oqilona va majburlovsiz harakat qilgan deb tushuniladi.

63. Bozor ijara haqidan ijaraga berish munosabati bilan yuzaga kelgan ijara shartnomasini yoki huquqini baholashda baholash bazasi sifatida foydalanish mumkin. Bunday hollarda shartnomaviy ijara haqini va bozor ijara haqini (agar u shartnomaviy ijara haqidan farq qilsa) e’tiborga olinishi kerak.

64. Shartnomaviy ijara haqi haqiqiy ijara shartnomasi shartlariga muvofiq to‘lanadigan ijara haqi hisoblanadi. U ijara muddatiga qat’iy belgilab qo‘yilgan bo‘lishi yoki o‘zgartirilishi mumkin. Ijara haqining hisoblab chiqiladigan o‘zgarishlari ijara shartnomasida bayon etiladi hamda ijaraga beruvchi oladigan naflarning umumiy hajmini hamda ijaraga oluvchining majburiyatlarini aniqlash uchun baholovchi tomonidan belgilanishi va unga tushunarli bo‘lishi lozim.

65. Ba’zi bir hollarda bozor ijara haqi mavjud shartnoma shartlari asosida hisoblab chiqilishi mumkin.

66. Adolatli qiymat deganda aktiv, aniq belgilangan va barcha zarur axborotga ega bo‘lgan manfaatdor taraflar o‘rtasida ayriboshlanganda (mulk sotilganda yoki qarzdorlik hisobdan chiqarilganda) ushbu taraflarning manfaatlarini aks ettiradigan, hisoblab chiqiladigan-baholanadigan pul miqdori tushuniladi.

67. Adolatli qiymatni aniqlash qat’iy belgilangan taraflar o‘rtasida ushbu taraflarning har biri bitimdan ko‘radigan afzalliklari yoki salbiy tomonlarini hisobga olganda adolatli bo‘ladigan xuddi shunday pul miqdorini baholashni talab qiladi.

Bunda, bozor qiymatini aniqlashda, qoida tariqasida, umumiy hisobda bozor ishtirokchilariga xos bo‘lmaydigan yoki ular foydalana olmaydigan barcha afzalliklar yoxud salbiy holatlar hisobga olinmaydi.

Adolatli qiymat bozor qiymatiga qaraganda ancha kengroq tushuncha bo‘lib, garchi taraflar o‘rtasidagi bitimda adolatli bo‘lgan baho bozorda olish mumkin bo‘lgan bahoga teng bo‘lsa-da, shunga qaramay, shunday vaziyatlar yuzaga kelishi mumkinki, adolatli qiymatni aniqlashda bozor qiymatini aniqlashda e’tiborga olinmaydigan jihatlar, masalan, moddiy manfaatdorlikni uyg‘unlashtirganda yuzaga keladigan sinergetik qiymatning ba’zi bir jihatlari e’tiborga olinishi zarur bo‘ladi.

68. Investitsiya qiymati deganda aktivning aniq egasi yoki potensial egasi uchun ularning xususiy investitsiyaviy yoki operatsion (xo‘jalik) maqsadlari hisobga olinadigan qiymat tushuniladi.

69. Investitsiya qiymati subyektiv o‘ziga xos baholash bazasi bo‘lib, aktiv qiymati uning egasi uchun uni boshqa tarafga sotganda olish mumkin bo‘lgan miqdorga teng bo‘lsa-da, ushbu baholash bazasida iqtisodiy subyekt aktivga egalik qilishdan va tegishlicha aktiv bilan hech qanday almashuv mo‘ljallanmasdan olishi mumkin bo‘lgan foydalar aks ettiriladi.

70. Investitsiya qiymatida iqtisodiy subyektning moliyaviy ahvoli va baholashni bajarishdan moliyaviy maqsadlari aks ettiriladi. Bu qiymatdan ko‘pincha investitsiyalar samaradorligini aniqlash uchun foydalaniladi.

71. Sinergetik qiymat ikki va undan ortiq aktivlar yoki ishtirokchilikdagi ulushlarning birlashtirilishi natijasida qiymatning umumiy yig‘indisi summasi ularning alohida-alohida olingan qiymatlari summasidan ortiq bo‘lib chiqqanda hosil bo‘ladi.

72. Faqat aniq xaridor sinergik samarani qo‘lga kiritsa, sinergik qiymat bozor qiymatidan farqlanadi, chunki sinergik qiymatda aktivning faqat aniq xaridor uchun qimmatga ega bo‘lgan aniq tavsiflari aks etadi.

73. Tugatish qiymati deganda aktiv yoki aktivlar guruhini qismlarga bo‘lib-bo‘lib sotib yuborganda olinishi mumkin bo‘lgan summa tushuniladi. Tugatish qiymatida aktivlarni sotishga tayyorlash xarajatlari hamda sotish bo‘yicha xarajatlarini hisobga olish kerak.

74. Tugatish qiymatini baholashni o‘tkazishning quyidagi shart-sharoitlaridan foydalanib aniqlash mumkin:

qoida tariqasidagi marketing davridagi tartibga solingan bitim;

marketing davri qisqartiriladigan majburiy bitim.

Baholovchi baholashni o‘tkazishning mo‘ljallanayotgan shart-sharoitlarini ko‘rsatishi shart.

75. Yo‘q qilish qiymati deganda baholash obyektining uni tashkil etgan materiallarning bozor qiymatiga teng qiymati tushuniladi.

Bu qiymat yalpi yoki sof qiymat (sotish xarajatlarini chegirgan holda) tarzida ifodalanishi mumkin.

76. Almashtirishning qoldiq qiymati deganda baholash obyektiga o‘xshash obyektni yaratishga ketgan xarajatlarning baholashni o‘tkazish sanasida mavjud bozor narxlaridagi baholash obyektining eskirishini hisobga oluvchi qiymati tushuniladi.

77. Takror ishlab chiqarish qoldiq qiymati deganda baholash obyekti bilan bir xil obyektni bir xil materiallar va bir xil texnologiyalardan foydalangan holda yaratishga sarflanadigan, baholashni o‘tkazish sanasida mavjud bozor narxlarida o‘lchanadigan, baholash obyektining eskirishini hisobga oluvchi xarajatlar summasi tushuniladi.

78. Maxsus qiymat bozor qiymatidan ortiq summa bo‘lib, faqat maxsus xaridor (alohida manfaatga ega bo‘lgan) uchun qiymatga ega bo‘lgan aktivlarning muayyan tavsiflarini aks ettiradigan qiymat tushuniladi.

79. Sug‘urtaga oid qiymati deganda mulkning shartnoma yoki sug‘urta polisi qoidasida nazarda tutiladigan qiymati tushuniladi. Bunda shartnoma yoki sug‘urta polisi imzolangan kundagi sug‘urta maqsadlari uchun mulkning haqiqiy qiymati aniqlanadi.

80. Soliqqa oid qiymat deganda amaldagi soliq qonunchiligi asosida hisoblab chiqiladigan qiymat tushuniladi.

81. Bozor qiymatidan farqlanuvchi baholash bazalari asosida bajarilgan barcha baholash natijalari har xil farazlarni talab qiladiki, ular baholovchi tomonidan aniq identifikatsiya qilinishi va baholash haqidagi hisobotga kiritilishi lozim. Ba’zi bir vaziyatlarda baholashning tegishli muqobil bazasini ta’minlashning imkoni bo‘lmaydi, bunday hollarda baholovchi baholashga oid vazifani o‘zgartirishi lozim bo‘ladi.

82. Baholash shart-sharoitlarida aktiv yoki majburiyatdan foydalanish shartlari (holatlari) aks ettiriladi. Turli baholash bazalari uchun alohida baholash shart-sharoitlari talab etilishi yoki ular bir nechta baholash shart-sharoitlarida ko‘rib chiqilishi mumkin. Quyidagilar umumiy baholash shart-sharoitlari hisoblanadi:

eng samarali foydalanish;

joriy/mavjud foydalanish;

tartibga solingan tugatish (sotish);

majburiy sotish.

83. Eng samarali foydalanish deganda aktivdan foydalanishning shunday shakli tushuniladiki, bunda aktiv ishtirokchi nuqtai nazaridan aktivning eng yuqori qiymati ta’minlanadi. Eng samarali foydalanishning jismoniy imkoni bo‘lishi (bu mezon o‘rinli bo‘lganda), moliyaviy asoslangan, yuridik jihatdan yo‘l qo‘yiladigan bo‘lishi va eng yuqori qiymatga olib kelishi shart. Agar bunday foydalanish turi joriy foydalanishdan farq qilsa, aktivni undan samaraliroq foydalaniladigan shakliga o‘tkazish xarajatlari uning qiymatiga ta’sir qiladi.

84. Eng samarali foydalanish turini aniqlash quyidagilarni nazarda tutadi:

aktivdan u yoki bu tarzda foydalanishning jismonan imkoni bor yoki yo‘qligini aniqlash, bunda ishtirokchilar oqilona deb tan oladigan foydalanishlar hisobga olinadi;

“yuridik jihatdan yo‘l qo‘yilishi” talabini hisobga olish uchun aktivdan foydalanishdagi har qanday cheklovlarni, masalan hududlar bo‘yicha shaharsozlik ta’riflari/cheklovlarini, shuningdek bu cheklovlar kelgusida o‘zgarishi mumkinligini e’tiborga olish kerak;

foydalanilish “moliyaviy asoslangan bo‘lishi kerakligi” haqidagi talab jismonan mumkin bo‘lgan va yuridik jihatdan yo‘l qo‘yilgan aktivdan muqobil foydalanish qoida tariqasidagi ishtirokchiga aktiv bunday muqobil foydalanishga o‘tkazilgan xarajatlar hisobga olingandan keyin, undan joriy foydalanishda oladiganidan yetarlicha yuqori foyda beradimi yoki yo‘qmi, shuni hisobga oladi.

85. Joriy/mavjud foydalanish deganda aktiv, majburiyat yoki aktivlar va/yoki majburiyatlar guruhlaridan hozirgi paytdagi foydalanish shakli tushuniladi. Joriy foydalanish aktivdan eng samarali foydalanish shakli ham bo‘lishi mumkin, ammo bu majburiy emas.

86. Tartibga solingan tugatishda (sotishda) xaridor (xaridorlar)ni izlashga oqilona muddatlarni nazarda tutgan holda, tugatib sotib yuborish jarayonida sotilishi mumkin bo‘lgan aktivlar guruhining qiymati ko‘rsatiladi, bunda sotuvchi aktivni “mavjud holatida” va “joylashgan joyida” sotishga majbur bo‘ladi. Xaridor (xaridorlar)ni izlashga ajratilgan oqilona muddat aktiv turiga va bozor sharoitlariga qarab turlicha bo‘lishi mumkin.

87. Majburiy sotish deganda quyida ko‘rsatilgan barcha shartlarga rioya etganda aniq mulk uchun olish mumkin bo‘lgan eng ehtimoliy narxni aks ettiradi:

sotishni qisqa muddatda tugatish;

aktiv baholash sanasida yoki bitim shartlarini bajarib tugatish shart bo‘lgan muayyan vaqt davri mobaynida amalda bo‘lgan bozor shartlari ta’siriga mos kelib qoladi;

xaridor va sotuvchi oqilona o‘ylab va xabardorlik asosida harakat qiladi;

sotuvchi sotishga majbur;

xaridorning bitim tuzishdan odatiy asosi bor;

har ikkala taraf o‘zlari uchun yaxshi bo‘ladigan tarzda harakat qiladi;

ekspozitsiyaga ajratilgan muddatning qisqaligi tufayli marketing o‘tkazishning oddiy choralarini qo‘llab bo‘lmaydi;

to‘lov pul mablag‘lari bilan amalga oshiriladi.

88. Aksariyat baholash bazalari uchun faqat aniq xaridor yoki sotuvchiga xos bo‘lgan hamda umuman boshqa ishtirokchilarga tatbiq etilmaydigan omillar bozor bahosini o‘tkazishda boshlang‘ich ma’lumotlardan chiqarib tashlanadi.

89. Alohida iqtisodiy subyektlarga xos bo‘lib, boshqalarga tatbiq etilmaydigan omillarga quyidagilar misol bo‘ladi:

o‘xshash aktivlar portfelini yaratish natijasida yuzaga kelgan qo‘shimcha qiymat yoki qiymatning pasayishi;

aktivning iqtisodiy subyektga tegishli boshqa aktivlar bilan betakror o‘zaro ta’sirlashuvi (sinergizmi);

faqat qaralayotgan iqtisodiy subyektga nisbatan qo‘llaniladigan yuridik huquqlar yoki cheklovlar;

qaralayotgan iqtisodiy subyektga qo‘llaniladigan soliq imtiyozlari yoki soliq solish majburiyatlari;

qaralayotgan iqtisodiy subyekt uchun istisno bo‘lgan aktivdan foydalanish mumkinligi.

Agar baholashni o‘tkazishda qo‘llaniladigan baholash bazasining maqsadi aniq mulkdor uchun qiymatni (masalan, investitsiya qiymatini) aniqlash bo‘lsa, aniq iqtisodiy subyekt uchun o‘ziga xos bo‘lgan omillar aktiv bahosida aks ettiriladi.

90. Baholash bazasini ko‘rsatish bilan birga, gipotetik almashish bitimida aktivning holatini yoki aktiv almashinuvi mo‘ljallanayotgan holatlarni aniqlashtirish uchun bitta yoki bir nechta farazlarni ko‘rsatish zarur bo‘ladi. Bunday farazlar qiymatga jiddiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

91. Farazlar turlari quyidagi ikki toifaga ajratiladi:

qabul qilingan faktlar baholash sanasida mavjud faktlardan farqlanadi yoki mos kelishi mumkin;

qabul qilingan faktlar baholash sanasida haqiqatda mavjud bo‘lgan faktlardan farq qiladi.

92. Baholash sanasida mavjud faktlardan farqlanadigan yoki mos kelishi mumkin bo‘lgan faktlar bilan bog‘liq farazlar baholovchi bajargan tekshiruvlar yoki so‘rovlar hajmining cheklanganligi oqibati bo‘lishi mumkin.

93. Agar baholash sanasida qabul qilingan faktlar haqiqiy mavjud faktlardan farq qilsa, ular maxsus farazlar deb ataladi.

Maxsus farazlardan ko‘pincha yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan o‘zgarishlarning aktiv qiymatiga ta’sirini ko‘rsatish uchun foydalaniladi. Ular, baho foydalanuvchisiga, joriy vaziyatlarning o‘zgarishiga bog‘liqligini yoki u baholash sanasida ishtirokchilar qo‘shilmagan fikrni aks ettirishini ta’kidlash uchun ko‘rsatiladi.

Bunday farazlarga quyidagilar misol bo‘ladi:

ko‘chmas mulk ijara majburiyatlari yuklatilmagan to‘liq mulk huquqida ekanligi;

taklif etilayotgan bino qurilishi baholash sanasida haqiqatda tugallanganligi;

garchi aniq shartnoma haqiqatda hali tuzilmagan bo‘lsa-da, baholash sanasida u mavjud bo‘lganligi;

moliyaviy vosita ishtirokchi foydalanishi taxmin qilinadigan daromadlilik egri chizig‘idan foydalangan holda baholanayotgani.

94. Barcha farazlar va maxsus farazlar asoslangan, tegishli dalillar bilan mustahkamlangan hamda baholash maqsadidan kelib chiqib dolzarb bo‘lishi lozim.

95. Baholovchilar mazkur Standartni qo‘llashda kerakli yondashuv va usullarni tanlash uchun javobgar hisoblanadi.

96. Baholashga yondashuv umumiy metodologiya bilan birlashtirilgan baholash usullari yig‘indisidan iborat. Baholash usullari baholash obyekti qiymatini mazkur usullar uchun muhim bo‘lgan axborot asosida baholashga yondashuvlarning bittasi doirasida aniqlash imkonini beradigan tartib-taomillar ketma-ketligidir.

97. Baholash yondashuvlari quyidagilardan iborat:

qiyosiy yondashuv;

daromad yondashuvi;

xarajat yondashuvi.

Baholash yondashuvlarining har biri turli qo‘llanilish usullariga ega.

98. Aktivni baholashda baholash yondashuvi va usullarini tanlashdan ko‘zlangan maqsad aniq holatlarda foydalanish uchun eng mos keladigan usulni topishdan iborat. Baholash usullaridan birortasi ham barcha vaziyatlarda qo‘llash uchun mos kelmasligi mumkin. Ularni tanlashda quyidagilarni hisobga olish kerak:

baholashga oid vazifa shartlari va maqsadlariga muvofiq tegishli baholash bazasi va baholash shart-sharoitlari;

baholashga qo‘llasa bo‘ladigan yondashuvlar va usullarning nisbatan kuchli va zaif tomonlari;

aktiv, yondashuv yoki usullarning tabiatini hisobga olgan holda tegishli bozor ishtirokchilari qo‘llaydigan har bir usulning maqsadga muvofiqligi;

usulni qo‘llash uchun zarur bo‘lgan ishonchli axborotning borligi.

99. Baholovchi har bir baholash yondashuvi doirasida aniq baholash usullarini o‘zi mustaqil belgilash huquqiga ega. Baholash usullarini tanlashda u yoki bu usulni qo‘llash uchun ochiq bo‘lgan axborotning yetarliligi va ishonchliligi hisobga olinadi.

100. Agar baholovchi baholashga oid vazifa shartlarini e’tiborga olganda yagona baholash usulining aniqliligi va ishonchliligiga amin bo‘lsa, qiymatni baholashning bittadan ko‘p usulidan foydalanishiga zarurat bo‘lmaydi. Shunga qaramay, baholovchi baholashga bir nechta yondashuv va baholash usullarini hamda obyektiv xulosa olish maqsadida yagona usulni qo‘llash uchun yetarli miqdorda haqiqiy yoki bozorga xos bo‘lgan boshlang‘ich ma’lumotlar bo‘lmaganda qiymat ko‘rsatkichini olish uchun ulardan foydalanish mumkinligini hisobga olishi kerak.

Agar bittadan ortiq baholash yondashuvi va usulidan yoki bitta yondashuv doirasida bir nechta usuldan foydalanilsa, bunday yondashuvlar va/yoki usullar yordamida olingan baholash haqidagi xulosa asoslangan bo‘lishi, turli baholarni tahlil qilish va yakuniy natijaga keltirish jarayonini esa hisobotda bayon etilgan bo‘lishi kerak.

101. Agar baholashda turli yondashuvlar va/yoki baholash usullaridan foydalangan holda qiymat ko‘rsatkichlarida jiddiy farqlanishlar olinsa, baholovchi qiymat ko‘rsatkichlari nima uchun bunday farqlanayotganini tushunish uchun tahlil olib borishi kerak, chunki, qoida tariqasida, bitta yoki ikkita farqlanayotgan qiymat ko‘rsatkichini oddiygina (arifmetik) o‘lchash maqsadga muvofiq bo‘lmaydi.

Bunday hollarda baholovchi qo‘llanilgan yondashuvlar/usullardan birortasi qiymatning munosibroq yoki ishonchliroq ko‘rsatkichini olishni qanchalik ta’minlay olishi masalasini hal qilish uchun mazkur Standartning 100-bandi ikkinchi xatboshisi talablarini hisobga olishi kerak.

102. Qiyosiy yondashuv deganda aktiv qiymatini baholashning baholanayotgan aktivni analog aktivlar bilan tuziladigan bitim yoki taklif narxlari haqida axborot mavjud bo‘lganda shunday aktiv bilan qiyoslashga asoslangan usullari yig‘indisi tushuniladi. Qiyosiy yondashuv almashtirish prinsipiga asoslanadi.

103. Qiyosiy yondashuv usullari taqqoslanuvchi baholash obyektlarining faol bozori mavjud bo‘lganda samarali bo‘lib, obyektning haqiqatan ham bozor qiymati haqida tasavvur beradi.

104. Qiyosiy yondashuvni quyidagi holatlar mavjud bo‘lganda qo‘llash va uning salmog‘ini ko‘tarish kerak bo‘ladi:

baholanayotgan aktiv baholashda qo‘llanilayotgan baholash bazasi nuqtai nazardan e’tiborga olish mumkin bo‘lgan yaqinda tuzilgan bitimda sotilganda;

baholanayotgan aktiv yoki mohiyatiga ko‘ra unga o‘xshash aktivlar bozorda ko‘plab sotilsa;

mohiyatiga ko‘ra o‘xshash aktivlar bilan yaqinda amalga oshirilgan bitimlar mavjud bo‘lsa.

105. Ko‘pchilik aktivlarning turli xilligi, ayrim hollarda bir xil yoki o‘xshash aktivlar bilan bitimlar haqidagi bozor ma’lumotlarini topish imkonini bermaydi. Qiyosiy yondashuvdan foydalanilmasdan, boshqa yondashuvlar qo‘llanilganida ham dastlabki bozor ma’lumotlaridan yuqori darajada foydalanilishi kerak.

106. Qiyoslanuvchi bozor axboroti xuddi shunday yoki mohiyatiga ko‘ra xuddi shunday aktivlarga tegishli bo‘lmaganda, baholovchi baholanayotgan va qiyoslanayotgan aktivlar o‘rtasidagi sifat va miqdoriy o‘xshashlik hamda farqlarni qiyosiy tahlil qilishi lozim. Bunda tegishli axborotga qiyosiy tahlil natijalarini hisobga olib tuzatishlar kiritish hamda baholovchi tomonidan tuzatishlar kiritish sabablari hujjatlashtirilib qo‘yilishi, miqdoriy bahoni qanday berganligini tushuntirib berishi lozim.

107. Qiyosiy yondashuvni qo‘llaganda asosiy talab qiyoslash obyektini (analogni) to‘g‘ri tanlash hisoblanadi. Qiyoslash obyekti baholanayotgan obyekt bilan nafaqat funksional, balki klassifikatsion o‘xshashlikka ega bo‘lishi, ya’ni baholanayotgan aktiv va qiyoslash obyekti vazifasi hamda eng asosiy narxni hosil qiluvchi parametrlari qiymatlari bo‘yicha bitta klassifikatsion guruhga mansub bo‘lishi zarur.

108. Qiyosiy yondashuvda ko‘pincha taqqoslanuvchi obyektlar tanlanmasidan olinadigan bozor multipikatorlaridan foydalanishga to‘g‘ri keladi, ularning har biriga o‘z multiplikator qiymati xos bo‘ladi. Mavjud qiymatlar ichidan munosib multiplikatorni tanlashda sifat va miqdoriy omillarni e’tiborga oladigan asoslashni taqozo etadi.

109. Aktiv qiymatini qiyosiy yondashuv orqali baholashda quyidagi asosiy usullardan foydalaniladi:

taqqoslanuvchi bitim usuli;

kapital bozori (analog-kompaniya) usuli.

110. Qiymat ko‘rsatkichini olish uchun taqqoslanuvchi bitimlar usuli qo‘llanilganda baholanayotgan aktivga o‘xshash yoki xuddi shunday aktivlar bilan bitimlar haqidagi axborotdan foydalaniladi. Agar taqqoslanuvchi bitimda baholanayotgan aktiv ishtirok etsa, bu usul “oldingi bitimlar usuli” deb ataladi.

111. Agar yaqin orada haqiqatda bir nechtagina bitimlar tuzilishi amalga oshirilgan bo‘lsa, baholovchi bir xil yoki o‘xshash aktivlarga nisbatan taklif bahosini e’tiborga olishi mumkin, faqat tegishli axborotning o‘rinliligi aniqlanishi, tahlil qilinishi va hujjatlar bilan tasdiqlanishi shart.

Bunday tahlil qiymat ko‘rsatkichini ishlab chiqishda yagona manba sifatida qo‘llanilmaydi, bundan boshqa usullar bilan birga qo‘llaniladigan hollar mustasno. Sotib olish yoki sotish haqida takliflarni tahlil qilganda, narxga oid dalillar/taklif narxlari salmog‘ida ko‘rsatilgan narxlarga bog‘liq majburiyatlar darajasini va qaralayotgan taklif bozorda qancha uzoq vaqt turgani hisobga olinishi kerak.

Masalan, aktivni e’lon qilingan narxda sotib olish yoki sotish bo‘yicha majburiyatdan iborat bo‘lgan taklifga bunday qat’iy majburiyatni nazarda tutmasdan aytilgan narx taklifiga qaraganda kattaroq salmoq berish kerak.

112. Taqqoslanuvchi bitimlar usulini qo‘llaganda baholash obyekti parametrlarini qiyosiy tahlil qilishning turli xil natijalaridan, shuningdek taqqoslash uchun baza bo‘lib xizmat qiladigan “taqqoslash birligi” parametrlaridan foydalanish mumkin. Bularga quyidagilar kiritilishi mumkin:

kvadrat metr bahosi ― ko‘chmas mulkka bo‘lgan huquqlarni ko‘rib chiqishda kvadrat metr bahosi taqqoslash birliklaridan biri sifatida qaraladi, bunda bir kvadrat metr uchun ijara haqi hamda kapitallashtirish stavkalari aniqlanadi;

soliqlarni, foizlarni va moddiy va nomoddiy aktivlar amortizatsiyasini chegirgungacha bo‘lgan foyda (bundan buyon matnda EBITDA deb yuritiladi) multiplikatorlari, narx/foyda multiplikatori, narx/tushum multiplikatori va narx/balans qiymati multiplikatori ― biznesni baholashda qo‘llaniladigan taqqoslash birliklaridan biri hisoblanadi;

daromadlilik va foiz stavkalari sperdlari (foiz stavkasidan yuqori marja) ― moliyaviy vositalarni baholashda qo‘llaniladigan taqqoslash birliklari hisoblanadi.

Foydalaniladigan taqqoslash birliklari bir-biridan aktiv mansub bo‘lgan guruh, tarmoq va mintaqaga bog‘liq holda farq qilishi mumkin.

113. Taqqoslanuvchi bitimlar usulini qo‘llash quyidagi asosiy bosqichlarda amalga oshiriladi:

tegishli bozorda ishtirokchilar foydalanadigan taqqoslash birliklarini aniqlash;

zarur taqqoslanuvchi bitimlarni aniqlash va asosiy (salmoqli) baholash ko‘rsatkichlarini, shu jumladan, ushbu bitimlar bo‘yicha multiplikatorlarni hisoblash;

taqqoslanuvchi aktivlar va baholanayotgan aktivlar o‘rtasidagi sifat va miqdoriy o‘xshashliklar va farqlarni izchil qiyosiy tahlil qilish;

baholanayotgan aktiv bilan taqqoslanuvchi aktivlar o‘rtasida farqlarni aks ettirish uchun baholash ko‘rsatkichlariga zarurat bo‘lgan hollarda tuzatishlar kiritish;

baholanayotgan aktivga tuzatilgan baholash ko‘rsatkichlarini qo‘llash;

agar bir nechta baholash ko‘rsatkichlaridan foydalanilgan bo‘lsa, olingan qiymat ko‘rsatkichlarini kelishish.

114. Baholovchi taqqoslanuvchi bitimlarni quyidagilarni hisobga olgan holda tanlashi kerak:

bir nechta bitimlar bo‘yicha ma’lumotlar, qoida tariqasida, bir martalik bitim yoki hodisaga qaraganda samarali hisoblanadi;

juda o‘xshash aktivlar bilan tuzilgan bitimlar, haqiqiy sotish bahosi mazkur bitimda jiddiy tuzatishlarni talab qiladigan aktivlarga qaraganda yaxshiroq ko‘rsatkichni beradi;

baholash sanasiga yaqinroq amalga oshiriladigan bitimlar uzoqroq muddatlarda, ayniqsa beqaror bozorlarda amalga oshiriladigan bitimlarga qaraganda ishonchlirok buladi;

bitimlar erkin bozor shartlarida o‘zaro bir-biriga bog‘liq bo‘lmagan taraflar ishtirokida sodir etilgan bo‘lsa, bunday bitimlar baholash maksadlarida ko‘proq to‘g‘ri keladi;

baholovchida taqqoslanuvchi aktiv tavsifini chuqurroq tushunish va baholash ko‘rsatkichlarini tahlil qilish imkoniyati bo‘lishi uchun, bitim haqidagi tegishli axborotdan foydalanish mumkin bo‘lishi kerak;

taqqoslanuvchi bitimlar haqidagi axborotni ishonchli va e’tiborga molik manbadan olish kerak;

amalga oshirilgan bitimlar, mo‘ljallanayotgan bitimlarga (taklif narxiga) qaraganda ishonchliroq bo‘ladi.

115. Baholovchi taqqoslanuvchi bitimlar/takliflar narxlari bilan baholanayotgan aktiv o‘rtasidagi har qanday jiddiy farqlarni tahlil qilishi va tuzatishlar kiritib borishi kerak. Tuzatishlar talab etiladigan eng ko‘p tarqalgan farqlar quyidagilardan iborat:

muhim tavsiflar (o‘lchami, tuzilishi va shunga o‘xshash boshqa xususiyatlari);

baholanayotgan aktiv yoki taqqoslanuvchi aktivlarga qo‘yilgan tegishli cheklovlar;

geografik o‘rni (aktivning joylashgan joyi va/yoki aktiv bilan bitim amalga oshirilishi mumkin bo‘lgan yoki undan foydalanadigan joy) hamda tegishli iqtisodiy va huquqiy muhit;

aktivlar rentabelligi yoki foydaliligi;

tarixiy yoki kutilayotgan o‘sish;

daromadlilik darajasi/kupon bo‘yicha foiz stavkalari;

ta’minot turlari;

taqqoslanuvchi bitimlarni tuzishdagi noodatiy shartlar;

taqqoslanuvchi aktiv va baholanayotgan aktivga nisbatan likvidlilik va nazorat darajasi bilan bog‘liq farqlar;

mulkchilik tavsiflari (masalan, egalik qilishning huquqiy shakli, egalik qilishning foiz ifodasidagi ulushi);

taqqoslanuvchi aktivlar taklif narxlari va sodir etilgan bitimlar narxlari.

116. Kapital bozori (analog-kompaniya) usuli taqqoslash uchun baza sifatida baholanayotgan aktivga o‘xshash yoki xuddi shunday ommaviy sotiladigan taqqoslanuvchi aktivlar haqidagi axborotdan foydalanishni nazarda tutadi.

Kapital bozori usuli taqqoslanuvchi bitimlar usuliga o‘xshash bo‘lib, ayrim farqlari bundan mustasno, ular ochiq bozorda savdo qilinadigan taqqoslanuvchi aktivlarga bog‘liq bo‘ladi. Quyidagilar kapital bozori usulining taqqoslanayotgan aktivlarning ochiq bozorda sotilishi bilan bog‘liq farqli jihatlari hisoblanadi:

faqat baholash sanasidagi qiymat bahosi ko‘rsatkichlaridan foydalanish mumkin;

taqqoslanuvchi aktivlar haqidagi bunday axborotdan ochiq foydalanish mumkin;

ochiq foydalaniladigan axborot buxgalteriya hisobi standartlarini hisobga olgan holda tayyorlanadi.

117. Kapital bozori usulidan, baholanayotgan aktiv ochiq bozorda sotiladigan analog-obyektga juda o‘xshash bo‘lgandagina foydalanish mumkin, bu ularning to‘g‘ri taqqoslanishini ta’minlaydi.

118. Kapital bozori usulini qo‘llash quyidagi asosiy bosqichlarda amalga oshiriladi:

tegishli bozorda ishtirokchilar qo‘llaydigan baholashning solishtirma ko‘rsatkichlarini/taqqoslanuvchan ma’lumotlarni belgilash;

baholash maqsadiga qarab ochiq bozorda sotiladigan analog-obyektlarni tanlash hamda ular bilan bitimlarda belgilangan asosiy baholash ko‘rsatkichlarini (multiplikatorlarni) hisoblab chiqish;

bozorda sotiladigan analog-obyektlar bilan baholanayotgan aktiv o‘rtasidagi sifat va miqdoriy o‘xshashliklar hamda farqlarni izchil qiyosiy tahlil qilish;

zarur bo‘lganda, baholanayotgan obyekt bilan ochiq bozorda sotiladigan analog-obyektlar o‘rtasidagi farqlarni hisobga olish maqsadida hisoblab chiqilgan baholash ko‘rsatkichlariga tuzatishlar kiritish;

tuzatilgan baholash ko‘rsatkichlarini baholanayotgan aktivga qo‘llash;

agar bir nechta baholash ko‘rsatkichlaridan foydalanilgan bo‘lsa, har bir holatda olingan qiymat ko‘rsatkichlarini (baholash natijalarini) kelishish.

119. Baholovchi ochiq bozorda sotiladigan analog-obyektlarni quyidagilarni hisobga olib tanlashi kerak:

ochiq bozorda sotiladigan bir nechta analog-obyektlardan foydalanish bitta analog-obyektdan foydalanishga qaraganda afzalroq;

ochiq bozorda sotiladigan o‘xshash obyektlar asosida olingan dalillar (masalan, o‘xshash bozor bo‘g‘ini, tushumlar hajmi, o‘sish sur’atlari, rentabellik koeffitsiyentlari, qarz kapitalidan foydalanish, likvidlilik va diversifikatsiya) jiddiy tuzatishlarga muhtoj taqqoslanuvchi analoglarga qaraganda yaxshiroq ko‘rsatkichlarni olish imkonini beradi;

faol sotilayotgan qimmatli qozog‘lar sust aylanayotgan qimmatli qog‘ozlarga qaraganda muhimroq ma’lumotlarni beradi.

120. Baholovchi foydalanilgan ochiq bozorda sotiladigan analog-obyektlar bilan baholanayotgan obyekt o‘rtasidagi har qanday jiddiy farqlarni tahlil qilishi va tegishli tuzatishlar kiritishi lozim. Tuzatishni talab qiladigan keng tarqalgan farqlarga quyidagilar misol bo‘lishi mumkin:

muhim tavsiflar (o‘lchami, tuzilishi va shunga o‘xshash boshqa xususiyatlari);

tegishli chegirmalar va mukofotlar;

baholanayotgan yoki taqqoslanuvchi obyektlarga nisbatan tegishli cheklovlar;

tahlil qilinayotgan obyektning geografik joylashuvi hamda tegishli iqtisodiy va huquqiy muhit;

aktivlar rentabelligi yoki daromadliligi;

tarixiy va kutilayotgan o‘sish;

taqqoslanayotgan va baholanayotgan aktiv likvidliligi hamda nazorat tavsiflari bilan bog‘liq farqlar;

mulkchilik shakli.

121. Qiyosiy yondashuvda anolog-obyektlarga tuzatishlar kiritish baholanayotgan aktiv bilan amalga oshirilgan bitimlar yoki bozorda aylanayotgan qimmatli qog‘ozlar o‘rtasidagi farqlarni hisobga olish maqsadida amalga oshiriladi. Qiyosiy yondashuvdan foydalanganda anolog-obyektlarga kiritilayotgan odatiy tuzatishlarning asosiysi ― bu chegirmalar va mukofotlar hisoblanadi.

122. Cheklangan likvidlilik uchun chegirma (DLOM) taqqoslanuvchi analoglar baholanayotgan aktivga nisbatan yuqoriroq bozor likvidliligiga ega deb hisoblanganda qo‘llaniladi.

Cheklangan likvidlilik uchun chegirma (DLOM) bir qarashda bir xil ko‘ringan aktivni taqqoslaganda oson sotiladigan aktiv sotilishi qiyinroq yoki sotishga cheklovlari ko‘proq bo‘lgan aktivga qaraganda ko‘proq qiymatga egaligi haqidagi umumiy tasavvurni aks ettiradi.

Masalan, bozorda aylanayotgan qimmatli qog‘ozlarni deyarli bir vaqtning o‘zida sotib olish va sotish mumkin, vaholanki xususiy kompaniya aktiyalari uchun xaridorlarni topish va bitim tuzish uchun ko‘p vaqt talab etilishi mumkin. Ko‘pchilik baholash bazalari baholanayotgan aktivga tegishli realizatsiya cheklovlari masalasini hal qilishga imkon bersa-da, ammo faqat aniq mulkdorgagina xos bo‘lgan cheklovlar masalasini ko‘rib chiqishni taqiqlaydi.

123. Nazorat paketlari borligi uchun mukofotlar (ustamalar) taqqoslanuvchi analog bilan qaralayotgan aktiv o‘rtasidagi uning qarorlar qabul qilishga ta’siri borasidagi farqini aks ettirish hamda nazoratni amalga oshirish natijasida obyekt/kompaniya faoliyatiga o‘zgartirishlar kiritish uchun qo‘llaniladi.

Ishtirokchilar, qoida tariqasida, baholanayotgan aktivni nazorat qilmaslikdan ko‘ra uni nazorat qilishni afzal ko‘radilar. Shunga qaramay, ishtirokchilarning nazorat borligi uchun haq to‘lashga yoki nazoratning yo‘qligi uchun chegirma qilishga tayyorligi, ushbu aktiv egasi uchun iqtisodiy foydani haqiqatan ham oshirish ko‘rsatkichi bo‘lib xizmat qiladi.

Nazorat borligi uchun mukofot yoki nazorat yo‘qligi uchun chegirmalar har qanday oqilona usuldan foydalangan holda hisoblab chiqilishi mumkin. Biroq, qoida tariqasida, pul oqimlari ko‘payishining aniq natijalarini yoki nazorat qilinganda xavf-xatarning kamayishini tahlil qilish asosida yoxud qimmatli qog‘ozlar bozorida aylanayotgan nazorat paketi uchun to‘lanadigan haqiqiy narxlarni bunday bitim e’lon qilinishidan oldingi bozordagi narx bilan taqqoslash asosida hisoblanadi.

124. Baholanayotgan aktiv bozorda aylanadigan aksiyalar paketi uning egasi bunday paketni ochiq bozorda unda berilayotgan narxga salbiy ta’sir ko‘rsatmagan holda tez sotib yubora olmaydigan darajada katta bo‘lganda, ba’zan bloklovchi chegirmalardan foydalaniladi.

Bloklovchi chegirmalarga har qanday oqilona usuldan foydalangan holda miqdoriy baho berish mumkin, biroq, qoida tariqasida, ishtirokchi sotilishi mo‘ljallangan aksiyalarni bozorda berilayotgan narxga salbiy ta’sir ko‘rsatmasdan sotib yuborishi (ya’ni, qimmatli qog‘ozlarning bir kunlik odatiy savdolar hajmini tashkil qiladigan qismiga nisbatan kamroq qismini sotish) mumkin bo‘lgan muddatni hisobga oladigan modeldan foydalaniladi.

125. Daromad yondashuvi baholash obyekti qiymatini, baholash obyektidan kelgusida kutilayotgan daromadlarni yagona joriy kiymatga keltirish orkali baholshni nazarda tutadi. Daromad yondashuvidan foydalanilganda, aktiv qiymati undan foydalanish okibatida keladigan daromadlar yoki pul oqimlari yoxud tejaladigan xarajatlarning qiymati bilan belgilanadi.

126. Daromad yondashuvi quyidagi holatlar mavjud bo‘lganda qo‘llanilishi va uning salmog‘ini ko‘tarish kerak:

aktivning daromad keltirish mumkinligi, uning qiymatiga ta’sir ko‘rsatadigan eng muhim omildir;

baholanayotgan aktivga nisbatan bo‘lajak daromad olish summasi xamda muddatlarini ishonchli prognoz qilish mumkinligi va ayni vaqtda bozorda o‘xshash analog-obyektlar soni ko‘p emasligi (agar mavjud bo‘lsa).

127. Daromad yondashuvida eng muxim omil investorlarning o‘z sarmoyalaridan daromad/samara kutishlari bo‘lib, bunda daromad olishda sarmoyalar bo‘yicha aniqlangan tavakkalchilik darajalarini hisobga olishlari kerak bo‘ladi.

128. Baholash obyekti qiymatini daromad yondashuvi bilan baholash uchun baholovchi baholash obyektidan kutilayotgan daromadni baholash sanasidagi yagona qiymat birligiga aylantirishga asoslangan quyidagi usullarning biridan foydalanadi:

pul oqimlarini diskontlash usuli (bundan buyon matnda POD usuli deb yuritiladi) ― baholash obyekti qiymati baholash sanasi holatiga, prognoz va prognozdan keyingi davrlardagi (davrning oxiridagi) pul oqimlarining joriy qiymatlarini qo‘shish yo‘li bilan aniqlashga asoslanadi;

daromadni kapitallashtirish usuli ― baholash obyekti qiymati yagona davrdagi daromad miqdorini ushbu daromadga mos keladigan kapitallashtirish stavkasiga bo‘lish orqali aniqlanadi.

129. POD usuli pul oqimlari beqaror bo‘lgan obyektlarni baholash uchun qo‘llaniladi.

130. POD usuliga muvofiq prognozlanayotgan kelajakdagi pul oqimlari baholash sanasiga kadar diskontlanadi va buning natijasida aktivning joriy qiymati aniklanadi.

131. Quyidagilar POD usulini qo‘llashning asosiy yo‘nalishlari hisoblanadi:

baholanayotgan aktivning va uni baholashning xususiyatlarini hisobga olgan holda pul oqimining eng munosib turini tanlash, ya’ni real yoki nominal pul oqimlari, soliqlar to‘langunga qadar yoki soliqlar to‘langandan keyingi pul oqimlari, xususiy kapital uchun yoxud investitsiyalangan kapital uchun pul oqimlari va h.k.;

pul oqimi prognoz davrining davom etish muddatini aniqlash;

pul oqimi prognoz davri mobaynidagi pul oqimi prognozini tayyorlash;

belgilangan prognoz davri tugagandan so‘ng, baholanayotgan aktiv uchun prognozdan keyingi qiymatni (bundan buyon matnda terminal qiymat deb yuritiladi) aniqlash zarurati bo‘lsa, baholanayotgan aktivning xususiyatlarini inobatga olgan holda tegishli terminal qiymatni aniqlash;

tegishli diskontlash stavkasini aniqlash;

diskontlash stavkasini, zarur bo‘lganda terminal qiymatini ham hisobga olgan holda prognozlanayotgan bo‘lg‘usi pul oqimiga qo‘llash.

132. Aktiv yoki uni baholash xususiyatini hisobga olgan holda tegishli pul oqimi turini tanlashda baholovchi quyidagi omillarni e’tiborga olishi lozim:

yaxlit aktiv yoki uning ulushiga to‘g‘ri keluvchi pul oqimi, qoida tariqasida, yaxlit aktivga to‘g‘ri keluvchi pul oqimidan foydalaniladi. Ba’zan xususiy kapital uchun pul oqimi yoki dividendlar kabi daromadning boshqa turlaridan ham foydalanilishi mumkin;

pul oqimlari soliq to‘lagunga qadar yoki soliq to‘langandan keyingi pul oqimlari ko‘rinishida bo‘lishi mumkin, bunda qo‘llaniladigan soliq stavkasining baholash bazasiga muvofiqligini ta’minlash kerak bo‘ladi va ko‘p hollarda bunday stavka aniq mulkdor uchun soliq stavkasi emas, balki ishtirokchilarga xos soliq stavkasi bo‘ladi;

real yoki nominal stavkalar, real pul oqimida inflatsiya hisobga olinmaydi, nominal pul oqimida esa, inflatsiyani hisobga olinadi. Agar kutilayotgan pul oqimi inflatsiyani hisobga olsa, diskontlash stavkasi xuddi shunday inflatsiya darajasini o‘z ichiga olishi lozim;

valyuta baholashda qo‘llaniladigan valyutani tanlash inflatsiya va tavakkalchilikka bog‘liq farazlarga ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

prognozni tashkil etuvchi pul oqimlari turi, masalan, pul oqimi prognozi, ehtimolligi bo‘yicha turli ssenariylarning o‘rtacha tortilgan darajasidagi pul oqimlarini, yuqori ehtimolli pul oqimlarini, shartnomaviy pul oqimlarini va boshqa shu kabi pul oqimlarini aks ettirishi mumkin.

Diskontlash stavkasi va baholashda qo‘llaniladigan boshqa ko‘rsatkichlar tanlangan pul oqimi turiga mos kelishi kerak.

133. Prognoz davrini tanlash mezonlari baholash maqsadiga, aktivning o‘ziga xos xususiyatiga, mavjud axborotga va talab etiladigan baholash bazalariga bog‘liq bo‘ladi. Foydalanish muddati katta bo‘lmagan aktivlar bo‘yicha esa, pul oqimlarini ulardan foydalanishning butun muddati mobaynida prognozlash mumkin.

134. Prognoz davrini tanlashda baholovchilar quyidagi omillarni hisobga olishlari kerak:

aktivdan foydalanish muddati;

prognoz uchun asos bo‘ladigan ishonchli axborot mavjud bo‘lgan muddat;

aktivning va undan ko‘riladigan foydaning barqaror o‘sishiga erishish uchun yetarli bo‘lgan, undan keyin terminal qiymatni qo‘llash mumkin bo‘lgan eng kam prognoz davri;

davriy aktivlarni baholashda belgilanadigan prognoz davri, qoida tariqasida, imkon boricha butun davrni o‘z ichiga olishi lozim;

unumli foydalanish muddati cheklangan aktivlar uchun pul oqimi, qoida tariqasida, ushbu aktivdan to‘liq foydalanish muddati davomida prognoz qilinadi.

135. Prognoz qilinadigan pul oqimida baholanayotgan aktivga bog‘liq barcha bo‘lajak tushumlar va pul mablag‘lari sarflarining hajmi va muddatlari, tegishli baholash bazasidan kelib chiqqan holda, hisobga olinishi kerak.

136. Qoida tariqasida, prognoz qilinadigan pul oqimida quyidagilardan bittasi aks ettiriladi:

shartnomada belgilangan va kelishilgan pul oqimi;

yuqori ehtimolli pul oqimi;

turli ehtimolliklarda kutilayotgan o‘rtacha tortilgan pul oqimi;

bo‘lajak pul oqimlarining bir nechta ehtimoliy rivojlanish yo‘nalishlari.

137. Turli xil pul oqimlari aksariyat hollarda turli xil tavakkalchilik darajalarini aks ettiradi va ular uchun tegishli diskontlash stavkalari talab etilishi mumkin.

138. Baholovchi, baholanayotgan obyektda pul oqimlarini prognozlashda mavsumiylik va davriylik lozim darajada inobatga olinganligini kafolatlashi kerak.

139. Agar, aktiv muayyan prognoz davri tugagandan keyin ham amalda bo‘lishi kutilayotgan bo‘lsa, baholovchi aktiv qiymatini prognoz davri oxirida baholashi lozim. Bunda aniqlangan terminal qiymat baholash sanasiga, qoida tariqasida, prognoz davridagi pul oqimiga qo‘llanilgan diskontlash stavkasini qo‘llagan holda keltiriladi.

140. Terminal qiymatda quyidagilar inobatga olinishi zarur:

aktivning samaradorligi pasayib borishi yoki yo‘qligi, unumli foydalanish muddati cheklanganligi yoki cheklanmaganligi kabi xususiyatlari (bunday holatlarning mavjudligi terminal qiymatni hisoblash uchun qo‘llaniladigan usulni tanlashga ta’sir ko‘rsatadi);

aktivning prognoz davridan keyingi o‘sish salohiyati;

prognoz davri oxirida olinishi kutilayotgan oldindan belgilangan kapital summasining nazarda tutilganligi;

terminal qiymat aniqlanadigan paytga kelib aktivga nisbatan kutiladigan tavakkalchilik darajasi;

prognoz davri yakunlangandan keyin mazkur aktivga xos soliq normalari (zarur bo‘lgan hollarda) hamda bunday soliq normalarining cheklanmagan davr mobaynida amal qilishda davom etishi nazarda tutilganligi.

Pul oqimi davriy aktivlarga nisbatan olingan hollarda, terminal qiymat aktivning davriylik xususiyatini hisobga olishi, uni aniqlashda esa, pul oqimlarining “eng yuqori” yoki “eng past” darajalari cheklanmagan muddat davomida saqlanib qoladi deb hisoblanmasligi kerak.

141. Baholovchilar terminal qiymatni hisoblashning har qanday oqilona usulini qo‘llashi mumkin. Terminal qiymatni hisoblashning turli xil usullari mavjud bo‘lib, quyidagilar eng ko‘p qo‘llaniladigan usullar hisoblanadi:

Gordon (doimiy o‘sish) usuli;

multiplikatorlar usuli;

tugatish qiymati usuli.

142. Gordon (doimiy o‘sish) usulida aktiv kelajakda doimiy ravishda o‘sadi yoki pasayadi.

143. Multiplikatorlar usuli orqali terminal qiymatni hisoblash bozor ma’lumotlari yoki bozor multiplikatorini qo‘llashni nazarda tutadi. Multiplikatorlar usulidan foydalanganda baholovchilar mazkur Standartning qiyosiy yondashuv hamda qiyosiy yondashuv usullarida bayon etilgan talablariga muvofiq harakat qilishlari kerak. Shu bilan birga, baholovchilar belgilangan prognoz davri oxirida kutilayotgan bozor sharoitlarini hisobga olishlari va tegishli tuzatishlar kiritishlari lozim.

144. Ayrim aktivlarning terminal qiymati avvalgi pul oqimlariga hech qanday aloqasi bo‘lmasligi mumkin. Bunday aktivlarga kon yoki neft qudug‘lari kabi tugaydigan aktivlar misol bo‘ladi.

Bunda, terminal qiymat, qoida tariqasida, aktivni sotish xarajatlarini chegirgan holda tugatish qiymati usuli hisoblanadi. Agar xarajatlar bunday sotish qiymatidan yuqori bo‘lsa, terminal qiymat manfiy qiymatga ega bo‘ladi hamda “yo‘q qilish xarajatlari” yoki “aktivlarning chiqib ketishi bo‘yicha majburiyatlar” sifatida belgilanadi.

145. Prognozlanadigan pul oqimining diskontlash stavkasida nafaqat pulning vaqtinchalik qiymati, balki prognoz qilinayotgan pul oqimi turiga va aktivdan kelgusida foydalanishga bog‘liq tavakkalchiliklar ham hisobga olinadi.

146. Baholovchilar diskontlash stavkasini hisoblash uchun har qanday oqilona usuldan foydalanishlari mumkin. Quyidagilar diskontlash stavkasini hisoblashning umume’tirof etilgan usullari hisoblanadi:

kapital aktivlarni hisoblash (CAPM);

o‘rtacha hisoblab chiqilgan kapital qiymati (WACC);

diskontlangan pul oqimini tahlil qilish;

ichki daromadlilik stavkasi (IRR);

o‘rtacha hisoblab chiqilgan aktivlar daromadliligi stavkasi (WARA);

kumulyativ tuzish (qoida tariqasida, faqat bozor ma’lumotlari bo‘lmaganda qo‘llaniladi).

147. Qo‘llaniladigan diskont stavkasining to‘g‘riligini tekshirishda, baxolovchilar tasdiqlovchi tahlillarni hisobga olishlari kerak. Bunda, ichki daromadlilik stavkasi (IRR) yoki o‘rtacha hisoblab chiqilgan aktivlar daromadliligi stavkasi (WARA)ni topish hamda tahlil qilish kerak.

148. Diskontlash stavkasini shakllantirishda baholovchi quyidagilarni inobatga olishi zarur:

baholanayotgan aktiv turini (masalan, qarzni baholashda qo‘llaniladigan diskontlash stavkalari ko‘chmas mulk yoki biznesni baholashda qo‘llaniladigan diskontlash stavkalaridan farq qiladi);

bozor bitimlarida qo‘llaniladigan stavkalarni;

aktivning geografik joylashuvini va/yoki ular sotiladigan bozorlarning joylashuvini;

aktivdan unumli foydalanish muddati hamda boshlang‘ich ma’lumotlarning muvofiqlashtirilganligini (masalan, qo‘llaniladigan tavakkalchiliksiz stavka muddati shartlariga bog‘liq bo‘lib, odatda tavakkalsiz stavkani baholanayotgan pul oqimlari davriga muvofiqlashtiriladi);

foydalaniladigan baholash bazalarini;

prognoz qilinadigan pul oqimlari qaysi valyutada hisoblanganligi;

149. Diskontlash stavkasini shakllantirishda baholovchi quyidagilarni:

diskontlash stavkasini hisoblashda qo‘llanilgan usulni hujjatlashtirishi va undan foydalanilgan usulni asoslashi;

diskontlash stavkasini kelib chiqishini isbotlovchi dalillarni, shu jumladan, muhim ma’lumotlar va manbalarning qo‘llanilishini asoslashi shart.

150. Daromadni kapitallashtirish usuli pul oqimlari o‘zgarmas bo‘lgan hollarda qo‘llaniladi. Bunda baholovchi:

retrospektiv va joriy moliyaviy hisobotni tahlil qilishi va zarur bo‘lsa, uni me’yorlashtirishi;

kapitallashtiriladigan daromad turi va miqdorini tanlashi;

kapitallashtirish stavkasini hisoblab chiqishi;

baholash obyektining joriy qiymatini aniqlashi;

yakuniy tuzatishlar kiritishi shart.

151. Kapitallashtirish stavkasi tanlangan daromad turiga mos kelishi lozim va quyidagi usullarning biri orqali hisoblab chiqiladi:

o‘xshash obyektlar haqidagi bitimlar va takliflar xususida ma’lumotlar bo‘lsa, bozor ekstraksiyasi usuli;

diskontlash stavkasida daromad o‘zgarishining doimiy sur’atini hisobga olish usuli.

152. Baholash obyekti qiymati tanlangan daromad miqdorini kapitallashtirish stavkasiga bo‘lish orqali hisoblanadi.

153. Xarajat yondashuvi baholash obyekti qiymatini baholashning baholash obyekti eskirishini hisobga olib, uni tiklash yoki almashtirish uchun zarur xarajatlarni aniqlashga asoslangan usullar yig‘indisi. Ushbu mulkni o‘rnini bosish uchun asl mulkning nusxasi yoxud xuddi shunday foydalilikni ta’minlay oladigan boshqa mulkni yaratish mumkinligi nazarda tutiladi.

Bunday yondashuv aktivni almashtirish yoki takror ishlab chiqarishga xarajatlarni hisoblash hamda jismoniy va boshqa o‘rinli eskirish turlariga chegirmalar qo‘llash yo‘li bilan qiymat ko‘rsatkichini olish imkonini beradi.

154. Xarajat yondashuvi quyidagi hollarda qo‘llaniladi:

ishtirokchilar baholanayotgan aktivdaga o‘xshash foydali aktivni normativ yoki huquqiy cheklovlarsiz takror ishlab chiqarishga qodir bo‘lgan va bu aktivni tez yaratish oqibatida, ishtirokchi baholanayotgan aktivdan shu zahoti foydalanish uchun ko‘p pul to‘lashi shart bo‘lmaganda;

baholanayotgan aktiv bevosita daromad olib kelmaydigan, shuningdek aktivning o‘ziga xos xususiyati daromad yondashuvi va/yoki qiyosiy yondashuvdan foydalanish imkonini bermaganda;

qo‘llaniladigan baholash bazasi takror ishlab chiqarish qoldiq qiymati kabi almashtirish xarajatlariga asoslanganda.

155. Quyidagi holatlar mavjud bo‘lganda xarajat yondashuvini qo‘llashda, xarajat yondashuvidan foydalanish doirasida olingan qiymat ko‘rsatkichini tasdiqlash maqsadida baholovchi boshqa yondashuvlarni qo‘llashi hamda natijalarini ular bilan solishtirish imkoniyatlarini e’tiborga olishi lozim:

ishtirokchilar o‘xshash foydali aktivni takror yaratish imkonini ko‘rib chiqilganda, biroq jiddiy huquqiy cheklovlar ehtimoli va aktivni yaratish bilan bog‘liq jiddiy vaqt xarajatlari mavjud bo‘lganda;

xarajat yondashuvidan boshqa yondashuvlarning asoslanganligini tekshirish uchun foydalanilganda (masalan, xarajat yondashuvini “amaldagi korxona” sifatida baholanayotgan biznesni tugatish qiymati bazasida ko‘proq qiymatga ega bo‘lishi mumkinligini tekshirish uchun qo‘llaniladi);

aktiv yaqinda yaratilganda, bunda xarajat yondashuvida qo‘llanilgan farazlar yuqori ishonchlilik darajasiga ega bo‘ladi.

156. Qisman tugallangan aktiv qiymati, qoida tariqasida, aktivni yaratish jarayonida qilingan xarajatlarni, shuningdek ishtirokchilarning aktiv to‘liq yaratilganida mulk qiymatiga nisbatan kutuvlarini aks ettiradi, biroq bunda aktivni tugallash uchun zarur xarajatlar, vaqt, foyda va tavakkalchilikka tegishli tuzatishlar ham hisobga olinadi.

157. Xarajat yondashuvi quyidagi asosiy usullar orqali hisoblanadi:

almashtirishning qoldiq qiymati usuli, bunda qiymatni teng qiymatli foydaliligi taklif qilinadigan o‘xshash aktivga xarajatlarni hisoblash yo‘li bilan aniqlanadi;

takror ishlab chiqarish qoldiq qiymati usuli, bunda qiymatni aktivning aniq nusxasini yaratishga ketgan xarajatlarni hisoblash yo‘li bilan aniqlanadi;

komponent usuli, bunda uning yordamida aktiv qiymati uning tarkibiy qismlarining alohida qiymatlarini qo‘shish orqali hisoblanadi.

158. Qoida tariqasida, almashtirish xarajatlari aktivning aniq jismoniy xususiyatlari uchun emas, balki aktivning foydaliligi uchun to‘laydigan narxni aniqlashga aloqador xarajatlarini o‘zida aks ettiradi. Bunda almashtirish xarajatlariga jismoniy va boshqa barcha tegishli eskirish shakllarini hisobga olib tuzatish kiritiladi. Bunday tuzatishlarning barchasi amalga oshirilgandan keyin ularni almashtirishning qoldiq qiymati deb atash mumkin.

159. Almashtirishning qoldiq qiymati usuli quyidagi bosqichlar orqali amalga oshiriladi:

teng qiymatli foydali aktivni yaratish yoki sotib olish istagida bo‘lgan ishtirokchi amalga oshiradigan barcha xarajatlarni hisoblash;

baholanayotgan aktivning jismoniy, funksional va tashqi eskirishi munosabati bilan qanchalik qadrsizlanishi mumkinligini aniqlash;

baholanayotgan aktiv qiymatini olish uchun umumiy xarajatlar summasidan jami eskirish-qadrsizlanishni chegirish.

160. Almashtirish xarajatlari baholanayotgan aktiv bilan bir xil funksiyalarni bajaradigan hamda teng qiymatli foydalilikni ta’minlaydigan, iqtisodiy samarador materiallar va texnologiyalardan foydalangan holda qurilgan yoki zamonaviy ekvivalent aktivga tegishli bo‘ladi.

161. Takror ishlab chiqarish qoldiq qiymati usuli quyidagi hollarda qo‘llaniladi:

zamonaviy ekvivalent aktivga qilingan xarajatlar baholanayotgan aktivning aniq nusxasini yaratish xarajatlaridan yuqori bo‘lganda;

baholanayotgan aktiv beradigan foydalilikni zamonaviy ekvivalent aktiv emas, balki uning aniq nusxasi ta’minlashi mumkin bo‘lganda.

162. Takror ishlab chiqarish qoldiq qiymati usuli quyidagi bosqichlar orqali amalga oshiriladi:

baholanayotgan aktivning aniq nusxasini yaratish maqsadini qo‘ygan odatiy ishtirokchining barcha sarf-xarajatlarini hisoblash;

baholanayotgan obyektda jismoniy, funksional yoki tashqi eskirish oqibatida qandaydir qadrsizlanish bor-yo‘qligini aniqlash;

baholanayotgan aktiv qiymatini olish uchun umumiy xarajatlar summasidan jami amortizatsiya summasini chegirish.

163. Komponent usuli, qoida tariqasida, investitsiya kompaniyalariga yoki qiymati birinchi navbatda ularning qo‘yilmalari yoki mulki bilan belgilanadigan korxonalarga yoki aktivlarga nisbatan qo‘llaniladi.

164. Komponent usuli quyidagi bosqichlar orqali amalga oshiriladi:

tegishli yondashuvlar va baholash usullarini qo‘llagan holda, baholanayotgan aktiv tarkibiga kiradigan har bir tarkibiy aktivni (komponentni) baholash;

baholanayotgan aktiv qiymatini olish uchun barcha tarkibiy aktivlar qiymatini qo‘shish.

165. Xarajat yondashuvida, qoida tariqasidagi ishtirokchining barcha bo‘lajak xarajatlarini qamrab olinishi kerak.

Hisobga olinadigan xarajatlar elementlari aktiv turlariga qarab farq qilishi mumkin va o‘z ichiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri xarajatlarni (materiallar va mehnatga haq to‘lash) hamda aktivni baholash sanasida almashtirish/takror ishlab chiqarish jarayonida yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan bilvosita xarajatlarni (transport xarajatlari, montaj ishlariga xarajatlar, mutaxassislarga mehnat haqi to‘lash va boshqa to‘lovlar, yuklama xarajatlar, soliqlar, moliyalashtirish xarajatlari, aktivlarni yaratayotgan shaxsning foyda normasi/tadbirkorlik foydasi) o‘z ichiga olishi kerak.

166. Xarajat yondashuvida “eskirish-qadrsizlanish” tushunchasi har qanday eskirishning baholanayotgan aktiv qiymatiga ta’sirini aks ettirish maqsadida teng foydalilikka ega aktivni yaratish uchun ketadigan hisoblab chiqilgan xarajatlarga kiritilgan tuzatishlarga tegishli.

167. Eskirish bilan bog‘liq tuzatishlar quyidagilardan iborat:

jismoniy eskirish, bunda tabiiy eskirish, noto‘g‘ri foydalanish, konstruktiv nuqsonlar, shuningdek aktiv elementlarining mexanik shikastlanishlari bilan belgilangan aktivlar qiymatidagi yo‘qotishlar inobatga olinadi;

funksional eskirish, bunda aktivlar to‘laligicha yoki ayrim elementlariga ko‘ra bozor talablariga muvofiq emasligi bilan belgilangan aktivlar qiymatidagi yo‘qotishlar aks ettiriladi;

tashqi (iqtisodiy) eskirish, bunda aktiv qiymati mazkur baholanayotgan aktiv obyektdan tashqi omillar ta’siri natijasida pasayishi inobatga olinadi.

168. Eskirishlarni hisoblashda aktivning jismoniy va iqtisodiy unumli foydalanish muddati e’tiborga olinishi kerak.

Unumli foydalanishning jismoniy muddati, rejali xizmat ko‘rsatish sharoitida, biroq qayta jihozlash yoki rekonstruksiya qilish imkoniyatlarini hisobga olmasdan, aktiv ishdan chiqquncha yoki uni ta’mirlash iqtisodiy maqsadga muvofiq bo‘lmay qolguncha qancha vaqt foydalanilishi mumkinligini ko‘rsatadi.

Unumli foydalanishning iqtisodiy maqsadga muvofiq muddati, aktivdan joriy foydalanganda u qancha uzoq vaqt moliyaviy foyda olib kelishi yoki nomoliyaviy foyda berishi mumkinligini ko‘rsatadi. Bu aktivning funksional yoki iqtisodiy eskirish darajasiga bog‘liq bo‘ladi.

169. Aksariyat eskirishlar turlari baholanayotgan aktivni va almashtirish yoki takror ishlab chiqarish xarajatlarini hisoblash uchun asos bo‘lgan gipotetik aktivni taqqoslash yo‘li bilan o‘lchanadi.

170. Jismoniy eskirishning quyidagi ko‘rinishlari mavjud:

bartaraf etib bo‘lmaydigan eskirish, bunda bartaraf etish xarajatlari bartaraf etish natijasida aktivga qo‘shiladigan qiymatidan ko‘proq bo‘ladi;

bartaraf etib bo‘ladigan eskirish, bunda bartaraf etish xarajatlari bartaraf etish natijasida aktivga qo‘shiladigan qiymatidan kamroq yoki unga teng bo‘ladi.

Jami mo‘ljallanayotgan unumli foydalanish muddatini har qanday oqilona usulda, shu jumladan, yil o‘lchovidagi mo‘ljallanayotgan unumli foydalanish muddati, bosib o‘tilgan masofa, mahsulot birligi va boshqalarda ifodalash mumkin.

171. Funksional eskirishning quyidagi ko‘rinishlari mavjud:

dizayn, qurilish materiallari, ishlab chiqarish texnologiyalarining eskirishi oqibatida ortiqcha kapital xarajatlarining yuzaga kelishi, bular baholanayotgan aktivga nisbatan ancha kam kapital kiritmalarni talab qiladigan zamonaviy ekvivalent aktivlarning ko‘proq hamyonbopligiga olib keladi;

ortiqcha foydalanish xarajatlari, ular dizaynni takomillashtirish yoki ishlab chiqarish quvvatlaridan to‘liq foydalanmaslik natijasida yuzaga kelishi mumkin, bu foydalanish xarajatlari baholanayotgan aktivga nisbatan ancha kam bo‘lgan zamonaviy ekvivalent aktivlarning ko‘proq hamyonbopligiga olib keladi.

172. Iqtisodiy eskirish tashqi omillarning alohida aktivga yoki biznesda ishtirok etayotgan barcha aktivlarga ta’sir qilishi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin, unga tuzatishlar esa, jismoniy va funksional eskirish hisobga olinganidan keyin kiritiladi.

173. Pul mablag‘lari va ularning ekvivalentari eskirmaydi va tuzatilmaydi. Likvidli aktivlar ularning qiyosiy yondashuv doirasida aniqlangan bozor qiymatidan past darajagacha kamaytirilmasligi kerak.

174. Agar baholovchilar turli yondashuv va usullardan foydalanganda qiymat ko‘rsatkichlarida jiddiy farqlar kelib chiqsa, qiymat ko‘rsatkichlari nima uchun bunday farq qilayotganini tushunish uchun tahlil o‘tkazishlari kerak, chunki qiymatning eng ko‘p farq qiladigan ikkita yoki undan ortiq ko‘rsatkichini oddiygina arifmetik muvofiqlashtirish yetarli hisoblanmaydi.

Bunday hollarda qo‘llanilayotgan yondashuv/usullardan birontasi qiymatni qanchalik munosib yoki ishonchli aks ettirishini hal qilish uchun mazkur Standartning 101-bandi talablari hisobga olinishi zarur.

175. Baholash obyektini baholashning turli baholash yondashuvlari va baholash usullarini qo‘llash orqali olingan natijalarni muvofiqlashtirish hamda uning natijalarini baholash to‘g‘risidagi hisobotda aks ettirish lozim.

176. Baholash natijalarini muvofiqlashtirish deganda baholashga nisbatan turli yondashuvlar yordamida olingan natijalarni o‘lchash va taqqoslash yo‘li bilan baholash obyektining yakuniy qiymatini aniqlash tushuniladi.

177. Baholash natijalarini muvofiqlashtirish, qoida tariqasida, turli baholash yondashuvlari bilan olingan baholash natijalari uchun solishtirma o‘lchovlarni aniqlash orqali amalga oshiriladi, bunda baholovchi:

baholash maqsadini va baholash natijalaridan foydalanish mo‘ljalini;

baholanayotgan biznes va uning aktivlari xususiyatini;

qiymat turini;

baholash yondashuvlarini qo‘llashda foydalanilgan axborot hajmi va sifatini hisobga olishi lozim.

178. Baholash natijalarini muvofiqlashtirish quyidagi usullardan biri orqali amalga oshiriladi:

mantiqiy muvofiqlashtirish usuli. Bunda baholovchi barcha muhim parametrlarni hisobga olgan holda solishtirma o‘lchovlarni tanlaydi va ularni tahlil qiladi. Baholovchi aktiv qiymatini baholashda ustun yondashuvni aniqlaydi, qolgan yondashuvlarning natijalaridan esa ustun yondashuv yordamida olingan natijani tekshirish va unga tuzatish kiritish uchun foydalanadi;

matematik o‘lchash usuli. Bunda turli baholash yondashuvlari bilan olingan natijalarning solishtirma o‘lchovlarini aniqlash uchun bir nechta mezonlardan foydalaniladi va ularning yordamida qo‘llanilgan hisoblash usulining afzalliklari yoki kamchiliklari aniq obyektni baholash xususiyatlarini hisobga olgan holda tavsiflanadi.

179. Solishtirma o‘lchovlarni aniqlashda baholovchi quyidagi asosiy omillarni tahlil qilishi lozim:

tahlil va hisoblashlarga asos bo‘lgan axborotning ishonchliligi va yetarliligini;

baholash yondashuvi baholash obyektiga xos bo‘lgan narx belgilovchi omillar tuzilishini hisobga olishga qodirligini;

yondashuv baholash obyektiga o‘xshash obyektlarning qoida tariqasidagi xaridorlari va sotuvchilari motivatsiyasini aks ettirishga qodirligini;

baholash yondashuvi hisoblanayotgan qiymat turiga muvofiqligini.

180. Baholash natijalarini muvofiqlashtirish usuli va solishtirma o‘lchovlarning tanlanishi, shuningdek bunda baholovchining barcha mulohazalari va farazlari baholash to‘g‘risidagi hisobotda asoslanishi lozim.

181. Biznesni va biznesda ishtirok etish huquqini (bundan buyon matnda biznes deb yuritiladi) baholash 1 ― 6-son MBS talablari asosida amalga oshiriladi. Biznesni va biznesda ishtirok etish huquqini baholash (7-son MBS) (bundan buyon matnda 7-son MBS deb yuritiladi) biznesni baholashga doir qo‘shimcha talablarni belgilaydi.

182. 7-son MBS maqsadlarida biznes deganda iqtisodiy foyda olishga qaratilgan tijorat, sanoat, servis yoki investitsiya faoliyati tushuniladi. Biznes qonunchilik hujjatlarida nazarda tutilgan har qanday shaklda bo‘lishi mumkin. Biznes qiymati bunday biznesni tashkil qiladigan alohida aktivlar yoki majburiyatlar qiymatlari yig‘indisidan farq qilishi mumkin.

183. Biznesga tegishli alohida aktivlar yoki majburiyatlarni baholashda baholovchi ushbu aktiv yoki majburiyat turi uchun mazkur Standartning 8 ― 11-son MBSga asoslanib ish tutishi kerak.

184. Baholovchilar biznesni baholashda mazkur Standartning 1-ilovasida kelitirilgan Metodikadan foydalanishlari mumkin.

185. Quyidagilar biznesni baholash obyekti bo‘lishi mumkin:

korxonalar butunligicha (korporatsiya, kompaniya, aksiyadorlik jamiyati, mas’uliyati cheklangan jamiyat yoki yakka tartibdagi tadbirkor va boshqalar);

aksiyalar, investitsiya va pay fondlaridagi paylar (aktivlar), ustav kapitalidagi ulushlar;

korxona, tashkilotning mulkiy majmuasi yoki amaldagi biznesning alohida mulk shaklidagi bir qismi.

186. Baholovchilar tomonidan qiymat bahosi butun tashkilotga, shu tashkilot aksiyalariga yoki aksiyalar paketiga (nazorat paketi yoki nazorat qilmaydigan paket) tegishli ekanligi yoki tashkilot xo‘jalik faoliyatining aniq yo‘nalishiga tegishli ekanligi (ya’ni kompaniyaning investitsiya loyihasi sifatida ba’zi bir biznes yo‘nalishlarini baholash) aniqlanishi lozim.

Baholashga oid vazifada baholanadigan biznesga yoki unda ishtirok etish huquqiga aniq ta’rif berilishi shart. Baholash butun biznesga nisbatan yaxlit olib borilganda ham, ushbu baholash ifodalanishi mumkin bo‘lgan darajalar har xil bo‘lishi mumkin. Masalan:

korxona qiymati ― ko‘pincha biznesning o‘z kapitali qiymati va qarz yoki qarz majburiyatlari summasining umumiy yig‘indisidan bunday majburiyatlarni bajarish uchun mavjud bo‘lgan har qanday naqd pul yoki uning ekvivalentlari chegirmasi natijasidir;

jami investitsiyalangan kapital qiymati ― ayni payta biznesga kiritilgan pullarning, ularning manbasidan qat’i nazar, umumiy summasi, ko‘pincha qisqa muddatli majburiyatlar va naqd pullar chegirilgandan keyingi jami aktivlar qiymati sifatida tavsiflanadi;

operatsion qiymati ― biznesning asosiy (operatsion) faoliyati umumiy qiymati, har qanday nooperatsion aktivlar va majburiyatlarni istisno etgan holda;

xususiy kapital qiymati ― biznesning uning barcha aksiyadorlari/ta’sischilari uchun qiymati.

187. Baholovchi baholashga oid vazifani 2-son MBS talablari doirasida tuzadi. Bunda quyidagi qo‘shimcha axborotlar ko‘rsatilishi kerak:

a) baholash obyekti haqidagi ma’lumotlar, xususan:

aksiyalarni baholashda ― aksiyalar miqdori, turi, aksiyalar chiqarilishining davlat ro‘yxati raqami va sanasi;

tashkilot ustav kapitalidagi ulushni baholashda ― baholanayotgan ulush miqdori;

investitsiya va pay fondlaridagi paylarni (aktivlarni) baholashda ― baholanayotgan pay (aktiv) miqdori, paylar (aktivlar) soni;

tashkilot mulkiy kompleksini baholashda ― uning tarkibi tavsifi;

b) mulkiy majmuasi baholanayotgan tashkilotning (bundan buyon matnda biznes yurituvchi tashkilot deb yuritiladi) to‘liq yoki qisqartirilgan firma nomi (shu jumladan, tashkiliy-huquqiy shakli), aksiyalari, investitsiya va pay fondlaridagi paylari (aktivlari) va ustav kapitalidagi ulushlari, shuningdek uning joylashgan joyi.

Biznes yurituvchi tashkilot yoki uning qismini baholash tashkilot faoliyatini saqlab qolish shart-sharoitlaridan kelib chiqib o‘tkaziladi, bunda biznes yurituvchi tashkilot tarkibi aniq identifikatsiya qilinishi lozim.

188. Baholovchi biznes yurituvchi tashkilot faoliyat yuritayotgan tarmoqning holati va rivojlanish istiqbollari haqidagi axborotni, shu jumladan, biznes yurituvchi tashkilotning tarmoqdagi egallagan o‘rni hamda baholash obyekti qiymatini aniqlash uchun keyingi hisob-kitoblarda qo‘llaniladigan boshqa bozor ma’lumotlarini tahlil qiladi va baholash to‘g‘risidagi hisobotda taqdim etadi.

189. Baholovchi biznes yurituvchi tashkilot faoliyatini tavsiflovchi axborotni, shu jumladan:

biznes yurituvchi tashkilotning faoliyat yuritish shartlarida biznesni tashkil qilish va rivojlantirish haqidagi axborotni;

ishlab chiqarilayotgan mahsulot (tovarlar) va/yoki bajarilayotgan ishlar, ko‘rsatilayogan xizmatlar haqidagi axborotni, tashkilot faoliyati bo‘lg‘usi ko‘rsatkichlarining eng ehtimoliy xususiyati haqida xulosa qilish mumkin bo‘lgan davrdagi (bundan buyon matnda reprezentativ davr deb yuritiladi) ishlab chiqarish faoliyati natijalari haqidagi axborotni;

biznes yurituvchi tashkilotning moliyaviy axborotini, shu jumladan, yillik va oraliq (zarur bo‘lganda) moliyaviy (buxgalteriya) hisoboti, reprezentativ davrdagi moliya-xo‘jalik faoliyati natijalari haqidagi axborotni;

biznes yurituvchi tashkilotning prognoz ma’lumotlari, shu jumladan, budjetlari, biznes-rejalari va baholash obyekti qiymatiga ta’sir qiluvchi asosiy ko‘rsatkichlarning prognoz miqdorlarini belgilovchi boshqa ichki hujjatlarini baholash natijalaridan foydalanish mo‘ljalidan kelib chiqib tahlil qiladi va baholash to‘g‘risidagi hisobotda taqdim etadi.

190. Baholovchi baholash obyekti haqidagi axborotni, shu jumladan:

a) biznes yurituvchi tashkilotning ustav kapitali, investitsiya va pay fondi tarkibi haqida, xususan:

aksiyalar qiymatini baholashda ― joylashtirilgan va ovoz beruvchi oddiy aksiyalar nominal qiymati va miqdori, ovoz beruvchi va ovoz bermaydigan imtiyozli aksiyalar nominal qiymati va miqdori haqidagi axborotni;

ustav kapitalidagi ulushlarni baholashda ― ustav kapitali miqdori, ulushlarning miqdori va nominal qiymati haqidagi axborotni;

investitsiya va pay fondlaridagi paylarni (aktivlarni) baholashda ― pay fondi miqdori, paylar (aktivlar) soni haqidagi axborotni;

b) biznes yurituvchi tashkilotning ta’sis hujjatlarida oddiy va imtiyozli aksiyalar, investitsiya va pay fondidagi paylar (aktivlar), ustav kapitalidagi ulushlarga nisbatan nazarda tutilgan huquqlar haqidagi axborotni;

v) biznes yurituvchi tashkilot foydasini taqsimlashda, shu jumladan, aksiyalar qiymatini baholashda ― tashkilotning reprezentativ davr uchun dividend tarixi (dividend to‘lovlari), ustav kapitalidagi ulushlarni baholashda tashkilot foydasining ta’sischilar o‘rtasida taqsimlanadigan qismi haqidagi axborotni tahlil qiladi va baholash to‘g‘risidagi hisobotda taqdim etadi.

191. Baholovchi qo‘shimcha tarzda quyidagi bozor axborotini to‘plashi va tahlil qilishi lozim:

makroiqtisodiy axborot, unga milliy iqtisodiyotning holati va uning mazkur korxonaga ta’siri haqidagi axborot kiradi;

korxona joylashgan mintaqa;

korxona mansub bozor/bozor bo‘g‘ini.

192. Biznesni baholashda baholovchi har bir baholash yondashuvi doirasida 7-son MBSda belgilangan usullarni tanlashni baholash maqsadi, baholash obyektining xususiyati va rivojlanish imkoniyatlari, cheklovchi shartlar, axborot bazasi mavjudligi va uning to‘liqligini hisobga olib mustaqil amalga oshiradi.

193. Biznesni baholashda ko‘pincha qiyosiy yondashuvdan foydalaniladi, chunki bu aktivlar odatda baholash yondashuvlari va usullari (6-son MBS)da (bundan buyon matnda 6-son MBS deb yuritiladi) belgilangan mezonlarga javob beradi.

194. Quyidagilar biznesni qiyosiy yondashuvdan foydalanib baholashda qo‘llaniladigan keng tarqalgan ma’lumotlar manbalari hisoblanadi:

o‘xshash tijorat korxonalarida ishtirok etish ulushlari erkin muomala qilinadigan ommaviy qimmatli qog‘ozlar bozorlari;

baholanayotgan biznes ulushlari bilan ilgari amalga oshirilgan bitimlar yoki ular bo‘yicha takliflar;

butun kompaniyalar yoki tijorat korxonalarining nazorat ulushlari sotiladigan va sotib olinadigan qo‘shib yuborish va birlashtirishlar bozori.

195. Qiyosiy yondashuvdan foydalanganda biznes analoglarini tanlash va ular bilan taqqoslash uchun yetarlicha asoslar (taqqoslanuvchanlik)ga ega bo‘lish kerak. Bunday biznes analoglari baholanayotgan biznes qaysi tarmoqqa tegishli bo‘lsa, o‘sha tarmoqqa yoki xuddi shunday iqtisodiy ko‘rsatkichlar amal qiladigan tarmoqqa tegishli bo‘lishi lozim. Taqqoslash uchun asoslar mavjudligi haqidagi masalani hal qilishda quyidagi omillar inobatga olinadi:

sifat va miqdoriy tavsiflarni hisobga olganda baholanayotgan biznesga o‘xshashlik;

o‘xshash bizneslar haqida ma’lumotlar hajmi va ularni tekshirish imkoniyati;

o‘xshash biznesning bahosi haqiqatan ham odatiy bozor sharoitlariga mos kelishi.

196. Qiyosiy yondashuvdan foydalanganda baholovchi:

o‘xshash korxonalarni tanlashni amalga oshirishi;

korxonalarni taqqoslash parametrlarini aniqlashi va multiplikatorlarni hisoblashni amalga oshirishi;

multiplikatorlar qiymatini tanlashni amalga oshirishi va baholash obyekti qiymatini aniqlashi;

yakuniy tuzatishlarni kiritishi lozim.

197. Multiplikatorni hisoblash uchun o‘xshash korxonalar uchun sotuv narxini yoki o‘zgacha qiymat asosini aniqlash yoki o‘xshash korxonalarning mos keladigan moliyaviy yoxud boshqa xil ko‘rsatkichlarni tanlash lozim.

Multiplikatorlarda hisobga olinadigan moliyaviy yoki boshqa xil ko‘rsatkichlar baholanayotgan korxona va taqqoslanayotgan korxonalar uchun baholash sanasiga nisbatan ayni bir davrda yoki ayni bir davr uchun hisoblanishi lozim.

198. U yoki bu bozor multiplikatoridan foydalanganda ham baholanayotgan kompaniyaga nisbatan, ham analog-kompaniyalarga nisbatan tuzatishlar zarur bo‘lib qolishi mumkin.

199. Qiyosiy yondashuvda baholash obyektining qiymati tanlangan multiplikatorlar miqdorlarini tegishli moliyaviy ko‘rsatkichlarga yoki baholash obyektining boshqa ko‘rsatkichlariga ko‘paytirish orqali olingan natijalarni muvofiqlashtirish yo‘li bilan aniqlanadi.

200. Baholovchi analoglarga quyidagi yakuniy tuzatishlarni kiritadi yoki ularni kiritishni rad etishni asoslaydi:

daromadni shakllantirishda ishtirok qilmagan aktivlarga;

xususiy aylanma kapitalining yetishmasligi (ortiqchaligi)ga;

likvidlilik (yopiq korxonani ochiq analoglar bo‘yicha baholaganda) darajasiga;

nazorat darajasiga.

201. Biznesni baholashda daromad yondashuvi va usullari 6-son MBS talablariga muvofiq qo‘llaniladi.

202. Baholash obyekti qiymatini daromad yondashuvidan foydalangan holda aniqlashda, baholovchi:

baholash obyekti qiymati bilan bo‘lajak pul oqimlarini bog‘lovchi baholash usulini (usullarini) tanlashi;

pul oqimlari yoki biznes yurituvchi tashkilot faoliyatining boshqa moliyaviy ko‘rsatkichlari prognozi belgilanadigan davr davomiyligini (prognoz davrini) belgilashi;

ilgari reprezentativ davr mobaynida biznes olib borgan biznes yurituvchi tashkilot faoliyati haqidagi axborotni tahlil qilish asosida makroiqtisodiy va tarmoqqa oid tendensiyalarni ko‘rib chiqishi hamda bunday tashkilotning pul oqimlarini yoki baholash obyektini baholash uchun tanlangan usulga muvofiq hisob-kitobda qo‘llaniladigan boshqa prognoz moliyaviy ko‘rsatkichlarini prognozlab chiqishi;

baholash obyektini baholash uchun tanlangan usulga muvofiq keladigan diskontlash stavkasini va/yoki kapitallashtirish stavkasini belgilashi;

agar baholash obyektini baholash uchun diskontlash usuli tanlangan bo‘lsa, terminal qiymatni aniqlashi;

biznesni yurituvchi tashkilotning xususiy va/yoki investitsiyalangan kapitali qiymatini hisob-kitob qilishi;

baholash obyekti qiymatini hisoblashi lozim.

203. Korxona kapitalining tuzilishiga (xususiy kapital va jalb qilingan kapitalning o‘zaro nisbatiga) qarab, baholovchi xususiy kapitalga yoki investitsiyalangan kapitalga olingan pul oqimidan foydalanadi.

204. Xususiy kapitalga olingan pul oqimi uchun diskontlash stavkasi quyidagi usullardan biri yordamida hisoblanadi:

kapital aktivlarni hisoblash usuli (CAPM);

kumulyativ tuzish usuli.

Investitsiyalangan kapitalga olingan pul oqimiga diskontlash stavkasini hisoblash uchun o‘rtacha hisoblab chiqilgan kapital qiymati (WACC) usuli qo‘llaniladi.

205. Baholash obyektining prognoz davri tugaganidan keyingi qiymatini aniqlash quyidagi usullardan biri yordamida amalga oshiriladi:

agar pul oqimlarini barqarorlashtirish mo‘ljallanayotgan bo‘lsa, prognoz davri tugaganidan keyin birinchi yil pul oqimini Gordon (doimiy o‘sish) usuliga muvofiq kapitallashtirish yo‘li bilan;

agar prognoz davri tugaganidan keyin biznesni sotish mo‘ljallanayotgan bo‘lsa, sof aktivlar qiymati bo‘yicha yoki mo‘ljallanayotgan qayta sotish narxi bo‘yicha;

agar prognoz davri tugaganidan keyin biznesni tugatish mo‘ljallanayotgan bo‘lsa, tugatish qiymati usuli bo‘yicha.

206. Baholovchi prognoz qilinayotgan pul oqimlari va boshqa moliyaviy ko‘rsatkichlarga quyidagi yakuniy tuzatishlarni kiritadi yoki kiritishdan voz kechish sabablarini asoslaydi:

pul oqimini shakllantirishda ishga solinmagan yoki ishtirok etmagan aktivlar mavjudligiga;

xususiy aylanma kapitalning ortiqchaligi yoki taqchilligiga;

agar baholash obyekti mulkdagi ulush bo‘lsa, nazorat va likvidlik darajasiga.

207. Daromadni kapitallashtirish usulini qo‘llaganda baholovchi mazkur Standartning 150-bandi talablarini inobatga olishi shart.

208. Kapitallashtirilishi lozim bo‘lgan daromad hajmi sifatida baholash sanasidan keyingi yil uchun bo‘lg‘usi daromad hajmi olinadi.

209. Baholash obyektining bozor qiymatini olish uchun pul oqimlarini shakllantirishda ishga solinmagan yoki ishtirok etmagan aktivlarning (agar shunday aktivlar mavjud bo‘lsa) bozor qiymati qo‘shilishi zarur.

Agar baholash obyekti biznesdagi mulkiy ulush bo‘lsa, baholovchi nazorat va likvidlik darajasiga tuzatishlar kiritadi.

210. Biznes xarajat yondashuvi orqali 6-son MBS talablariga muvofiq baholanadi.

211. Biznes qiymatini xarajat yondashuvi bilan baholashda baholovchi baholash obyektini tiklash yoki almashtirish uchun zarur bo‘lgan xarajatlarga asoslangan quyidagi usullardan birini qo‘llaydi:

sof aktivlar usuli ― biznes qiymati korxona barcha aktivlarining bozor qiymatlari va uning majburiyatlari o‘rtasidagi tafovut sifatida aniqlanadi;

tugatish qiymati usuli ― biznes qiymati korxona tugatilganda uning mulkdori olishi mumkin bo‘lgan mulkning qiymati va tugatish xarajatlari o‘rtasidagi tafovut sifatida aniqlanadi.

212. Sof aktivlar usulini qo‘llaganda baholovchi:

korxonaning baholash sanasidagi oxirgi buxgalteriya balansi bo‘yicha aktivlar va majburiyatlar tarkibini o‘rganishi;

balansda hisobga olinmagan aktivlar va majburiyatlar bor yoki yo‘qligini aniqlashi;

aktivlar va majburiyatlar bozor qiymati bo‘yicha hisobga olinadigan baholash balansini tuzishi;

baholash balansiga muvofiq aktivlar summasining bozor qiymatini va majburiyatlar summasining bozor qiymatini aniqlashi;

korxona xususiy kapitali qiymatini aktivlarning bozor qiymatidan majburiyatlarning bozor qiymatini ayirish yo‘li bilan aniqlashi lozim.

213. Tugatish qiymati usulini qo‘llaganda baholovchi:

korxonaning baholash sanasidagi oxirgi buxgalteriya balansi bo‘yicha aktivlar va majburiyatlar tarkibini o‘rganishi;

balansda hisobga olinmagan aktivlar va majburiyatlar bor-yo‘qligini aniqlashi;

korxona aktivlarining joriy qiymatini ularning bozor qiymati negizida (tegishli aktivga xos bo‘lgan sotuv muddati bilan solishtirganda) qisqartirilgan sotuv muddatiga chegirmani inobatga olgan holda hisoblashi;

tugatish xarajatlarini aniqlashi;

aktivlarning joriy qiymatidan tugatish xarajatlarini ayirib tashlashi va tugatish davrining operatsion daromadi (ko‘rilgan zarar)ni (agar mavjud bo‘lsa) qo‘shishi (ayirishi);

korxona majburiyatlarining joriy qiymatini hisoblashi;

korxonaning tugatish qiymatini aktivlarning tuzatish kiritilgan joriy qiymati va korxona majburiyatlarining joriy qiymati o‘rtasidagi tafovut sifatida aniqlashi lozim.

214. Baholash obyektini baholashning turli baholash yondashuvlari va baholash usullarini qo‘llab olingan natijalarni muvofiqlashtirish hamda uning natijalarini baholash to‘g‘risidagi hisobotda aks ettirish 6-son MBS talablariga muvofiq amalga oshiriladi.

215. Baholashni amalga oshirishda baholanayotgan biznesga yoki unda ishtirok etish huquqiga tegishli bo‘lgan barcha huquq va imtiyozlar hisobga olinishi kerak.

216. Biznesni yoki unda ishtirok etishdagi ulushini baholashni amalga oshirishda aksariyat hollarda baholanayotgan tashkilotning ma’muriyatidan olingan axborotga tayanishga to‘g‘ri keladi. Bunda baholovchi ma’muriyatdan olingan axborotdan baholash maqsadlarida foydalanish qanchalik maqsadga muvofiqligini aniqlashi lozim.

217. Muayyan sanadagi qiymat bo‘lajak egalik qilishdan kutilayotgan foydani aks ettirsa-da, biznes tarixini ko‘rib chiqish, kelgusida kelajakni prognoz qilish nuqtai nazaridan foydalidir. Shuning uchun, baholovchilar korxonaning retrospektiv moliyaviy hisobotini baholashga oid vazifa doirasida hisobga olishi kerak.

Biznesning samaradorligi retrospektiv ko‘rsatkichlardan jiddiy farq qiladi deb taxmin qilinsa, baholovchi retrospektiv samaradorlik nima uchun biznes amal qilishi yuzasidan kelajakdagi kutuvlarni belgilab bera olmasligini tushunishi kerak.

218. Baholovchi baholash jarayonida muhim iqtisodiy tendensiyalar va aniq tarmoqqa oid tendensiyalar haqida tasavvurga ega bo‘lish kerak. Siyosiy tendensiya, davlat siyosati, valyuta kurslari, inflatsiya, foiz stavkalari va bozordagi faollik kabi masalalar iqtisodiyotning turli tarmoqlari va/yoki sektorlaridagi aktivlarga turlicha ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

Ushbu omillar biznesni va ulardagi ishtirok huquqini baholashda, ayniqsa, muhim bo‘lishi mumkin, chunki korxonalar murakkab tuzilmaga ega bo‘lishi, shu jumladan, joylashuvi va amalga oshiradigan operatsiyalari turlari ham murakkab bo‘lishi mumkin. Masalan, biznesga quyidagilar bilan bog‘liq iqtisodiy va tarmoqqa oid omillar ta’sir ko‘rsatishi mumkin:

korxonaning ro‘yxatga olingan joylashuvi va biznesning huquqiy shakli;

tijoriy faoliyat xususiyati va har bir xo‘jalik operatsiyasi turini yuritish joyi (ya’ni ishlab chiqarish tadqiqotlar va ishlanmalar olib borilayotgan joydan boshqa joyda amalga oshirilishi mumkin);

tovarlar va/yoki xizmatlar sotiladigan joy;

biznesda ishlatiladigan valyuta (valyutalar);

baholanayotgan biznes yetkazib beruvchilari joylashgan joy;

baholanayotgan biznesga tegishli soliq va yig‘imlar.

219. Biznezda ishtirok etish huquqini baholash faqat biznesning muayyan vaqtdagi moliyaviy ahvolidan kelib chiqqanda dolzarb hisoblanadi. Biznesning aktivlari va majburiyatlari qanday tusga egaligini tushunish, shuningdek operatsion faoliyatda biznesga daromad keltiradigan qanday obyektlardan foydalanish zarurligini, qanday obyektlar esa baholash sanasida biznes ehtiyojlari uchun ortiqcha yoki keraksiz ekanligini aniqlash lozim.

220. Baholashning aksariyat usullari biznesning faoliyati uchun keraksiz aktivlar qiymatini hisobga olmaydi. Masalan, EBITDA multiplikatoridan foydalangan holda amalga oshirilgan biznesni baholashda faqat bunday EBITDA ko‘rsatkichini olish maqsadida foydalanilgan aktivlar qiymati aks ettiriladi.

Agar biznesda ishlamayotgan aktivlar yoki majburiyatlar (masalan, ishlatilmayotgan ishlab chiqarish uskunalari) bo‘lsa, bunday ishlamayotgan ishlab chiqarish uskunasining qiymati baholashda aks ettirilmaydi. Baholashga oid vazifadan kelib chiqib nooperatsion aktivlar qiymatini alohida aniqlash va uni asosiy faoliyat qiymatiga qo‘shib qo‘yish talab etilishi mumkin.

221. Korxonalar balansda aks ettirilmaydigan hisobga olinmagan aktivlar va/yoki majburiyatlarga ega bo‘lishi mumkin. Bunday aktivlar nomoddiy aktivlarni, butunlay eskirgan mashina va uskunalarni, shuningdek majburiyatlardan iborat bo‘lishi mumkin.

222. Agar nooperatsion aktivlar va majburiyatlar alohida-alohida baholansa, baholovchi baholash jarayonida qo‘llaniladigan pul oqimlarini shakllantirishda nooperatsion aktivlar bo‘yicha daromadlar va xarajatlarni chiqarib tashlashi kerak bo‘ladi.

223. Agar baholashni o‘tkazishda birja kotirovkalaridan olingan axborotdan foydalanilsa, muomaladagi aksiyalar narxlarida nooperatsion aktivlar (agar shunday aktivlar mavjud bo‘lsa) qiymati nazarda tutilgan bo‘ladi. Shu sababli, baholovchilar nooperatsion aktivlarga bog‘liq daromadlar va xarajatlarni qiymatdan chiqarib tashlash maqsadida birja kotirovkalaridan olinadigan axborotga tuzatish kiritishlari lozim.

224. Baholovchidan faqat hususiy kapitalni baholash yoki umumiy biznes qiymatini turli majburiyat va kapital qo‘yilmalar o‘rtasida taqsimlanishini aniqlash so‘ralganda, u har bir turdagi majburiyat va kapitalga xos bo‘lgan huquq va imtiyozlarni aniqlashi hamda ko‘rib chiqishi kerak. Bunday huquq va imtiyozlarga quyidagilar misol bo‘ladi:

imtiyozli va oddiy aksiyalarga dividend olish huquqi;

biznesni tugatishdagi imtiyozlar;

ovoz berish huquqi;

sotib olish huquqi;

almashtirish huquqi;

boshqaruvda qatnashish huquqi;

qimmatli qog‘ozlarni sotib olish va/yoki sotishga bo‘lgan huquqlar.

225. Kapitali oddiy aksiyalar va majburiyatlardan iborat biznesning oddiy aksiyalari sof aktivlar usuli orqali baholanishi mumkin. Biroq, bu usulni barcha hollarda ham qo‘llash to‘g‘ri bo‘lmaydi. Masalan, yuqori leveredjli korxonalarni baholashda qo‘llab bo‘lmaydi.

226. Oddiy aksiyalardan tashqari turli tuzilmalarga ega bo‘lgan kapital qiymatini yoki kapitalning ma’lum bir turini baholash uchun baholovchi har qanday oqilona usullardan foydalanishi mumkin. Bunda, odatda biznesning qiymati aniqlanadi va keyin bu qiymat qarz va kapitalning har xil turlari o‘rtasida taqsimlanadi. Bunday hollarda, baholovchi quyidagi usullardan foydalanishi mumkin:

joriy qiymat usuli (bundan buyon matnda CVM usuli deb yuritiladi);

opsionlarni narxlash usuli (bundan buyon matnda OPM usuli deb yuritiladi);

taxmin qilingan daromadning qaytish usuli (bundan buyon matnda PWERM usuli deb yuritiladi).

227. CVM usuli kelajakdagi natijalarni hisobga olmasa ham OPM va PWERM usullari har xil kelajakdagi natijalarni taxmin qiladigan qiymatlarni hisoblaydi. PWERM usuli kelajakdagi hodisalar uchun aniq taxminlarga tayanadi va ORM usuli joriy qiymat atrofida aniq bo‘lmagan taqsimotdan foydalanib, natijalarning kelajakda taqsimlanishini taxmin qiladi.

228. Baholovchi baholanayotgan kapital yoki kapitalning ma’lum bir turi bo‘yicha yaqinda amalga oshirilgan operatsiyalarni hisobga olishi kerak. Chunki baholash jarayonida baholovchi foydalaniladigan farazlar va taxminlar investitsiyalar tarkibidagi o‘zgarishlar va bozor sharoitidagi o‘zgarishlarni aks ettirish uchun doimo yangilanib turishi kerak.