Ўзбекистон Республикаси ҳудудида енгил алангаланувчи ва портловчи кимёвий моддалардан фойдаланишда саноат хавфсизлигини таъминлаш мақсадида Вазирлар Маҳкамаси қарор қилади:

1. Енгил алангаланувчи суюқликлар, сиқилган ва суюлтирилган газлар, заҳарли, оксидловчи ҳамда портловчи моддалардан фойдаланишда технологик жараёнлар хавфсизлигига қўйиладиган талабларни назарда тутувчи Енгил алангаланувчи ва портловчи кимёвий моддалар билан муомала қилиш хавфсизлиги қоидалари иловага мувофиқ тасдиқлансин.

2. Мазкур қарор расмий эълон қилинган кундан бошлаб уч ой ўтгач амалга киритилсин.

1. Ушбу Қоидалар енгил алангаланувчи ва портловчи кимёвий моддалар билан муомала қилишда саноат хавфсизлигига оид умумий талабларни белгилайди. Мазкур моддалар ташиш, сақлаш ва бошқа соҳалардаги махсус талаблар тегишли норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар билан тартибга солинади.

2. Ушбу Қоидаларда қуйидаги асосий тушунчалардан фойдаланилади:

анорганик ишқор — массанинг 20 фоиз ва ундан юқори концентрациясидаги литий гидроксиди (LiOH), натрий гидроксиди (NaOH), калий гидроксиди (KOH) эритмалари ҳамда кристалл кўринишдаги ҳолати;

анорганик кучли кислота — хомашё, реагентлар сифатида ишлатиладиган, массанинг 15 фоиз ва ундан юқори концентрациясидаги кислородли сульфат кислота (Н₂SO₄), азот кислота (HNO₃), хлор кислота (HCIO₄) ва кислородсиз хлорид кислота (HCI), азот-водородли кислота (HN₃), плавик кислота (HF) ва бошқа кислоталар;

енгил алангаланиш ва портлаш хавфи мавжуд бўлган модда — ёнувчан суюқликлар, сиқилган ва суюлтирилган газлар, заҳарли, оксидловчи ҳамда портловчи хусусиятга эга моддаларни ўз ичига олган, муҳитдаги ҳарорат ва босим шароитида алангаланиш, ёниш ёки портлаш хавфини келтириб чиқариши мумкин бўлган кимёвий бирикмалар, уларнинг аралашмалари;

заҳарли модда — табиий ҳолатда мавжуд бўлган ёки ҳар қандай ишлаб чиқариш жараёни натижасида ҳосил бўлган, ёниш, портлаш, одамлар ҳаётига ва соғлиғига, ҳайвонот олами ҳамда атроф-муҳитга зарар етказиши мумкин бўлган кимёвий моддалар (ёки уларнинг бирикмалари), маҳсулотлар, буюмлар ва чиқиндилар, шу жумладан, барқарорликни таъминлаш учун зарур бўлган қўшимчалар ҳамда кимёвий моддаларни олиш жараёнида юзага келадиган аралашмалар, кимёвий модданинг барқарорлигини бузмасдан ёки унинг таркибини ўзгартирмасдан ажратилиши мумкин бўлган эритувчи моддалар бундан мустасно.

Заҳарли кимёвий моддалар таркибига унинг концентрацияси 80 фоиздан ортиқ бўлган кимёвий моддалар қолган 20 фоиз (оғирлик бўйича) ёки ундан кам ҳисобланган аралашмалар ва (ёки) қўшимчалар киради;

оксидловчи модда — ёнишни кучайтирувчи, экзотермик оксидланиш-қайтарилиш реакцияси натижасида бошқа моддаларнинг алангаланишига сабаб бўладиган ёки бу жараённи осонлаштирадиган кимёвий моддалар;

органик пероксид — суюқ ёки қаттиқ ҳолатда бўлган, икки валентли тузилишга эга бўлган ва бир ёки иккала водород атоми органик радикаллар билан алмаштириладиган водород пероксид ҳосиласи сифатида кўриб чиқилиши мумкин бўлган органик моддалар (органик пероксид ва уларнинг аралашмалари термал барқарор эмас, бу уларнинг ўзидан ўзи тезлашадиган экзотермик парчаланишига олиб келиши мумкин);

пероксид — таркибида ўзаро боғланган икки кислород атомидан иборат гуруҳи бўлган мураккаб моддалар. Водород пероксид — Н₂O₂ формулали анорганик кимёвий бирикма, кучли оксидловчи, рангсиз, енгил сирпанувчан ва металлсимон таъмли суюқлик. Натрий пероксид — Na₂O₂ формулали анорганик кимёвий бирикма, кучли оксидловчи, оч сариқ рангли, сув билан шиддатли реакцияга киришадиган ниҳоятда гигроскопик кристалл модда;

портловчи модда — ўзидан ўзи тегишли ҳарорат ва босимда ҳамда атрофдаги объектларга зарар етказадиган тезликда газлар ажралиб чиқиши билан кимёвий реакцияга киришишга қодир бўлган қаттиқ ёки суюқ кимёвий модда;

хавфсизлик паспорти — кимёвий маҳсулотларнинг хавфли хусусиятлари, уларни ишлаб чиқарувчи (ёки ишлаб чиқарувчи томонидан ваколат берилган шахс) ва импорт қилувчи тўғрисидаги маълумотлар, шунингдек, маҳсулотдан хавфсиз фойдаланишни таъминлаш учун зарур бўлган профилактика чоралари ҳамда хавфсизлик талабларини ўз ичига олган белгиланган шаклдаги кимёвий хавфсизлик ҳужжати;

хавфли ишлаб чиқариш объекти — Ўзбекистон Республикасининг «Хавфли ишлаб чиқариш объектларининг саноат хавфсизлиги тўғрисида»ги Қонунида белгиланган корхоналар ёки уларнинг цех, участка ва майдончалари, шунингдек, бошқа ишлаб чиқариш объектлари;

хавфга асосланган назорат (Risk Based Inspection) — ускуналарнинг ишдан чиқиш эҳтимоллиги (сизиб чиқиш, бузилиш) ва унинг одамлар ҳаёти ва соғлиғига, атроф-муҳитга, мулкка таъсир этиши мумкин бўлган оқибатларини ҳисобга олган ҳолда техник ташхислаш (диагностика) ва назорат тадбирларини режалаштириш, уларнинг устуворлик даражасини белгилаш ҳамда амалга ошириш жараёни бўлиб, халқаро стандартлар талабларига мувофиқ амалга оширилади;

Еx-компоненти — портлаш хавфли бўлган муҳитда асбоб-ускуналарнинг хавфсиз ишлаши учун зарур бўлган, асбоб-ускуналарга ўрнатиладиган, портлашдан ҳимояланиб ясалган, лекин мустақил фойдаланиш учун мўлжалланмаган техник қурилмалар.

3. Ушбу Қоидаларнинг талаблари синил кислота ишлаб чиқариладиган корхоналар ва Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги тизимидаги лабораторияларга татбиқ этилмайди.

4. Корхона ва ташкилотларда енгил алангаланувчи ва портловчи кимёвий моддалар билан муомала қилиш, тиббий ёрдам кўрсатиш ҳамда умумий ва шахсий ҳимоя воситаларини танлаш ушбу Қоидалар талабларига мувофиқ амалга оширилади. Заҳарлилик кўрсаткичлари ва шахсий ҳимоя воситаларига оид талаблар амалдаги санитария нормалари ҳамда соҳавий норматив ҳужжатлар асосида белгиланади. Ушбу Қоидаларнинг талаблари енгил алангаланувчи ва портловчи кимёвий моддаларнинг барча турларига нисбатан қўлланади.

5. Ушбу Қоидаларнинг талаблари жорий этиладиган корхона ва ташкилотда қуйидагилар мавжуд бўлиши керак:

ёниш ва портлаш хавфи бўлган янги технологик жараёнлар ва асбоб-ускуналарни монтаж қилиш, таъмирлаш ва ишга тушириш, шунингдек, хавфли ишлаб чиқариш объектларида қўлланадиган техник қурилмалардан фойдаланиш учун рухсатнома;

енгил алангаланиш ва портлаш хавфи мавжуд бўлган моддаларни ташиш ва сақлаш учун сиғимларнинг техник жиҳатдан яроқлиги тўғрисида хулоса;

хавфли ишлаб чиқариш объектларида янги технологик жараён ва техник қурилмаларни эксплуатация қилиш учун рухсатнома, шу жумладан, хорижда ишлаб чиқарилганлари учун ҳам;

хавфли ишлаб чиқариш объектидан фойдаланишда бошқа шахсларнинг ҳаёти, соғлиғи ва (ёки) мол-мулкига ҳамда атроф-муҳитга зарар етказганлик учун фуқаролик жавобгарликни суғурталаш тўғрисида шартнома;

хавфли ишлаб чиқариш объектларининг давлат реестрида рўйхатдан ўтказилгани тўғрисида ҳужжатлар;

хавфли ишлаб чиқариш объектларини қуриш, кенгайтириш, реконструкция қилиш, техник қайта жиҳозлаш, консервация қилиш ва тугатиш учун лойиҳа ҳужжатлари;

хавфли ишлаб чиқариш объектларида ишларни хавфсиз бажариш қоидаларини белгилаб берувчи норматив-ҳуқуқий ва техник жиҳатдан тартибга солиш соҳасидаги норматив ҳужжатлар;

сиғимлар, технологик ускуналар, қувур ўтказгичлар, арматуралар, сақловчи қурилмалар, назорат ва бошқарув тизими асбоблари, бино ва иншоотларнинг паспортлари ҳамда бошқа фойдаланиш ҳужжатлари;

хавфли ишлаб чиқариш объектларининг қурилишида, кенгайтирилишида, реконструкция қилинишида, техник қайта жиҳозланишида давлат экологик экспертизаси хулосаси;

камида бир нафар эколог мутахассис мавжуд бўлиши.

6. Муайян хавфли ишлаб чиқариш объекти учун саноат хавфсизлиги декларацияси Ўзбекистон Республикасининг «Хавфли ишлаб чиқариш объектларининг саноат хавфсизлиги тўғрисида»ги Қонуни талабларига мувофиқ ишлаб чиқилади.

7. Корхона ва ташкилотларнинг ҳар бир объектида объектнинг технологик ва бошқа ўзига хос хусусиятларини инобатга олган ҳолда авария вазиятлари тарқалишини чеклаш ва бартараф этиш режалари (кейинги ўринларда — АВТЧБЭР) ишлаб чиқилади ҳамда камида беш йилда бир марта қайта кўриб чиқилади ва амалдаги режа тугашидан бир ой олдин тасдиқланади.

8. Технологик схема, жиҳозлар, автоматик назорат ва ҳимоя тизимларига ўзгартиришлар саноат хавфсизлиги экспертизасининг ижобий хулосасига мувофиқ лойиҳани ишлаб чиққан ташкилот билан келишилгандан сўнг киритилади. Бунда ўзгартиришлар тизимнинг ишлаши ва хавфсизлигига салбий таъсир кўрсатмаслиги лозим.

9. Енгил алангаланиш ва портлаш хавфи мавжуд бўлган моддалардан фойдаланадиган янги қурилаётган ишлаб чиқариш объектлари турар жой ҳудудига таъсири, ҳудуднинг сейсмиклиги ҳамда бошқа табиий ва техноген омилларни ҳисобга олган ҳолда қурилиш меъёрлари ва қоидалари талабларига мувофиқ жойлаштирилиши керак.

10. Корхона ва ташкилотнинг ишлаб чиқариш биноларида қуйидагилар кўзда тутилган бўлиши керак:

а) бошқарув шитлари олдида ишчи ходимлар томонидан хизмат кўрсатиш кенглиги камида 2,0 m бўлган майдончалар (доимий иш ўринлари бўлганда);

б) техник ва технологик қурилмаларга ишчи ходимлар томонидан доимий хизмат кўрсатиладиган жойларда кенглиги камида 1,0 m бўлган майдончалар ва вақти-вақти билан хизмат кўрсатиладиган жойларда кенглиги камида 0,8 m бўлган майдончалар;

в) монтаж ва демонтаж қилинадиган ускуналарни, монтаж ва таъмирлаш ишларини бажариш учун зарур мосламалар, асбоблар ва ёрдамчи материалларни жойлаштириш учун сирпанмас ва кислота-ишқорга чидамли қопламаларни таъмирлаш (монтаж қилиш) майдончалари. Бунда ишчи ўтиш йўллари ва майдончаларнинг ўлчамларини қисқартиришга, шунингдек, асосий ҳамда захира чиқиш жойларини тўсиб қўйишга йўл қўйилмайди.

11. Иш ўринлари умумий саноат хавфсизлиги талаблари, ёнғин хавфсизлиги қоидалари ҳамда ушбу Қоидаларда белгиланган талабларга жавоб бериши керак.

12. Енгил алангаланиш ва портлаш хавфи мавжуд бўлган моддалар ишлатиладиган технологик жараёнлар фойдаланувчи корхона томонидан тасдиқланган технологик регламентларга мувофиқ амалга оширилиши керак.

Технологик регламент ҳар бир жараённинг тартиби, хавфсизлик кўрсаткичи (ишчи ҳарорат, босим, модда сарфи) ва назорат механизмларини қамраб олган ҳолда тузилган бўлиши лозим.

13. Енгил алангаланиш ва портлаш хавфи мавжуд бўлган моддалар (пероксидлар, кислоталар) қўлланадиган технологик жараёнларда ишлатиладиган барча техник қурилма, коммуникация ва идишлар герметик (ташқи муҳит билан таъсирга киришмайдиган) бўлиши шарт.

Агар тўлиқ герметиклаш имконияти бўлмаса, енгил алангаланиш ва портлаш хавфи мавжуд бўлган моддалар ажралиб чиқиши мумкин бўлган нуқталар муҳитни назорат-мониторинг воситалари (газ детектор, сенсорлар) ва маҳаллий сўриш қурилмалари билан жиҳозланиши лозим.

Герметиклик фойдаланувчи корхона томонидан доимий техник назорат ва профилактик кўрикдан ўтказилиши керак.

Герметиклик бузилиши аниқланган ҳолларда технологик жараён тўхтатилиши ва носозлик белгиланган тартибда бартараф этилиши шарт.

14. Мавжуд ёки жорий этилаётган (тажрибавий) техник қурилмаларда тажриба ишларини бажариш билан боғлиқ янги технологик жараёнлар техник жиҳатдан асосланган ва хавфсизлик чоралари кўрилган ҳолларда жорий этилади. Бундай ишлар фойдаланувчи корхона томонидан тасдиқланган вақтинча технологик йўриқнома асосида амалга оширилади.

Енгил алангаланиш ва портлаш хавфи мавжуд бўлган моддалар ишлатиладиган ишлаб чиқариш биноларида бундай тажриба ишлари қўшимча равишда лойиҳа ташкилоти хулосаси асосида амалга оширилиши лозим.

15. Енгил алангаланиш ва портлаш хавфи мавжуд бўлган моддалар ишлатиладиган объектларда қўлланиладиган технологик ускуналар, қувур ўтказгичлар ва арматуралар учун хизмат муддати модданинг кимёвий фаоллиги, ҳарорати, босими, коррозия даражаси ва парчаланиш реакцияларининг хавфи асосида аниқланиши лозим.

Хизмат муддати тўғрисидаги маълумотлар фойдаланиш ҳужжатларида ва технологик ускуналар, қувур ўтказгичлар ва арматуралар паспортларида аниқ кўрсатилиши керак.

Муддати ўтган технологик ускуналар, қувур ўтказгичлар ва арматуралар қонунчилик ҳужжатлари талабларига мувофиқ саноат хавфсизлиги соҳасидаги эксперт ташкилотларининг хавфга асосланган назорат усуллари ва саноат хавфсизлиги экспертизасининг ижобий хулосасига мувофиқ фойдаланувчи корхона томонидан ишлатилишига рухсат этилади.

16. Технологик ускуналар, қувур ўтказгичлар ва арматураларнинг ҳар бир тури учун фойдаланиш ҳужжатлари (паспорт, эксплуатация қўлланмаси, техник йўриқнома) тўплами расмийлаштирилади. Фойдаланиш ҳужжатларида енгил алангаланиш ва портлаш хавфи мавжуд бўлган моддаларнинг хавфлилиги ҳамда улар билан ишлаш бўйича махсус талаблар кўрсатилиши шарт.

17. Енгил алангаланиш ва портлаш хавфи мавжуд бўлган моддаларни транспортировка қилиш учун мўлжалланган қувур ўтказгичларни (металл ёки нометалл) ишлаб чиқариш, ўрнатиш ва фойдаланиш жараёнлари қурилиш меъёрлари ҳамда технологик регламентларга мос бўлиши лозим.

18. Фойдаланиш шароитларида йўл қўйиладиган лойиҳа кўрсаткичларидан ортиқ босим юзага келиши мумкин бўлган енгил алангаланиш ва портлаш хавфи мавжуд моддалар учун мўлжалланган технологик ускуналар ҳамда қувур ўтказгичлар босимнинг йўл қўйиладиган кўрсаткичидан ортиб кетишини ҳимоя қиладиган сақловчи қурилмалар билан жиҳозланиши керак.

Ушбу технологик ускуна ва қувур ўтказгичлар модданинг экзотермик реакция хусусиятини ва парчаланиш хавфини ҳисобга олган ҳолда танланиши лозим.

19. Босимнинг ошиб кетишидан сақловчи қурилмалар кимёвий таъсирларга чидамли материаллардан тайёрланган бўлиши керак.

20. Сақловчи қурилмаларнинг ўтказувчанлик имконияти лойиҳа ҳужжатларини ишлаб чиқишда ҳисобга олиниши лозим.

Бунда енгил алангаланиш ва портлаш хавфи мавжуд бўлган модданинг активлиги ва ажралиб чиқадиган газ миқдори инобатга олинади.

21. Босим кўтарилганда ёки авария ҳолатида сақловчи қурилма орқали чиқадиган енгил алангаланиш ва портлаш хавфи мавжуд бўлган моддалар инсон соғлиғи ва атроф-муҳит учун хавф туғдирмаслиги керак.

Пероксидлар учун бу жараён инерт газ ёрдамида амалга оширилади.

22. Енгил алангаланиш ва портлаш хавфи мавжуд бўлган моддаларни сақлаш учун мўлжалланган идишлар ва сиғимларни бўшатиш усуллари (қуйиш, насос ёрдамида сўриш) ҳамда қуйиш тизимларининг конструкцияси тузилиши технологик хавфсизлик, модданинг реакция хусусиятлари ва утилизациясини ҳисобга олган ҳолда лойиҳа ташкилоти томонидан белгиланади.

Бунда енгил алангаланиш ва портлаш хавфи мавжуд бўлган моддаларнинг сачраши ва тўкилишининг олдини оладиган герметик конструкция назарда тутилган, чиқинди моддаларни йиғиш ёки зарарсизлантириш тизимлари билан боғланган, шунингдек, пероксидлар билан ишлашда инерт муҳитни таъминлаш воситалари мавжуд бўлиши шарт.

23. Енгил алангаланиш ва портлаш хавфи мавжуд моддалар учун мўлжалланган технологик ускуна ва қувур ўтказгичлар ишчи муҳитга нисбатан коррозияга чидамли материаллардан тайёрланиши лозим.

Қувур ўтказгичлар чоксиз (пайвандлаб уланмаган) углеродли пўлат қувурлардан тайёрланади. Бунда гардишли (фланец) бирикмалар энг кам миқдорда бўлишига йўл қўйилади.

Арматура ўрнатиладиган ёки қувур ўтказгичлар ускунага уланадиган жойларда, шунингдек, фойдаланиш шароитларига кўра қувур ўтказгичларни тозалаш ва таъмирлаш учун қисмларга ажратиш талаб этиладиган участкаларда гардишли бирикмаларни қўллашга йўл қўйилади.

24. Эстакадаларда енгил алангаланиш ва портлаш хавфи мавжуд бўлган моддаларни ташиш учун мўлжалланган қувур ўтказгичлар қуйидаги ҳолатларда механик шикастланишлардан ҳимояланган бўлиши шарт:

юқоридан оғир буюмлар тушишига қарши: қувур ўтказгич устидан юк кўтарувчи механизмлар ёки осон тушиши мумкин бўлган буюмларни жойлаштиришга йўл қўйилмайди;

транспорт воситаларининг зарбасидан ҳимоя: қувур ўтказгичлар автотранспорт воситалари ҳаракатланадиган йўллардан амалдаги шаҳарсозлик меъёрлари ва қоидаларида белгиланган масофаларда жойлаштирилиши ёки махсус тўсиқлар орқали ажратилиши лозим;

қувурлар бир неча қаватда (устма-уст) ўтказилганда: ёнувчан моддаларни ташувчи қувурлар энг пастки қаватда (даражада) жойлаштирилиши лозим.

25. Корхона ҳудудидан ташқарида жойлашган цехлараро қувур ўтказгичларнинг ҳар икки томонида кенглиги камида 2 m бўлган муҳофаза зоналари бўлиши шарт.

26. Енгил алангаланиш ва портлаш хавфи мавжуд бўлган моддалар қувур ўтказгичларининг гардишли (фланец) бирикмаларида ҳимоя қопламалари бўлиши керак.

27. Енгил алангаланиш ва портлаш хавфи мавжуд бўлган моддалар қувурўтказгичларида меъёрий-техник ҳужжатлар талабларига мувофиқ герметик беркитиш арматураси қўлланилиши керак.

Арматура материаллари ишчи муҳитнинг кимёвий фаоллигига, ҳарорат ва босим кўрсаткичларига нисбатан барқарор, коррозияга чидамли ҳамда синовдан ўтган бўлиши лозим.

28. Беркитиш арматураси уларга хизмат кўрсатиш учун қулай, очиқ ва хавфсиз жойларда ўрнатилиши керак.

29. Енгил алангаланиш ва портлаш хавфи мавжуд бўлган моддалар ташиладиган қувур ўтказгичларга бошқа турдаги қувурлар (иссиқлик қувурларидан ташқари) маҳкамланмаслиги керак. Ҳар қандай қўшимча қувур ёки муҳандислик коммуникацияси мустақил, механик жиҳатдан ажратилган ҳолда ўтказилиши шарт.

30. Енгил алангаланиш ва портлаш хавфи мавжуд бўлган моддалар қувур ўтказгичлар орқали ташиш жараёнида уларнинг қотиб (кристалланиб) қолишининг олдини олиш зарур. Бунда пероксидлар учун иссиқлик изоляциясининг максимал ҳарорати ишлаб чиқарувчи тавсияси асосида 20 — 25 °C дан ошмаслиги лозим.

31. Енгил алангаланиш ва портлаш хавфи мавжуд бўлган моддалар ташиладиган қувур ўтказгичлар технологик идишлар ёки махсус йиғиш сиғимларига улардаги суюқликни тўлиқ бўшатиш имконини берадиган нишаблик билан лойиҳаланиши ўрнатилиши лозим.

32. Енгил алангаланиш ва портлаш хавфи мавжуд бўлган моддалар ташиладиган қувур ўтказгичлари лойиҳалаштирилганда, уларни ювиш, буғ билан тозалаш, вакуумлаш ёки сиқилган (қуритилган) ҳаво ёки азот билан тозалаш имконияти мажбурий тарзда кўзда тутилади.

33. Технологик ускуна ва қувурўтказгичларни жойлаштиришда уларга хизмат кўрсатиш, уларни таъмирлаш ва алмаштириш бўйича бажариладиган ишлар қулайлиги ва хавфсизлиги таъминланиши керак.

34. Қувур ўтказгичларда огоҳлантирувчи белгилар бўлиши керак. Пероксид, кислота ва ишқорлар учун — сариқ (оксидловчи), қизил (занглатувчи) ва кўк (ишқор муҳитлар) белгилар мос равишда қўлланади.

35. Енгил алангаланиш ва портлаш хавфи мавжуд бўлган моддалар ташиладиган қувур ўтказгичлари норматив техник ҳужжатлар талабларига мувофиқ мустаҳкамлик ва герметикликка босим остида синовдан ўтказилиши керак. Синов тури модда хусусиятига қараб белгиланади.

36. Енгил алангаланиш ва портлаш хавфи мавжуд бўлган моддалар учун мўлжалланган қувур ўтказгичлар ва арматуралар фойдаланишга топширишдан олдин унинг герметиклиги норматив техник ҳужжатлар талабларига мувофиқ текширилиши керак.

37. Енгил алангаланиш ва портлаш хавфи мавжуд бўлган моддалар ишлатиладиган ишлаб чиқариш объектларидаги ҳаракатланувчи қисмга эга техник қурилмалар хавфсиз ишлашини таъминлаш мақсадида тўсилган бўлиши шарт.

Функционал вазифасига кўра тўсиш техник жиҳатдан имконияти бўлмаган қисмлар, шунингдек, 2,5 m дан юқори баландликда жойлашган, хавф туғдирмайдиган ҳаракатланувчи қисмлар тўсилмаслигига йўл қўйилади.

Тўсиқлар конструктив жиҳатдан:

ўрнатишга ва хизмат кўрсатишга қулай;

кимёвий таъсирларга бардошли материалдан тайёрланган бўлиши керак.

38. Тўсиқлари носоз ёки ечиб олинган бўлса, бундай техник қурилмалар ишлатилиши тақиқланади.

39. Техник қурилмаларнинг ҳаракатланувчи қисмлари тўсиғи турғун бўлиши керак. Агар техник ёки технологик сабабларга кўра турғун тўсиқни ўрнатиш имкони бўлмаса, ечиладиган ҳимоя ва тўсиқ конструкцияларидан фойдаланишга рухсат этилади.

40. Ишлаб чиқариш бино ва иншоотларида ҳамда техник қурилмаларда қўлланадиган майдончалар, зиналар ва уларнинг тўсиқларини ўрнатиш қурилиш меъёрлари ҳамда қоидалари талабларига мувофиқ бўлиши керак.

41. Ер сатҳидан 2 m ва ундан юқори баландликда жойлашган техник қурилмалар ва қувур ўтказгич арматураларига хизмат кўрсатиш учун доимий майдончалар ҳамда уларга чиқиш зиналари назарда тутилган бўлиши керак.

42. Хавфли участкаларда ишловчи ходимлар Вазирлар Маҳкамасининг 2025 йил 21 январдаги 26-сон қарори билан тасдиқланган Хавфли ишлаб чиқариш объектларидан фойдаланувчи ташкилотларнинг раҳбар ва муҳандис-техник ходимларини тайёрлаш, қайта тайёрлаш, уларнинг малакасини ошириш ҳамда аттестациядан ўтказиш тартиби тўғрисидаги низомга мувофиқ даврий аттестациядан ўтказилади.

43. Енгил алангаланувчи суюқликлардан фойдаланадиган хавфли ишлаб чиқариш объектлари (қуйиш, аралаштириш, қувур орқали ташиш) герметик ёпиқ тизимлар ва масофадан бошқариладиган ускуналар билан жиҳозланиши шарт.

Барча технологик қурилмалар, насослар ва арматуралар портлашдан ҳимояланган ҳамда ерга уланган бўлиши лозим.

Буғ чиқиши мумкин бўлган жойларда ер (қоплама) сатҳида ҳавони мажбурий равишда чиқарувчи шамоллатиш тизимлари ўрнатилиши керак.

Агар технологик жараёнда енгил алангаланувчи суюқликларнинг ҳарорати унинг ёниш ҳароратидан юқори бўлса, ҳаводаги буғ концентрацияси назорат қилинади ва бинода соатига камида 4 — 6 марта тоза ҳаво айланишини таъминлайдиган доимий шамоллатиш тизими ишлатилиши шарт.

44. Кўрсаткичлар меъёрдан четга чиққан ҳолларда (қизиб кетиш, босимнинг ошиши ёки шамоллатиш тизими ишдан чиққанида) енгил алангаланувчи суюқликларнинг келишини тўхтатадиган автоматик блокировка тизимлари жорий этилиши лозим ва автоматик ёнғин ўчириш қурилмаси билан интеграция қилинади.

Ускуналарда портлаш ёки қизиб кетиш ҳолатларида шикастланишни олдини олиш мақсадида сақловчи қурилмалар ва мембраналар ўрнатилади.

Ҳажми 0,5 литрдан ортиқ бўлган барча технологик қурилмалар нафас олиш клапани, шамоллатиш қувурлари ва олов сўндиргич билан жиҳозланиши лозим.

Енгил алангаланувчи суюқликларни ташиш учун мўлжалланган қувур ўтказгичлари ёнғинга қарши тўсиқлар ҳамда оловнинг тескари зарбасининг олдини олувчи клапанлар билан жиҳозланади.

45. Енгил алангаланувчи суюқликлар тўкилиш эҳтимоли мавжуд бўлган цех қопламалари суюқлик ўтказмайдиган ҳолда тайёрланиши ҳамда ёпиқ гидравлик тўсқичлар билан жиҳозланган чуқурчалар ёки трап томонга нишабликка эга бўлиши лозим.

Енгил алангаланувчи суюқликлар тўкилиши мумкин бўлган жойларда стационар ютувчи (сорбцион) гиламчалар ёки ариқчалар (лоток) ўрнатилиши лозим.

46. Енгил алангаланувчи суюқликлардан фойдаланувчи корхона технологик жараёнлардаги хавфларни мунтазам таҳлил қилиши шарт.

Таҳлилда ёниш, буғ-ҳаво аралашмасининг портлаши, ёнғин маҳсулотининг заҳарли таъсири каби эҳтимолий оқибатлар инобатга олиниши лозим.

Ускуналар учун белгиланган анъанавий путур етказмайдиган назорат усулларига муқобил тарзда хавфга асосланган назорат услубияти асосида назорат ўрнатиш ва техник кўрикдан ўтказилишига рухсат берилади.

Енгил алангаланувчи суюқликлар сақланадиган пўлат сиғимлар учун хавфга асосланган назорат дастури коррозия ва эрозия жараёнларини, коррозиядан ҳимояланганлик ҳолатини ҳисобга олиши ҳамда сиғимнинг энг кам (критик) рухсат этилган қиймати даражасига мувофиқ режали қалинликни ўлчаш ва дефектоскопия ишларини амалга оширишни назарда тутиши лозим.

47. Енгил алангаланувчи суюқликлар билан ишлашга рухсат этилган ходимлар махсус тайёргарликдан ўтказилади ва ўқув курсларида ўқитилади. Ўқув жараёнида сақлаш ва қуйиш қоидалари, суюқликлар тўкилиши ёки ёнғин содир бўлиши ҳолатидаги ҳаракатлар, бирламчи ёнғин ўчириш воситаларидан фойдаланиш усуллари бўйича билим ҳамда кўникмалар берилиши лозим.

48. Енгил алангаланувчи суюқликлардан фойдаланувчи ҳар бир хавфли ишлаб чиқариш объекти учун саноат хавфсизлиги декларацияси ишлаб чиқилиши шарт.

Ушбу декларацияда хавфли моддаларнинг хусусиятлари, эҳтимолий авария оқибатлари ҳамда уларнинг олдини олиш ва таъсирини камайтириш бўйича ҳимоя чоралари баён этилиши лозим.

Ҳар бир модда бўйича кимёвий маҳсулотнинг хавфсизлик паспорти мавжуд бўлиши ва у ходимлар учун очиқ бўлиши лозим.

49. Объектда енгил алангаланувчи суюқликлар билан боғлиқ авария ҳолатларига тайёргарликни таъминлаш мақсадида АВТЧБЭР ишлаб чиқилиб, тасдиқланиши лозим. Ушбу режада қуйидаги эҳтимолий сценарийлар инобатга олинади: катта ҳажмдаги суюқлик тўкилиши билан келиб чиқадиган ёнғин, ёпиқ ҳажмда буғ портлаши, омборда катта ёнғин чиқиши ва бошқалар.

Ҳар бир сценарий бўйича ходимлар ҳамда авария хизматларининг ҳаракат тартиби белгиланади.

Режа тегишли Ўзбекистон Республикаси Фавқулодда вазиятлар вазирлигининг ҳудудий бошқармаси ҳамда Саноат, радиация ва ядро хавфсизлиги қўмитасининг ҳудудий бошқарма ёки бўлимлари билан келишилиши шарт.

Содир бўлиши мумкин бўлган АВТЧБЭР бўйича ходимлар Вазирлар Маҳкамасининг 2025 йил 24 декабрдаги 819-сон қарори билан тасдиқланган Ташкилотларда меҳнатни муҳофаза қилиш ишларини ҳамда меҳнатни муҳофаза қилиш хизмати фаолиятини ташкил этиш тартиби тўғрисидаги низом талабларига риоя қилган ҳолда ўқитилади, сизиб чиқиш ва ёнғин ҳолатларини имитация қилган ҳолда ёнғин хавфсизлиги хизматларини жалб этиб ўтказиладиган амалий машқларда қатнашади.

50. Енгил алангаланувчи суюқликлар сақланадиган бинолар автоматик ёнғин хабар бериш (сигнализация) тизими (аланга, иссиқлик ва тутун хабарлагичлари) ҳамда газ назорати тизими (енгил алангаланувчи суюқлик буғларини аниқловчи детекторлар, буғ тўпланиши мумкин бўлган жойларда) билан жиҳозланиши лозим.

Хабар бериш тизими (сигнализация) ишга тушганида ходимлар овозли ва ёруғлик огоҳлантириш сигналларини қабул қилиб, инструкцияда белгиланган ҳаракатлар тартибига мувофиқ иш кўришлари: бунда иш жараёнини тўхтатиш, электр таъминотини ўчириш, бошланғич ёнғинни ўчиришга ёки эвакуацияга киришиш лозим.

Автоматик хабар бериш тизими (сигнализация) спринклер ёки дренчер туридаги ёнғин автоматикаси тизими билан интеграция қилинган бўлиши мумкин.

51. Енгил алангаланувчи суюқликлар ишлатиладиган жойларда бирламчи ёнғинни ўчириш воситалари доимий равишда мавжуд бўлиши шарт.

Бундай воситалар қаторига ўт ўчиргичлар (кичик ёнғинлар учун кукунли ёки углекислота билан тўлдирилган ҳамда суюқлик тўкилиши ҳолатларида — кўчма ҳаво-кўпикли ўт ўчиргичлар) киради.

Улар ҳар 50 m² майдонга камида 2 та, лекин ҳар бир хона учун камида битта ўт ўчиргич жойлаштирилиши лозим.

Ходимлар ёнғин чиққан суюқликларни ўчиришда ўт ўчиргичлардан тўғри фойдаланиш усулларини қўллаш бўйича ўқитилган бўлиши шарт.

Бунда кўпикни елпиғичсимон шаклда сепиш, ёнғинни панада туриб ўчириш ва бошқа хавфсиз амалий усуллар бўйича кўникмаларга эга бўлиши лозим.

52. Енгил алангаланувчи суюқликлар тўкилиш ҳолатларини бартараф этиш учун объектда авария жиҳозлари тўплами шакллантирилган бўлиши лозим.

Авария жиҳозлари таркибига қуйидагилар киради:

инерт адсорбентлар (қум, вермикулит);

махсус сорбцион миқдордаги матолар;

бон тўсиқлари (тўкилган суюқликлар канализацияга киришини чеклаш учун);

ёнишга чидамли идишлар, ифлосланган грунт ва сарфлаш материаллари.

Кичик ёнғин ўчоғини ёпиш учун мўлжалланган ёнғинга қарши тўсиқлар ва учқун сўндирувчи елпиғичлар ҳам доимий равишда мавжуд бўлиши лозим.

Авария жиҳозлари тўплами таркибига, шунингдек, шахсий ҳимоя воситалари ҳам киритилади, яъни:

органик буғлардан ҳимоя қилувчи «А» турдаги фильтрли газ ниқоблари;

ёнғинга чидамли қўлқоплар;

авария бригадалари учун иссиқликни қайтарувчи махсус кийимлар.

53. Ёнғин ёки портлаш эҳтимоли мавжуд бўлган зоналардан ходимларни тез ва хавфсиз чиқаришни таъминлаш мақсадида эвакуация ҳамда ўзаро ҳамкорлик схемалари ишлаб чиқилади.

Ушбу схемаларда авария вақтида чиқишлар жойлашуви, ҳаракат йўналишлари ҳамда йиғилиш пунктларига бориш йўллари аниқ кўрсатилиши лозим.

54. Енгил алангаланувчи суюқликлар ишлатиладиган хавфли ишлаб чиқариш объектларида қуйидагилар бўлиши шарт:

а) енгил алангаланувчи суюқликлар учун махсус шамоллатиш тизими билан жиҳозланган алоҳида омборхона ёки махсус металл шкаф мавжуд бўлиши, бунда иншоотнинг деворлари, том қисми ва ёнғинга қарши эшиклари белгиланган ёнғинга чидамлилик даражаси бўйича шаҳарсозлик меъёрлари ҳамда ёнғин хавфсизлиги қоидалари талабларига тўлиқ мос бўлиши керак;

б) енгил алангаланувчи суюқликлар сақланадиган хоналарда бегона буюмлар ва материаллар сақланишига йўл қўйилмайди, фақат шу тоифага кирувчи моддалар сақланиши лозим. Очиқ олов ёки иссиқлик манбаларига эга ускуналар ушбу хоналардан камида 10 m масофада жойлаштирилиши шарт;

в) шамоллатиш тизимининг ишлаш ҳолати чиқарувчи вентиляторлар фаолияти текширилган, шамоллатиш тешикларининг берк ёки тўсилмагани тегишли ҳужжатлар (далолатномалар) билан тасдиқланган бўлиши лозим, биноларнинг пастки қисмида ўлчанган буғ тарқалишининг қуйи концентрацияси чегарасидан анча паст бўлиши керак, шкафларнинг шамоллатиш тизимининг чиқиш қувурларида учқун сўндиргич қурилмалар ўрнатилган бўлиши керак;

г) барча ёритгичлар, кабел линиялари ва электр двигателлар портлашдан ҳимояланганлик белгисига эга бўлиши лозим, ускуналар ва идишларнинг ерга улангани текширилган бўлиб, ерга уланиш қаршилиги 4 Ом кўрсаткичдан ошмаслиги мегомметр ўлчови ёрдамида тасдиқланган бўлиши шарт.

Биноларда учқун чиқарувчи асбоблар ҳамда лицензияланмаган (тегишли рухсатсиз) электр жиҳозлари бўлмаслиги лозим;

д) ўт ўчиргичлар жойида бўлиши, уларни қайта қувватлаш муддатлари текширилган, ёнғин ўчириш кранлари қўл дастакли ёнғин ўчириш енглари билан тўлиқ жиҳозланган ва сув босими билан етарли таъминланган бўлиши, қум ёки абсорбент солинган идишлар эркин фойдаланиш учун очиқ ҳамда яқин жойда бўлиши шарт.

Ёнғиндан хабар бериш тизими (сигнализация) ва ёнғин автоматикаси тизими (агар лойиҳада кўзда тутилган бўлса) ишчи ҳолатда бўлиши, уларга техник хизмат кўрсатиш журналлари ҳамда сўнгги синов натижалари мавжуд бўлиши лозим;

ж) енгил алангаланувчи суюқликлар сақланадиган сиғимларда сақловчи клапанлар ва нафас олиш қурилмалари бўлиши, шамоллатиш линияларида ёнғинга қарши тўсиқлар ўрнатилган, барча беркитиш арматуралар (кранлар, клапанлар) аниқ ва кўринарли тамғаланган (маркировкаланган) ҳамда оқим йўналиши ва модда номи кўрсатилган бўлиши лозим.

Ускуналарнинг техник кўрикдан ўтказилгани бўйича ҳужжатлар, дефектоскопия далолатномалари, хавфга асосланган назорат таҳлили натижалари ва улар асосида белгиланган чора-тадбирлар бўлиши керак;

з) енгил алангаланувчи суюқликлар бўйича оператив ҳисоб журнали (келиб тушиши ва сарфи) юритилаётган бўлиши, ҳар бир модда учун амалдаги хавфсизлик паспорти мавжудлиги, ходимлар учун моддалар билан ишлаш бўйича йўриқнома ҳамда АВТЧБЭР кўзга кўриниб турадиган жойда осилган бўлиши шарт.

55. Цех ва лабораториялардаги газ баллонлари фақат тик ҳолатда ўрнатилиши, улар махсус тутқичлар ёки деворга занжир билан маҳкамланиши лозим. Бундай хоналар доимий ишлаб турадиган ҳавони киритиш ва чиқариш, шамоллатиш тизими ёки газ билан ишлаш учун мўлжалланган тортувчи шкаф билан таъминланиши шарт.

Заҳарли ёки ёнувчан газлар (хлор, водород) қўлланилаётганда, баллонлар шамоллатиш тизимига уланган махсус шкафларда жойлаштирилиши тавсия этилади. Шкафлардан ташқи муҳитга чиқадиган газлар фильтр ёки абсорбер қурилмалари орқали чиқарилиши лозим.

Бино ичидаги газ қувур ўтказгичлари металл қувурлардан тайёрланиши ва фланецли бирикмалар сони минимал даражада бўлиши лозим. Эгилувчан шланглар талабларга мувофиқ аниқ идентификацияланиши ва ўчмайдиган тамғага эга бўлиши керак ҳамда амал қилиш муддати текширилган ҳолда қўлланилиши мумкин. Сизиб чиқишни аниқлаш учун барча бирикмалар мунтазам равишда совунли эмульсия билан текширилади.

Ҳар бир газ баллони чиқиш қисмида вентил ўрнатилиши, ундан кейин эса босим пасайтиргич (редуктор) ва манометр ўрнатилиши лозим. Редуктордан олдин ва истеъмолчи линиясида газ датчиклари ҳамда ёнғин хабар бериш тизимидан келувчи сигнал таъсирида автоматик газ оқимини тўхтатиб, ёпилувчи электромагнит клапанлар ўрнатилиши тавсия этилади.

56. Ёнувчан газлар (водород, ацетилен, пропан) қўлланадиган биноларда ёнғин келтириб чиқариши мумкин бўлган барча манбалар бартараф этилиши шарт. Барча электр жиҳозлари портлашдан ҳимояланиб ясалган Еx-компоненти, ускуналар эса ерга уланган ҳолда бўлиши лозим. Ацетилен генераторлари ва ацетилен (C₂Н₂) гази сақланадиган баллонлар лойиҳа ҳужжатларидан белгиланган мис сақловчи қувурлар ва жиҳозлардан хавфсизлик масофаларига риоя қилган ҳолда жойлаштирилиши лозим.

Кислород билан ишлашда фақат мойсиз ускуналардан фойдаланиш талаб этилади. O₂ тўлдириш зонасида ҳар қандай мой ва органик моддаларнинг мавжудлиги қатъиян тақиқланади. Барча шланглар, редукторлар ва манометрлар фақат кислород билан ишлаш учун махсус мўлжалланган бўлиши шарт. Ходимлар кислород ускуналаридаги бурилиш (резьба) қисмига мой суртмаслик ва мойли материаллар қўлламаслик бўйича ўқитилган бўлишлари лозим.

57. Газ таъминоти тизими автоматлаштирилган бошқарув воситалари билан жиҳозланиши лозим. Агар ҳаво муҳитидаги газ концентрацияси белгиланган меъёрдан ошса (ёнувчан газлар тарқалишининг қуйи концентрация чегараси 20 фоиздан юқори ёки заҳарли газлар учун чегаравий йўл қўйиладиган концентрация (кейинги ўринларда — ЧЙҚК) ортиқ ҳолатда) — газ анализатори овозли сигнал бериш билан бир вақтда электромагнит клапанларни автоматик равишда ёпиши шарт.

58. Инерт газлар (азот, аргон) чиқариладиган шамоллатиш чиқиндилари учун табиий ҳаво чиқариш тизими етарли ҳисобланади. Заҳарли газлар (хлор, аммиак) ва ёнувчан газлар (водород) ишлатиладиган бинолардаги шамоллатиш тизимлари эса адсорберлар ёки скрубберлар билан жиҳозланган бўлиши шарт.

59. Эксплуатация қилувчи ташкилот баллонлар ва газ хўжалиги устидан доимий назоратни таъминлаши лозим. Бунинг учун тегишли аттестациядан ўтган, газ хўжалиги учун масъул шахс тайинлаши шарт. Масъул шахс баллонлар ҳисоб журналини юритади (қабул қилиш, ишга бериш, бўшатилганини қайтариш), синов ва техник кўрик муддатларини кузатиб боради.

Баллон ишга берилишидан олдин навбатдаги синов санаси (санали тамға) текширилади. Шунингдек, ҳар ойда камида бир марта режали ташқи кўриклар ўтказилиши шарт. Кўрикда баллонларда коррозия ва шикастланиш белгилари кўздан кечирилади, маҳкамлаш занжирлари ва шамоллатиш тизимининг ишлаши текширилади.

Қуйидагилар баллонларда сақланадиган ёнувчи ва портловчи газлар билан боғлиқ хавфсизлик талаблари ҳисобланади:

а) баллонлар сақланадиган хоналар табиий шамоллатиш тизимига эга ва қуёш нуридан муҳофаза қилинган бўлиши шарт. Ойна бўлса — оқ рангга бўялган ёки қуёш нурини қайтарувчи пардалар ўрнатилган бўлиши керак;

б) очиқ майдонларда сақланаётган баллонлар ёғингарчилик ва қуёш таъсиридан ҳимояланиши, бундай ҳимоя воситалари ёнмайдиган материаллардан тайёрланиши лозим;

в) кислород, фтор, хлор каби оксидловчи газлар баллонлари ёнувчи ва портловчи газлардан алоҳида сақланиши лозим;

г) баллонлар сақланадиган жойда газ сизиб чиқишини аниқлаш учун газ анализаторлари ўрнатилиши, улар бўлмаган ҳолда — ҳаво муҳитини назорат қилиш тартиби ташкил этилиши лозим;

д) мойланган буюмлар ва мой тиқилган материаллар билан кислород баллонларига тегиш қатъиян ман этилади;

ж) баллонлар махсус шкафларда, вертикал ҳолда ва қулашига йўл қўймайдиган усулда жойлаштирилиши керак. Штабеллаштирилган ҳолда — баландлиги 1,5 m дан ошмаслиги, клапанлари бир томонга қаратилган ва ҳимоя қалпоғи билан ёпилган бўлиши шарт;

з) баллонлар сақланаётган омборларда учқун чиқарувчи жиҳозлар, ёнувчи моддалар ва металл михли оёқ кийимлардан фойдаланиш ман этилади;

и) баллонларни юклаш-тушириш ишлари автомашина двигатели ўчирилган ҳолда амалга оширилиши керак. Автоюклагичлардан фойдаланиш тақиқланади.

60. Суюлтирилган газлар ишлатиладиган йирик объектларда хавфга асосланган назорат тизимлари жорий этилиши лозим. Ушбу тизим доирасида газ сизиб чиқиши ва портлаш хавфлари баҳоланади, шу асосда назорат қилиниши лозим устувор участкалар аниқланади, жумладан, сиғимлардаги коррозия зоналари, сақлагич клапанларининг ҳолати ва гардиш (фланец) бирикмаларининг герметиклиги текширилади.

Энг устувор назорат элементи сифатида сақлаш қурилмаларини текшириш белгиланади. Барча клапанлар ҳар 1-2 йилда қайта ҳисобланиб, қайта ўрнатилиши (ёки алмаштирилиши) ҳамда ишга тушиш босимининг тўғрилиги тасдиқланиши лозим. Заҳарли ва қимёвий фаол газлар (хлор, аммиак) сақланган баллонлар қайта тўлдиришдан олдин ички томондан текширилиб, оқиш ёки коррозия излари мавжуд эмаслиги аниқланиши шарт.

61. Ходимлар билан газлар билан хавфсиз ишлаш усуллари бўйича ҳар йили ўқув машғулотлари ўтказилиши шарт.

Ўқув дастури қуйидаги мавзуларни ўз ичига олади:

баллонларни сақлаш тартиби;

ускуналарга тўғри уланиш қоидалари;

сизишларни аниқлаш усуллари;

газ чиқиши ҳолатида фавқулодда беркитиш амалиёти.

Ходимлар билан газ ниқобларидан фойдаланиш бўйича амалий машқлар мунтазам ўтказилиши шарт (хлор учун — «В», аммиак учун — «КД» турдаги газ ниқоблари ва бошқалар). Газ хавфи юқори бўлган объектларда ишловчи ходимлар доимий равишда тиббий кўрикдан ўтиши, бу жараёнда айниқса нафас олиш тизими ҳолатига алоҳида эътибор қаратилиши лозим.

Кўзга яққол кўриниб турадиган жойларда «Газ сизиб чиқиши аниқланганда ҳаракат тартиби» ва «Баллонларни сақлаш тартиби» йўриқномалари осиб қўйилиши шарт.

62. Газлар сақланадиган жойлардаги пол юзасида турли газлар учун сақлаш зоналарини ажратиб кўрсатувчи чизиқлар белгиланиши лозим:

қизил ранг — ёнувчан газлар зонаси;

яшил ранг — инерт газлар зонаси;

сариқ ранг — заҳарли газлар зонаси.

Кириш қисмида сақланаётган газлар рўйхати уларнинг хавф даражалари (тоифалари) кўрсатилган ҳолда осиб қўйилиши лозим. Шунингдек, «Ёнғин хавфи бор», «Заҳарли моддалар», «Чекиш тақиқланади», «Ҳимоя кўз ойнакларида ишланг» (зарур ҳолларда), «Хонани шамоллатинг» каби огоҳлантирувчи белгилар бўлиши шарт.

63. Газ сизиб чиқишини автоматик аниқловчи қурилмалар (стационар газ анализаторлари — метан, водород ёки хлор учун) хабар бериш тизимига (сигнализация) уланган ҳолда ўрнатилиши лозим. Улар умумий огоҳлантириш ва авариядан хабар бериш тизими билан интеграция қилинган бўлиши шарт.

Автоматик назоратдан ташқари лаборатория усулида ҳаво намуналарини даврий текшириш амалга ошириши лозим. Бунда:

заҳарли газлар учун — ҳаводаги модда ЧЙҚК бўйича назорат қилинади;

инерт газлар учун — кислород даражаси текширилади, азот сизиб чиқиши натижасида ҳаводаги кислород миқдори 19 фоиз кўрсаткичдан пастга тушиши мумкин.

Ўлчов натижалари махсус журналда қайд этилади, меъёрдан ошиш ҳолатларида иш тўхтатилиб, бинолар шамоллатилади ва хавфсизлик чоралари кўрилади.

64. Корхонанинг умумий фавқулодда ҳолатларда АВТЧБЭР таркибида газсимон моддалар билан боғлиқ аварияларга бағишланган алоҳида бўлимлари бўлиши лозим.

Режада шамол йўналиши бўйича газ булути тарқалиш схемалари ҳамда хавфли зоналар радиуслари келтирилиши лозим. Заҳарли газлар (хлор, аммиак) сизиб чиқиш ҳолатларида ходимларни огоҳлантириш тизими, катта ҳажмдаги чиқиш ҳолатларида эса Ўзбекистон Республикаси Фавқулодда вазиятлар вазирлиги орқали корхона ҳудудига яқин бўлган аҳолини хабардор қилиш тартиби назарда тутилади.

65. Газ анализаторида ёнувчан газлар учун тарқалишнинг қуйи концентрация чегараси 20 фоиз ёки заҳарли газлар учун ЧЙҚК 50 фоизга тенг концентрациясини аниқлаганда, авариявий шамоллатиш тизими тўлиқ қувватда ишга тушиши, газ қувурларидаги электр магнит клапанлар автоматик равишда ёпилиши лозим.

Ёнувчан газлар мавжуд бўлган зонада учқун чиқиш хавфини бартараф этиш мақсадида электр таъминоти автоматик равишда ўчирилиши лозим. Ходимлар шахсий ҳимоя воситаларини (газ ниқоблари) кийиб, агар бу хавфсиз бўлса, газ сизиб чиқиш манбаини аниқлашга киришиши, акс ҳолда зонани тарк этишлари керак. Шу билан бирга, автоном электр таъминотли авариявий ёритиш тизими (портлашдан ҳимояланган фонарлар) ишга туширилиши лозим. Ташқи вентиляторлар ишлаганда, газ чиқиндиларини одамлар тўпланадиган ёки турар жойлар томон эмас, балки хавфсиз йўналишга чиқариши лозим.

66. Объектда газ сизиб чиқишларини бартараф этиш учун махсус воситалар мавжуд бўлиши лозим:

газ сизиб чиқишини тўсувчи восита;

баллонларга қўйиладиган бандажлар;

ёриқлар учун конуссимон тиқинлар;

қувурлар учун авариявий хомутлар.

Қуйидагилар сиқилган ҳамда суюлтирилган газларни қуйиш, ташиш ва авариявий ҳолатларни бартараф этиш бўйича талаблар саналади:

а) смена эҳтиёжи 200 литргача бўлган ҳолларда, енгил алангаланувчи суюқликлар хавфсиз герметик қадоқларда иш жойларига етказилиши мумкин. Катта ҳажмдаги маҳсулотлар марказлаштирилган тартибда етказиб берилади;

б) барча қуйиш ва тўкиш операциялари герметик қопламалар ёрдамида автоматлаштирилган усулда амалга оширилиши, буғларнинг ҳавога тарқалишига йўл қўйилмаслиги шарт;

в) технологик сиғимлар ва идишлардан газ маҳсулотларини очиқ оқим билан қуйиш тақиқланади. Бу ишлар фақат махсус жиҳозланган, буғ тўпланишининг олдини олувчи тизимлар орқали амалга оширилади;

г) тўкилиб кетган моддалар тезкор равишда сорбентлар (қипиқ, қум ва бошқалар) орқали йиғиб олиниши ҳамда хавфсиз жойга олиб чиқилиши шарт. Объектда авариявий захира сифатида сорбент воситалари бўлиши керак;

д) технологик эҳтиёж туфайли очиқ идишлар ва ванналардан фойдаланилаётган цехларда:

очиқ ванналар хавфсиз қопқоқлар билан таъминланган бўлиши, фойдаланилмаётганда ёпилиши;

суюқликни авариявий ҳолда тўкиб олиш имконияти бўлиши лозим.

67. Газ хўжалигида огоҳлантириш сигналлари ва ҳаракат тартиби аниқ белгилаб қўйилиши лозим.

Огоҳлантириш сигнали берилганда ходимлар шамол йўналиши бўйлаб ёки хавфсиз йўналишда эвакуация қилинади.

Агар портлаш хавфи (газ омбори яқинида ёнғин) юзага келса, чеклов (четлаштириш) зонаси белгиланади:

баллонлар учун — камида 100 m радиусда;

йирик ҳажмли резервуарлар учун — 300 m гача.

Барча шахслар мазкур зона ҳудудидан ташқарига чиқарилиши шарт.

68. Объект ваколатли органларига сақланаётган газлар ва уларнинг миқдори ҳақидаги маълумотларни тақдим этиши шарт.

Йилда бир марта Ўзбекистон Республикаси Фавқулодда вазиятлар вазирлиги билан ҳамкорликда заҳарли газ сизиб чиқиши ёки баллон портлаши билан ёнғин сценарийси бўйича қўшма амалий ўқув машқлари ўтказилиши лозим.

Объектда нохуш ҳолат бартараф этилгандан сўнг бинода дегазация ишлари амалга оширилади, яъни мажбурий шамоллатиш тизими ёрдамида ҳаво алмашиши ва заҳарли қолдиқларни нейтраллаш бўйича кимёвий ишлов берилади.

69. Сиқилган ва суюлтирилган газлардан фойдаланадиган хавфли ишлаб чиқариш объектларида қуйидагилар бўлиши шарт.

а) кислород баллонлари алоҳида сақланаётгани (бошқа секцияда ёки камида 5 m масофада жойлашган бўлиши), ёнувчан газлар, заҳарли ва оксидловчи газлардан визуал тарзда ёки тўсиқ орқали ажратилгани ҳамда баллонлар яқинида ёнувчан материаллар (ёғлар, ветош) мавжуд эмаслиги;

б) барча баллонлар ишончли маҳкамланган бўлиши лозим. Бунда тик ҳолатдаги баллонлар занжирлар билан қотирилгани, ётган ҳолатдаги баллонлар эса махсус ўриндиқларга (уяга) жойлаштирилади. Баллонларда йиқилиш ёки зарба излари мавжуд эмаслиги, ётган ҳолатда устма-уст сақланаётган баллонлар баландлиги 1,5 m дан ошмаслиги, шунингдек, вентиллар бир томонга қаратиб жойлаштирилган бўлиши шарт;

в) баллонлар қуёш нуридан ҳимоя қилинган ҳолда сақланиши лозим (бостирма ёки экран орқали). Улар иситиш ускуналаридан камида 1 m ва очиқ олов манбаларидан камида 5 m оралиқ масофада жойлаштирилиши керак. Бино ичидаги ҳарорат лойиҳа бўйича йўл қўйиладиган меъёрдан ошмаслиги лозим.

Шамоллатиш тизими ишчи ҳолатда бўлиши шарт: чиқарувчи панжаралар тозалиги (тўсилмаган), вентиляторлар ва хабар бериш тизими (сигнализация) ишлаши лозим;

г) баллонлар амалдаги талабларга мувофиқ рангларга бўялган ва аниқ тамғаланган (ёзувли) бўлиши лозим. Баллонларда охирги техник кўрикда белгили тамғалар мавжудлиги ва муддати ўтмагани аниқланади. Баллонлар ҳисоб журнали юритилаётган ва янгиланиб борилаётган бўлиши шарт. Шунингдек, газ партияси учун паспорт маълумотлари (сифат сертификати, аралашмалар тўғрисида маълумотлар) мавжуд бўлиши лозим;

д) баллонлар вентилларида сизиб чиқишлар йўқлиги текширилади. Редукторлар мавжуд ва соз ҳолатда, манометрлар — текшириш муддати ўтмаган бўлиши лозим. Суюлтирилган газлар учун сақловчи клапанлар мавжудлиги ва улардаги пломбалар бутунлиги текширилади. Фойдаланилмаётган баллонларда қопқоқлар ёпиқ ҳолда бўлиши шарт;

ж) огоҳлантирувчи ёзувли белгилар («Газ баллонлари», «Олов ман этилган», «Чекиш тақиқланади», «Газ! Ёнғин ҳолатида зудлик билан узоқлашинг!») ўрнатилган бўлиши лозим;

з) бинода ўт ўчиргичлар (кукунли ёки углекислота билан тўлдирилган) мавжуд бўлиши лозим (ҳар бир хонада камида 2 тадан кам бўлмаслиги шарт). Ўт ўчиргичлар текширилган ва ишчи ҳолатда бўлиши керак. Агар бинода ёнғин автоматикаси тизими мавжуд бўлса, унинг барча тугунлари бутун, ўчирилмаган ва фаол ҳолатда бўлиши лозим.

Баллонлар ўрнатилган металл стеллаж ёки раманинг ерга улангани текширилади (мультиметр ёрдамида ўлчов ўтказиш орқали амалга оширилади). Барча электр жиҳозларида портлашдан ҳимояланиб ясалган Еx-компоненти бўлиши, электр симлари эса пўлат қувурлар ёки кабел каналлари орқали ўтказилган бўлиши лозим;

и) газ сизиб чиқиши ҳолатида ҳаракат қилиш режаси бўлиши шарт. Ходимлар газ ниқоблари сақланадиган ва ўзини ўзи қутқариш жойни билишлари, ушбу шахсий ҳимоя воситалари мавжуд ва уларнинг фойдаланиш муддати ўтмаган бўлиши лозим. Дори қутичалари махсус антидотлар билан тўлиқ таъминланган ҳолда сақланиши керак.

70. Заҳарли моддалар қўлланадиган технологик жараёнларда тўлиқ герметиклик тамойилига риоя этилиши лозим. Бундай жараёнлар ёпиқ ускуналарда, кичик вакуум остида амалга оширилиши керак.

Заҳарли моддаларнинг кукунсимон шаклдаги турларини тушириш ва миқдорлаш жараёнлари механизациялаштирилган ҳолда, яъни шнеклар, таъминловчилар ҳамда тортувчи зонтлар остида амалга оширилиши лозим.

71. Заҳарли моддалар билан ишлашда қўлланадиган материаллар емирилиш ва сизиб чиқиш ҳолатларининг олдини олиш учун модданинг таъсирига чидамли бўлиши лозим.

Барча герметикликни таъминловчи элементлар (қистирмалар, салниклар) модданинг таъсирига чидамлилик ва ўтказувчанликнинг минимал даражада бўлишини ҳисобга олган ҳолда танланиши лозим. Режавий профилактик таъмирлаш ёки хавфга асосланган назоратга мувофиқ люк қистирмалари, насос салниклари ва миқдорлаш шланглари каби муҳим қисмлар доимий равишда текширилиб, зарурат туғилганда алмаштирилиши шарт.

72. Кислотали ёки ишқорий заҳарли моддалар ишлатиладиган цехларда жойида нейтраллаш тизимлари (махсус ванналар ёки сиғимлар) бўлиши ҳисобга олиниши лозим. Ушбу нейтрализаторлар фавқулодда ҳолатда тўкилган моддани нейтралловчи реагент билан аралаштириш учун хизмат қилади.

Заҳарли органик суюқликлар учун адсорбент — активлаштирилган кўмир ёки моддаларни парчаловчи махсус аралашмалар билан тўлдирилган идишлар бўлиши лозим. Бундай ускуналар заҳарли моддаларнинг умумий канализация тизимига ёки тупроқ қатламига тушишининг олдини олади.

73. Юқори даражадаги заҳарли моддалар ишлатиладиган объектларда хавфсизлик тизимида махсус бўлимлар ташкил этилади. Ушбу бўлимлар фаолиятида хавфсиз ишлаш тартиб-қоидалари, ходимлар соғлиғини назорат қилиш тизими ҳамда ҳар қандай кичик оғиш ҳолатларида амалга ошириладиган ҳаракат режаси жорий этилади.

Корхона ўз объектида мавжуд бўлган кучли таъсир этувчи заҳарли моддалар рўйхатини тасдиқлайди ҳамда ҳар бир модда учун масъул шахсларни тайинлайди. Хавфсизликни бошқариш тизими доирасида мустақил экспертлар иштирокида заҳарли моддаларни сақлаш ва улардан фойдаланиш хавфсизлиги бўйича мунтазам аудитлар ўтказилиши лозим.

74. Ускуналарнинг техник ҳолатини назорат қилишдаги энг муҳим жиҳат — сизиб чиқишларнинг олдини олишдир. Хавфга асосланган назоратдан ташқари заҳарли моддаларни ташиш учун мўлжалланган коммуникацияларда кунлик кўрик амалга оширилиши лозим. Бу жараёнда масъул ходим гардишлар (фланец) остидаги томчилар ёки сизиб чиқиш изларининг йўқлиги, шунингдек, сизиб чиқишни аниқловчи датчиклар кўрсаткичларини назорат қилиши лозим. Ускунани ишга туширишдан олдин герметикликни вакуум ёки инерт босим остида синовдан ўтказиш усули қўлланиши керак.

Газсимон заҳарли муҳитларда фаолият кўрсатадиган объектларда автоматик намуна олувчи қурилмалар қўлланилиши лозим. Улар муҳитдаги фон концентрациясини доимий равишда назорат қилишни таъминлайди.

75. Заҳарли моддалар билан ишловчи ходимлар мунтазам равишда тиббий кўрикдан ўтиши шарт. Ҳар бир ходим учун шахсий тиббий карта юритилади ва сурункали заҳарланиш аломатлари аниқланса, бундай ходим ишдан вақтинча четлаштирилади ҳамда бошқа ишга ўтказилади. Шунингдек, барча ходимлар фавқулодда ҳолатларда биринчи тиббий ёрдам кўрсатиш воситалари билан таъминланиши лозим.

76. Заҳарли моддалар билан ишловчи барча ходимлар махсус йўриқномадан ўтишлари шарт. Тузилган йўриқномаларда эҳтиёт чоралари ва хавфсиз ишлаш қоидалари аниқ баён этилган бўлиши лозим.

77. Иш жойларида етарли миқдорда ва тўғри турдаги шахсий ҳимоя воситалари мавжуд бўлиши лозим (мувофиқ маркадаги фильтрли газ ниқоблари ёки юқори концентрациялар учун изоляцияловчи ускуналар). Газ ниқоблари фильтрлари герметик шароитда сақланиши ва фойдаланиш муддати тугаганда ўз вақтида алмаштирилиши шарт.

Заҳарли суюқ моддалар билан ишлашда ходимлар кимёвий моддаларга чидамли махсус кийим, чангдан ҳимоя қилувчи бир марталик ҳимоя коржамалари билан таъминланиши лозим. Кўзни ёпувчи ҳимоя кўзойнаклари ёки юзни тўлиқ ёпувчи қалқонлар бўлиши заҳарли ва едирувчи моддалар тўкилиши ҳолатларида мажбурий. Қўлқоплар модда билан мувофиқлиги ҳисобга олинган ҳолда танланиши лозим.

78. Кимёвий аварияларга оид АВТЧБЭР заҳарли моддалар чиқиши ҳолатида бажариладиган амалий қадамлар батафсил баён этилган бўлиши лозим. Ушбу режада коммуникациялардаги зулфинларни ёпиш учун масъул, авариявий шамоллатиш тизимини ишга тушириш учун масъул ходимлар, ташқи хизматлар билан ҳамкорлик ва ҳаракатларни мувофиқлаштириш учун масъул ходимлар белгиланиши шарт.

Ходимлар ва ваколатли органлар иштирокидаги машғулотлар йилига камида 1 марта ўтказилиши лозим.

79. Заҳарли газ ёки тутуннинг катта ҳажмдаги сизиб чиқиши ҳолатларида корхона атрофидаги аҳолини хабардор қилиш учун огоҳлантириш тизими (сиреналар, овоз кучайтиргичлар, Ўзбекистон Республикаси Фавқулодда вазиятлар вазирлиги орқали СМС-хабарлар) йўлга қўйилган бўлиши лозим. Объектдаги барча қўриқлаш постлари ва диспетчерлик пунктларида қуйидагилар мавжуд бўлиши шарт:

телефон рақамлари рўйхати;

шамол йўналиши схемаси — заҳарли булут тарқалиш йўналишини аниқлаш учун;

огоҳлантириш хабарлар матнларининг намунавий шакллар.

Аварияни бартараф этишга жалб этилмаган ходимлар авария вазиятлари тарқалишини чегаралаш ва бартараф этиш режаларида белгиланган эвакуация йўналишлари бўйича биноларни тарк этишлари лозим.

80. Заҳарли моддалар учун авария жиҳозлари тўплами сорбентлар (универсал, кислота ёки ишқорларни нейтралловчи — заҳарли модданинг хусусиятига қараб танланади), ифлосланган материалларни тўплаш учун идишлар, «Авариявий чиқиндилар» ёзувли герметик ёпиладиган контейнерларни (бочкалар) ўз ичига олиши лозим.

Иш жойларига яқин масофада авариявий душ ва кўзни ювиш учун фавқулодда фавворачалар ўрнатилган бўлиши шарт. Баъзи махсус турдаги моддалар билан ишланганда, уларга мос авариявий нейтралловчи реагентлар олдиндан тайёрлаб қўйилиши лозим.

81. Авария ҳолатида қаттиқ заҳарли моддалар тўкилган тақдирда, махсус тайёргарликка эга ходимлар шахсий ҳимоя воситаларидан фойдаланиб, уларни махсус асбоблар ёрдамида йиғишлари лозим. Тўпланган моддалар кейинчалик утилизация қилиш учун герметик идишларга жойланади.

Тўкилган заҳарли суюқликлар, биринчи навбатда, нейтралловчи кукун ёки сорбент билан қопланади, йиғилган масса махсус контейнерларга тўпланади. Пол ёки ускуна остида қолган қолдиқлар нейтралловчи эритма билан ишлов берилади ва улар ҳам йиғилиб утилизация қилинади. Бино ичидаги шамоллатиш тизими кучайтирилади, ҳаво ҳолати тозалашдан олдин ва кейин текширилади. Авария бартараф этилгандан сўнг ишлаб чиқариш лабораторияси мутахассислари ёки аккредитациядан ўтган ташкилот томонидан ҳаводаги зарарли моддалар концентрациясининг назорат ўлчовлари ўтказилиб, тўлиқ зарарсизлангани тасдиқланиши лозим.

82. Ўткир заҳарланиш ҳолатлари юзага келганда, объектда тез тиббий ёрдам кўрсатишга тайёр санитария пости бўлиши шарт. Ушбу хона кислород ингалятори, антидотлар (заҳарга қарши воситалар) ва зарур тиббий ускуналар билан жиҳозланган бўлиши лозим.

Ходимлар қайси жойга мурожаат қилишлари кераклиги ҳақида олдиндан хабардор қилинган бўлишлари шарт. Фавқулодда ҳолатдан сўнг ҳатто заҳарланиш аломатлари кузатилмаган тақдирда ҳам, барча иштирокчилар 24 соат ичида тиббий кўрикдан ўтишлари лозим.

83. Заҳарли моддалардан фойдаланадиган хавфли ишлаб чиқариш объектларида қуйидагилар бўлиши шарт:

а) заҳарли моддалар сақланадиган алоҳида хона ёки шкаф мавжуд бўлиши, унга чекланган рухсат (қулф ва масъул сақловчи шахс) белгиланган бўлиши лозим. Эшикда «Заҳарли» деб ёзилган огоҳлантирувчи белги бўлиши шарт. Шамоллатиш тизими ишчи ҳолатда эканлиги (тортувчи вентилятор фаолияти ва ҳаво алмашинув карра ўлчови). Ҳарорат режими меъёрда бўлиши, модда этикеткасидан келиб чиққан ҳолда белгиланган талабларга мос бўлиши лозим;

б) барча идишлар маҳкам ёпилган, оқиш ёки сизиш ҳолатлари йўқ, этикеткалар ўқилиши осон ва зарур маълумотларни ўз ичига олган бўлиши лозим.

Енгил учувчан моддалар учун (йўриқномада кўрсатилган бўлса) совуқ жойда ёки музлаткич камерасида сақлаш талаб этилади. Юқори заҳарли ёки канцероген реактивлар (бензол, дихроматлар, симоб тузлари) шамоллатиш тизимига уланган тортувчи шкафларда ёки шамоллатиш тизимли герметик боксларда сақланиши лозим.

Хавфли реакция бериши мумкин бўлган моддалар бир жойда сақланмаслиги керак (кислоталар цианидлар билан, оксидловчи моддалар органик моддалар билан);

в) сақлаш зонасида нейтраллаш учун зарур моддалар, кислоталар учун — оҳак ёки сода, ишқорлар учун — кислота (уксус ёки бор кислотаси), галогенлар учун — сульфитлар ва бошқалар бўлиши лозим;

г) ходимларнинг талаб этиладиган маркадаги газ ниқоблари билан таъминлангани, улардаги фильтрлар мавжудлиги ва яроқлилик муддати. Шунингдек, ходимларда мувофиқ турдаги махсус кийимлар, кислоталарга чидамли фартуклар ва қўлқоплар мавжудлиги аниқланади. Юқори хавф даражасидаги ишларда иштирок этувчи ходимларда кўчма газ анализаторлари (индикатор найчалар) борлиги;

д) хавфли моддалар ҳисоби — журнал ёки рўйхатлар кўринишида юритилиши лозим. Ҳар бир модда учун хавфсизлик паспорти мавжуд бўлиши шарт. Токсинларнинг ҳар бир тоифаси билан ишлаш бўйича йўриқномалар очиқ ҳолда сақланиши ва амалда бўлиши, ходимлар эса улар билан танишгани ҳақида имзо қўйган бўлишлари лозим;

ж) насослар, клапанлар ва қувурларда сизиб чиқишлар мавжуд эмаслиги, уларда кристаллашув излари, доғлар ёки ҳидлар бўлмаслиги лозим. Шунингдек, заҳарли чиқиндилар сақланадиган барча идишлар тамғаланган бўлиши, улар тортувчи шамоллатиш тизими остида ёки маҳкам герметик ёпиқ ҳолда сақланиши шарт.

84. Ишлаб чиқариш жараёнларида (реакторлар, дозалаш узеллари) оксидловчи моддалар ёнилғи компонентларидан алоҳида ҳолда реакция зонасига узатилади, бу эса режадан ташқари аралашиш ва назоратсиз реакция юз бериши хавфининг олдини олишни таъминлайди.

Объектдаги коммуникациялар тўлиқ герметик бўлиши лозим. Насослар икки томонлама зичланган моноблок турда жиҳозланган бўлиши ҳамда модданинг ташқи муҳитга чиқишини бутунлай истисно этадиган тўсувчи суюқлик тизимига эга бўлиши шарт.

Концентрацияни назорат қилишни таъминлашда: агар технологик жараёнда оксидловчи модда ёнилғи билан аралаштириладиган бўлса, автоматлаштирилган бошқарув тизими уларнинг хавфсиз нисбатини сақлаб туриши ва портлаш реакцияни келтириб чиқариши мумкин бўлган ортиқча оксидловчининг қўшилишига йўл қўймаслиги лозим. Реакция назоратдан чиққан тақдирда, тизимда ингибитор моддани ёки реактор қурилмасини фавқулодда совиткични автоматик дозатор ускуналари мавжуд бўлиши шарт.

85. Оксидланиш реакциялари хавфсизлиги: таркибида кучли оксидловчи моддалар (пероксидлар, озон, нитратлар) иштирок этувчи реакциялар одатда, экзотермик бўлади. Реакторларда самарали совитиш тизими ҳамда оксидловчи модда берилиши ҳарорат бўйича автоматик тарзда бошқарилиши ҳисобга олиниши лозим. Шунингдек, реакцион масса назоратсиз парчаланиши ҳолатида босим ортишини хавфсиз бартараф этиш учун уюрма сўндирувчи қурилмага эга авария чиқариш клапанлари ёки босимни идишга хавфсиз йўналтирувчи қувурлар тизими ўрнатилиши шарт.

Оксидланиш жараёнлари амалга ошириладиган биноларда портлаш босимини чиқарувчи портлашдан ҳимояловчи конструкциялар бўлиши лозим, булар енгил чиқувчи панеллар ёки шамоллатиш тешиклари портлаш босимини хавфсиз равишда чиқариш имкониятини таъминлайди. Электр жиҳозлари кислород ёки хлор ажралиши эҳтимоли ҳисобга олинган ҳолда танланади, улар мойланмаган бўлиши ва коррозияга қарши ҳимояга эга бўлиши шарт.

86. Кукунсимон оксидловчи моддалар билан ишланганда, жиҳоз ва иншоотларда чанг (хлорат ёки перманганат чанглари) тўпланишига йўл қўйилмаслик лозим. Бундай чанг тўпланишининг олдини олиш учун ускуналар ва сиртлар даврий равишда сув билан ювиб тозаланиши, шу орқали портловчи чанг «ёстиқчалари» ҳосил бўлмаслигини таъминланиш керак. Аммиак селитраси (NH₄NO₃) сақланадиган омборларда маҳсулот тўпланиб қолиши мумкин бўлган бўшлиқ ёки ковак жойлар бўлиши қатъиян ман этилади. Бундай бинолар барча сиртлари силлиқ ва тозалаш учун қулай ҳолда лойиҳалаштирилиши шарт.

87. Оксидловчи моддалар металл материалларда коррозияни келтириб чиқариши мумкин, шунинг учун бундай муҳитларда ишлатиладиган ускуналар мос зангламайдиган пўлат ёки қопламали тайёрланган бўлиши керак.

Жумладан:

кислотали муҳит учун — қўшимчали зангламас пўлатдан тайёрланган ускуналар;

гипохлорит ва пероксидлар учун — эмаль қопламали реакторлар ёки пластик (ПВХ, PVDF) қувурўтказгичлар;

«нам хлор» билан ишлаш учун — титан материалидан ясалган жиҳозлар тавсия этилади.

Мой мавжуд бўлган шароитда босим остидаги кислород портлаш хавфини келтириб чиқариши мумкинлиги сабабли, иккиламчи реакциялар ҳам ҳисобга олиниши лозим.

Арматура ва насосларда қўлланадиган барча сурков материаллари кислород билан мувофиқ келиши, яъни углеводородли мойлар ишлатилмаслиги, силиконли ёки фторуглеродли сурковлар қўлланилиши лозим.

88. Оксидловчи моддалар иштирокидаги жараёнлар бўйича хавф таҳлили амалга оширилиши лозим. Таҳлил жараёнида қуйидаги эҳтимолий оғишлар аниқланади: «оксидловчининг ортиқча миқдори», «совитишнинг етишмаслиги», «оксидловчи моддага бегона модданинг тушиши» ва бошқалар. Таҳлил натижалари асосида зарур ҳимоя чоралари ва хавфсизлик техник тадбирлари ишлаб чиқилиши шарт.

89. Оксидловчи муҳитлар ускуналарнинг эскириши ва емирилишини тезлаштиради, шунинг учун таъмирлашлар орасидаги интерваллар қисқартирилган ҳолда белгиланиши лозим.

Кислород компрессорлари учун зичлагич элементларни тез-тез алмаштириш, шунингдек, коррозия таъсирида ёриқлар ҳосил бўлиши эҳтимолига кўра куракларни мунтазам кўздан кечириш талаб этилади.

Пероксидлар сақланадиган омборларда ҳар ойда бир марта бино ичидаги термометрлар ва ҳароратдан хабар бериш тизими (сигнализацияси) қурилмаларининг ҳолати кўрилиши шарт.

Пероксидлар учун мўлжалланган музлаткич камераларидаги совитиш ускуналари каби парчаланишнинг олдини олиш тизими ҳар чоракда текширилади ва ишчи ҳолати тасдиқланади.

90. Ходимлар оксидловчи моддалар билан ишлашнинг махсус хавфсизлик чора-тадбирлари бўйича ўқитилган бўлишлари лозим. Шунингдек, оксидловчи моддаларга оид ёнғин хавфсизлиги қоидалари бўйича амалий ўқув машғулотлари мунтазам равишда ўтказилиши шарт.

91. Оксидловчи моддалар бўйича фавқулодда ҳолатларга тайёргарлик ёнғин ва портлаш хавфини ҳисобга олган ҳолда ташкил этилиши лозим.

92. Айрим оксидловчи моддалар, жумладан, органик пероксидлар, ўзидан ўзи парчаланиб портлаш хавфини келтириб чиқариши мумкин. Агар датчиклар сақланаётган пероксид ҳароратининг белгиланган даражадан ортишини аниқласа, тизим автоматик равишда совитишни ишга тушириши ёки эвакуация огоҳлантириш ва хабар бериш тизимлари ишга тушиши лозим.

АВТЧБЭР барча шахсларни хавфсиз масофага эвакуация қилишни назарда тутиши лозим. Агар органик пероксиднинг назоратдан чиққан парчаланиш жараёнини тўхтатиш имкони бўлмаса, реакция тўлиқ якунланмагунча ёнғинни ўчириш ишларини бошламаслик талаб этилади.

93. Суюқ оксидловчи модда (50 фоиз водород пероксид) тўкилиши ҳолатида ходимлар ҳимоя қўлқоплари ва кўз ойнакларини кийиб, тўкилган жойни инерт қум билан тўсишлари лозим. Бу ҳолатда пахта ёки мато ва бошқа ёнувчан толали материаллардан фойдаланишга йўл қўйилмайди, улар оксидловчи модда билан реакцияга кириши мумкин. Тўйинган нам қум металл челакка тўпланиши, бинодан ташқарига чиқарилиши лозим.

Қаттиқ оксидловчи моддалар (селитра, перманганат ва бошқалар) тўкилиши ҳолатида модда тоза идишга йиғиб олинади, қолдиқ эса кўп миқдордаги сув билан ювиб тозаланади. Гранулаларни полга босиб киритиш қатъиян ман этилади, ишқаланиш натижасида органик моддалар ёниши мумкин.

Кичик аварияларни бартараф этиш режаси ходимлар учун қадамма-қадам кўрсатмалар йўриқномасини ўз ичига олиши лозим. Йўриқномада тўкилган моддани қандай модда билан қоплаш (сорбент ёки қум), қайси модда билан ювилиши, тўпланган моддаларни қаерга ва қандай тарзда чиқарилиши ёки вақтинча сақланиши аниқ кўрсатилиши шарт.

94. Заҳарли газлар ажралиб чиқиши сабабли ёнғин содир бўлганда (нитрат целлюлозаси ёнишида азот оксидлари (NOx) ажралади) огоҳлантириш тизими кимёвий ҳодиса каби ишга тушиши лозим. Яъни, сиреналар орқали сигнал берилиши, шунингдек, Ўзбекистон Республикаси Фавқулодда вазиятлар вазирлиги томонидан аҳолига ахборот етказилиши таъминланиши керак.

95. Ёнғиндан сақлаш хизматлари (давлат, идоравий ва кўнгилли ёнғиндан сақлаш хизматлари) объектда оксидловчи моддалар мавжудлиги тўғрисида олдиндан хабардор қилинган бўлиши ва улар билан ишлаш тактикаси бўйича махсус тайёргарликдан ўтган бўлишлари лозим.

Хусусан, улар қуйидагиларни билишлари шарт:

сув оксидловчи моддаларда ёнғинни ўчиришнинг асосий воситаси эканлиги;

углеводородли эритувчилар асосидаги кўпик таркиблардан фойдаланиш ман этилиши, чунки улар оксидловчи муҳитда ўзлари ёнувчан;

фторли бирикмалар асосидаги махсус чидамли кўпиклар ёки майин пуркаладиган сув қўлланиши лозим.

Шунингдек, ёнғиндан сақлаш хизмати қайта портлашлар эҳтимоли (агар омборда турли партияда пероксидлар бўлса) ҳақида хабардор бўлиши керак. Корхона маҳаллий ёнғиндан сақлаш хизматига объектдаги оксидловчи моддалар захираси ва уларнинг асосий хусусиятлари тўғрисида маълумот бериши шарт.

96. Оксидловчи моддалар билан ишлайдиган хавфли ишлаб чиқариш объектларида қуйидагилар бўлиши шарт:

а) оксидловчи моддалар енгил алангаланувчи суюқликлар (ЕАС), ёнувчан суюқликлар (ЁС), ёнувчан газлар ёки бошқа ёнувчан моддалар билан бир жойда сақланмаслиги лозим. Оксидловчи моддалар сақланадиган хона ёки бўлимда ҳар қандай ёнувчан материаллар (ёғоч қути, қоғоз қоплама, мато ва бошқалар) бўлмаслиги шарт.

Агар оксидловчи модданинг қадоқ қопламаси ёнувчан материалдан (картон қути) тайёрланган бўлса, у ҳолда уни металл ёки керамик тагдонга, ёнғин чиқариши мумкин бўлган манбалардан узоқ масофада жойлаштирилиши керак;

б) сақлаш жойларида огоҳлантирувчи белгилар мавжуд бўлиши лозим. Идишлар (бочкалар, канистрлар) тамғаланган бўлиши шарт: уларда сариқ ромб шаклидаги белги, доира устида аланга тасвири ва «Оксидловчи модда» деган ёзув бўлиши керак. Ёрлиқлар аниқ ўқиладиган, уларда модданинг концентрацияси ва ишлаб чиқарилган санаси кўрсатилган бўлиши шарт;

в) бино ичида ҳаво айланиши яхши ва ҳарорат мўътадил, омбордаги термометр кўрсаткичи белгиланган меъёр (15 — 25 °C) доирасида бўлиши лозим (алоҳида махсус талаблар белгиланмаган бўлса);

г) пол ва жавонлар ҳолати, уларда тўкилган кристалл ёки суюқлик оқиши мавжуд эмаслиги лозим;

ж) «Оксидлантирувчи моддаларни сақлашда ёнғин хавфсизлиги чоралари» ва «Тўкилиши/авария ҳолатида ҳаракатлар тартиби» номли йўриқномалар бўлиши керак;

з) омбор яқинида ўчириш ва нейтраллашга мўлжалланган воситалар бўлиши керак:

кислотали оксидловчилар учун — кальцийланган (сувсизлантирилган) сода солинган қоплар;

перманганат тўкилиши ҳолатида — сув тўлдирилган бочкалар;

ўта реакцион моддалар учун — қум, белкураклар ва бошқа ёрдамчи жиҳозлар;

и) оксидлантирувчи моддаларнинг келиб тушиши ва сарфи ҳисоби юритилиши керак (айниқса, улар прекурсор ёки назоратдаги моддалар бўлса). Бинони даврий кўрикдан ўтказиш журнали мавжудлиги ва унда органик материаллар йўқлиги ҳамда тозалаш ишлари амалга оширилгани ҳақидаги ёзувлар борлиги аниқланади.

97. Портловчи моддаларни ишлаб чиқариш ёки қўллаш жараёнларида иш жойида бир вақтнинг ўзида мавжуд портловчи моддалар миқдори минимал даражада сақланиши лозим.

98. Портловчи моддалар билан ишлайдиган машиналар ва механизмлар содда тузилишда ҳамда улар умуман учқун чиқармайдиган бўлиши лозим. Электр юритмалар ўрнига пневматик бошқарув тизимлари қўлланиши, ҳаво босими меъёрий даражада чекланиши керак (ускуналар қизимаслиги учун).

Агар электр таъминотидан фойдаланиш зарурати бўлса, у ҳолда паст кучланишли (12 V гача) электр тизими қўлланиши лозим. Барча электр ускуналари учқун хавфсизлиги тўсиқлари орқали уланиши шарт.

Портловчи моддалар билан тўғридан-тўғри контактда бўладиган барча машиналар сиртлари антифрикцион (ишқаланиш ва иссиқлик ажралиб чиқишини камайтирувчи) материаллар билан қопланган бўлиши лозим. Фойдаланиладиган асбоб-ускуналар фақат ёғоч, мис ёки пластмассадан тайёрланган бўлиши мумкин. Пўлат ёки темир асбоблардан фойдаланиш қатъиян ман этилади.

99. Портлаш хавфи мавжуд моддалар билан боғлиқ технологик жараёнлар амалга ошириладиган бинолар портлаш оқибатларини камайтиришга мўлжалланган ҳимоя тизимлари билан жиҳозланган бўлиши лозим. Бундай тизимлар қуйидаги турларга бўлинади:

портлашни бостиришнинг фаол тизимлари, порох ишлаб чиқаришда қўлланадиган сўндирувчи автоматик тизимлар;

пассив тизимлар, енгил ташланадиган панеллар ва портлаш тўлқинини юқорига йўналтирадиган махсус каналлар.

Бундан ташқари, бинолар портловчи моддалар ёнганда хавфсиз масофадан бошқарилувчи ёнғин ўчириш қурилмалари билан таъминланган бўлиши керак.

Портлаш хавфи юқори бўлган участкаларга фақат билим синовларидан ўтган ва махсус тайёргарликка эга бўлган чекланган сондаги ходимларга киришига рухсат берилади.

100. Агар жараён узлуксиз тарзда амалга ошириладиган бўлса, у ҳолда ҳар қандай фавқулодда ҳолатда автоматик тўхтатиш блокировка тизими бўлиши шарт.

101. Портловчи моддалардан фойдаланадиган корхонада портловчи моддаларни сақлаш, ишлатиш ва ташишга оид амал қилувчи лицензиялар бўлиши лозим. Шунингдек, портловчи моддалар ҳисоби журнали юритилиши, унда келган миқдор, сарфланган ва қолдиқ миқдорлар, масъул шахслар тўғрисидаги маълумотлар бўлиши шарт.

102. Портловчи моддалар билан ишловчи ходимлар махсус тайёргарликдан ўтишлари ва билимларини даврий равишда текширилиши шарт.

103. Портловчи моддалар билан ишлашга рухсат этилган ходимлар тегишли жисмоний ҳолатга ва соғлом руҳий-психологик қобилиятга эга бўлишлари шарт.

104. Портловчи моддалар сақланадиган омборларда даврий ички тафтишлар ўтказилиши шарт. Бунда мавжуд моддаларни қайта санаб чиқиш, ҳисоб журналидаги миқдор билан амалда мавжуд миқдорни солиштириш, сақлаш идишлари ва тамғалар бутунлигини текшириш керак.

105. Портловчи моддалар сақланадиган объектлардаги авария вазиятлари тарқалишини чегаралаш ва бартараф этиш режаси қуйидаги сценарийларни ўз ичига олиши лозим:

«Портловчи моддалар омборида ёнғин (портлашсиз)»;

«Омборда қисман портлаш»;

«Ишлаб чиқариш линиясини детонация ҳолати».

Ҳар бир сценарий учун эвакуация зоналари ва парчалар сочилиш радиуслари аниқ белгилаб қўйилиши керак.

106. Портлаш ёки ёнғин ҳолатида махсус огоҳлантирувчи сирена сигнали автоматик равишда ишга тушиши лозим. Аҳоли ва ходимлар бу сигналнинг маъносини олдиндан билишлари керак:

сигнал эшитилганда ерга ётиш ёки хавфсиз жойда паноҳ топиш,

портлашлар тўхтагандан сўнг эвакуация буйруғи берилгач, белгиланган йўналиш бўйича бинодан чиқиш талаб этилади.

107. Портловчи моддаларни сақлаш ва фойдаланиш объектларида қуйидагилар бўлиши шарт:

портловчи моддаларни сақлашга оид амалдаги лицензия;

портловчи моддаларни сақлаш учун масъул шахслар рўйхати (корхона буйруғи билан тасдиқланган) мавжудлиги;

ходимларда портловчи моддалар билан ишлаш ҳуқуқини берувчи гувоҳномалар.

108. Енгил алангаланувчи ва портловчи кимёвий моддалар уларнинг физик-кимёвий хусусиятлари, реакцияга киришиш қобилияти ҳамда хавф даражасини ҳисобга олган ҳолда сақланади.

109. Енгил алангаланувчи суюқликлар, оксидловчи моддалар, кислоталар, ишқорлар, заҳарли моддалар, сиқилган ва суюлтирилган газлар гуруҳларга ажратилиб сақланиши керак.

110. Енгил алангаланувчи суюқлик ва оксидловчи моддалар, кислоталар ва ишқорлар, заҳарли моддалар, озиқ-овқат маҳсулотлари, оксидловчи моддалар ҳамда органик моддаларни биргаликда сақлаш тақиқланади.

111. Ҳар бир гуруҳга мансуб моддалар алоҳида хоналарда, секцияларда ёки изоляцияланган жойларда сақланиши шарт, жумладан:

енгил алангаланувчи суюқликлар портлаш хавфли зонада, шамоллатиш тизими билан жиҳозланган махсус омборларда;

оксидловчи моддалар ёнувчан материаллардан камида 5 m масофада ёки ёнмайдиган тўсиқлар билан ажратилган ҳолда;

кислоталар ва ишқорлар коррозияга чидамли идишларда, бир-биридан алоҳида;

сиқилган ва суюлтирилган газлар ташқи майдонларда ёки махсус шамоллатиш тизими мавжуд шкафларда.

112. Суюқ моддалар сақланадиган барча жойлар иккилламчи тўсиқ (ариқчалар (лоток), поддон таралар, марза) билан жиҳозланган бўлиши шарт:

иккилламчи тўсиқ (марзаланган ҳудуд) ҳажми энг катта идиш (резервуар) ҳажмининг маҳсулот сиғадиган қилиб, камида 110 фоизини ташкил қилиши;

ариқчалар (лоток) кислоталар учун кислотабардош пластик ёки қопламалар, енгил алангаланувчи суюқликлар учун антистатик ва ёнғинга чидамли материалдан тайёрланиши;

ариқчаларда (лоток) авария ҳолатида моддани чиқариш учун клапанли тизимлар кўзда тутилиши.

113. Умумий ҳажми 5 000 kg дан ортиқ кимёвий моддалар алоҳида бинода сақланиши шарт.

114. Кимёвий моддаларни ертўлаларда сақлаш тақиқланади.

115. Сақлаш бинолари қуйидаги талабларга жавоб бериши лозим:

деворлар ёнғинга чидамли;

қопламалар суюқлик ўтказмайдиган ва антистатик қопламага эга бўлиши;

эшиклар автоматик ёпилувчи;

шамоллатиш тизими доимий ишчи ҳолатда.

116. Ҳаво алмашинувининг ҳажми ва карралиги ишлаб чиқариш ҳамда маиший хоналар учун шамоллатиш ва ҳавони мўтадиллаш бўйича амалдаги қурилиш нормалари талабларига мувофиқ таъминланиши лозим.

117. Бир хонанинг ичида сақланадиган кимёвий моддалар миқдори қуйидаги чегаралардан ошмаслиги лозим.

ишлаб чиқариш хоналарида:

енгил алангаланувчи суюқликлар — 200 kg гача;

заҳарли моддалар — 50 kg гача;

оксидловчи моддалар — 100 kg гача;

маъмурий хоналарда:

енгил алангаланувчи суюқликлар — 50 kg гача;

заҳарли моддалар — 10 kg гача;

оксидловчи моддалар — 25 kg гача;

омборхоналарда:

енгил алангаланувчи суюқликлар — 5 000 kg гача;

заҳарли моддалар — 1 000 kg гача;

оксидловчи моддалар — 2 000 kg гача.

118. Енгил алангаланувчи суюқликлар сақланадиган хоналарда ҳарорат 27 °C дан ошмаслиги лозим.

119. Заҳарли газлар сақланадиган хоналарда мажбурий ҳаво чиқариш шамоллатиш тизими ўрнатилиши лозим.

120. Шамоллатиш тизимида ҳавони қайта айлантириш (рециркуляция) тақиқланади.

121. Корхонада қуйидаги ҳисоб ҳужжатлари юритилиши лозим:

келиб тушиш журнали;

сарф журнали;

инвентаризация ҳисоботи (камида ойда бир марта).

122. Енгил алангаланувчи ва портловчи кимёвий моддалар ишлатиладиган технологик жараёнларни назорат қилиш ва бошқариш бошқарув хонасида жойлашган оператор иш жойидан туриб амалга оширилиши, бунда жараён хавфсизлигини белгилаб берувчи технологик кўрсаткичларни назорат қилиш, авария олди ҳамда авария вазиятларида хабар бериш тизими (сигнализация) воситаларини ускуна жойлашган жойда ва бошқарув хонасида ҳам ўрнатилиши керак.

123. Технологик кўрсаткичларни (сарф, босим, ҳарорат) ўлчаш ва тартибга солиш ишчи муҳитда коррозияга чидамли ёки унинг таъсиридан ҳимояланган техник қурилмалар ёрдамида амалга оширилади.

124. Белгиланган тартибда қиёсловдан ўтказилмаган, шунингдек, қиёслаш муддати ўтган назорат-ўлчов асбоблари ва автоматлаштириш воситаларидан фойдаланишга йўл қўйилмайди.

125. Енгил алангаланувчи ва портловчи кимёвий моддалар сақланадиган идишлар чегаравий сатҳ қийматлари хабар бериш тизимига (сигнализация) эга суюқликларнинг сатҳини ўлчаш, назорат қилиш ва тартибга солиш воситалари ва белгиланган чегаравий сатҳга етганда, уларни идишга узатилишини автоматик тарзда узиб қўядиган воситалар ёки суюқликнинг тошиб кетишига йўл қўймайдиган бошқа воситалар билан жиҳозланган бўлиши керак.

126. Енгил алангаланувчи ва портловчи кимёвий моддалар билан ишлар амалга ошириладиган хоналарда ҳавонинг ҳолатини мунтазам назорат қилиш ташкил этилган бўлиши керак.

Фойдаланиш шароитларига кўра кучли таъсир кўрсатадиган моддалар буғи ажралиб чиқадиган хоналарда ЧЙҚК меъёрдан ошганлигини хабар бериш тизими (сигнализация) билан бирга уларнинг ҳаводаги миқдорини автоматик назорат қилиш таъминланган бўлиши керак. Агар ушбу хоналарда ЧЙҚК ошиб кетганда, қуйидагилар ишга тушиши керак:

а) бошқарув хонасида ва жойида ёруғлик ва овозли хабар бериш тизими;

б) зарур ҳолларда атмосферага чиқариладиган зарарли моддаларни ютувчи авариявий тизим билан блокировка қилинган авария ҳолатида шамоллатиш.

127. Фойдаланиш шароитларига кўра ишчи ҳудуд ҳавосига кучли таъсир кўрсатадиган моддалар буғи ажралиб чиқиши мумкин бўлган очиқ майдончаларда жойлашган омборхоналарда, тўкиш-қуйиш пунктларида ЧЙҚК меъёрдан ошганлигини хабар бериш тизимлари (сигнализация) автоматик назорат кўзда тутилиши лозим.

Кўрсатилган жойларда ЧЙҚК меъёрдан ошиб кетганда, бошқарув хонасида ва жойда ёруғлик ва овозли хабар бериш тизимлари ишга тушиши керак. Бунда барча газланганлик ҳолатлари асбоблар ёрдамида қайд этилиши керак.

Датчикларнинг сезувчанлик чегараси, уларнинг сони ва жойлашиши лойиҳа билан белгиланади ва асосланади.

128. Енгил алангаланувчи ва портловчи кимёвий моддалар ишлатиладиган хавфли ишлаб чиқариш объектларида қўлланадиган техник қурилмалар ва ускуналар (реакторлар, насослар, арматуралар, фильтрлар, идишлар) белгиланган тартибда мувофиқлик сертификатига эга бўлиши, шу жумладан, чет элда ишлаб чиқарилган техник қурилма ва ускуналар давлатлар ўртасида тан олинган мувофиқлик сертификатига эга бўлиши керак.

129. Техник қурилмалар ва ускуналарнинг (ишлаб чиқариш ускуналарининг) конструкцияси ушбу Қоидалар талабларига, шунингдек, ишлаб чиқариш ускунасига қўйиладиган хавфсизлик талабларига жавоб бериши керак. Жумладан, кислотабардош, ишқорларга чидамли, пероксидлар учун антистатик, учқун чиқармайдиган, кислород билан реакция қилмайдиган материаллардан, герметик ва зарбага бардошли бўлиши, шунингдек, қўлланадиган модданинг физик-кимёвий хусусиятларига тўлиқ мослаштирилган бўлиши шарт.

130. Барча техник қурилмалар учун фойдаланиш қўлланма ҳужжатлари (паспорт, техник тавсиф, хавфсизлик паспорти) ишлаб чиқарувчи томонидан берилган бўлиши ва ташкилот томонидан давлат тилига таржима қилинган ҳолда сақланиши шарт. Қўлланмада ускунанинг хавфли зоналари, тозалаш тартиби, хизмат кўрсатиш графиги ва авария ҳолатида ҳаракат қилиш тартиби кўрсатилган бўлиши лозим.

131. Бевосита ускуналар ёки уларга хизмат кўрсатиш ҳамда бошқариш жойлари яқинида:

ускуналар, коммуникацияларнинг жойлашиш ва технологик алоқалар схемалари;

моддалар оқими йўналиши;

хавфли зоналар ва биринчи ёрдам пунктлари;

шамол йўналиши кўрсаткичлари (пероксидларнинг газланиш хавфи бор ҳудудлар учун) осилган бўлиши керак.

132. Техник қурилмалар ва ускуналардан ишлаб чиқариш шароитлари ва ушбу Қоидалар талабларини ҳисобга олган ҳолда, ишлаб чиқувчи ташкилотнинг техник ҳужжатлари асосида ишлаб чиқилган технологик йўриқномалар талабларига мувофиқ фойдаланиши керак.

133. Техник қурилмалардан фойдаланишга фақат қонунчилик ҳужжатларига талабларига мувофиқ тайёрланган фойдаланувчи ва таъмирловчи ходимлар қўйилади. Таъмирлаш ишлари фақат махсус тайёргарликка эга бригадалар томонидан амалга оширилади.

134. Техник қурилмаларга хизмат кўрсатиш учун ишлатиладиган асбоб-ускуна ва мосламалар хавфсизлик талаблари ва бажариладиган ишларга мувофиқ бўлиши керак.

Енгил алангаланиш ва портлаш хавфи бўлган ҳудудлар ва хоналарда ишлатиладиган асбоб-ускуналар ва мосламалар улар билан ишлаганда учқун чиқармаслиги керак.

135. Иш ўринларида асбоб-ускуналар ва мосламалар махсус ажратилган жойларда ёки асбоб-ускуна шкафларида енгил алангаланувчи ва портловчи кимёвий модда турига мос бўлинмада сақланиши керак. Пероксидлар билан ишловчи асбоб-ускуналар бошқалардан алоҳида сақланади ва уларнинг юзида «Пероксид зонаси учун» деб белгиланади.

136. Носоз техник қурилмаларда ишлаш, шунингдек, носоз мослама ва асбоблардан фойдаланиш тақиқланади.

137. Енгил алангаланувчи ва портловчи кимёвий моддалар ва улар қадоқланган идишларни йўқ қилиш ишлари кимёвий маҳсулотнинг хавфсизлик паспортида белгиланган талабларга ҳамда ушбу маҳсулот турига оид стандартлар ва норматив ҳужжатлар талабларига мувофиқ амалга оширилиши лозим.

138. Енгил алангаланувчи ва портловчи кимёвий моддаларни йўқ қилиш жараёнининг хавфсизлиги қуйидаги ҳимоя чораларига риоя этиш орқали таъминланади:

хавфсизликни таъминлайдиган технология ва ускуналарни, атроф-муҳит ифлосланишнинг олдини олувчи техник воситалар ва иш усулларини танлаш;

йўқ қилиш жараёнида хавфсизлик даражасини назорат қилувчи техник воситалардан фойдаланиш ва уларга ўз вақтида техник хизмат кўрсатиш;

авария ҳолатларининг олдини олиш усулларини ишлаб чиқиш ҳамда уларни бартараф этиш учун зарур воситалар билан жиҳозланиш.

139. Йўқ қилиш жараёнида чиқиндиларнинг ҳавога, сувга ёки тупроққа тушишига йўл қўйилмайди. Барча чиқиндилар зарарсизлантириш ёки йиғиш тизимига йўналтирилиши лозим.

Чиқиндиларни ёқиш ёки нейтраллаш жараёни вақтида чиқариладиган газлар тозалаш (фильтрация) қурилмалари орқали атмосферага чиқарилиши керак.

140. Йўқ қилиш жараёнида иштирок этувчи ходимлар махсус тайёргарликдан ўтган бўлиши, шахсий ҳимоя воситалари билан таъминланиши шарт.

Иш жойларида биринчи тиббий ёрдам воситалари ва заҳарланиш ҳолатида ҳаракатлар бўйича йўриқнома мавжуд бўлиши керак.

141. Ёқиш ёки зарарсизлантириш ускуналари хавфсизлик тизимлари билан жиҳозланган бўлиши лозим. Бу ускуналар белгиланган муддатларда техник кўрик ва калибровкадан ўтказилиши лозим.

142. Заҳарли моддалар чиқиндиларини йўқ қилиш жараёнида атроф-муҳит параметрларининг (ҳаво, сув, тупроқ) ҳолати доимий мониторинг орқали назорат қилинади.

Мониторинг натижалари ҳар ойда Ўзбекистон Республикаси Экология ва иқлим ўзгариши миллий қўмитасининг ҳудудий бошқармасига тақдим этилади.

143. Енгил алангаланувчи ва портловчи кимёвий моддалар билан ишлаш ташкилот ходимларига белгиланган тартибда бериладиган шахсий ҳимоя воситаларидан фойдаланган ҳолда амалга оширилиши керак.

144. Ишчиларга якка тартибда фойдаланиш учун бериладиган шахсий ҳимоя воситалари (кейинги ўринларда — ШҲВ) иш вақтида уларнинг иш жойида бўлиши керак.

Иш вақтида қўлланадиган махсус кийимлар, махсус пойабзаллар ва бошқа ШҲВ рўйхати, бажарилган ишнинг ўзига хос шартлари ва хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда, ҳар бир иш жойи учун меҳнатни муҳофаза қилиш йўриқномасида кўрсатилиши керак.

145. Нафас органларининг шахсий ҳимоя воситалари (кейинги ўринларда — НОШҲВ), хавфли ва зарарли ишлаб чиқариш омилларининг ишчиларга таъсирининг олдини олиш ёки камайтириш учун ишлатилиши ва юқори даражадаги ҳимоя самарадорлиги ва фойдаланиш қулайлигини таъминлаш, меҳнат фаолияти учун энг мақбул шароитларни яратиш керак.

146. Қўл терисини моддалар таъсиридан ҳимоя қилиш учун ҳимоя ва профилактик малҳам, паста ва кремлардан фойдаланиш керак.

147. Ишлаб чиқариш хоналарида, моддалар сақланадиган омборларда ва моддалар билан иш олиб бориладиган жойларда, авариявий шахсий ҳимоя воситалари, шунингдек, авария вазияти содир бўлганда (душ ёки ўзига ёрдам бериш ваннаси, ўзига ёрдам бериш раковинаси ва бошқалар) жабрланганларга биринчи ёрдам кўрсатиш тўпламлари мавжуд бўлиши керак.

148. Енгил алангаланувчи ва портловчи кимёвий моддалардан фойдаланадиган саноат корхоналарининг барча ишлаб чиқариш, сақлаш ва бошқа ёрдамчи хоналари Вазирлар Маҳкамасининг «Ёнғин хавфсизлиги қоидаларини тасдиқлаш тўғрисида» 2020 йил 20 октябрдаги 649-сон қарорига мувофиқ ёнғинни ўчиришнинг бирламчи воситалари билан таъминланиши керак.

149. Енгил алангаланувчи ва портловчи кимёвий моддаларни автомобиль транспортида ташишда Вазирлар Маҳкамасининг 2011 йил 16 февралдаги 35-сон қарори билан тасдиқланган Ўзбекистон Республикасида хавфли юкларни автомобиль транспортида ташиш қоидалари талабларига риоя қилиниши шарт.

150. Енгил алангаланувчи ва портловчи кимёвий моддалар халқаро стандартлар (СГС ОТ — Мувофиқлаштирилган глобал тизим, ADR — Халқаро хавфли юклар ташиш қоидалари) бўйича хавфли юклар даражаларига мувофиқ қуйидагича таснифланади:

1-даража — портловчи моддалар;

2-даража — сиқилган, суюлтирилган ва босим остида эритилган газлар;

3-даража — енгил алангаланадиган суюқликлар;

4-даража — енгил алангаланадиган қаттиқ моддалар, ўз-ўзидан ёнадиган моддалар (ЎЎЁМ), сув билан реакцияга киришиб алангаланувчи газлар чиқарадиган моддалар;

5-даража — оксидловчи моддалар ва органик пероксидлар;

6-даража — заҳарли моддалар ва биологик хавфли моддалар (масалан, инфекция тарқатувчи моддалар);

7-даража — радиоактив моддалар;

8-даража — ўювчи ва (ёки) коррозия қилувчи моддалар;

9-даража — бошқа хавфли моддалар ва буюмлар (масалан, экологик хавфли моддалар, магнитли ёки литий батареялар).

151. Енгил алангаланувчи ва портловчи кимёвий моддаларни ташишда қадоқлаш ва жойлаштириш амалдаги норматив ҳужжатларда белгиланган идишлар ва қадоқ турларига мувофиқ бўлиши шарт.

Қадоқлар маҳсулотни ташиш, сақлаш, юклаш-тушириш жараёнларида хавфсизлик таъминлаши керак.

Сертификатланган ва UN белгисига эга қадоқлардан фойдаланишга рухсат этилади.

Ҳар бир қадоқ ва идишда қуйидагиларни қамраб олган тамғалар бўлиши шарт:

модданинг тўлиқ номланиши;

хавф даражаси (UN рақами, пиктограмма);

ҳажми ва оғирлиги;

хавфли юк даражаси (1 — 9);

ишлаб чиқарувчи, партия рақами, ишлаб чиқарилган сана.

152. Ҳар бир модда ўз хусусиятига кўра мос қадоқда ва герметик ҳолда ташилиши керак (натрий ва фосфор махсус мойли банкаларда, киноплёнкалар ва плёнкалар металл қутиларда сақланади).

Ёруғлик, ҳарорат ва намлик таъсирида ёниши мумкин бўлган моддалар изоляцияланган идишларда, металл барабанларда ва махсус термоизоляцияланган цистерналарда ташилиши лозим.

Қадоқлар ташиш пайтида бир-бирига урилиб ёки силжиб кетмаслиги учун ортиш вақтида жипс жойлаштирилиши, синдириб юбормаслик учун оралиқлар инерт модда билан тўлдирилиши талаб қилинади.

153. Барча автотранспорт воситалари, хусусан, махсус цистерна, контейнер ва барабанларда ташиладиган енгил алангаланувчи ва портловчи моддалар учун транспорт воситаси техник жиҳатдан соз ҳолда бўлиши керак. Учқун чиқарувчи ёки чидамсиз қисмлар бўлмаслиги талаб этилади.

Ҳар бир транспорт воситаси қуйидаги жиҳозлар билан таъминланган бўлиши шарт:

портлаш хавфини камайтирувчи вентиллар ва клапанлар;

босим ва даража назорати ускуналари;

автоцистернада тўкилиш ёки газ чиқиши ҳолатида ҳимоя механизми.

Кимёвий моддалар учун идиш ва қадоқлар (баллонлар, банкалар, шиша идишлар) турига қараб махсус транспорт воситасида маҳкамланиб, қўлланилган қадоқлардан фойдаланиш тақиқланади.

Суюқ ёки газсимон моддаларни ташишда идиш тўлиқ тўлдирилмайди. Қуйиш ҳажми сиғимнинг 85 — 90 фоиздан ошмаслиги керак (модда ўз хусусиятига кўра).

154. Ҳар хил хавфли моддаларни бир вақтда, бир контейнер ёки кузовда ташиш тақиқланади. Айниқса, оксидловчи, заҳарли, портловчи ва органик моддаларни бирга жойлаштириш мумкин эмас.

Ҳар бир юк хавф даражаси бўйича белгиланиб, тамғаланган бўлиши ва ҳужжатларда акс эттирилиши керак.

155. Органик пероксидлар каби енгил парчаланадиган моддаларни қисқа масофаларда ташишда, ҳароратга сезгирликни ҳисобга олган ҳолда, бутун ташиш вақти мобайнида барқарор ҳароратни сақлаб турувчи махсус совитувчи элементлар билан жиҳозланган ҳимоявий қадоқлардан фойдаланишга йўл қўйилади. Бу ҳолда модда термик парчаланиш ёки автокаталитик реакцияга киришмаслиги лозим.

156. Оксидловчи моддалар ва органик пероксидлар юкланишидан олдин автотранспорт воситасининг юк жойи (кузов) синчковлик билан чангдан тозаланиши, шунингдек, аввал ташилган моддалар қолдиқларининг қолмаслиги таъминланиши шарт. Бу ёнувчанлик ва реактив хавфларни камайтириш учун зарур ҳисобланади.

157. Автомобиль транспортида енгил алангаланувчи ва портловчи кимёвий моддаларни ташиётган ҳайдовчида қуйидаги расмийлаштирилган ҳужжатлар мавжуд бўлиши шарт:

автотранспорт воситасининг хавфли юкларни ташишга яроқлилигини тасдиқловчи гувоҳнома;

ҳайдовчининг хавфли юкларни ташиш бўйича махсус тайёргарликдан ўтганини тасдиқловчи гувоҳнома;

ташилаётган модда тоифасига мувофиқ ҳолда авариявий ҳолатда ҳаракат қилиш бўйича карточка;

ташувчи, жўнатувчи ва қабул қилувчи ташкилотларнинг масъул шахслари, шунингдек, Ўзбекистон Республикаси Фавқулодда вазиятлар вазирлиги ҳамда Давлат йўл ҳаракати хавфсизлиги хизматининг навбатчи қисмлари манзил ва алоқа маълумотлари;

Саноат, радиация ва ядро хавфсизлиги қўмитаси томонидан берилган хулоса (сиғимнинг техник жиҳатдан яроқлилиги бўйича);

ҳаракат маршрути ва тўхташ жойлари кўрсатилган, Давлат йўл ҳаракати хавфсизлиги хизмати билан келишилган йўналиш схемаси.

158. Енгил алангаланувчи ва портловчи кимёвий моддалардан фойдаланишни йўлга қўйишда чиқиндиларини ажратиб чиқариши меъёрларда кўзда тутилган даражаларгача камайтирадиган технологик жараёнлар ва ускуналардан фойдаланиш керак.

159. Атроф-муҳитнинг технологик чиқиндилар таркибидаги зарарли моддалар билан ифлосланиш эҳтимолини ҳисоблаш, енгил алангаланувчи ва портловчи кимёвий моддаларни ишлатадиган корхонанинг технологик лойиҳаси таркибига кириши керак.

Бунда лойиҳада фойдаланиш даврида ҳисоб-китобларда қабул қилинган зарарли моддаларнинг чиқиши шароитлари таъминланадиган тадбирлар мажмуи кўзда тутилиши лозим.

160. Бир вақтнинг ўзида газ-чанг тутиб қолувчи қурилмаларни реконструкция қилмасдан туриб, чиқадиган газлар ёки уларнинг таркибидаги зарарли моддалар концентрациялари ҳажмининг ошиши билан боғлиқ технологик ускуналар унумдорлигини ошириш тақиқланади.

161. Атроф-муҳитни ифлосланишига олиб келиши мумкин бўлган манбалардан чиқаётган саноат чиқиндилари устидан доимий назорат ваколатли давлат органлари томонидан амалга оширилиши билан бир қаторда, корхоналар томонидан ҳам ишлаб чиқариш назорати доирасида таъминланиши лозим.

Корхона ва ташкилотларда замонавий кимёвий ва физик-кимёвий таҳлил воситалари билан жиҳозланган махсус лабораториялар бўлиши керак.

162. Саноат оқова сувларини зарарсизлантириш енгил алангаланувчи ва портловчи кимёвий моддалар билан муомала қилувчи корхоналар учун мажбурий ҳисобланади. Оқова сувлар таркибидаги зарарли моддаларнинг концентрацияси сув объектларига ташланиш жойида Ўзбекистон Республикасининг Сув кодекси ҳамда амалдаги санитария ва экологик нормаларда белгиланган меъёрлардан ошмаслиги керак.

163. Сув ҳавзалари ва жой рельефига қуйидагиларни чиқариш тақиқланади:

таркибида ЧЙҚК ёки тахминий йўл қўйиладиган даражаси белгиланмаган моддалар ёки моддаларнинг сувда трансформацияланиши маҳсулотлари, шунингдек, аналитик назорат усуллари мавжуд бўлмаган моддалар бўлган оқова сувлар;

сув чиқармайдиган ишлаб чиқаришларни ташкил этиш, рационал технологияларни татбиқ қилиш, айланма ва такрорий сув таъминоти тизимларида максимал ишлатиш, тегишли тарзда тозалангандан ва зарарсизлантирилгандан кейин саноатда фойдаланиш йўли билан бартараф этилиши мумкин бўлган оқова сувлар.

164. Оқова сувлар фақат махсус рухсатнома ва белгиланган чегаравий йўл қўйиладиган оқизиш меъёрлари асосида табиий сув ҳавзаларига ёки жой рельефига оқизилади. Бу тартиб атроф-муҳитни ифлосланишдан ҳимоя қилиш мақсадида сувдан махсус фойдаланиш турига киради ва Ўзбекистон Республикасининг Сув кодекси билан тартибга солинади.

165. Саноат чиқиндилари қонунчилик ҳужжатлари талабларига мувофиқ кўмиб ташланади.

Заҳарли саноат чиқиндилари, шунингдек, марказлаштирилган ҳолда полигонларда ва қайта ишлаш, нейтраллаш станцияларида жойлаштирилиши, қайта ишланиши ҳамда нейтралланиши мумкин.

166. Ушбу Қоидалар талабларининг бузилишида айбдор бўлган шахслар қонунчилик ҳужжатларига мувофиқ жавоб берадилар.