Oʻzbekiston Respublikasining “Atom energiyasidan tinchlik maqsadlarida foydalanish toʻgʻrisida”gi Qonuni hamda Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yil 24-dekabrdagi PF-224-son “Sanoat, radiatsiya va yadro xavfsizligi sohasida davlat nazoratini takomillashtirish boʻyicha qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi Farmoniga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Sanoat, radiatsiya va yadro xavfsizligi qoʻmitasi qaror qiladi:

1. Atom energiyasidan foydalanish obyektlarida radioaktiv materiallarni tashishda xavfsizlik qoidalari ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Mazkur qaror Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Atom energiyasi agentligi va Fanlar akademiyasi bilan kelishilgan.

3. Mazkur qaror rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi.

Mazkur Qoidalar atom energiyasidan foydalanish obyektlarida (bundan buyon matnda obyekt deb yuritiladi) radioaktiv materiallarni tashishda xavfsizlikka qoʻyiladigan talablarni belgilaydi.

1. Radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashish natijasida xodimlar (personal), aholi, atrof-muhitga koʻrsatiladigan radiatsiyaviy taʼsir hamda atmosfera havosiga chiqariladigan va suv obyektlariga tashlanadigan radioaktiv moddalarning miqdori SanQvaM 0193-06-son “Radiatsiya xavfsizligi normalari (RXN 2006)” va “Radiatsiya xavfsizligini taʼminlashning asosiy sanitar qoidalari (RXTASQ 2006)”da belgilangan normalardan oshmasligi lozim.

2. Radioaktiv materiallarni obyekt hududi doirasida tashish uchun moʻljallangan qadoqlash toʻplamlari ularni dezaktivatsiya qilish imkoniyatini taʼminlaydigan tarzda loyihalashtirilishi va tayyorlanishi zarur.

Qadoqlash toʻplamlarini loyihalashtirishda radioaktiv materiallar bilan qadoqlash toʻplami materiallarining nurlanish sharoitidagi oʻzaro taʼsiri, shuningdek nurlanish taʼsiri ostida ularning xususiyatlari (fizik, kimyoviy va ekspluatatsiya) oʻzgarishi mumkinligi inobatga olinishi lozim.

3. Tarkibida yadroviy boʻlinuvchi materiallar mavjud boʻlgan radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashishda mazkur Qoidalarning 4 — 6 va 17-bandlariga muvofiq yadroviy xavfsizlik taʼminlanishi zarur.

Bunda ushbu bandlarda keltirilgan yadroviy xavfsizlikni taʼminlashga oid talablar quyidagilardan kamida bittasi bajarilganda uran va plutoniyni obyekt ichida tashishga nisbatan qoʻllanilmasligi lozim:

obyekt ichida tashish jarayonining istalgan vaqtida hamda transport vositasidagi uran-233, uran-235 va plutoniyning umumiy massasi 300 grammdan oshmasa;

yadroviy boʻlinuvchi material urandan iborat boʻlib, undagi uran-235 izotopi boʻyicha boyitish darajasi 1 foizdan oshmasa.

4. Tarkibida yadroviy boʻlinuvchi materiallar mavjud boʻlgan radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashishda neytronlarning samarali koʻpayish koeffitsiyenti (k_eff) normal ekspluatatsiya sharoitida 0,95 dan, normal ekspluatatsiya buzilganda (loyihaviy avariyalar vaqtida) esa 0,98 dan oshmasligi lozim.

5. Tarkibida yadroviy boʻlinuvchi materiallar mavjud boʻlgan radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashish uchun moʻljallangan qadoqlash toʻplami konstruksiyasida mazkur konstruksiyada nazarda tutilmagan vodorod saqlovchi moddalarning uning ichiga kirib borishiga yoʻl qoʻyilmasligi shart.

6. Qadoqlash toʻplamlari konstruksiyasida neytronlarni yutuvchi nuklidlarni oʻz ichiga olgan elementlar qoʻllanilsa, ushbu elementlarning minimal yutish qobiliyati mexanik, kimyoviy va radiatsiyaviy taʼsirlarni hisobga olgan holda asoslantirilishi, bunda qadoqlash toʻplamlaridan foydalanish jarayonida mazkur elementlarning texnik holati ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot tomonidan nazorat qilinishi lozim.

7. Radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashish uchun moʻljallangan qadoqlash toʻplamlari va transport vositalarining xizmat (ekspluatatsiya) resursi ekspluatatsiya davrida ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot tomonidan nazorat qilinishi, bunda nazoratni amalga oshirish tartibi ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot tomonidan belgilanishi kerak.

8. Ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot yoki obyekt ichida tashish boʻyicha ishlarni bajaruvchi va xizmatlar koʻrsatuvchi tashkilot tomonidan ushbu Qoidalarning 1-ilovasiga asosan radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashish xavfsizligini asoslash hujjati ishlab chiqilishi lozim.

Radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashish xavfsizligini asoslash hujjati alohida hujjat sifatida rasmiylashtirilishi yoki atom energiyasidan foydalanish obyekti xavfsizligini asoslash hisobotiga kiritilishi mumkin.

9. Radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashish ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot tomonidan ishlab chiqilgan yoʻriqnomaga muvofiq amalga oshirilishi zarur.

10. Radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashish xavfsizligini taʼminlash boʻyicha texnik va tashkiliy chora-tadbirlarga oid radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashish xavfsizligini asoslash hujjati maʼlumotlari bilan obyekt ichida tashish yoʻriqnomasi oʻrtasida tafovut boʻlmasligi lozim.

11. Ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot quyidagi ekspluatatsiya hujjatlarni ishlab chiqishi kerak:

radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashish yoʻriqnomasini;

radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashish jarayonida avariya yuzaga kelganda xodimlarning harakatlari boʻyicha yoʻriqnomani;

radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashish uchun moʻljallangan qadoqlash toʻplamlarining resursini boshqarish dasturini.

Mazkur ekspluatatsiya hujjatlari alohida hujjatlar sifatida rasmiylashtirilishi yoki atom energiyasidan foydalanish obyektining ekspluatatsiya hujjatlariga ilova (qism) sifatida kiritilishi mumkin.

Ushbu ekspluatatsiya hujjatlarining tarkibi va mazmuniga qoʻyiladigan talablar mazkur Qoidalarning 2-ilovasida keltirilgan.

12. Radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashish tartibi oʻzgarganda, shuningdek yangi qadoqlash toʻplamlaridan foydalanilganda yoki radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashish uchun moʻljallangan mavjud qadoqlash toʻplamlarining konstruksiyasiga tashish xavfsizligiga taʼsir etuvchi oʻzgartirishlar kiritilganda ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot ekspluatatsiya va radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashish xavfsizligini asoslash hujjatlariga tegishli oʻzgartirishlar kiritilishini taʼminlashi zarur.

13. Radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashishda ishtirok etuvchi barcha xodimlar (personal) radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashish yoʻriqnomasiga rioya etishlari shart.

14. Radioaktiv materiallarni tashishda bir transport vositasida boshqa xavfli yuklarning bir vaqtda tashilishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

15. Radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashishda qadoqlash toʻplamlari, transport vositalarining konstruksiyasi va (yoki) transport vositasidagi qadoqlarni mahkamlash tizimlari qadoqlarning nazoratsiz hamda oʻz-oʻzidan harakatlanishiga yoʻl qoʻymasligi lozim.

16. Radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashishda texnik va tashkiliy chora-tadbirlar bilan qadoq ichiga suv kirib ketishiga yoʻl qoʻyilmasligi zarur.

17. Tarkibida yadroviy boʻlinuvchi materiallar mavjud boʻlgan radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashishda normal ekspluatatsiya sharoitida, shuningdek normal ekspluatatsiya buzilganda, shu jumladan loyihaviy avariyalar sharoitida, yadroviy xavfsizlikni taʼminlash maqsadida ularni joylashtirish boʻyicha cheklovlar belgilanishi lozim.

18. Radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashishda, normal ekspluatatsiya sharoitida hamda normal ekspluatatsiya buzilganda radiatsiyaviy nazorat quyidagilarni oʻz ichiga olishi lozim:

xodimlarning individual nurlanish dozalarini nazorat qilishni;

qadoqlash toʻplamlarining tashqi yuzalarida, shuningdek qadoqlash toʻplamlarisiz tashilayotgan radioaktiv materiallarga bevosita yaqin joylarda ionlashtiruvchi nurlanishning ekvivalent doza quvvatini nazorat qilishni;

radioaktiv ifloslanish darajasini nazorat qilishni;

transport vositalaridan foydalanilganda haydovchi joylashgan joyda ionlashtiruvchi nurlanishning ekvivalent doza quvvatini nazorat qilishni.

19. Radioaktiv materiallarning, qadoqlash toʻplamlarining xususiyatlari hamda radiatsiyaviy nazorat natijalarini rasmiylashtirish va saqlash tartibi ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot tomonidan belgilanishi lozim.

20. Ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashish uchun moʻljallangan qadoqlash toʻplamlari yoki transport vositalarida radioaktiv ifloslanish darajasi belgilangan nazorat darajalaridan oshgani aniqlansa, ularni dezaktivatsiya qilish tartibini belgilashi zarur.

21. Radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashish chogʻida belgilangan yoʻnalish boʻylab mazkur tashishga xalaqit beruvchi har qanday ishlarni bajarish taqiqlanadi.

22. Radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashishda qadoqlash toʻplami va (yoki) transport vositasining tashqi yuzasida radiatsiyaviy xavf belgilarining oʻrnatilishi ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot yoki radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashish boʻyicha ishlarni bajaruvchi hamda xizmatlar koʻrsatuvchi tashkilot tomonidan taʼminlanishi kerak.

23. Radioaktiv materiallarni tashiyotgan transport vositasining yurish qismida, ulovchi moslamalarida yoki qadoqning transport vositasiga mahkamlanishida nuqson aniqlanganda transport vositasining harakati toʻxtatilishi zarur.

24. Ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot yoki radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashish boʻyicha ishlarni bajaruvchi va xizmatlar koʻrsatuvchi tashkilot radioaktiv materiallarni obyekt ichida tashishda foydalaniladigan qadoqlash toʻplamlari va transport vositalariga texnik xizmat koʻrsatish hamda ularni dezaktivatsiya qilish uchun moʻljallangan joylar, zarur texnik vositalar va tashkiliy chora-tadbirlar mavjudligini taʼminlashi shart.

25. Mazkur Qoidalarning buzilishida aybdor boʻlgan shaxslar qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda javobgar boʻladilar.