Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yil 24-dekabrdagi PF-224-son “Sanoat, radiatsiya va yadro xavfsizligi sohasida davlat nazoratini takomillashtirish boʻyicha qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi Farmoniga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Sanoat, radiatsiya va yadro xavfsizligi qoʻmitasi qaror qiladi:

1. Atom energiyasidan foydalanish obyektlarida yadroviy yoqilgʻilarni saqlash va tashishda xavfsizlik qoidalari ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Mazkur qaror Oʻzbekiston Respublikasi Favqulodda vaziyatlar vazirligi, Transport vazirligi, Fanlar akademiyasi hamda Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Atom energiyasi agentligi bilan kelishilgan.

3. Mazkur qaror rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi.

Mazkur Qoidalar atom energiyasidan foydalanish obyektlarida yadroviy yoqilgʻilarni saqlash va tashishda xavfsizlik talablarini belgilaydi.

1. Ushbu Qoidalar yangi va ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻini saqlash inshootlari, himoya kameralari, shuningdek yadroviy yoqilgʻini saqlash hamda tashish uchun moʻljallangan quyidagi texnik va transport uskunalarga xavfsizlik talablarini belgilaydi:

kranlar, qisqichlar, traverslar (koʻtargichlar), shtangalar;

platformalar, aravachalar;

yuklash uchun moʻljallangan qurilmalar va mexanizmlar;

saqlash gʻiloflari, saqlash stellajlari, qadoqlar va penallar;

yangi va ishlatib boʻlingan issiqlik ajratuvchi toʻplamlar uchun baraban turidagi konteynerlar;

issiqlik ajratuvchi toʻplamlarni yigʻish va ajratish (demontaj qilish) qurilmalari;

issiqlik ajratuvchi toʻplamlarni yuvish stendlari;

issiqlik ajratuvchi toʻplamlarni nazorat qilish stendlari;

obyekt ichida tashish va saqlash uchun foydalaniladigan transport komplektlari;

sovutish suyuqligidan issiqlikni chiqarish tizimi uskunalari, tozalash tizimlari, daraja nazorati, sovutish suyuqligining harorati va kimyoviy holatini nazorat qilish vositalari, shamollatish tizimi (ventilyatsiya), saqlash inshootini toʻldirish va boʻshatish uskunalari, sovutuvchi muhitni sizib chiqishini nazorat qilish va yigʻish vositalari, radiatsiya nazorati vositalari;

ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻini saqlash havzasiga joylashtirishga tayyorlash uchun moʻljallangan uskunalar;

ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻini atom energiyasidan foydalanish obyektidan tashqariga yuborishga tayyorlash uchun moʻljallangan uskunalar.

2. Mazkur Qoidalarda quyidagi tushunchalar qoʻllaniladi:

yadroviy yoqilgʻi — nazorat qilinadigan yadroviy boʻlinish reaksiyasini amalga oshirish hisobiga yadroviy qurilmada issiqlik energiyasi va (yoki) nurlanish oqimlarini olish uchun moʻljallangan yadroviy material;

ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻi — yadroviy reaktorning faol zonasidan butunlay chiqarib tashlangan va texnik xususiyatlariga koʻra yadroviy qurilmada foydalanish uchun moʻljallanmagan yadroviy material;

ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot — Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan tashkil etilgan hamda yadroviy qurilma va (yoki) saqlash punkti uchun masʼul etib tayinlangan hamda oʻz kuchlari bilan yoki boshqa yuridik shaxslarni jalb etgan holda yadroviy qurilmani va (yoki) saqlash punktini ekspluatatsiya qilishga qodir boʻlgan yuridik shaxs;

ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻini saqlash havzasi — yadroviy qurilma yoki yadroviy materiallarni saqlash punktining tarkibiga kiruvchi, ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻini suvda yoki boshqa suyuq muhitda vaqtincha saqlash uchun moʻljallangan inshoot;

obyekt ichida tashish va saqlash uchun foydalaniladigan transport komplektlari — yadroviy yoqilgʻi yoki ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻini joylashtirish hamda saqlash, shuningdek obyekt hududida tashish vaqtida yadroviy va radiatsiyaviy xavfsizlikni taʼminlovchi texnik vositalar;

birinchi toifali yadroviy yoqilgʻini saqlash inshooti — yadroviy yoqilgʻini saqlash uchun moʻljallangan inshoot (suv yoki boshqa sekinlashtiruvchi moddalarning inshootga kirib kelishiga yoʻl qoʻyilmaydi);

ikkinchi toifali yadroviy yoqilgʻini saqlash inshooti — yadroviy yoqilgʻini saqlash uchun moʻljallangan inshoot (suv yoki boshqa sekinlashtiruvchi modda bilan toʻlib qolishiga texnik vositalar orqali yoʻl qoʻyilmaydi);

yadroviy yoqilgʻini saqlash — loyiha hujjatlarida belgilangan miqdordagi yadroviy yoqilgʻini izolyatsiya qilingan sharoitlarda, keyinchalik chiqarib olish (olib chiqish) maqsadida saqlashni nazarda tutuvchi jarayon;

yadroviy yoqilgʻini tashish — yadroviy yoqilgʻini atom energiyasidan foydalanish obyektining hududi doirasida texnologik jarayonga muvofiq transport va yuk koʻtarish vositalaridan foydalanib harakatlantirish (koʻchirish) va tashish;

faol zona komponentlari — yadroviy reaktorning faol zonasi tarkibiga kiruvchi va unda joylashadigan (yoki bevosita unga xizmat qiladigan) konstruktiv elementlar majmui (issiqlik ajratuvchi toʻplamlar (yoqilgʻi elementlari) hamda ularning ushlab turuvchi konstruktiv qismlari.

3. Atom energiyasidan foydalanish obyektining loyihasida yadroviy yoqilgʻini saqlash va tashish tizimi nazarda tutilishi lozim.

4. Ekspluatatsiya qiluvchi tashkilot atom energiyasidan foydalanish obyekti boʻyicha xavfsizlikni asoslash yuzasidan hisobot ishlab chiqishi zarur.

5. Xavfsizlikni asoslash yuzasidan hisobotda yadroviy yoqilgʻini saqlash va tashishda yuz berishi mumkin boʻlgan buzilishlar, loyihaviy avariyalar uchun boshlangʻich hodisalar hamda loyihadan tashqari avariyalar roʻyxati keltirilishi kerak.

6. Loyihaviy avariyalar uchun boshlangʻich hodisalarning roʻyxatiga quyidagilar kiradi:

atom energiyasidan foydalanish obyekti joylashgan maydonga xos tabiiy hamda texnogen kelib chiqishga ega ichki va tashqi taʼsirlar;

atom energiyasidan foydalanish obyektining elektr energiyasi bilan taʼminlanishi toʻliq toʻxtashi;

yadroviy yoqilgʻini saqlash inshootida va (yoki) yadroviy yoqilgʻini tashuvchi transport vositalarida yongʻin sodir boʻlishi;

issiqlik ajratuvchi toʻplam va issiqlik ajratuvchi elementlar orasidagi masofa oʻzgarishiga va (yoki) qobiq butligining buzilishiga olib kelishi mumkin boʻlgan jismlarning tushishi;

transport-texnologik jarayonlar vaqtida alohida issiqlik ajratuvchi toʻplamlarning, obyekt ichida tashish va saqlash uchun foydalaniladigan transport komplektlarining, shuningdek ishlatib boʻlingan issiqlik ajratuvchi toʻplamlar joylashtirilgan penallar va qoplamalarning tushib ketishi;

ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻini saqlash havzasidan sovutuvchi muhitning sizib chiqish ehtimoli;

avariya natijasida hosil boʻlgan uchar jismlarning taʼsiri (bosim ostida ishlaydigan tizimlar buzilishi oqibatida);

shamollatish (ventilyatsiya) tizimi ishlamay qolishi natijasida ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻini saqlash inshootida portlash xavfini tugʻdiruvchi aralashmalar hosil boʻlishi;

yadroviy yoqilgʻini saqlash va tashish jarayonida issiqlikni olib ketishning buzilishi;

yadroviy yoqilgʻini tashish jarayonida qadoqlarning mahkamlanishining buzilishi.

7. Loyihadan tashqari avariyalarning roʻyxatiga quyidagilar kiradi:

yadroviy yoqilgʻini saqlash va muomalada boʻlish tizimlarida oʻz-oʻzini qoʻllab-quvvatlovchi zanjir reaksiyasi yuzaga kelishi;

ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻini saqlash inshootining toʻliq suvsiz qolishi;

texnologik uskunalar va qurilish konstruksiyalarining saqlash inshooti qoplamasiga yoki saqlanayotgan yadroviy yoqilgʻiga tushishi;

birinchi toifali yadroviy yoqilgʻini saqlash inshootini suv bosishi.

8. Atom energiyasidan foydalanish obyektining loyihasida yadroviy yoqilgʻini saqlash va tashish jarayonida bajariladigan yadroviy xavfli ishlar roʻyxati keltirilishi kerak.

9. Atom energiyasidan foydalanish obyektining loyihasida shikastlangan yadroviy yoqilgʻini saqlash va tashish uchun texnik vositalar nazarda tutilishi lozim.

10. Yadroviy yoqilgʻini saqlash inshootlari yongʻin oʻchirish vositalari, yongʻin signalizatsiyasi, shamollatish (ventilyatsiya) tizimi, ishchi va favqulodda yoritish tizimlari hamda videokuzatuv vositalari bilan jihozlangan hamda soz holatda boʻlishi lozim.

Yongʻinni oʻchirishda neytronlarning samarali koʻpayish koeffitsiyentini oshirishi mumkin boʻlgan vositalardan foydalanishga yoʻl qoʻyilmaydi.

11. Atom energiyasidan foydalanish obyektida yadroviy yoqilgʻini saqlashning ruxsat etilgan muddati loyiha hujjatlarida koʻrsatilishi kerak.

12. Yadroviy yoqilgʻini saqlash inshootlarida qadoqlash majmualari tarkibiga kirmaydigan yonuvchan, zaharli yoki portlovchi moddalarni saqlashga yoʻl qoʻyilmaydi.

13. Yadroviy yoqilgʻini saqlash inshootlarida yadroviy yoqilgʻini saqlash tizimining elektr taʼminoti bilan bevosita bogʻliq boʻlmagan kabel liniyalarini, shuningdek yonuvchan va portlovchi suyuqliklar hamda portlovchi gazlar oʻtuvchi quvurlarni oʻtkazishga yoʻl qoʻyilmaydi.

14. Yadroviy yoqilgʻini saqlash inshootlarida yongʻin yuzaga kelganda shamollatish (ventilyatsiya) tizimini avtomatik oʻchirish imkoniyati taʼminlanishi lozim.

15. Maʼlum bir turdagi yadroviy yoqilgʻini saqlash uchun obyekt ichida tashish va saqlash uchun foydalaniladigan transport komplektlaridan foydalanish imkoniyati loyiha hujjatlarida keltirilishi kerak.

16. Yadroviy yoqilgʻini saqlash inshootlarida boʻlinuvchi materialni oʻz ichiga olmaydigan faol zona komponentlarini saqlashga ruxsat etiladi. Bunda, komponentlarning turlari hamda ularni joylashtirish joylari atom elektr stansiyasi va reaktor qurilmasi loyihasida koʻrsatilishi lozim.

17. Yadroviy yoqilgʻini saqlash inshootlarida avariya sodir boʻlganda xodimlarning toʻsiqsiz evakuatsiya qilish imkoniyati taʼminlanishi kerak.

18. Atom energiyasidan foydalanish obyektining ichida yadroviy yoqilgʻini tashish maxsus transport vositalarida, shuningdek obyekt ichida tashish va saqlash uchun moʻljallangan transport komplektlarida amalga oshirilishi lozim.

Yadroviy yoqilgʻini tashish uchun moʻljallangan maxsus transport vositalariga qoʻyiladigan talablar loyiha hujjatlarida belgilanishi kerak.

19. Atom energiyasidan foydalanish obyektining ichida yadroviy yoqilgʻini tashishda boshqa yuklarni tashish uchun moʻljallangan transport vositalaridan ularni maxsus qayta jihozlash sharti bilan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

20. Qadoqlash moslamalari transport vositasiga mahkamlanishi lozim.

21. Atom energiyasidan foydalanish obyekti hududiga xos tabiiy va texnogen taʼsirlar sharoitida tashish jarayonida yadroviy yoqilgʻining transport komplektidan tushib ketishi yoki undagi yadroviy yoqilgʻining oʻzaro joylashuvi buzilishiga yoʻl qoʻyilmasligi kerak.

22. Yadroviy yoqilgʻini saqlash inshootlarida yadroviy yoqilgʻi mavjud boʻlganda, ushbu hududlar orqali koʻtarish va yuklash uskunalarining tarkibiy qismlarini, shuningdek yadroviy yoqilgʻini qadoqlash vositalari bilan bogʻliq boʻlmagan yuklarni tashish, ularning harakat yoʻnalishlarini belgilash hamda harakatlantirish taqiqlanadi.

Mavjud yadroviy yoqilgʻini saqlash inshootlari uchun ushbu talabni bajarish imkoni boʻlmaganda, saqlanayotgan yadroviy yoqilgʻi yuklar yoki yadroviy yoqilgʻi qadoqlarining tushib ketishi natijasida yuzaga kelishi mumkin boʻlgan shikastlanishlardan himoyalangan boʻlishi, bunda himoya konstruksiyalarining yuklar va yadroviy yoqilgʻi qadoqlarining tushib ketishi natijasida yuzaga kelishi mumkin boʻlgan dinamik hamda statik yuklamalarga bardoshliligi (mustahkamligi) loyiha hujjatlarida asoslanishi lozim.

23. Yadroviy yoqilgʻini tashiyotgan transport vositasining yurish qismida, ulovchi moslamalarida yoki qadoqning transport vositasiga mahkamlanishida nuqson aniqlanganda transport vositasining harakati toʻxtatilishi zarur.

24. Atom energiyasidan foydalanish obyektida yadroviy yoqilgʻini tashish va saqlash uchun foydalaniladigan transport komplektlari hamda transport vositalarini obyekt hududidan tashqariga joʻnatishga tayyorlash uchun maxsus joylar va jihozlar boʻlishi lozim.

25. Yadroviy yoqilgʻini saqlash va tashish tizimining xavfsizlik uskunalarini loyihalashda ularni sinovdan oʻtkazish, texnik xizmat koʻrsatish hamda taʼmirlash imkoniyati inobatga olinishi lozim.

26. Yadroviy yoqilgʻini harakatlantirish uchun moʻljallangan transport-texnologik uskunalar yadroviy yoqilgʻining harakat tezligi va tezlanishi transport-texnologik uskunalarning texnik shartlarida belgilangan chegaraviy qiymatlardan oshmasligi kerak.

27. Yadroviy yoqilgʻini saqlash va tashish uchun moʻljallangan uskunalarda yadroviy yoqilgʻiga shikast yetkazishi mumkin boʻlgan oʻtkir qirralar boʻlmasligi lozim.

28. Yadroviy yoqilgʻini saqlash va tashish uskunasining konstruksiyasi issiqlik ajratuvchi toʻplamlar va issiqlik ajratuvchi elementlarning shikastlanishiga yoki ularning geometrik shakli buzilishiga olib kelishi mumkin boʻlgan zarbalar hamda boshqa yuklamalarning oldini olishi kerak.

29. Yadroviy yoqilgʻi bilan muomala qilishda faqat loyiha hujjatlarida nazarda tutilgan, texnik jihatdan soz va foydalanishga yaroqli, shuningdek texnik koʻrikdan, sinovlardan hamda texnik nazoratdan oʻtgan uskunalardan foydalanish zarur.

30. Atom energiyasidan foydalanish obyekti ichida tashish va saqlash uchun foydalaniladigan transport komplektlari konstruksiyasida barcha tashqi ajraluvchi ulanish nuqtalarini tamgʻalash imkoniyati boʻlishi lozim.

31. Yadroviy yoqilgʻini saqlash va tashish tizimi (qoplamalar, obyekt ichida tashish va saqlash uchun moʻljallangan transport komplektlari, yangi va ishlatib boʻlingan issiqlik ajratuvchi toʻplamlar uchun barabanlar) uskunalarining konstruksiyasi yadroviy yoqilgʻini panjara (oraliq) masofalarida joylashtirish orqali yadro xavfsizligini taʼminlashi lozim.

32. Yadroviy xavfsizlikni taʼminlash maqsadida konstruksiya materiallari tarkibida neytronlarni yutuvchi nuklidlar boʻlgan uskunalar (stellajlar va gʻiloflar) loyihaviy avariyalar holatlarida mexanik, kimyoviy yoki radiatsiya taʼsirlar natijasida ularning neytron yutish qobiliyati kamayishiga yoʻl qoʻymaslikni taʼminlaydigan tarzda oʻrnatilishi va ishlab chiqarilishi kerak.

33. Yadroviy yoqilgʻini saqlash va tashish uchun moʻljallangan uskunaning konstruksiyasi yadroviy yoqilgʻining nazoratsiz yoki oʻz-oʻzidan siljishiga, shuningdek tushib ketishiga yoʻl qoʻymasligi lozim.

Ushbu talab elektr taʼminoti uzilganda yoki qayta tiklanganda ham taʼminlanishi kerak.

34. Yadroviy yoqilgʻi va ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻini saqlash va tashishda yadroviy xavfsizlik quyidagilar orqali taʼminlanishi kerak:

issiqlik ajratuvchi elementlar va issiqlik ajratuvchi toʻplamlarni gʻiloflarda, stellajlarda, shtabellarda, yangi va ishlatilgan toʻplamlar barabanlarida hamda obyekt ichida tashish va saqlash uchun foydalaniladigan transport komplektlarida joylashtiriladigan soniga qoʻyilgan cheklovlar orqali;

qadoqlar, guruhdagi gʻiloflar hamda shtabellardagi qadoqlar sonini cheklash orqali;

gʻiloflar, shtabellar, stellajlar, yangi va ishlatilgan toʻplamlar barabanlari hamda obyekt ichida tashish va saqlash uchun foydalaniladigan transport komplektlariga joylashtirishdagi guruhlarga qoʻyilgan cheklovlar orqali;

geterogen yoki gomogen yutuvchi materiallardan foydalanish orqali;

issiqlik ajratuvchi elementlar va issiqlik ajratuvchi toʻplamlar, geterogen yutuvchi materiallar, qadoqlar, qoplamalar, stellajlar va shtabellarning joylashuvini nazorat qilish orqali;

yadroviy yoqilgʻini saqlash inshootlarida neytron sekinlashtiruvchi moddalarning mavjudligini va/yoki paydo boʻlishini nazorat qilish orqali;

ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻini saqlashga moʻljallangan quruq inshootlarda sovutish muhitining mavjudligi, holati va tarkibini hamda neytron sekinlashtiruvchi moddalar paydo boʻlishini nazorat qilish orqali;

yadroviy yoqilgʻini saqlash va tashish tizimining texnologik parametrlari talablariga rioya etish orqali.

35. Issiqlik ajratuvchi toʻplamlarni qoplamalar, stellajlar va qadoqlarda joylashtirish qadami, shuningdek ularning oʻzaro joylashuvi yadroviy yoqilgʻini saqlash va tashish jarayonida neytronlarning samarali koʻpayish koeffitsiyenti normal ekspluatatsiya, ekspluatatsiya buzilishlari hamda loyihaviy avariyalar sharoitida 0,95 dan oshmasligi lozim.

Bunda loyihaviy avariyalar uchun boshlangʻich hodisalar natijasida neytron sekinlashtiruvchi moddalarning (suvning) miqdori, taqsimoti va zichligi aniqlanishi kerak.

36. Loyihaviy avariyalarning boshlangʻich hodisalarini tahlil qilishda quyidagilarni hisobga olish lozim:

neytronlarning samarali koʻpayish koeffitsiyentini oshirishga olib keladigan gʻiloflar, yangi va ishlatib boʻlingan issiqlik ajratuvchi toʻplamlarni oʻz ichiga olgan barabanlar, stellajlar, qadoqlar ichida issiqlik ajratuvchi toʻplamlarni qayta guruhlash;

neytronlarning samarali koʻpayish koeffitsiyentini oshirishga olib keladigan issiqlik ajratuvchi elementlar va toʻplamlarning geometrik konfiguratsiyasidagi, shuningdek issiqlik ajratuvchi toʻplamlarda issiqlik ajratuvchi elementlarni joylashtirish panjarasining oraliq masofasidagi oʻzgarishlar;

suvning qaynashi, bugʻ va suv aralashmasining hosil boʻlishi hamda uning natijasida neytronlarning samarali koʻpayish koeffitsiyentining oshishi, shuningdek suv himoya qatlamining kamayishi;

geterogen yoki gomogen neytron yutuvchilarning samaradorligi pasayishi;

suv yoki bugʻ aralashmasining qadoq, qoplama, yangi yoki ishlatilgan issiqlik ajratuvchi toʻplam barabaniga, shuningdek ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻi uchun quruq saqlash inshootiga kirib borishi.

37. Stellajlar va gʻiloflar konstruksiyasidagi chiqarib olinmaydigan geterogen yutuvchilar qoʻllanilganda, yadroviy yoqilgʻini joylashtirish oraliq masofasini ularning yutilish qobiliyatini hisobga olgan holda tanlash lozim.

Chiqarib olinadigan geterogen yutuvchilarni stellaj va gʻiloflarda ishlatishga yoʻl qoʻyilmaydi.

38. Yadroviy yoqilgʻini saqlash inshootlarining yadroviy xavfsizligini tahlil qilishda quyidagi talablar inobatga olinishi lozim:

yadroviy yoqilgʻini saqlash inshootlarida boyitilish darajasi turlicha boʻlgan yadroviy yoqilgʻi mavjud boʻlganda, yadroviy xavfsizlik hisob-kitoblarida barcha yadroviy yoqilgʻi maksimal boyitilish darajasiga ega deb qabul qilinishi;

yadroviy yoqilgʻini saqlash inshootlarida nuklid tarkibi turlicha boʻlgan yadroviy yoqilgʻi mavjud boʻlganda, yadroviy xavfsizlik hisob-kitoblarida barcha yadroviy yoqilgʻining nuklid tarkibi neytronlarning maksimal samarali koʻpayish koeffitsiyentini taʼminlaydigan tarkibga mos deb qabul qilinishi;

normal ekspluatatsiya sharoitida gomogen yutuvchilar (borli suv) qoʻllaniladigan ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻini saqlash joylarida, shuningdek ajratib olinadigan yutuvchilarni oʻz ichiga olgan yadroviy yoqilgʻi uchun yadroviy xavfsizlik tahlilida yutuvchi moddaning mavjudligi hisobga olinmasligi;

yadroviy yoqilgʻini saqlash inshootlarida neytronlarni qaytaruvchi (reflektor) mavjud boʻlishi mumkinligi.

39. Atom energiyasidan foydalanish obyektida yadroviy yoqilgʻini saqlash va tashish boʻyicha yadroviy xavfsizlikni asoslashda qoʻllaniladigan hisoblashlarda hisoblash usullarining xatoliklari, yadroviy yoqilgʻining boyitilish darajasi va nuklid tarkibini aniqlashdagi xatoliklar, shuningdek yadroviy yoqilgʻini ishlab chiqarishdagi ruxsat etilgan ogʻishlar inobatga olinishi lozim.

40. Yadroviy yoqilgʻining yonish darajasi yadroviy xavfsizlik parametri sifatida qoʻllash loyiha hujjatlari asosida amalga oshirilishi lozim.

41. Birinchi toifali yadroviy yoqilgʻini saqlash inshootida quyidagilar taʼminlanishi kerak:

suv bosish ehtimoli mavjud boʻlgan darajadan yuqorida joylashtirilishi;

suv yoki boshqa neytron sekinlashtiruvchi moddalar kirib kelishi mumkin boʻlgan qoʻshni xonalar mavjud boʻlmasligi;

suv va boshqa neytron sekinlashtiruvchi moddalarga moʻljallangan quvurlar mavjud boʻlmasligi.

42. Ikkinchi toifali yadroviy yoqilgʻini saqlash inshootida quyidagilar taʼminlanishi lozim:

mazkur Qoidalarning 41-bandi birinchi va ikkinchi xatboshilarida belgilangan talablar;

suvni aniqlash signalizatorlari hamda drenaj tizimlari yoki suvni aniqlash signalizatorlariga ulangan favqulodda suv chiqarish nasoslari mavjud boʻlishi.

43. Qadoqlar yoki issiqlik ajratuvchi toʻplamlarni shtabelda joylashtirish maxsus stellajlar va uyachalar yordamida mustahkamlanishi lozim.

Qadoqlar guruhining oʻzaro joylashuvi ularning konstruksiyasi orqali taʼminlanishi kerak.

44. Yadroviy yoqilgʻini saqlash inshootining loyiha hujjatlarida stendlar va stollarda vizual tekshirish, issiqlik ajratuvchi toʻplamlarni yigʻish yoki ajratish, shuningdek geometrik oʻlchamlarni nazorat qilish uchun joylashtiriladigan issiqlik ajratuvchi elementlar hamda toʻplamlar sonining ruxsat etilgan chegaralari belgilanishi lozim.

Yadroviy yoqilgʻini saqlash inshootida qadoqlar yoki qoplamalar guruhining joylashuvi maxsus belgilash chiziqlari bilan koʻrsatilishi kerak.

Transport vositalarining tokchalar, qadoqlar va boshqa obyektlar bilan toʻqnashuvining oldini olish maqsadida cheklagichlardan (toʻsiqlar) foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

45. Neytronlarni, sekinlashtiruvchi xossalarga ega boʻlgan materiallarni qoplamalar, stellajlar va qadoqlar guruhlari orasiga, shuningdek ularning ichiga joylashtirishga yoʻl qoʻyilmaydi.

46. Nuklid tarkibi va boyitilish darajasi turlicha boʻlgan yadroviy yoqilgʻini birgalikda saqlashning xavfsizligi loyiha hujjatlarida asoslanishi lozim.

47. Yadroviy yoqilgʻini saqlash inshootlari oʻz-oʻzini qoʻllab-quvvatlovchi zanjir reaksiyasi yuzaga kelganini bildiruvchi favqulodda ogohlantirish tizimi bilan jihozlangan boʻlishi kerak.

48. Yadroviy yoqilgʻini saqlash inshooti loyihasida harorat va namlikni normada ushlab turishni taʼminlaydigan tizimlar nazarda tutilishi lozim.

49. Yadroviy yoqilgʻini saqlash inshootlaridagi drenaj quvurlarining diametri suvning maksimal oqimini toʻplanishsiz chiqarishni taʼminlashi, bunda suvning drenaj orqali inshootga qayta kirib kelishiga yoʻl qoʻyilmasligi zarur.

50. Ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻini saqlash inshootining reaktor yaqinida joylashgan yoqilgʻini saqlashga moʻljallangan sigʻim boʻlishi, bunda yoqilgʻining radioaktivligi va issiqlik ajralishi uni xavfsiz olib chiqish mumkin boʻlgan darajagacha kamayishini taʼminlashi lozim.

51. Ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻini saqlash havzalari quyidagi xavfsizlikni taʼminlovchi tizimlar bilan jihozlangan boʻlishi lozim:

sovutuvchi muhitdan issiqlikni olib ketish tizimi;

sovutuvchi muhitning solishtirma aktivligini nazorat qilish tizimi;

sovutuvchi muhitni tozalash tizimi;

texnologik nazorat tizimi (sovutuvchi muhitdagi gomogen yutuvchilar miqdorini yoki stellajlardagi geterogen yutuvchilar miqdorini, sovutuvchi muhit harorati va sathini, suvning kimyoviy tarkibini, havodagi vodorod miqdorini nazorat qilishi);

radiatsiya nazorat tizimi;

shamollatish (ventilyatsiya) tizimi;

ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻini saqlash havzalarini toʻldirish va boʻshatish tizimi;

sovutuvchi muhitning sizib chiqishlarini aniqlash, yigʻish va qaytarish tizimi;

zaxira suv bilan toʻldirish tizimi;

avariyalar vaqtida avtomatik toʻldirish tizimi.

52. Reaktorga yaqin yadroviy yoqilgʻini saqlash inshootlarida ekspluatatsiyaning har qanday bosqichida faol zonani toʻliq tushirish imkonini beradigan boʻsh hajm mavjud boʻlishi zarur.

53. Ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻini saqlash havzalarida bir nechta alohida boʻlinmalar yoki havzalar mavjud boʻlsa, har bir boʻlinma va (yoki) havzada ishlatib boʻlingan issiqlik ajratuvchi toʻplamlardan issiqlikni alohida olib ketish imkoniyati boʻlishi lozim.

54. Ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻini saqlash inshootida saqlash havzasining bir boʻlinmasidan boshqa boʻlinmaga taʼmirlash ishlari yoki favqulodda holatlarda ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻini koʻchirish uchun boʻsh oʻrinlar boʻlishi zarur.

55. Ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻini saqlash havzalarida barcha quvurlar havzaning yuqori qismiga ulangan boʻlishi, bunda quvurlar yorilgan taqdirda ham sovutish muhiti sathi yadroviy yoqilgʻi ustidagi zarur darajadan pasayib ketmasligi taʼminlanishi kerak.

Ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻini saqlash havzalarida drenaj oʻrnatish suvni tushira oladigan turdagi nasoslar yordamida amalga oshirilishi lozim.

56. Ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻini saqlash havzalarida suv yoki boshqa suyuqlikning balandlik farqi hisobiga quvur orqali oʻz-oʻzidan oqib ketishining (sifon effekti) yuzaga kelishi oldi olinishi lozim.

Sovutuvchi muhitni kiritish yoki chiqarish quvurlari havo tiqinlari hosil boʻlganda yoki quvurlar yorilganda (sizib chiqqanda) ham sovutuvchi muhit sathi yadroviy yoqilgʻini xavfsiz saqlash uchun zarur boʻlgan minimal darajadan pastga tushmasligini taʼminlashi zarur.

57. Yadroviy yoqilgʻini saqlash havzalari boʻlinmalari oʻrtasidagi shlyuz eshiklari har ikkala tomondan suv bosimiga moʻljallangan boʻlishi va ularning mustahkamligi bir tomonda suv mavjud boʻlmagan holatda ham ikkinchi tomondagi suv bosimiga bardosh berishi kerak.

58. Ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻini saqlash havzalarida sovutuvchi muhitning toshib ketishining oldi olinishi zarur.

59. Yadroviy yoqilgʻini saqlash inshootining konstruksiyasi normal ekspluatatsiya, ekspluatatsiya buzilishlari hamda loyihaviy avariyalar holatlarida sovutuvchi muhitning sizib chiqishi va (yoki) oqib ketishiga, shuningdek zaxira va (yoki) favqulodda zaxira toʻldirish hajmidan ortiq yoʻqotishlar yuzaga kelmaslikni taʼminlashi lozim.

60. Ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻini saqlash havzalarini qoplashda, stellajlar, qopqoqlar, qadoqlar hamda yuklash va tushirishda foydalaniladigan jihozlarni tayyorlashda qoʻllaniladigan konstruksiya materiallari korroziyaga chidamli boʻlishi lozim.

Qoplama germetiklikni hamda kuch taʼsirlarini qabul qilish (bardoshlilik) qobiliyatini taʼminlashi kerak.

61. Ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻini saqlash havzalari sovutuvchi muhitning sizib chiqishini aniqlash hamda sizib chiqish manbalarini belgilash qurilmalari bilan jihozlangan boʻlishi, bunda saqlash havzasining konstruksiyasi sizib chiqishlarni bartaraf etish imkoniyatini taʼminlashi lozim.

Ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻini saqlash havzalarida radioaktiv suvning sizib chiqishini nazorat ostidagi yigʻuv havzalariga toʻplash tizimlari boʻlishi kerak.

62. Yadroviy yoqilgʻini saqlash inshooti loyihasida quyidagilar nazarda tutilishi lozim:

germetik boʻlmagan issiqlik ajratuvchi toʻplamlar bilan ishlash texnologiyasi;

issiqlik ajratuvchi toʻplamlarning germetik emasligini belgilovchi talablar, shuningdek boʻlinish mahsulotlarining sovutuvchi muhitga ruxsat etilgan qiymatlardan ortiq tarqalmasligiga oid chora-tadbirlar;

germetik boʻlmagan issiqlik ajratuvchi toʻplamlar bilan ishlashning xavfsizlik asoslari, shuningdek ularni xavfsiz saqlash uchun cheklovlar va shartlar.

Yoritish uchun foydalaniladigan uskunalarning materiallari saqlash havzasi muhiti taʼsiriga nisbatan korroziyaga chidamli boʻlishi hamda sovutuvchi muhitni ifloslantirmasligi kerak.

63. Shamollatish (ventilyatsiya) tizimining filtrlovchi uskunalari radionuklidlar va radioaktiv aerozollarning ehtimoliy chiqishini cheklashni taʼminlaydigan tarzda loyihalashtirilishi hamda foydalanilishi lozim.

64. Shamollatish (ventilyatsiya) tizimi suvning radiolizi natijasida hosil boʻladigan vodorodni suyultirish hamda uni xavfsiz tarzda chiqarishni taʼminlashi lozim.

65. Yadroviy yoqilgʻi, penal yoki qoplama saqlash havzasining tubiga tushib ketganda, ushbu holat bartaraf etilmaguncha barcha rejalashtirilgan transport jarayonlari toʻxtatilishi kerak.

66. Loyiha hujjatlarida yadroviy yoqilgʻini saqlash havzasini boʻshatmasdan hamda yadroviy yoqilgʻini toʻliq chiqarib olmasdan, tushib ketgan yadroviy yoqilgʻi, qoplamalar yoki qadoqlarni chiqarish uchun moʻljallangan uskunalar nazarda tutilishi lozim.

67. Ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻini quruq saqlash inshootlarida gazsimon sovutuvchi muhitning sizib chiqishini nazorat qilish vositalari, shuningdek boshlangʻich hodisa natijasida germetiklik buzilganda radioaktiv moddalar chiqishini ruxsat etilgan chegaralarda ushlab turishni taʼminlaydigan filtrlash vositalari boʻlishi lozim.

68. Yadroviy yoqilgʻi obyekt ichida tashish va saqlash uchun moʻljallangan transport komplektlarida saqlansa hamda loyihaviy boshlangʻich hodisalar sharoitida ularning germetikligi buzilmasligi taʼminlansa, bunda yadroviy yoqilgʻini saqlash inshooti uchun alohida germetiklik talablari belgilanmaydi.

69. Loyiha hujjatlarida obyekt ichida tashish va saqlash uchun moʻljallangan transport komplektlariga texnik xizmat koʻrsatish hamda nazorat qilish ishlari hajmi, shu jumladan germetiklik tizimini va ushbu komplektlar sirtining haroratini asbob-uskunalar yordamida nazorat qilish tartibi belgilanishi lozim.

70. Loyiha hujjatlarida ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻi saqlanadigan obyekt ichida tashish va saqlash uchun moʻljallangan transport komplektlarini ochish ishlarini bajarish uchun maxsus xonalar hamda vositalar nazarda tutilishi lozim.

71. Ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻini quruq saqlash inshootlarida obyekt ichida tashish va saqlash uchun moʻljallangan transport komplektlaridan hamda ochiq maydonlardan foydalanish imkoniyati loyiha hujjatlarida belgilanishi kerak.

72. Ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻini quruq saqlash inshootlari uchun moʻljallangan obyekt ichida tashish va saqlashda foydalaniladigan transport komplektlariga quyidagi talablar qoʻyiladi:

transport komplektlari konstruksiyasi normal ekspluatatsiya, ekspluatatsiya rejimining buzilishi hamda loyihaviy avariyalar sharoitida yuzaga kelishi mumkin boʻlgan barcha tashqi va ichki taʼsirlarni inobatga olgan holda loyihalanishi;

germetiklik tizimi konstruksiyasi ichki boʻshliqda yuzaga keladigan maksimal bosim, ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻining radiatsiyaviy va fizik-kimyoviy xususiyatlari, komplekt ichidagi gaz muhitining harorati hamda atrof-muhit harorati inobatga olingan holda hisoblash yoʻli bilan asoslanishi;

har qanday ajraluvchi ulanish kamida ikki qatlamli germetiklik toʻsigʻiga ega boʻlishi, har bir toʻsiq loyiha hujjatlarida belgilangan germetiklik parametrlarini taʼminlashi;

konstruksiya germetiklik tizimini nazorat qilish imkonini taʼminlashi;

germetiklikni nazorat qilish usullari hamda ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻi va transport komplektlari germetikligini tekshirish oraligʻi loyiha hujjatlarida belgilanishi;

radionuklidlar chiqishi boʻyicha xavfsiz ekspluatatsiya chegaralari loyiha hujjatlarida belgilanishi;

konstruksiya ichki boʻshliqni quritish (suvdan tozalash) imkonini taʼminlashi, saqlash muddati, ichki gaz tarkibi va ruxsat etilgan namlik miqdoriga doir talablar loyiha hujjatlarida asoslanishi;

konstruksiya dezaktivatsiya ishlarini bajarish imkonini taʼminlashi, suyuqliklar toʻplanib qoladigan turgʻun zonalar mavjud boʻlmasligi;

tarkibiy qismlar materiallari dezaktivatsiya eritmalariga bardoshli boʻlishi, ionlashtiruvchi nurlanish taʼsiriga hamda avariya sharoitlarida yuzaga kelishi mumkin boʻlgan harorat taʼsiriga chidamli boʻlishi.

73. Obyekt ichida tashish va saqlash uchun moʻljallangan transport komplektlari loyihalanayotganda quyidagilar inobatga olinishi lozim:

kimyoviy va fizik-kimyoviy oʻzaro taʼsirlar;

atrof-muhit haroratining davriy oʻzgarishi natijasida materiallar xossalarining oʻzgarishi;

obyekt ichida tashish va saqlash uchun moʻljallangan transport komplektlarining ekspluatatsiya sharoitlari, jumladan nurlanish, issiqlik ajralishi, ichki bosim, namlik, parchalanish mahsulotlarining mavjudligi hamda atrof-muhit holati.

74. Radioaktiv moddalarning chiqib ketishi mumkin boʻlgan klapanlar ruxsatsiz taʼsirlardan himoya qiluvchi texnik vositalar bilan jihozlangan hamda sizib chiqishlarni ushlab qoluvchi qurilmalar bilan taʼminlangan boʻlishi lozim.

75. Issiqlik ajratuvchi toʻplamni ajratish jarayonida issiqlik ajratuvchi elementlar qobigʻining yaxlitligi buzilmasligi taʼminlanishi hamda issiqlik ajratuvchi elementlarni tadqiq qilish ishlari loyihaviy texnologiyaga muvofiq amalga oshirilishi kerak.

76. Himoya kameralarida issiqlik ajratuvchi elementlar hamda issiqlik ajratuvchi toʻplamlar ajratilgan holda maxsus uskunalarda saqlanishi lozim.

77. Sochilib ketgan yadroviy materiallarni yigʻish va saqlash uchun texnik vositalar nazarda tutilishi lozim.

78. Sochilib ketgan yadroviy materiallar ular uchun maxsus moʻljallangan, xavfsiz geometriyaga ega idishlarga joylashtirilishi lozim.

Sochilmalarni yigʻishda changyutgichlardan foydalanilganda, changyutgichning yigʻuvchi qismi ham xavfsiz geometriyaga ega boʻlishi kerak.

79. Himoya kamerasi loyihasida yadroviy yoqilgʻi sochilmalarini vaqtincha saqlash uchun maxsus joylar nazarda tutilishi lozim.

80. Dezaktivatsiya eritmalari quyiladigan drenaj tizimlari xavfsiz geometriyaga ega filtr-choʻkma uskunalari bilan jihozlangan boʻlishi zarur.

Filtr-choʻkmadan oʻtgan yadroviy materiallarning mayda zarrachalarini choʻktirish uchun xavfsiz geometriyaga ega choʻkma idishlari nazarda tutilishi, hosil boʻlgan choʻkma esa qayta ishlash uchun ajratilishi lozim.

81. Shamollatish tizimi (ventilyatsiya), filtrlari xavfsiz geometriyaga ega boʻlishi hamda uning ichida yadroviy materiallar toʻplanib qolishi mumkin boʻlgan nazoratsiz turgʻun zonalar mavjud boʻlmasligi kerak.

82. Issiqlik ajratuvchi elementlar hamda issiqlik ajratuvchi toʻplamlarni saqlash va tashish uchun moʻljallangan uskunaga joylashtirish va undan chiqarib olish jarayonida ularning tashqi yuzalarini mexanik shikastlanishiga yoʻl qoʻyilmasligi lozim.

83. Ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻini saqlash havzasida tashish uchun moʻljallangan uskuna, ishlatib boʻlingan yadroviy yoqilgʻining suv sathi belgilangan darajadan yuqoriga koʻtarilishining oldini oluvchi avtomatik toʻxtatib qoʻyish (blokirovka) tizimlari bilan jihozlangan boʻlishi kerak.

84. Suv ostida bajariladigan texnologik jarayonlar uchun foydalaniladigan uskuna va asboblar ichki boʻshliqlari suvga choʻktirilganda hamda saqlash havzasidan chiqarilganda ularni quritish imkoniyati taʼminlanishi lozim.

85. Yadroviy yoqilgʻini saqlash inshooti va unga tegishli uskunalar loyihalanayotganda quyidagi yuklamalar inobatga olinishi lozim:

loyihaga muvofiq joylashtiriladigan maksimal issiqlik ajratuvchi toʻplamlar, boshqaruv va himoya tizimi elementlari, qoʻshimcha yutuvchilar mavjudligida yuzaga keladigan yuklamalar;

seysmik taʼsirlar natijasida yuzaga keladigan yuklamalar;

suvning gidrostatik bosimi;

harorat taʼsiri natijasida yuzaga keladigan yuklamalar;

obyekt ichida tashish va saqlash uchun foydalaniladigan transport komplektlari toʻliq yuklanganda yuzaga keladigan yuklamalar.

86. Yadroviy yoqilgʻini suv ostida yuk koʻchirish uchun moʻljallangan yuk koʻchirish mexanizmi quyidagi holatlarning oldini oluvchi avtomatik toʻxtatib qoʻyish (blokirovka) tizimi bilan jihozlangan boʻlishi lozim:

issiqlik ajratuvchi toʻplamlarni saqlash havzasi stellajlari uyachalariga yoki qoplamalarga joylashtirish (yoki ularni chiqarib olish) jarayonida yuk koʻchirish mexanizmining harakatlanishi;

yuk koʻchirish mexanizmi shtangasi bilan yadroviy yoqilgʻini saqlash havzasi konstruksiyalarining toʻqnashuvi;

yuk koʻtarish kuchidan ortiqcha kuch taʼsirida yadroviy yoqilgʻini saqlash havzasi stellajlaridan issiqlik ajratuvchi toʻplamlarni chiqarib olish.

87. Avtomatlashtirilgan tizimlar tomonidan boshqariladigan yuk koʻchirish mexanizmlari uchun shtanga va issiqlik ajratuvchi toʻplamlarning barcha harakatlarini hamda avtomatik toʻxtatib qoʻyish (blokirovka) tizimi ishga tushish holatlarini avtomatik aniqlash, shuningdek ushbu tizimlarning mavjudligi va ularning ishlashga yaroqliligini tekshirish vositalari nazarda tutilishi lozim.

88. Loyiha hujjatlarida yadroviy yoqilgʻini saqlash va tashish uchun moʻljallangan uskunalarning ishga yaroqliligini tekshirish boʻyicha zarur sinovlar, jumladan saqlash inshootlarining yuk koʻtaruvchi konstruksiyalari hamda saqlash qoplamasining germetikligini sinash nazarda tutilishi lozim.

89. Mazkur Qoidalarning buzilishida aybdor boʻlgan shaxslar qonunchilik hujjatlarida belgilangan tartibda javobgar boʻladilar.