Пестицидларнинг заҳарлилик ва хавфлилик мезонлари

Заҳарлилик ва хавфлилик гуруҳи

Ўта заҳарли ва хавфли

Заҳарли ва хавфли

Ўртача заҳарли ва хавфли

Кам заҳарли ва хавфли

I

II

III

IV

Пестицидларнинг меъдага юбориладиган ўртача ўлим дозаси (мг/кг):

препаратнинг қаттиқ шакли

10 мг/кг ва ундан кам

11 мг/кг дан 100 мг/кг гача

101 мг/кг дан 1000 мг/кг гача

1000 мг/кг ва ундан кўп

препаратнинг суюқ шакли

30 мг/кг ва ундан кам

31 мг/кг дан 300 мг/кг гача

301 мг/кг дан 3000 мг/кг гача

3000 мг/кг ва ундан кўп

Пестицидларнинг терига юбориладиган ўртача ўлим дозаси (мг/кг):

препаратнинг қаттиқ шакли

100 мг/кг ва ундан кам

101 мг/кг дан 500 мг/кг гача

501 мг/кг дан 2500 мг/кг гача

2500 мг/кг ва ундан кўп

препаратнинг суюқ шакли

200 мг/кг ва ундан кам

201 мг/кг дан 1000 мг/кг гача

1001 мг/кг дан 5000 мг/кг гача

5000 мг/кг ва ундан кўп

Пестицидларнинг ҳаводаги ўртача ўлим концентрацияси (мг/м³⁾

500 мг/м³ ва ундан кам

501 мг/м³ дан 5000 мг/м³ гача

5001 мг/м³ дан 50000 мг/м³ гача

50000 мг/м³ ва ундан кўп

Пестицидлардан ингаляцион заҳарланишни келтириб чиқарувчи коэффициент

300 ва ундан кўп

299 дан 30 гача

29 дан 3 гача

3 дан кам

Пестицидларнинг кумуляция коэффициенти

1 дан кам

1 дан 3 гача

3,1 дан 5 гача

5 дан кўпроқ

Пестицидларнинг қўзғатувчи таъсири

Кучли қўзғатувчи таъсир кузатилиши, ўткир токсик дерматитлар, ишчи эритмалар ва концентрланган препаратлардан кўз шох пардаси ва шиллиқ қаватининг куйишлари.

Қўзғатувчи таъсир кузатилиши, ишчи эритмаларнинг қайта таъсиридан ва концентрланган препаратлардан токсик дерматитларнинг юзага келиши.

Ишчи эритманинг қайта таъсири натижасида қўзғатувчи таъсир юзага келмайди. Концентрланган препаратлар таъсирида токсик дерматитларнинг юзага келиши кузатилади.

Қўзғатувчи таъсир амалда мавжуд эмас.

Аллергенлик

Фойдаланишда инсонларда аллерген таъсир юзага келади.

Тажриба ҳайвонлари учун эса кучли аллерген таъсир юзага келади.

Фойдаланишда инсонларга аллергенлик таъсири етарли исботланмаган.

Тажриба ҳайвонлари учун ўртача аллерген ҳисобланади.

Тажриба ҳайвонлари учун кучсиз аллерген ҳисобланади.

Инсонлар ва тажриба ҳайвонларида аллергенлик таъсири аниқланмаган.

Танлаб (маълум бир органга) таъсир кўрсатадиган органотоксик хусусият (нейротоксик, гонадотоксик, нефротроп, гепатотроп, пулмонотроп ва бошқалар)

Инсонларга органотроп таъсири мавжуд.

Яққол намоён бўлувчи танлаб таъсир кўрсатадиган органотроп хусусият мавжуд. Бу ҳолат тажриба ҳайвонларида сурункали таъсир дозасини тажриба йўли билан юбориш орқали аниқланади.

Тажриба ҳайвонларида органотроп таъсир кўрсатади (сурункали таъсир бўсағаси дозасидан юқори миқдорда функционал ўзгаришлар чақиради).

Тажриба ҳайвонларида органотроп таъсир аниқланмаган.

Мутагенлик

Хромосома ва ген мутацияларини юзага келтиради ҳамда мутаген самара бериш хусусиятига эга.

Мутаген фаоллик ва самара коэффициентлари йиғиндиси 7-8 ни ташкил этади.

Хромосома ва ген мутацияларини юзага келтиради ҳамда мутаген самара бериш хусусиятига эга.

Мутаген фаоллик ва самара коэффициентлари йиғиндиси 5-6 ни ташкил этади.

Сут эмизувчилардан ташқари барча тажриба ҳайвонларида хромосома ёки ген мутацияларини юзага келтиради.

Мутаген фаоллик ва самара коэффициентлари йиғиндиси 3-4 ни ташкил этади.

Хромосома ва генларда мутация келтириб чиқармайди.

Кансерогенлик

Инсонлар учун кансерогенлик ва чегара-кансерогенлик хусусияти исботланган.

Бир нечта турдаги тажриба ҳайвонлари учун кансерогенлик хусусияти мавжуд.

Инсонлар учун кансерогенлик хусусиятини келтириб чиқармайди.

Тажриба ҳайвонлари учун кансерогенлик хусусиятини келтириб чиқаради.

Инсонлар учун кансерогенлик хусусиятини келтириб чиқармайди.

Тажриба ҳайвонлари учун чегара-кансерогенлик хусусиятини келтириб чиқаради.

Инсонлар ва тажриба ҳайвонлари учун кансерогенлик хусусиятини келтириб чиқармайди.

Тератогенлик

Инсонлар учун тератогенлик таъсири исботланган.

Тажриба ҳайвонлари учун кучли тератоген таъсирга эга.

Дозанинг таъсири натижасида препаратнинг таъсир кучи хам ўз-ўзидан ортиб боради.

Бу миқдор инсонлар учун ўткир заҳарли бўсаға ҳисобланади.

Бир неча турдаги тажриба ҳайвонлари учун эса етарли доза ҳисобланади.

Тажриба ҳайвонларига (ҳомиладор каламушларга) энг юқори доза таъсир эттирилганда кучсиз тератоген таъсир намоён бўлади.

Экпериментал тадқиқотларда самарадорлик даражаси ўз-ўзидан ошади.

Экпериментал тадқиқотларда самарадорлик даражаси ўз-ўзидан ошмайди.

Пестицидларнинг эмбриотоксик таъсири

Экспериментал тадқиқотларда доза таъсирининг ортиши натижасида юзага келиши мумкин бўлган даражанинг ортишига олиб келади.

Ҳомиладор бўлган тажриба каламушлари организмига энг юқори доза юборилганда бошқа заҳарли таъсирлар билан бирга намоён бўлади.

Экспериментал тадқиқотларда юзага келиши мумкин бўлган даражанинг ортиши кузатилади.

Экспериментал тадқиқотларда юзага келиши мумкин бўлган даражанинг ортиши кузатилмайди.

Репродуктив заҳарлилик

Сурункали заҳарли таъсир бўсағасидан паст бўлган доза таъсир эттирилганда тажриба ҳайвонларида самараси намоён бўлади.

Ўзгаришлар ўткир сурункали бўсаға дозасидан ўткир заҳар таъсир бўсағасигача бўлган диапазонда юзага чиқади.

Ўткир заҳарли бўсаға таъсири натижасида юзага чиқади.

Организмга энг юқори доза таъсир эттирилганда юзага келиши мумкин бўлган даражанинг ўзгариши кузатилмайди.

Пестицидларнинг кун давомида сувдаги турғунлиги (кун)

30 кундан кўп

30 кундан 11 кунгача

5 кундан 10 кунгача

5 кундан кам

Пестицидларнинг кун давомида тупроқдаги барқарорлиги (кун)

60 кундан кўп

60 кундан 21 кунгача

20 кундан 7 кунгача

7 кундан кам

Пестицидларнинг тупроқ-ўсимлик тизимидаги миграция коэффициенти

0,5 дан кўп

0,5 дан 0,11 гача

0,10 дан 0,02 гача

0,02 дан кам

Пестицидларнинг тупроқнинг чуқур қатламларига миграцияси (см)

80 см дан ортиқ

80 см дан 51 см гача

50 см дан 15 см гача

15 см дан кам

Пестицидларнинг сув экосистемасида (сув ва балиқлар) тўпланиш коэффициенти

500 дан кўп

500 дан 50 гача

49 дан 5 гача

5 дан кам

Қишлоқ хўжалик вегетатив экинларидаги пестицидларнинг кун давомидаги барқарорлиги (кун)

30 кун дан кўп

30 кундан 15 кунгача

14 кундан 5 кунгача

5 кундан кам

Анъанавий қайта ишлов берилган қишлоқ хўжалик экинларининг хом ашёсидаги пестицидлар қолдиқ миқдорининг барқарорлиги

Қолдиқ миқдор рухсат этилган кунлик миқдор билан солиштирилганда ёки энг юқори рухсат этилган даражадан юқори бўлганда бузилади

Қолдиқ миқдор энг юқори рухсат этилган даража билан солиштирилган даражага етганда бузилади

Қолдиқ миқдор рухсат этилган даражадан кам бўлганда ёки мавжуд бўлмаганда бузилади

Пестицидларнинг сут билан экскрецияси (соат)

Сут билан 24 соат вақт давомида ажралиб чиқади

Сут билан 2 соат давомида ажралиб чиқади

Сут билан ажралиб чиқмайди

Сут билан ажралиб чиқмайди

Пестицидларнинг рухсат этилган кунлик миқдори (мг/кг)

0,001 мг/кг дан кам

0,001 мг/кг дан 0,005 мг/кг гача

0,006 мг/кг дан 0,03 мг/кг гача

0,03 мг/кг дан кўп

Пестицидларнинг ишчи ҳудуд ҳавосида рухсат этилган концентрацияси (мг/м³)

0,1 мг/м³ дан кам

0,1 мг/м³ дан 1,0 мг/м3 гача

1,1 мг/м³ дан 10,0 мг/м³ гача

10 мг/м³ дан кўп

Ишлаб чиқувчилар рўйхати:

Т.И. Искандаров

—

Санитария, гигиена ва касб касалликлари илмий-тадқиқот институтининг Пестицидларнинг гигиенаси, токсикологияси ва минерал ўғитлар лабораторияси мудири, т.ф.д., профессор, ЎзР ФА академиги;

Л.Х. Романова

—

Санитария, гигиена ва касб касалликлари илмий-тадқиқот институтининг Пестицидларнинг гигиенаси, токсикологияси ва минерал ўғитлар лабораторияси катта илмий ходими, т.ф.н.;

Г.Т. Искандарова

—

Тошкент тиббиёт академияси Коммунал ва меҳнат гигиенаси кафедра мудири, т.ф.д., профессор;

А.К. Кучаров

—

Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Санитария-эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги қўмитасининг Санитария-гигиена бошқармаси етакчи мутахассиси.

Тақризчилар рўйхати:

Д.А. Зарединов

—

Тиббиёт ходимларининг касбий малакасини ривожлантириш марказининг Гигиена кафедраси мудири, т.ф.д., профессор;

М.А. Хамракулова

—

Санитария, гигиена ва касб касалликлари илмий-тадқиқот институти Касб касалликларини ташхислаш, даволаш ва профилактикаси лабораторияси мудири, т.ф.д.;

Н.О. Ахмадалиева

—

Тошкент тиббиёт академияси, Атроф-муҳит гигиенаси кафедраси доценти, т.ф.д.