Ҳужжатга таклиф юбориш
Аудиони тинглаш
Ҳужжат элементидан ҳавола олишЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ МАРКАЗИЙ БАНКИ БОШқАРУВИНИНГ
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишҚарори
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишТИЖОРАТ БАНКЛАРИДА КРЕДИТЛАРНИНГ БУХГАЛТЕРИЯ ҲИСОБИни юритиш ТАРТИБИ ТЎҒРИСИДАги НИЗОМНИ ТАСДИҚЛАШ ҲАҚИДА
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш[Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлиги томонидан 2004 йил 17 декабрда рўйхатдан ўтказилди, рўйхат рақами 1435]
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш
LexUZ шарҳиМазкур қарор Ўзбекистон Республикаси Марказий банки бошқарувининг 2021 йил 18 ноябрдаги 20/4-сонли «Тижорат банкларида бухгалтерия ҳисобининг ҳисобварақлар режасини тасдиқлаш тўғрисида»ги қарорига (рўйхат рақами 3336, 26.11.2021 й.) асосан 2022 йил 27 февралдан ўз кучини йўқотади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишЎзбекистон Республикасининг «Ўзбекистон Республикаси Марказий банки тўғрисида», «Банклар ва банк фаолияти тўғрисида» ва «Бухгалтерия ҳисоби тўғрисида»ги қонунларига мувофиқ Ўзбекистон Республикаси Марказий банки Бошқаруви қарор қилади:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш1. «Тижорат банкларида кредитларнинг бухгалтерия ҳисобини юритиш тартиби тўғрисидаги низом» иловага мувофиқ тасдиқлансин.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш2. Мазкур Низом Ўзбекистон Республикаси Адлия вазирлигида давлат рўйхатидан ўтказилган вақтдан бошлаб 10 кундан сўнг кучга киради.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишМарказий банк Бошқаруви раиси Ф. МУЛЛАЖОНОВ
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишТошкент ш.,
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш2004 йил 27 ноябрь,
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш25/9-сон
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишҲужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишЎзбекистон Республикаси Марказий банки Бошқаруви томонидан 2004 йил 27 ноябрь, 25/9-сон
«ТАСДИҚЛАНГАН»
«ТАСДИҚЛАНГАН»
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишТижорат банкларида кредитларнинг бухгалтерия ҳисобини юритиш тартиби тўғрисидаги
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишнизом
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишҲужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишУшбу Низом Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик кодекси, Ўзбекистон Республикасининг «Ўзбекистон Республикасининг Марказий банки тўғрисида»ги, «Банклар ва банк фаолияти тўғрисида»ги ва «Бухгалтерия ҳисоби тўғрисида»ги қонунларига мувофиқ ишлаб чиқилган ҳамда Молиявий ҳисоботларнинг халқаро стандартларига (МҲХС) асосланган бўлиб, тижорат банклари (бундан буён матнда — банклар) томонидан кредит операцияларининг бухгалтерия ҳисобини Молиявий ҳисоботларнинг халқаро стандартларига мувофиқ (бундан буён матнда — МҲХС) юритиш тартибини белгилайди.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишI. Умумий қоидалар
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш1. Банклар активларидаги кредитлар Тижорат банкларида активлар сифатини таснифлаш ва активлар бўйича эҳтимолий йўқотишларни қоплаш учун захиралар шакллантириш ҳамда улардан фойдаланиш тартиби тўғрисидаги низом (рўйхат рақами 2696, 2015 йил 14 июль) талабларига мувофиқ таснифланади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишФоизларни ўстирмаслик мақоми берилган кредитларнинг бухгалтерия ҳисоби Фоизларни ўстирмаслик тўғрисидаги низомга (рўйхат рақами 1304, 2004 йил 24 январь) мувофиқ амалга оширилади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишФоизларни ҳисоблаш, шунингдек кредитлар бўйича ундирилмаган фоизларни бекор қилиш Тижорат банкларида фоизларни ҳисоблаш тўғрисидаги низомга (рўйхат рақами 1306, 2004 йил 30 январь) мувофиқ амалга оширилади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишII. Тушунчалар
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш2. Ушбу Низом мақсадида қуйидаги тушунчалардан фойдаланилади:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишкредитлар ва олиниши лозим бўлган маблағлар ҳисобварақлари — фаол бозорда котировка қилинмайдиган, қатъий белгиланган ёки ўрнатилган тўловлар билан ноҳосилавий молиявий активлар бўлиб, қуйидагилар бундан мустасно:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш1) банк зудлик билан ёки яқин келажакда сотмоқчи бўлган ва шу сабабли сотишга мўлжалланган деб таснифланиши лозим бўлган ёки дастлабки тан олишда сотиб олиш ва сотиш учун деб таснифланган молиявий активлар;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш2) банк томонидан дастлабки тан олинишида сотиш учун мавжуд деб таснифланган активлар;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш3) эгаси ўзининг бошланғич инвестиция суммасини амалда ундириб ололмайдиган активлар, активлар сотиш учун мавжуд деб таснифланиши лозим бўлган кредитнинг қадрсизланиш ҳолатлари бундан истисно.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишреал фоиз ставка усули — активнинг (мажбуриятнинг) хизмат муддати давомида муддати узайтирилган фоизли тўловларни тақсимлаш орқали (масалан, ҳар ойда эмас, ҳар йилда олинадиган ёки тўланадиган) дисконт ёки мукофотни фоизли даромадга (ёки харажатга) амортизациялаш йўли билан доимий фоиз ставкасини тан олинишига олиб келадиган усул;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишреал фоиз ставкаси — бу молиявий активнинг мўлжалланган хизмат муддати давомида ёки мақбул бўлган ҳолда, қисқароқ даврда кутилаётган келажакдаги пул тўловлари ёки тушумлари оқимларини унинг соф баланс қийматигача аниқ дисконтлайдиган ставка;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишқадрсизланишдан кўриладиган зарар (ёки кўрилиши мумкин бўлган зарар) — кредитнинг баланс қиймати унинг қопланадиган миқдоридан ошиб кетган суммаси. Бу қарздор кредитнинг тўлиқ суммасини (асосий қарз ва фоизларни) қайтара олмаслигини ва банкда зарарнинг юзага келиши мумкинлигини билдиради.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишқопланадиган қиймат — кредитнинг баланс қиймати ва кредитнинг дастлабки реал фоиз ставкаси бўйича дисконтланган кутилаётган пул оқимларининг жорий қийматидан энг каттаси.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишIII. Дастлабки тан олиш
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш3. Банк томонидан берилган кредитлар ҳақиқий қиймати бўйича акс эттирилади ва у қарздорга берилган пул маблағлари суммасини ифодалайди. Банк томонидан кредит берилганда қуйидаги бухгалтерия ўтказмаси амалга оширилади:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш|
Дт 11900 — 15500 (тегишли ссуда ҳисобварағи) |
||
|
Кт 10301 — «Марказий банкдаги вакиллик ҳисобварағи — Ностро» (агар маблағ олувчига бошқа тижорат банки томонидан хизмат кўрсатилса), ёки | ||
|
Кт — маблағ олувчининг талаб қилиб олунгунча депозит ҳисобварағи (агар маблағ олувчига мазкур банкда хизмат кўрсатилса), ёки | ||
|
Кт 10100 — «Кассадаги нақд пул ва бошқа тўлов ҳужжатлари» (кредит нақд пулда берилганда). | ||
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш4. Кредит бериш муносабати билан банк томонидан олинадиган воситачилик ҳақи қарздорнинг молиявий ҳолатини ва инвестиция лойиҳаларини қопланишини баҳолаш, кафолатларни баҳолаш ва акс эттириш, гаров ва бошқа таъминотларни ташкиллаштириш бўйича тадбирлар, ҳужжатларни тайёрлаш ва уларни қайта ишлаш ҳамда битимни якунлаш билан боғлиқ банк харажатлари компенсациясини ўз ичига олади. Шу каби воситачилик ҳақлари кредит бериш ва келгусида кредит муносабатларида қатнашишнинг ажралмас қисми бўлиб, ва уларга тегишли тўғридан-тўғри харажатлар билан бирга, муддати узайтирилади ва реал даромадни тузатиш (корректировка қилиш) сифатида тан олинади. Бундан ташқари, банклар кредит бериш бўйича ёзма мажбурият учун воситачилик ҳақи олишлари мумкин.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш5. Банклар томонидан мазкур Низомнинг 4-бандида кўрсатилган хизматлар учун потенциал қарз олувчилардан воситачилик ҳақи олинаётганда қуйидаги бухгалтерия ўтказмаси амалга оширилади:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш|
Дт — Қарз олувчининг талаб қилиб олунгунча депозит ҳисобварағи |
|||
|
Кт 22896 — «Бошқа муддати узайтирилган даромадлар» |
|||
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш6. Кредит бериш бўйича ёзма мажбурият бергани учун олинган воситачилик даромадлари, кредит шартномасини тузиш эҳтимоли мавжуд бўлганда, банкнинг кредит бериш жараёнида узлуксиз иштирок этганлиги учун тўлов (компенсация) сифатида қаралади. Банк томонидан олинган воситачилик даромадлари улар билан боғлиқ бевосита харажатлар билан биргаликда узайтирилади ва улар реал даромадни тузатиш (корректировка) сифатида тан олинади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишАгар кредит бериш бўйича мажбурият муддати тугаб, кредит талаб қилиб олинмаган бўлса, у ҳолда кредит бериш мажбурияти учун воситачилик ҳақи ушбу муддат тугагандан кейин даромад сифатида тан олинади (1-сонли Илова).
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш7. Агар қарздор томонидан банкка бозорда кредит шартномасида белгиланган фоиз ставкасига нисбатан шаклланган юқорироқ фоиз ставкасига муқобил тарзда маълум бир комиссияни тўланиши тўғрисида банк ва қарздор ўртасида келишувга эришилган тақдирда, ушбу комиссия тўлови кредит муддати давомида тўланиши лозим, яъни узайтирилади ва реал даромадни тузатиш (корректировка) сифатида тан олинади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш8. Қарздор томонидан кредит муддатидан олдин қайтарилса ёки бошқа шахс фойдасига воз кечилса, банк мазкур кредит билан боғлиқ ҳар қандай муддати узайтирилган воситачилик ҳақини кредит қайтарилган ёки бошқа шахс фойдасига воз кечилган санасига даромад сифатида тан олади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишIV. Кредитнинг қадрсизланиши
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш9. Баланс ҳисоботини ҳар бир тузиш санасига (ҳар ойда) банк томонидан Тижорат банкларида активлар сифатини таснифлаш ва активлар бўйича эҳтимолий йўқотишларни қоплаш учун захиралар шакллантириш ҳамда улардан фойдаланиш тартиби тўғрисидаги низом (рўйхат рақами 2696, 2015 йил 14 июль) ва Фоизларни ўстирмаслик тўғрисидаги низом (рўйхат рақами 1304, 24 январь 2004 йил), шунингдек МҲХСга мувофиқ кредитлар таснифланади, мавжуд ва кўрилиши мумкин бўлган зарарларни қоплаш захиралари шакллантирилади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш10. Кредит қадрсизланишини тасдиқловчи объектив далиллар ва шароитлар аниқланган тақдирда, зарар суммаси қуйидаги икки миқдордан энг юқориси бўйича баҳоланади:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш1) тижорат банкларида активлар сифатини таснифлаш ва активлар бўйича эҳтимолий йўқотишларни қоплаш учун захиралар шакллантириш ҳамда улардан фойдаланиш тартиби тўғрисидаги низомга (рўйхат рақами 2696, 2015 йил 14 июль) мувофиқ аниқланган сумма бўйича; ёки
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш2) кредитнинг баланс қиймати ва кредитнинг дастлабки реал фоиз ставкаси бўйича дисконтланган кутилаётган келажакдаги пул оқимларининг жорий қиймати ўртасидаги фарқ бўйича.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш11. Банк кўрилиши мумкин бўлган зарарларни баҳолашни қуйидагича акс эттиради:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш|
Дт 56802 — «Кредитлар бўйича кўрилиши мумкин бўлган зарарларни баҳолаш» |
|||
|
Кт — Кредитлар бўйича кўрилиши мумкин бўлган зарарлар захираси — Кредитнинг тегишли категорияси (контр-актив) |
|||
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш12. Агар кредит портфелининг кейинги таҳлили натижасида унинг захиралари мазкур Низомнинг 10-бандида кўрсатилган талаблардан ошса, банк захира суммасини охирги сана ҳолати бўйича аниқланган, кўрилиши мумкин бўлган зарарлар суммасига мувофиқлаштириши лозим. Бунда қуйидаги бухгалтерия ўтказмаси амалга оширилади:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш|
Дт — Кўрилиши мумкин бўлган зарарлар захираси — Кредитнинг тегишли категорияси (контр-актив) |
||
|
Кт 56802 — «Кредитлар бўйича кўрилиши мумкин бўлган зарарларни баҳолаш». | ||
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш13. Чет эл валютасида берилган кредитлар бўйича кўрилиши мумкин бўлган зарарларни баҳолаш аввал кредит қайси валютада берилган бўлса, ўша валютада амалга оширилади. Шу тарзда, биринчи навбатда, ҳар қандай эҳтимолий зарарларни баҳолаш чет эл валютасида амалга оширилади, кейин ушбу сумма Ўзбекистон Республикаси миллий валютасида акс эттирилади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш14. Кредитларни қайтарилиши қарз олувчининг асосий, шунингдек иккиламчи талаб қилиб олингунча депозит ҳисобварақларидан қуйидаги бухгалтерия ўтказмаси орқали амалга оширилади:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш|
Дт — Қарз олувчининг талаб қилиб олингунча депозит ҳисобварағи |
||
|
Кт — Ссуда ҳисобварағи | ||
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишАгар кредит кафолат берувчи (кафил) томонидан қайтарилса, қуйидаги бухгалтерия ўтказмаси амалга оширилади:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш|
Дт — Кафолат берувчи (кафил)нинг талаб қилиб олингунча депозит ҳисобварағи, ёки |
||
|
Дт 10301 — «Марказий банкдаги вакиллик ҳисобварағи — Ностро» (агар маблағ олувчига бошқа тижорат банки томонидан хизмат кўрсатилса) |
||
|
Кт — Ссуда ҳисобварағи | ||
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишКредитлар нақд пулда қайтарилганда қуйидаги бухгалтерия ўтказмаси амалга оширилади:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш|
Дт 10100 — «Кассадаги нақд пул ва бошқа тўлов ҳужжатлари» | ||
|
Кт — Ссуда ҳисобварағи | ||
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш15. Агар кредитга фоиз ўстирмаслик мақоми берилмаган бўлса, унда кредитлар бўйича фоизлар тушуми қуйидаги бухгалтерия ўтказмаси орқали акс эттирилади:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш|
Дт — Қарз олувчининг талаб қилиб олингунча депозит ҳисобварағи |
||
|
Кт 16309 — «Кредитлар бўйича ҳисобланган фоизлар». | ||
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишФоизларни ўстирмаслик мақоми берилган кредитлар бўйича фоизлар ҳисоби Фоизларни ўстирмаслик тўғрисидаги низомга (рўйхат рақами 1304, 2004 йил 24 январь) мувофиқ амалга оширилади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш16. Қарздор томонидан гаров билан таъминланмаган кредит қайтарилмаса ёки тўлиқ қайтарилмаганда, уларни шакллантирилган захира ҳисобидан ҳисобдан чиқариш қуйидаги бухгалтерия ўтказмаси орқали амалга оширилади:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишДт — Кредитлар бўйича кўрилиши мумкин бўлган зарарлар захираси — Кредитнинг тегишли категорияси (контр-актив)
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишКт — Ссуда ҳисобварағи
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш17. Гаров билан таъминланган кредит қарздор томонидан қайтарилмаса ёки тўлиқ қайтарилмаган ҳолда, банк кредитни қайтариш учун ундирувни гаровга қўйилган мол-мулкка қаратишга ҳақли. Ундирувга қаратилган гаровга қўйилган мол-мулкни сотиш ким ошди савдоси орқали қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда амалга оширилади. Гаровга қўйилган мол-мулкни сотишдан маблағлар келиб тушганда 10301 — «Марказий банкдаги вакиллик ҳисобварағи — Ностро» ҳисобварағи дебетланади ва 29801 — «Мижозлар билан ҳисоб-китоблар» ҳисобварағи кредитланади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишКредитлар бўйича асосий қарзни ва мазкур кредит бўйича ҳисобланган, лекин ҳали олинмаган фоизларни сўндириш қуйидаги бухгалтерия ўтказмаси орқали амалга оширилади:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиша) Асосий қарз қайтарилганда:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишДт 29801 — «Мижозлар билан ҳисоб-китоблар»
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишКт — Ссуда ҳисобварағи.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишб) Асосий қарз тўлиқ қайтарилгандан кейин, фоизлар сўндирилганда:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишДт 29801 — «Мижозлар билан ҳисоб-китоблар»
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишКт 41400 — 44600 — Кредитлар бўйича фоизли даромадлар
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш18. Кредит гаровга олинган мол-мулкни ўз эгалигига олиш йўли билан қайтарилган тақдирда, кредитнинг баланс қиймати ва гаровга қўйилган мол-мулкнинг ҳаққоний қийматидан қайси бири кам бўлса, ўша қиймат бўйича, уни сотиш бўйича қилинган харажатларни чегирган ҳолда, лекин қайта савдодаги дастлабки сотув баҳосидан 10 фоиз кам бўлмаган суммада қуйидаги бухгалтерия ўтказмаси амалга оширилади:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишДт 16701 — «Кредит ва лизинг бўйича гаров ҳисобидан ундирилган мулк»
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишКт — Ссуда ҳисобварағи.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш19. Қарздор етарли миқдорда пул маблағларига эга бўлмаган тақдирда, банк кредит бўйича қарзни қарздорнинг розилиги билан унинг ликвид мол-мулки ҳисобидан, агар қарздор норози бўлса, қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда суд қарори асосида ундирувни қарздорнинг ликвид мол-мулкига қаратиш йўли билан қайтариш ҳуқуқига эга.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишКредитлар бўйича асосий қарз ва ҳисобланган, лекин ҳали олинмаган фоизлар қарздорнинг ликвид мол-мулкини сотишдан тушган маблағлар ҳисобига қайтарилганда, мазкур Низомнинг 18-бандида белгиланган бухгалтерия ўтказмалари амалга оширилади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш20. Кредитлар бўйича кўрилиши мумкин бўлган зарарлар захирасидан фойдаланиш Тижорат банкларида активлар сифатини таснифлаш ва активлар бўйича эҳтимолий йўқотишларни қоплаш учун захиралар шакллантириш ҳамда улардан фойдаланиш тартиби тўғрисидаги низомга (рўйхат рақами 2696, 2015 йил 14 июль) мувофиқ амалга оширилади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишV. Молиявий ҳисоботни очиш
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш21. Молиявий ҳисоботга изоҳларда банклар қуйидагиларни очишлари зарур:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш1) кредитларни умидсиз деб тан олиниши ва уларни ҳисобдан чиқариш учун сабаб бўлган асосларни изоҳловчи ҳисоб сиёсатини;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш2) қуйидагиларни алоҳида-алоҳида кўрсатган ҳолда: «Кўрилиши мумкин бўлган зарарларни баҳолаш» ҳисобварағи бўйича ўзгаришларни ва ундириб олинмайдиган кредитлар бўйича кўрилган зарарларга нисбатан давр харажатлари сифатида тан олинган суммани; ҳисобдан чиқарилган кредитлар бўйича давр ичида ундирилган суммани; ва илгари ҳисобдан чиқарилган кредитларни қайтарилиши натижасида давр ичида кирим қилинган даромадлар суммасини;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш3) ҳисобот санасига кредитлар бўйича баҳоланган жами зарарлар суммаси;
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш4) фоизларни ўстирмаслик мақоми берилган кредитларга тегишли баланс ҳисоботига киритилган жами суммани, шунингдек бундай кредитларнинг баланс қийматини аниқлаш асослари.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш22. Бундан ташқари, банклар ўз кредитларининг географик туманлар, мижозлар гуруҳлари ёки саноат тармоқлари, чет эл валютаси турлари бўйича ҳар қандай муҳим хатарлар концентрациясини ифодаловчи бошқа ҳолларни очиб беришлари лозим.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишҲужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишНизомга
1-ИЛОВА
1-ИЛОВА
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишВоситачилик ҳақини кредит бўйича реал даромаднинг қисми сифатида акс эттириш юзасидан мисол
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишҲужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишКредит беришни тайёрлаш учун воситачилик ҳақи, шунингдек, кредит бериш бўйича мажбурият учун (кредит бериш бўйича мажбуриятнинг амал қилиш даврида берилган кредитлар бўйича) воситачилик ҳақи, кредит бўйича даромадни тузатиш (корректировка) сифатида тан олинади. Қуйидаги келтирилган мисолда, кредит бериш мажбурияти учун воситачилик ҳақи кўриб чиқилган, ушбу методология кредит беришни тайёрлаш учун воситачилик ҳакига нисбатан ҳам қўлланилиши мумкин.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишМисол: банк 10 млн. сўм миқдорда кредит бериш мажбуриятини олган. Ушбу банк кредит бериш бўйича мажбурият учун кредитнинг умумий суммасидан 4 фоиз миқдорида (қайтариб берилмайдиган) воситачилик ҳақини олади, ва ушбу мажбуриятнинг амал қилиш муддати 3 ойни ташкил этади. Кредит бўйича фоиз ставкаси (йиллик) 15%ни ташкил этади, бунда фоиз тўловлари ҳар ой амалга оширилиши лозим. 10 млн. сўм миқдоридаги асосий қарз суммаси икки йил тугагандан кейин қайтарилиши лозим. Банк кредит бериш мажбурияти амал қиладиган уч ой муддат давомида мижоз кредит олиш учун мурожаат қилишини кутади.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишВоситачилик ҳақи суммаси = 10.000.000 х 4% = 400 000
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишОйлик фоизлар = 10 млн. х 15%/12 = 125 000
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишМажбурият учун воситачилик ҳақини олиш бўйича бухгатерия ўтказмаси:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш|
Дт — Қарз олувчининг талаб қилиб олингунча депозит ҳисобварағи |
400.000 |
||
|
Кт 22896 — «Бошқа муддати узайтирилган даромадлар» |
400.000 | ||
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишАгар кредит мажбурияти муддати кредит тақдим этилмасдан тугаса:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш|
Дт 22896 — «Бошқа муддати узайтирилган даромадлар» |
400.000 |
||
|
Кт 45237 — «Кредит мажбуриятлари бўйича кўрсатилган хизматлар учун олинган даромадлар» |
400.000 | ||
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишАгар банк томонидан кредит бериш бўйича мажбурият бажарилаётган бўлса, у ҳолда муддати узайтирилган даромад кредитнинг амал қилиш муддати давомида даромадни тузатиш (корректировка) сифатида реал фоиз ставкаси усулини қўллаган ҳолда амортизацияланади. Воситачилик ҳақи моҳиятига кўра кредит бўйича даромадни тузатиш (корректировка) деб ҳисобланганлигидан келиб чиққан ҳолда, кредит бўйича ҳақиқий ички даромадлилик ставкаси кўрсатилган 15%га тенг бўлган фоиз ставкасининг миқдорини эмас, балки 17,3473%ни ташкил этади. Операциянинг моҳиятини янада аниқроқ акс эттириш учун муддати узайтирилган воситачилик ҳақини амортизация қилиш учун кредит «воситачилик даромадлари»га эмас, балки «фоизли даромадлар»га тааллуқли бўлиши керак.
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишМуддати узайтирилган воситачалик ҳақининг амортизация қилиш графиги
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш|
Давр |
Пул кўринишидаги олинган фоизлар |
Фоизли даромад |
Муддати узайтирилган воситачалик даромадларининг амортизацияси |
|
1. |
125.000 |
144.561 |
19.561 |
|
2. |
125.000 |
139.061 |
14.061 |
|
3. |
125.000 |
139.265 |
14.265 |
|
4. |
125.000 |
139.471 |
14.471 |
|
5. |
125.000 |
139.680 |
14.680 |
|
6. |
125.000 |
139.892 |
14.892 |
|
7. |
125.000 |
140.107 |
15.107 |
|
8. |
125.000 |
140.326 |
15.326 |
|
9. |
125.000 |
140.547 |
15.547 |
|
10. |
125.000 |
140.772 |
15.772 |
|
11. |
125.000 |
141.000 |
16.000 |
|
12. |
125.000 |
141.231 |
16.231 |
|
13. |
125.000 |
141.466 |
16.466 |
|
14. |
125.000 |
141.704 |
16.704 |
|
15. |
125.000 |
141.946 |
16.946 |
|
16. |
125.000 |
142.191 |
17.191 |
|
17. |
125.000 |
142.439 |
17.439 |
|
18. |
125.000 |
142.691 |
17.691 |
|
19. |
125.000 |
142.947 |
17.947 |
|
20. |
125.000 |
143.206 |
18.206 |
|
21. |
125.000 |
143.470 |
18.470 |
|
22. |
125.000 |
143.737 |
18.737 |
|
23. |
125.000 |
144.007 |
19.007 |
|
24. |
125.000 |
144.282 |
19.282 |
|
3.400.000 |
400.000 |
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олишБиринчи ой учун воситачалик даромади қуйидаги тартибда тан олинади:
Ҳужжатга таклиф юборишАудиони тинглашҲужжат элементидан ҳавола олиш|
Дт 22896 — «Бошқа муддати узайтирилган даромадлар» |
19.561 |
||
|
Дт — Қарз олувчининг талаб қилиб олингунча депозит ҳисобварағи |
125.000 |
||
|
Кт 41400 — 44600 — Кредитлар бўйича фоизли даромадлар |
144.561 | ||
(Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2004 й., 50-сон, 511-модда)