Ўзбекистон Республикасининг «Аҳолининг санитария-эпидемиологик осойишталиги тўғрисида»ги, «Атом энергиясидан тинчлик мақсадларида фойдаланиш тўғрисида»ги қонунлари ҳамда 2024 йил 24 декабрдаги ПФ-224-сон «Саноат, радиация ва ядро хавфсизлиги соҳасида давлат назоратини такомиллаштириш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги Фармонига мувофиқ Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни сақлаш вазирлиги ҳузуридаги Санитария-эпидемиологик осойишталик ва жамоат саломатлиги қўмитаси қарор қилади:

1. Тадқиқот ядро реакторлари мавжуд ташкилотларга ва тадқиқот ядро реакторларидан фойдаланишга доир санитария қоидалари, нормалари ва гигиена нормативлари (0109-26-сон СанҚваН) иловага мувофиқ тасдиқлансин.

2. Ўзбекистон Республикаси Бош давлат санитария врачи томонидан 2001 йил 17 сентябрда тасдиқланган «Ядро тадқиқот реакторлари ишида санитар қоидалари» (0110-01-сон СанҚваН) ўз кучини йўқотган деб топилсин.

3. Мазкур қарор Ўзбекистон Республикаси Қурилиш ва уй-жой коммунал хўжалиги вазирлиги, Камбағалликни қисқартириш ва бандлик вазирлиги, Фавқулодда вазиятлар вазирлиги, Экология ва иқлим ўзгариши миллий қўмитаси, Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Саноат, радиация ва ядро хавфсизлиги қўмитаси ҳамда Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Атом энергияси агентлиги билан келишилган.

4. Мазкур қарор расмий эълон қилинган кундан эътиборан кучга киради.

Мазкур санитария қоидалари, нормалари ва гигиена нормативлари (бундан буён матнда санитария қоидалари деб юритилади) тадқиқот ядро реакторлари мавжуд ташкилотларни (бундан буён матнда ташкилотлар деб юритилади) жойлаштириш учун майдончани танлаш ва ташкилот ҳудудини режалаштиришга, ҳудуднинг санитария-гигиена ҳолатини таъминлашга, тадқиқот ядро реакторларидан фойдаланиш жараёнига, шунингдек ходимларнинг шахсий гигиенасига қўйиладиган санитария-гигиена талабларини белгилайди.

1. Мазкур санитария қоидаларида қуйидаги тушунчалардан фойдаланилади:

санитария-муҳофаза зонаси — алоҳида фойдаланиш режимига эга махсус ҳудуд;

кузатув зонаси — ядровий қурилма ва (ёки) сақлаш пункти ушбу зонада яшовчи аҳолига радиациявий таъсир кўрсатиши эҳтимоли мавжуд бўлган ҳудуд;

хавфсизлик зонаси — алоҳида ҳуқуқий режимга эга ҳудуд;

тадқиқот ядро реакторлари — илмий-тадқиқот ишларини амалга ошириш, техник ва тиббий мақсадларда ядровий жараёнларни ўрганиш, янги материалларни синовдан ўтказиш, нейтрон манбаи сифатида фойдаланиш ҳамда ядро технологияларини ривожлантириш учун мўлжалланган ядро реактори.

2. Ташкилотларни жойлаштириш учун майдончани танлашда аҳолининг хавфсизлигини таъминлаш ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш мақсадида қуйидаги омиллар инобатга олиниши лозим:

табиий омиллар (ер майдончасининг зилзила, сув тошқини ва бошқа табиий ҳодисаларга бардошлилиги, ер ости сувлари, сув босиш хавфи ва тупроқнинг емирилишга мойиллиги);

техноген омиллар (тадқиқот ядро реакторларининг хавфсиз ишлашига таъсир кўрсатиши мумкин бўлган шамол кучи, қор қоплами, ҳарорат тебранишлари);

радиация-гигиеник омиллар (ер майдончасининг фон нурланиши ва эҳтимолий ифлосланиш манбалари);

инфратузилмавий омиллар (тадқиқот ядро реакторининг хавфсиз ишлаши, узлуксиз ресурс таъминоти ва фавқулодда вазиятларда тезкор чора кўриш имконини берадиган барча ташқи коммуникациялар ва хизматлар).

3. Ташкилотларнинг ҳудуди қуйидаги зоналарга бўлиниши лозим:

санитария-муҳофаза зонаси;

кузатув зонаси;

хавфсизлик зонаси.

4. Барча тадқиқот ядро реакторлари учун санитария-муҳофаза зонаси ташкил қилиниши лозим.

Бунда санитария-муҳофаза зонаси ва кузатув зонасининг ўлчамлари ҳамда чегаралари атом энергиясидан фойдаланиш соҳасидаги нормалар ва қоидаларга мувофиқ тадқиқот ядро реакторининг ва (ёки) сақлаш пунктининг лойиҳасида белгиланиши лозим.

5. Тадқиқот ядро реакторлари учун санитария-муҳофаза зонасини белгилашда қуйидаги чора-тадбирлар амалга оширилиши зарур:

тадқиқот ядро реакторлари биносининг шамоллатиш (вентиляция) тизимларидан атмосфера ҳавосига чиқарилаётган радиациявий ташламаларни (газ ва аэрозоллар) ҳамда радиациявий ҳолатни кузатиш;

тадқиқот ядро реакторларидан ҳосил бўладиган радиациявий ташламаларнинг (газ ва аэрозоллар) атмосфера ҳавосига қўшадиган ҳиссасини аниқлаш учун мавжуд табиий фон кўрсаткичларини ҳисобга олиш;

«Радиация хавфсизлиги нормалари (РХН 2006) ва радиация хавфсизлигини таъминлашнинг асосий санитар қоидалари (РХТАСҚ 2006)» 0193-06-сон СанҚваМга мувофиқ табиий ўлчовларни ўтказиб, уларнинг натижалари асосида санитария-ҳимоя зонаси ўлчамларини аниқлаштириш.

6. Ташкилотлар ҳудудида фавқулодда вазиятларда эвакуацияни амалга ошириш, шунингдек зарур ускуналар ҳамда техникаларни ўз вақтида етказиб беришни таъминлаш мақсадида қуйидаги талаблар бажарилиши лозим:

ташкилот ҳудудига кириш учун камида икки муқобил кириш йўли мавжуд бўлиши;

транспорт воситалари ва йўл қопламалари радиоактив моддалар билан ифлосланган ҳолатларда уларни тозалаш ва хавфсиз ҳолатга келтириш имконини берадиган махсус дезактивация тизимлари (дезактивация майдончаси, сув йиғиш ва оқова сувларни бошқариш элементлари ҳамда зарур техник воситалар) кўзда тутилиши.

7. Ташкилотларни жойлаштиришдан олдин «Радиация хавфсизлиги нормалари (РХН 2006) ва радиация хавфсизлигини таъминлашнинг асосий санитар қоидалари (РХТАСҚ 2006)» 0193-06-сон СанҚваМга мувофиқ ҳудудда радиация-гигиеник ўрганиш ўтказилиши зарур.

8. Ташкилотлар зич аҳоли яшайдиган жойлардан ташқарида, шамол йўналишлари, яқин атрофда тоза сув манбаси ва атроф-муҳит ифлосланишининг олдини олиш имкониятлари мавжудлиги ҳисобга олинган ҳолда жойлаштирилиши лозим.

9. Санитария-муҳофаза зонасида яшаш учун мўлжалланган турар жойларни ва жамоат биноларини, болалар муассасалари, шунингдек ядровий қурилманинг ва (ёки) сақлаш пунктининг ишлашига алоқадор бўлмаган ҳамда санитария-муҳофаза зонасининг тасдиқланган лойиҳасида назарда тутилмаган даволаш-соғломлаштириш ташкилотларини, умумий овқатланиш объектларини, саноат объектларини, ёрдамчи ва бошқа иншоотларни ҳамда объектларни жойлаштиришга йўл қўйилмайди.

10. Ташкилотларни сув билан таъминлашда ШНҚ 2.04.02-19 «Сув таъминоти. Ташқи тармоқлар ва иншоотлар» шаҳарсозлик нормалари ва қоидаларига риоя қилиниши лозим.

11. Ташкилотларнинг ичимлик сувининг сифати ЎзМСт 133:2024 «Ичимлик суви. Гигиеник талаблар ва сифатини назорат қилиш» ҳамда ЎзМСт 134:2024 «Марказлаштирилган хўжалик-ичимлик суви билан таъминлаш манбалари. Гигиеник, техникавий талаблар ва танлаш қоидалари»га мувофиқ бўлиши керак.

12. Ташкилот суюқ чиқиндиларни чиқариб юбориш учун алоҳида оқова сув тармоқларига уланган бўлиши лозим.

13. Тадқиқот ядро реакторларидан ажралиб чиқадиган суюқ радиоактив чиқиндилар миқдори суткасига 200 литр (200 л)дан ортиқ бўлган тақдирда, ташкилотда суюқ радиоактив чиқиндиларни зарарсизлантириш ва (ёки) тозалашга мўлжалланган махсус тозалаш мосламалари бўлиши керак.

14. Суюқ радиоактив чиқиндилар миқдори суткасига 200 литр (200 л)гача бўлган ҳолларда, уларни махсус (герметик) идишларда вақтинча сақлашга ҳамда суюқ радиоактив чиқиндиларни йиғиш учун мўлжалланган, ташкилот ҳудудидан ташқарида жойлашган махсус йиғиш пунктларига олиб чиқишга йўл қўйилади.

15. Махсус оқова сув тармоқлари қувурлари бошқа оқова сув тармоқларидан алоҳида жойлаштирилиши лозим.

Ушбу қувурлар радиоактив моддалар мавжуд бўлган оқова сувларнинг сизиб чиқишини ўз вақтида аниқлаш ҳамда дозиметрик кузатувни амалга ошириш учун конструктив ечимга эга бўлиши, бунда қувурлар икки деворли ҳимояланган турда қабул қилиниши, шунингдек кузатув қудуқлари ёки назорат нуқталари билан жиҳозланиши ҳамда кўздан кечириш ва дозиметрик ўлчовларни бажариш имконини таъминлаши лозим.

16. Тадқиқот ядро реактори бинолари тоза ҳаво оқимининг узлуксиз келишини таъминлайдиган умумий алмашинувга мўлжалланган махсус шамоллатиш (вентиляция) тизими билан жиҳозланган бўлиши лозим.

17. Тадқиқот ядро реактори биноларининг махсус шамоллатиш (вентиляция) тизими авария ҳолатларида ишлашга мўлжалланган захира шамоллаткичлар ҳамда узлуксиз ишлашни таъминлайдиган доимий (захира) электр таъминоти манбаи билан таъминланган бўлиши зарур.

18. Умумий алмашинувга мўлжалланган шамоллатиш (вентилация) тизими орқали ташқарига чиқариладиган ҳаво оқими таркибида радиоактив моддалар (газлар, аэрозоллар, чанг) бўлишига йўл қўйилмайди.

Шамоллатиш (вентиляция) чиқиш нуқтаси яқин атрофдаги энг баланд бино баландлигидан камида 4 м юқорида жойлаштирилиши лозим.

19. Ташкилот шамоллатиш (вентилация) тизими орқали ташқарига чиқариладиган ҳаво атмосферага чиқарилганда, чиқариш қувурининг баландлиги ифлосланган ҳавонинг тарқалиши ва ер сатҳидаги концентрацияларини ҳисоблаш натижаларига мувофиқ белгиланиши керак.

20. Ташкилот ҳудудида ҳаводаги радиоактив газлар ва аэрозолларни хавфсиз олиб чиқиш (чиқариб юбориш)ни таъминлаш мақсадида шамоллатиш (вентиляция) тизими қувурларини жойлаштириш учун махсус техник бўлимлар (венткамералар, шахталар, герметик каналлар ҳамда хизмат кўрсатиш хоналари) ажратилиши керак.

21. Хоналарда сўриб чиқарувчи (технологик) шамоллатиш (вентиляция) тизимларининг вентилятор парраклари, айланувчи қисмлари ва ҳаракатланувчи элементлари ишчи ва хизмат кўрсатувчи ходимларнинг хавфсизлигини таъминлаш мақсадида муҳофаза қопламалари билан жиҳозланган бўлиши лозим.

Муҳофаза қопламалари махсус техник тўсиқлар (панжаралар, қопқоқлар) кўринишида бўлиши керак.

22. Шамоллатиш (вентиляция) тизимларининг восита таъминоти қурилмалари, жиҳозларни зарарсизлантириш ҳамда ҳаракатлантириш механизмлари алоҳида, махсус ажратилган хоналарда жойлаштирилиши лозим.

Ушбу хоналар шамоллатиш (вентиляция) тизими агрегатлари, восита таъминоти тизими элементлари ҳамда зарарсизлантириш ва ҳаракатлантириш механизмларини хавфсиз жойлаштириш ва уларга хизмат кўрсатишни таъминлайдиган тарзда ташкил этилиши керак.

23. Шамоллатиш (вентиляция) тизими агрегатларининг ҳаракатга келтирувчи механизмлари ҳамда уларнинг электр двигателлари шамоллатиш (вентиляция) тизими агрегатлари ўрнатилган хонадан ташқарида жойлаштирилиши ва уларга хизмат кўрсатиш учун мўлжалланган йўлакларда назарда тутилиши лозим.

24. Шамоллатиш (вентилация) тизими агрегатлари жойлашган хоналарга ифлосланган ҳавонинг кириб келишининг олдини олиш мақсадида герметик тўсиқлар назарда тутилиши зарур.

Герметик тўсиқларнинг зич ёпилиши ҳамда уларнинг бутун эксплуатация даврида ҳаво ўтказмаслиги таъминланиши керак.

25. Совутиш тизимлари ва иссиқлик алмашинувчи қурилмалар, шунингдек назорат-ўлчов асбоблари жойлаштирилган махсус хоналарда ишчи ҳудуд ҳавосидаги зарарли моддалар концентрацияси «Иш ўрни ҳавосидаги зарарли моддаларнинг рухсат этилган концентрацияларининг гигиеник нормативлари»га (0294-11-сон СанҚваН) мувофиқ бўлиши лозим.

Махсус хоналарда ортиқча босимни камайтирувчи қурилмалар (шамоллатиш (вентиляция) тизими ёки ҳаво алмашинуви тизимларида ҳаво оқимини бошқариш, ортиқча босимни чиқариш ва йўналтириш, шунингдек ифлосланган ҳавонинг «тоза» хоналарга кириб келишини чеклаш учун хизмат қилувчи механик қурилма) ўрнатилиши зарур.

Ортиқча босимни камайтириш жараёни «тоза» хоналардан ҳаво кириши ҳисобидан таъминланиши керак.

Шамоллатиш (вентиляция) тизими ҳаво алмашинуви орқали зарарли моддаларнинг (радиоактив газлар, аэрозоллар ва чанг) ишчи зонада тўпланиб қолишининг олдини олиши ҳамда ходимлар учун хавфсиз меҳнат шароитларини таъминлаши лозим.

26. Тадқиқот ядро реактори ядровий ёқилғини сақлаш жойларида, шунингдек ушбу реакторнинг устки зонасида, ядровий ёқилғиларни ўрнатиш ва олиб ташлаш жойларида ҳаво оқимининг тезлиги зарарли моддаларнинг тарқалишини чеклаш мақсадида камида 0,5 м/с бўлиши керак.

Фавқулодда ҳолатдаги ядровий ёқилғилар (иссиқлик ажратувчи йиғилмалар) сақланадиган жойларда ҳаво оқимининг тезлиги камида 2,0 м/с бўлиши зарур.

27. Тадқиқот ядро реакторлари лабораторияларида ўрнатилган дудбуронларнинг ишчи тешикларида ҳаво ҳаракатининг тезлиги камида 1,5 м/с бўлиши лозим.

28. Тоза ҳаво олиш тизимлари учун ҳаво олиш нуқталари фақат «тоза» хоналарда жойлаштирилиши лозим. Ҳаво олиш нуқталари ҳаво таъминот камерасига киришдан олдинги ҳудудда жойлашган бўлиши зарур.

29. Ҳаво таъминот камералари етказиб бериладиган ҳавони тозалаш ва иситиш учун мўлжалланган техник воситалар (фильтрлар, электр ёки сувли иситгичлар) билан тўлиқ жиҳозланган бўлиши лозим.

30. Ҳаво таъминот тизимларида ҳавони қайта айлантириш (рециркуляция) режимида фойдаланишга йўл қўйилмайди.

31. Шамоллатиш (вентиляция) тизимлари орқали чиқариладиган ҳаво махсус тозалаш қурилмаларида тозаланиши керак.

32. Ифлосланган ҳавони олиб кетувчи ҳаво каналлари тўлиқ (ҳаво оқими йўқолмаслигини ва ифлосланган ҳаво тарқалмаслигини таъминлайдиган) пайвандланган бўлиши лозим.

33. Тадқиқот ядро реакторидан фойдаланиш давомида тадқиқот ядро реакторини бошқариш хоналарида барқарор микроиқлим (ҳаво ҳарорати, намлик, ҳаво оқими ва ҳаво босими ўлчанадиган ва санитария қоидалари талабларига мувофиқ доимий равишда сақланадиган ҳолат) таъминланиши зарур.

34. Тадқиқот ядро реакторидаги барча асбоб-ускуна кўрсаткичлари яхши кўринадиган ва ўқилиши учун осон бўлиши керак.

35. Ташкилотларнинг иситиш тизими барқарор микроиқлимни таъминлаши, бунда ҳаво ҳарорати 20 — 24 °С, нисбий намлик 40 — 60 %, ҳаво оқими тезлиги 0,5 — 1,0 м/с чегараларида бўлиши лозим.

36. Иситиш ускуналари силлиқ, тозалашга қулай бўлиши керак.

37. Ташкилотларнинг ёритиш параметрлари ШНҚ 2.01.05-24 «Табиий ва сунъий ёритиш» шаҳарсозлик нормалари ва қоидалари (ҳисоб рақами 309, 2024 йил 25 октябрь) талабларига мувофиқ бўлиши зарур.

38. Ёритиш мосламалари парчаланиш ва синишдан ҳимоя қилувчи махсус қопқоқлар билан жиҳозланган бўлиши лозим.

39. Ташкилотлар учун ёритилганликнинг қуйидаги нормалари қўлланилиши лозим:

йўлаклар ва фавқулодда йўллар учун — 150 — 250 лх;

монтаж ҳудудлари учун — 200 — 300 лх;

бошқарув пульти жойлашган хона учун — 300 — 500 лх;

таҳлил лабораториялари ўтказиладиган хоналар учун — 500 — 1000 лх.

40. Ташкилотларда қуйидаги хоналар бўлиши лозим:

тадқиқот ядро реакторлари хонаси;

тадқиқот ядро реакторларини бошқарув хонаси;

лаборатория учун хоналар;

санитария-маиший хоналар.

41. Ташкилотларда тадқиқот ядро реакторлари билан бевосита ишлайдиган ходимлар учун санитария назорат пунктлари ташкил этилиши лозим.

42. Санитария назорат пункти таркибида қуйидаги хоналар бўлиши керак:

санитария назорати хонаси;

устки кийимларни кийиш хонаси;

маиший ва иш кийимларини сақлаш учун алоҳида хоналар;

душлар;

ювиниш хоналари;

ҳожатхоналар;

тана ва иш кийимларини дозиметрик назорат қилиш хонаси;

шахсий ҳимоя воситаларини сақлаш хоналари;

ифлос ва тоза махсус кийимларни алоҳида сақлаш хоналари.

43. Санитария назорати хонасида жавонлар (шкаф) қуйидагиларни ҳисобга олган ҳолда ўрнатилиши лозим:

хизмат кўрсатувчи ходимлар сони;

тадқиқот ядро реактор қурилмалари сони;

ташкилотга хизмат сафари билан келадиган ходимлар учун ажратиладиган жойларнинг камида 25 фоизи.

44. Ионлаштирувчи нурланиш таъсири мавжуд бўлмаган биноларда меҳнат фаолиятини амалга оширадиган шахслар учун иш кийимларини сақлаш жойлари, ювиниш хоналари ҳамда душлар бўлиши лозим.

Душхоналар зарур санитария-гигиена воситалари билан жиҳозланган бўлиши керак.

45. Душ кабиналари сони кундузги сменада ишловчи ишчиларнинг энг кўп сони ҳамда вақтинчалик ишчилар сони ҳисобга олинган ҳолда белгиланиши, бунда ҳар 5 нафар ишчига камида 1 та душ кабинаси тўғри келиши лозим.

46. Тадқиқот ядро реакторларини таъмирлаш ишлари амалга оширилаётган пайтда ифлосланган ҳудудда жойлашган бинолардан чиқишда радиоактив ифлосланишнинг олдини олиш мақсадида алоҳида санитария ўтказиш хоналари бўлиши керак.

47. Лаборатория ва санитария-маиший хоналар тоза ҳудудда жойлаштирилиши лозим.

48. Тадқиқот ядро реакторлари лабораторияси билан технологик жиҳатдан боғлиқ бўлмаган лабораторияларни ушбу бинога жойлаштиришга йўл қўйилмайди.

49. Ифлосланган ҳудудларда жойлашган хоналарнинг ички деворлари дезактивация қилиш учун қулай, ювиш ва дезинфекция қилиш имконини берувчи, намлик ва зарарли моддаларни ютиб олмайдиган, микроорганизмлар тўпланишига йўл қўймайдиган ҳамда механик таъсирларга чидамли материаллардан тайёрланиши лозим.

50. Поллар механик жиҳатдан мустаҳкам, дезактивация жараёнига қулай ва зарарли моддаларни ютмайдиган материаллардан тайёрланиши керак.

51. Девор ва шифтларни қоплаш учун юзаси силлиқ, намлик ва зарарли моддаларни ютиб олмайдиган, дезинфекция воситаларига чидамли ҳамда механик таъсирларда бузилмайдиган материаллардан фойдаланиш зарур.

52. Бошқарув пульти хонасида деворлар турғун бўёқ билан бўялиши, шифтлар ювиш ва дезинфекция қилиш учун қулай махсус қоплама билан қопланиши, поллар эса пластик ёки линолеум материаллар билан қопланиши керак.

53. Хоналарнинг полларида суюқ радиоактив чиқиндилар оқиб кетишини таъминлаш учун камида 1-2 фоиз қиялик ҳамда дренаж тизими назарда тутилиши лозим.

54. Ифлосланган ҳудудларда жойлашган хоналардаги муҳандислик коммуникациялари девор, пол ёки шифт конструкциялари ичидан (девор, пол ёки шифт конструкцияларида) ўтказилиши лозим.

55. Қаттиқ радиоактив чиқиндиларни вақтинча сақлаш учун махсус омборхоналар бўлиши зарур.

56. Қурилмалар ва ускуналарни зарарсизлантириш учун изоляцияланган, шамоллатиш (вентиляция) тизими, фильтрация ва зарарсизлантириш ускуналари билан жиҳозланган махсус хона назарда тутилиши керак.

57. Радиокимёвий назорат иссиқлик узатувчи муҳит хусусиятларига мос жиҳозланган, изоляцияланган махсус хонада ёки кимёвий лабораторияда амалга оширилиши лозим.

58. Ядровий ёқилғини ҳамда нурланган намуналарни тадқиқот ядро реакторига юклаш ва тушириш билан боғлиқ барча жараёнлар механизациялаштирилган бўлиши ҳамда масофадан туриб бошқариладиган ускуналар ёрдамида бажарилиши лозим.

59. Юклаш ва тушириш жараёнларини назорат қилиш ҳимояланган масофавий кузатув ва алоқа воситалари билан жиҳозланган бошқарув пультлари орқали амалга оширилиши керак.

60. Радиоактив моддаларни, ускуналарни ва нурланган намуналарни ташиш учун махсус мослаштирилган транспорт воситалари ҳамда герметик ёпиладиган, ҳимояловчи хусусиятларга эга махсус контейнерлардан фойдаланилиши лозим.

61. Радиоактив моддалар билан ифлосланган носоз йирик ускуналарни олиб чиқиш ҳамда янги ускуналарни ўрнатиш учун ташкилотда дезактивация қилиш имконини берадиган, ташқи муҳит ифлосланишининг олдини олувчи махсус транспорт ўтиш йўлаклари ва кириш-чиқиш эшиклари назарда тутилиши керак.

62. Нурланган ёнилғи элементлари ва радиоактив намуналар зарарли газлар ва аэрозоллар ажралиши мумкин бўлган ҳолатларни ҳисобга олган ҳолда, назорат ва зарарсизлантириш имконини таъминлайдиган махсус хоналарда сақланиши лозим.

Мазкур хоналар шамоллатиш (вентиляция) тизими ҳамда ҳаво тозалаш фильтрлари билан жиҳозланган бўлиши зарур.

63. Реактор каналларида (ёқилғи блоклари, нурланган материаллар ва турли технологик жиҳозлар жойлаштириладиган ёки чиқариб олинадиган махсус шахталар) нурланган материалларни вақтинча сақлашга йўл қўйилади.

64. Нурланган блоклар ва намуналарни сақлаш учун мўлжалланган иншоотларда тўкилган (тушиб кетган) блок ва намуналарни йиғиб олиш ҳамда хавфсиз чиқариб олиш имконияти таъминланиши, бунда иншоотнинг пастки қисмида махсус поддонлар ёки идишлар ўрнатилиши ҳамда улар махсус механизмлар ёрдамида чиқариб олиниши лозим.

65. Авария ҳолатларида нурланган блоклар ва намуналар герметик ҳимояланган махсус идишларда (пеналларда) сақланиши керак.

Ушбу идишларни фақат ифлосланган ҳавони тозалаш тизими мавжуд бўлган ва ходимлар ҳимоя воситалари билан таъминланган ифлосланган ҳудуддаги махсус хоналарда очишга йўл қўйилади.

66. Хавфли моддалар билан ишлашга жалб этилмаган ва махсус рухсатга эга бўлмаган шахсларнинг ушбу ҳудудга (хоналар) киришига йўл қўйилмайди.

67. Технологик жараёнлар олиб бориладиган хоналарда технологик жараёнларда қўлланиладиган кимёвий, радиоактив ва бошқа зарарли компонентларни узатиш тизимлари, шунингдек ускуналар ва хоналарни зарарсизлантириш учун мўлжалланган механизмлар бўлиши керак.

68. Тадқиқот ядро реакторининг иссиқлик узатувчи қурилмасининг биринчи контури махсус материаллардан тайёрланиши лозим.

Бунда биринчи контур схемасида турбина ёки мотор билан уланмаган, вал ёки сальник (подшипник)сиз ишлайдиган насос ва вентилларни ўрнатиш керак.

69. Суюқ радиоактив чиқиндиларни тозалаш учун тадқиқот ядро реактори жойлаштирилган хонада ион алмашинув фильтрлари ва бошқа зарарсизлантириш ускуналари (суюқ радиоактив чиқиндиларни хавфсиз даражада камайтириш, тозалаш ёки дезактивлаштиришга хизмат қилувчи турли техник воситалар ва қурилмалар) билан жиҳозланган мосламалар бўлиши зарур.

70. Тадқиқот ядро реакторларидан фойдаланишда радиоактив моддалар билан ифлосланиш эҳтимоли мавжуд бўлган ишлаб чиқариш қисмлари ифлосланган ҳудудда жойлаштирилиши лозим.

71. Иссиқ ишловлар учун мўлжалланган алоҳида ёпиқ хона (бокс) ички юзалари осон тозаланадиган, дезактивацияга яроқли металл қопламалар билан қопланган бўлиши керак.

72. Тадқиқот ядро реакторидан фойдаланишда қуйидаги талаблар бажарилиши лозим:

радиоактив газлар ва аэрозолларни тутувчи технологик шамоллатиш (вентиляция) тизимларидан чиқариладиган ҳаво махсус фильтрларда тозаланиши ва шамоллатиш (вентиляция) тизимининг қувури орқали атмосферага чиқарилиши;

реактор шамоллатиш марказининг қувури орқали чиқарилган ҳаво атрофдаги ҳавони ифлослантирмаслиги ва «Радиация хавфсизлиги нормалари (РХН 2006) ва радиация хавфсизлигини таъминлашнинг асосий санитар қоидалари (РХТАСҚ 2006)» 0193-06-сон СанҚваМга мувофиқ ернинг устки қатламида радиоактив газлар ва аэрозоллар концентратларининг рухсат этилган максимал даражасидан юқори миқдорни ҳосил қилмаслиги;

радиация ҳимоя ионлаштирувчи нурланишнинг барча турларини, шу жумладан ташқи гамма, бета ва нейтрон нурланишини, шунингдек радиоактив аэрозоллар ва газларнинг таъсирини ҳисобга олган ҳолда ишлаб чиқилиши;

иш жойларида барча турдаги ионлаштирувчи нурланишлар томонидан яратилган самарали (эффектив) доза 1 йилда 20 мЗвдан ошмаслиги.

73. Тадқиқот ядро реакторининг нормал ишлаши учун дозиметрик ва радиометрик кузатув олиб борилиши ва у қуйидагиларни ўз ичига олиши керак:

реактор жойлашган хоналарда ионлаштирувчи нурланиш турларини доимий (стационар) ва кўчма воситалар билан назорат қилиш;

ҳимоя воситалари самарадорлигини, шу жумладан нейтрон ва гамма каналларини тўсувчи шиберлар ҳимоя ишончлилигини реактор максимал лойиҳавий қувват режимларида назорат қилиш;

радиация назорат асбоб-ускуналари ва ўлчов қурилмаларининг ҳолати, метрологик яроқлилигини назорат қилиш;

эксплуатация қилувчи, таъмирловчи ҳамда жалб этилган шахсларнинг индивидуал ва умумий нурланиш дозалари ҳисобини юритиш ва назорат қилиш;

махсус кийим-бош, пойабзал ҳамда ходимлар танасининг радиоактив ифлосланиш даражасини назорат қилиш.

74. Фавқулодда вазиятлар юзага келиши эҳтимоли мавжуд бўлган ҳолларда уларни бартараф этиш чора-тадбирлари, радиоактив газлар ва аэрозолларнинг ташқи муҳитга чиқарилиши мумкин бўлган максимал кўрсаткичлари ҳамда аҳолининг кутилаётган нурланиш дозаларига доир ҳисоб-китоблар лойиҳа ҳужжатларида асосланиши лозим.

75. Фавқулодда вазиятлар ва авария оқибатларини бартараф этиш режасида қуйидагилар назарда тутилиши керак:

ходимларнинг авария ва бахтсиз ҳодиса пайтидаги ҳаракатлари;

ходимларнинг нурланишининг олдини олиш чоралари;

фавқулодда вазият ёки авария оқибатида юзага келган радиоактив моддалар, газлар ёки ифлосланишнинг тарқалиш зонасини чегаралаш ва уни маълум бир жойда ушлаб туриш, бинолар ичида ва реактор зонасида тарқалишининг олдини олиш;

ходимларни эвакуация қилиш тартиби;

вентиляция ҳавоси ва оқова сувлардан радиоактив чиқиндиларни камайтиришга қаратилган чора-тадбирлар;

шамоллатиш (вентиляция) тизимидан чиқадиган ҳаводаги ва оқова сувлардаги радиоактивликни камайтириш чоралари;

аҳолини ҳимоя қилиш чоралари.

76. Тадқиқот ядро реакторидан фойдаланишда ишлатилган буюмлар ва материаллар (ядровий ёқилғилар, синов намуналар, қисмлар, асбоб-ускуналар) дарҳол қуруқ ёки сув билан тўлдирилган сиғимларга, шахталарга ёки ҳовузларга жойлаштирилиши керак.

Радиоактив ёки заҳарли газ ва аэрозол ажратиши мумкин бўлган буюмлар фильтрлаш ёки абсорбция қилиш имкониятига эга дудбурон тизимлари билан жиҳозланган герметик сиғимларда сақланиши лозим.

Буюмларни бир ҳовуздан бошқасига ўтказишда уларнинг бинолар ва жиҳозлар юзаларига тушишига йўл қўйилмайди.

77. Ташкилот ҳудудидан олиб чиқиладиган қисмлар, ускуналар ва жиҳозлар билан ишлаш фақат дастлабки зарарсизлантириш амалга оширилгандан ҳамда активлик даражасини камайтириш учун сақлаш муддати якунлангандан сўнг бажарилиши, сақлаш муддати «Радиация хавфсизлиги нормалари (РХН 2006) ва радиация хавфсизлигини таъминлашнинг асосий санитар қоидалари (РХТАСҚ 2006)» 0193-06-сон СанҚваМга мувофиқ белгиланиши керак.

78. Юзаки радиоактив ифлосланишга эга ёки сунъий фаоллашган асбоб-ускуналар фақат махсус ажратилган ҳамда «Радиация хавфсизлиги нормалари (РХН 2006) ва радиация хавфсизлигини таъминлашнинг асосий санитар қоидалари (РХТАСҚ 2006)» 0193-06-сон СанҚваМга мувофиқ жиҳозланган жойларда сақланиши зарур.

79. Радиоактив моддалар билан ифлосланган ускуналар энг қисқа йўл бўйлаб таъмирлаш ёки утилизация қилиш жойларига кўчирилиши лозим.

Бунда ускуналарни тоза ҳудуднинг бинолари орқали ташишга йўл қўйилмайди.

80. Тадқиқот ядро реакторларини таъмирлаш ишлари махсус режа асосида амалга оширилиши керак.

Режада қуйидагилар назарда тутилиши лозим:

умумий қоидалар (таъмирлаш ишларининг мақсади, ҳажми, муддатлари ва босқичлари, таъмирланадиган қисмлар ва агрегатлар рўйхати);

радиация хавфсизлик чоралари (радиация фонни доимий кузатиш тартиби, шахсий ҳимоя воситаларидан фойдаланиш талаблари, ходимларнинг рухсат этилган индивидуал доза чегаралари, ишларни вақтинча тўхтатиш тартиби);

техника хавфсизлиги чоралари (электр таъминоти, босим остидаги тизимлар, газ ва суюқлик линияларини хавфсиз ўчириш тартиби, махсус асбоб-ускуналардан фойдаланиш талаблари, ёнғин ва портлаш хавфсизлигини таъминлаш чоралари);

ишларнинг кетма-кет олиб борилиши (реакторни тўхтатиш ва совутиш босқичи, ёқилғи агрегатлари ва фаоллашган қисмларни хавфсиз жойлаштириш тартиби, таъмирлаш ёки алмаштириш бўйича амаллар, иш тугагач радиация назорат ва зарарсизлантириш тадбирлари);

фавқулодда вазиятларга тайёргарлик (радиация чиқиндилар тарқалиши эҳтимоли юзага келганда кўриладиган чоралар, эвакуация йўналишлари ва сигналлар, алоқа ва хабар бериш тартиби).

81. Таъмирлаш ишлари олиб борилаётган хоналарга кириш жойларида хавф ҳақида огоҳлантирувчи белгилар ўрнатилиши керак.

82. Таъмирлаш ишлари олиб борилаётган биноларга ходимларнинг киришига йўл қўйилмайди.

Таъмирлаш ишлари олиб борилаётган жойда фақат мазкур жараён учун зарур ходимлар бўлишига йўл қўйилади. Бошқа ходимлар радиация таъсир зонаси ташқарисида бўлиши керак.

83. Таъмирлаш ишлари бошланишидан олдин осон кўчириладиган асбоб-ускуналар ва буюмлар хонадан олиб чиқилиши лозим.

84. Таъмирлашда фойдаланиладиган ускуналар тамғаланган бўлиши ҳамда улар махсус транспорт таралари ёки осон зарарсизлантириладиган материаллардан тайёрланган қутиларда ташилиши лозим.

85. Электр ёки газ пайвандлаш ишлари вақтида радиоактив газлар ва аэрозолларнинг нафас йўллари орқали киришининг олдини олиш мақсадида маҳаллий ва умумий вентиляция ишлаши, сўриб олиш қурилмалари қўлланилиши ҳамда ходимлар шахсий ҳимоя воситалари билан таъминланиши лозим.

Иш жойи ҳавосидаги радиоактив моддалар концентрацияси «Радиация хавфсизлиги нормалари (РХН 2006) ва радиация хавфсизлигини таъминлашнинг асосий санитар қоидалари (РХТАСҚ 2006)» 0193-06-сон СанҚваМда белгиланган нормалардан ошмаслиги керак.

86. Кичик қисмлар ва жиҳозларни пайвандлаш маҳаллий сўриб олиш қурилмаси мавжуд махсус жойларда амалга оширилиши керак.

Йирик ускуналарда пайвандлашда пайвандлаш зонасидан ҳавони бевосита сўриб олиш ва фильтрлаш орқали тозалаш чоралари таъминланиши лозим.

87. Ишдан чиққан кичик ускуналар ва қисмлар радиоактив ифлосланиш даражасига кўра махсус идишларда ёки мустаҳкам қадоқларда ташилиши керак.

88. Таъмирлаш вақтида ифлосланган ускуналар зарарсизлантирилиши лозим.

89. Таъмирлаш жараёнида фойдаланишга мўлжалланмаган ёки техник жиҳатдан яроқсиз ускуналардан фойдаланишга йўл қўйилмайди.

90. Ифлосланган таъмирлаш хоналаридан чиқишда радиоактив ифлосланиш тарқалишининг олдини олиш учун вақтинчалик санитария-шлюзлар ташкил этилиши керак.

Санитария-шлюзлар дезактивацияловчи воситалар, махсус гиламчалар ҳамда пойабзал ва кийим қисмларини зарарсизлантириш мосламалари билан жиҳозланиши лозим.

91. Тадқиқот ядро реакторлари мавжуд ташкилотларда жорий ва умумий тозалаш ишлари олиб борилиши лозим.

92. Жорий тозалашнинг даврийлиги қуйидагича бўлиши керак:

иш жойлари, йўлаклар ҳамда бошқарув пультлари жойлашган хоналарда — ҳар куни;

радиоактив ифлосланиш хавфи мавжуд бўлган технологик жараёнлардан кейин — ҳар бир тадқиқот (иш) якунида.

93. Жорий тозалашда қуйидагилар инобатга олиниши лозим:

поллар ва ишчи юзалар нам усулда тозаланиши;

ускуналар юзаси чангдан тозаланиши;

эҳтимолий ифлосланиш жойлари зарарсизлантирилиши;

радиоактив чиқиндиларнинг махсус идишларга жойлаштирилиши.

94. Умумий тозалашнинг даврийлиги қуйидагича бўлиши керак:

тоза ҳудудларда ҳафтасига камида 1 марта;

назорат қилинадиган тоза хоналарда 2 ҳафтада 1 марта;

юқори хавфли ҳудудда радиация назорати жадвали бўйича.

95. Умумий тозалашда қуйидагилар ҳисобга олиниши лозим:

ишчи юзаларни тўлиқ дезактивация қилиш;

деворлар, шифтлар, шамоллатиш (вентиляция) тизими панжараларини ювиш;

тозалашдан сўнг дозиметрик фонни текшириш;

шамоллатиш (вентиляция) тизимларидаги фильтрларни алмаштириш;

фавқулодда вазиятдан сўнг дарҳол зарарсизлантириш.

96. Радиоактив чиқиндилар билан боғлиқ ишлар «Радиоактив чиқиндилар билан муомала қилиш тартиби» 0251-08-сон СанҚваМга мувофиқ амалга оширилиши лозим.

97. Транспорт воситалари ва контейнерларни зарарсизлантириш учун махсус ювиш жойи ажратилиши керак.

Мазкур ювиш жойи ифлос ҳудудда жойлашган бўлиши керак.

98. Энг кўп ифлосланиш эҳтимоли мавжуд бўлган хоналар (марказий зал, ўтиш йўлаклари, санитария назорати хоналари) ҳар куни иш якунлангандан сўнг тозаланиши лозим.

99. Тадқиқот ядро реакторлари билан ишлайдиган ходимлар махсус кийим-бош ҳамда шахсий ҳимоя воситалари билан таъминланиши лозим.

Махсус кийимлар қуйидаги талабларга мувофиқ бўлиши лозим:

ионлаштирувчи нурланишни ютадиган материаллардан тайёрланиши;

дезактивация қилиш имкониятига эга бўлиши;

ифлосланиш хавфи юқори бўлган ҳудудларда герметик ҳимоя хусусиятини таъминлаши.

100. Махсус кийимлар тўпламида комбинезон, бош кийими, пайпоқ, этик, қўлқоп, сочиқ, респираторлар, кўзойнаклар ва пневматик шлемлар бўлиши лозим.

101. Тоза ҳудудда ишловчи ходимлар халат, бошкийим ва шиппак билан таъминланиши керак.

102. Таъмирлаш ишларини бошлашдан олдин ходимлар бажариладиган ишларнинг кетма-кетлиги кўрсатиб берилган ҳолда радиациявий хавфсизлик қоидалари билан таништирилиши зарур.

Ходимлар таъмирлаш жараёнида бажариладиган ишларни олдиндан ўзлаштириш мақсадида фаол бўлмаган ускуналарда ёки уларнинг макетларида бўлажак иш жараёнини олдиндан ўрганиши лозим.

103. Таъмирлаш ва авария оқибатларини бартараф этиш вақтида ходимлар қўшимча шахсий ҳимоя воситалари (газниқоб ва индивидуал дозиметр) билан таъминланиши лозим.

104. Ифлосланган махсус кийимлар ва шахсий ҳимоя воситалари бета ва гамма-нурланишига, альфа фаол моддалар билан ифлосланишга қарши дозиметрик текширувдан ўтказилиши керак.

105. Махсус кийимларни алмаштириш иш ҳафтасида камида бир марта амалга оширилиши керак.

Агар ифлосланиш «Радиация хавфсизлиги нормалари (РХН 2006) ва радиация хавфсизлигини таъминлашнинг асосий санитар қоидалари (РХТАСҚ 2006)» 0193-06-сон СанҚваМда белгиланган нормалардан юқори бўлса, кийимларни дарҳол алмаштириш керак.

106. Ифлосланган кийимларни саралаш маҳаллий дудбурон билан жиҳозланган санитар назорати пунктининг махсус хонасида амалга оширилиши керак.

107. Ҳудудда ва биноларда овқатланиш ва косметика воситаларидан фойдаланишга йўл қўйилмайди.

108. Тадқиқот ядро реакторларини ўрнатувчи ходимлар Ходимларни тиббий кўрикдан ўтказиш тартиби тўғрисидаги низомга (рўйхат рақами 2387, 2012 йил 29 август) мувофиқ тиббий кўрикдан ўтишлари керак.