Mamlakat yoqilgʻi-energetika kompleksini modernizatsiya qilish hamda texnologik qayta jihozlash, elektr energiyasi va tabiiy gaz yetkazib berish hamda isteʼmol qilish sohasida shartnoma majburiyatlariga soʻzsiz rioya etishning taʼsirchan mexanizmlarini yaratish — yurtimizda amalga oshirilayotgan, eng avvalo, iqtisodiyotning barcha tarmoqlarini, shu jumladan, tadbirkorlikni jadal rivojlantirish, investitsiyaviy muhitni yaxshilash, ishlab chiqarish va xizmatlar koʻrsatish sohasini kengaytirishga qaratilgan keng koʻlamli islohotlarning muhim shartlaridan biri hisoblanadi.

Soʻnggi yillarda elektr energiyasi va tabiiy gaz ishlab chiqarish hajmini oshirish, aholi va iqtisodiyot tarmoqlarining energiya resurslariga boʻlgan ehtiyojini toʻliq hamda uzluksiz taʼminlash, texnologik jihatdan va maʼnaviy eskirgan infratuzilmalarni modernizatsiya qilish boʻyicha amaliy choralarni koʻrishga alohida eʼtibor qaratilmoqda.

Xususan, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2016-yil 23-noyabrdagi qarori bilan tasdiqlangan 2017 — 2021-yillar davomida past kuchlanishli elektr tarmoqlarini yanada modernizatsiya qilish va yangilash dasturi doirasida 2,5 million nafardan ortiq isteʼmolchilarning energiya taʼminotini yaxshilash maqsadida 34 ming kilometr elektr tarmoqlari hamda 6,9 ming dona transformatorlarni modernizatsiya qilish boʻyicha 835,9 million AQSh dollari qiymatidagi ishlar amalga oshirilmoqda.

Shu bilan birga, sohada yuzaga kelgan ahvol va qonuniylik holatining tahlili oʻz yechimini kutayotgan jiddiy muammo hamda kamchiliklar mavjudligiga qaramasdan, mutasaddi idoralar tomonidan ularni bartaraf etish boʻyicha aniq choralar koʻrilmayotganligini koʻrsatmoqda.

Jumladan, “Oʻzbekenergo” va “Oʻztransgaz” kompaniyalari faoliyatini tashkil etishdagi xato hamda kamchiliklar, shuningdek, toʻlov intizomini mustahkamlash, energiya resurslaridan noqonuniy foydalanishning oldini olish va debitor qarzdorlikni kamaytirish bilan bogʻliq muammolar energiya taʼminoti so�asini yanada rivojlantirish borasida belgilangan maqsad va vazifalarni izchillik bilan amalga oshirishga toʻsqinlik qilmoqda.

Shartnoma majburiyatlarini bajarmayotgan isteʼmolchilarga nisbatan taʼsirchan choralar koʻrilmayotgani, hisobga olish va nazorat qilishning avtomatlashtirilgan tizimini joriy etish ishlarining oqsayotgani debitor qarzdorlikning keskin ortishi, talon-tarojliklar va isteʼmol qilingan energiya resurslari uchun toʻlovlardan boʻyin tovlash holatlariga olib kelmoqda.

Masalan, 2016-yilda elektr va gaz tarmoqlariga oʻzboshimchalik bilan ulanish, hisobga olish asboblariga shikast yetkazish va ularning koʻrsatkichlarini oʻzgartirish kabi huquqbuzarliklar 2014-yilga nisbatan 48 foizga oshgan.

Shunga qaramasdan, masʼul idoralar tomonidan bunday holatlarga nisbatan tegishli munosabat bildirilmagan.

Soha infratuzilmasini texnik jihatdan, shu jumladan, ilgʻor xorijiy tajriba va zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalari imkoniyatlaridan foydalangan holda yangilash yuzasidan qoʻyilgan vazifalarning bajarilmagani texnologik yoʻqotishlarning tobora ortishiga, energiya resurslarini yetkazishda surunkali uzilishlarga sabab boʻlib, oqibatda iqtisodiyot tarmoqlarini jadal rivojlantirishga toʻsqinlik qilmoqda.

Elektr va gaz taʼminoti korxonalari tomonidan isteʼmolchilarga xizmat koʻrsatish hamda toʻlovlarni amalga oshirish uchun qulay sharoitlar yaratilmagan, zamonaviy elektron toʻlov tizimlari yetarli darajada joriy etilmagan, xizmat koʻrsatish madaniyati bugungi kun talablariga javob bermaydi.

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining Xalq qabulxonalariga elektr va gaz taʼminoti masalalari boʻyicha kelib tushgan 43 mingdan ortiq shikoyatlar ham bundan dalolat beradi.

Bundan tashqari, Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi huzuridagi Sud departamenti (keyingi oʻrinlarda Sud departamenti deb yuritiladi) faoliyatini tashkil etishda yuzaga kelgan jiddiy kamchiliklar fuqarolar, jamiyat va davlat manfaatlari himoya qilinishi hamda elektr energiyasi va tabiiy gaz uchun toʻlovlarning oʻz vaqtida undirilishini taʼminlashga salbiy taʼsir koʻrsatmoqda.

Soʻnggi yillarda ushbu tizimda ish hajmining sezilarli darajada ortgani, axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini joriy etishdagi sustkashliklar undiruvlarning pasayishiga hamda ijro ishi yuritishni asossiz toʻxtatish va tamomlashga olib kelmoqda.

Sud hujjatlari va boshqa organlar hujjatlarining amaldagi ijrosi 2016-yilda amalda atigi 45 foizga bajarilgani ham shundan dalolat beradi.

Shu bilan birga, koʻrsatib oʻtilgan sohalarda suiisteʼmolchilik holatlariga chek qoʻyilmagan. Oqibatda 2016-yil va 2017-yilning birinchi choragida “Oʻzbekenergo” hamda “Oʻztransgaz” kompaniyalari tizimidagi 665 nafar, Sud departamentining 36 nafar xodimi jinoiy javobgarlikka tortilgan.

Koʻrsatib oʻtilgan muammolar, xato va kamchiliklar energiya resurslari uchun toʻlovlarni undirish hamda ijro ishi yuritish tizimini tubdan takomillashtirish boʻyicha kechiktirib boʻlmaydigan choralar koʻrishni taqozo etmoqda.

Bayon etilganlarga asosan hamda 2017 — 2021-yillarda Oʻzbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yoʻnalishi boʻyicha Harakatlar strategiyasiga muvofiq, Farmonda elektr va gaz taʼminoti sohasida boshqaruv tizimi, nazorat qilish hamda hisobga olish mexanizmlarini yanada takomillashtirishga, toʻlov intizomini mustahkamlash va javobgarlikni kuchaytirishga, shuningdek, ijro ishi yuritishning samaradorligini oshirishga qaratilgan kompleks chora-tadbirlarni amalga oshirish nazarda tutilmoqda.

Xususan, mazkur Farmon bilan:

1. Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokuraturasi huzurida energiya resurslari uchun toʻlovlarning oʻz vaqt�da va toʻliq undirilishiga, elektr va gaz taqsimlash tarmoqlariga noqonuniy ulanish hamda talon-toroj qilish holatlarini aniqlash, bartaraf etish va oldini olishga, shuningdek, sud hujjatlarining soʻzsiz ijrosini taʼminlashga masʼul boʻlgan Majburiy ijro byurosi tashkil etildi.

Energiya resurslarini yetkazib berish hamda isteʼmol qilish sohasidagi vazifalarni amalga oshirishda Majburiy ijro byurosiga quyidagi vakolatlar berildi:

– energiya resurslari yetkazib berilishi va isteʼmolini hisobga olishning toʻliqligi hamda haqqoniyligi, ular uchun hisob-kitoblarning oʻz vaqtida amalga oshirilishi yuzasidan tekshirishlar oʻtkazish;

– yetkazib berilgan energiya resurslari uchun qarzdorlikni isteʼmolchilar — yuridik shaxslar va yakka tartibdagi tadbirkorlarning bank hisobraqamlaridan soʻzsiz undirish;

– yetkazib berilgan energiya resurslari uchun eng kam oylik ish haqining ikki baravaridan koʻp boʻlmagan miqdordagi qarzdorlikni isteʼmolchilarning ish haqidan ushlab qolish toʻgʻrisida ish beruvchilarga talabnomalar yuborish;

– energiya resurslarini yetkazib berish va foydalanish sohasidagi qoidalarni buzganlik uchun yuridik shaxslarga belgilangan tartibda moliyaviy jarima qoʻllash;

– hisob-kitoblar oʻz vaqtida amalga oshirilmagan hollarda, isteʼmolchilarni elektr va gaz tarmoqlaridan uzish;

– energiya resurslaridan foydalanish sohasidagi huquqbuzarliklar uchun aybdor shaxslarni javobgarlikka tortish.

2. Sud departamenti tugatildi, “Oʻzbekenergo” va “Oʻztransgaz” kompaniyalarining isteʼmolchilar bilan ishlash boʻyicha elektromontyor hamda tabiiy gazni hisobga olish va realizatsiya qilish boʻyicha nazoratchi shtat birliklari qisqartirildi.

Majburiy ijro byurosining davlat ijrochilar�ga — sud hujjatlari va boshqa organlarning hujjatlari ijrosini, davlat inspektorlariga esa — yetkazib berilgan energiya resurslari uchun toʻlovlarni oʻz vaqtida va toʻliq undirishni amalga oshirish yuklatiladi.

“Oʻzbekenergo” va “Oʻztransgaz” kompaniyalarida tuzilgan shartnomalarga asosan isteʼmolchilarni energiya resurslari bilan taʼminlash, elektr va gaz taqsimlash tarmoqlariga texnik xizmat koʻrsatish vazifa hamda funksiyalari saqlanib qolmoqda.

3. Oʻzaro hisob-kitoblarni amalga oshirish, shuningdek, energiya resurslari uchun qarzdorlik mavjud boʻlganda isteʼmolchilarni tarmoqdan uzish tartibi aniqlashtirildi. Unga muvofiq, 2017-yil 1-iyuldan boshlab isteʼmolchi — jismoniy shaxslar har oyning 10 sanasiga qadar oʻtgan oyda foydalanilgan energiya resurslari uchun toʻliq hisob-kitob qilishlari shart.

Yuridik shaxslar va yakka tartibdagi tadbirkorlarga energiya resurslari oldindan 100 foizlik haq toʻlash asosida yetkazib beriladi.

Toʻlovlar oʻz vaqtida amalga oshirilmagan taqdirda, isteʼmolchilar tarmoqdan majburiy uziladi, bunda qayta ulash uchun jismoniy shaxslardan eng kam oylik ish haqining ikki barobari, yuridik shaxslardan eng kam oylik ish haqining oʻn barobari miqdorida toʻlov undiriladi.

Bundan tashqari, Farmonda elektr energiyasi va tabiiy gazdan foydalanishni hisobga olish va nazorat qilishning avtomatlashtirilgan tizimini hamda boshqa zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini keng joriy etishga qaratilgan kompleks chora-tadbirlar nazarda tutildi.

Xususan, isteʼmolchilar bilan oʻzaro hisob-kitoblarning holati haqidagi haqqoniy maʼlumotlarni beradigan va elektron toʻlov tizimlari bilan integratsiya qilingan Uy-joy kommunal, elektr va gaz taʼminoti xizmatlari koʻrsatishning yagona billing tizimi tashkil etiladi.

Mazkur tizim isteʼmolchilarga qarzdorlik mavjudligi toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni elektron shaklda olish hamda toʻlovlarni amalga oshirish imkonini beradi.

Shu bilan birga, Qarzdorlikni undirish masalalari boʻyicha idoralararo elektron hamkorlikning yagona tizimi ham yaratiladi. Ushbu tizim jismoniy va yuridik shaxslarning mulkiy holati haqidagi maʼlumotlar bazasidan foydalangan holda qarzdorlikni undirish samaradorligini oshiradi.

Farmon ijrosi doirasida manfaatdor vazirlik va idoralar tomonidan energiya resurslari isteʼmolchilari xatlovdan oʻtkaziladi. Bunda kadastr hamda loyiha hujjatlari, shartnomalar, tarmoqlarga ulanish sxemalari, hisobga olish asboblari va ularning sozligi oʻrganilib, amaliy yordam koʻrsatish hamda ushbu sohada qonuniylikni taʼminlash choralari koʻriladi.

Jamiyatda energiya resurslaridan oqilona foydalanish va hisob-kitoblarni oʻz vaqtida amalga oshirish muhitini hamda energiya resurslarini talon-toroj qilish holatlariga nisbatan murosasiz munosabatni shakllantirish, shuningdek, energiya resurslaridan foydalanish qoidalarini buzganlik uchun javobgarlikni kuchaytirishga alohida eʼtibor qaratilmoqda.

Shu munosabat bilan, Bosh prokuraturaga energiya resurslarini yetkazib berish, isteʼmol qilish va oʻzaro hisob-kitoblarni amalga oshirish sohasidagi huquqbuzarliklar uchun javobgarlikning muqarrarligi prinsipiga soʻzsiz rioya etilishi ustidan nazorat samaradorligini oshirish boʻyicha aniq vazifalar yuklatildi.

Farmonda belgilangan chora-tadbirlarning samarali amalga oshirilishi — elektr energetika va gaz tarmoqlarini modernizatsiya qilishga, isteʼmolchilarni energiya resurslari bilan uzluksiz taʼminlashga, mamlakat iqtisodiyotini, shu jumladan, tadbirkorlik faoliyatini jadal rivojlantirishga, sud qarorlari ijrosining samaradorligini, aholining turmush darajasi va farovonligini oshirishga hamda jamiyatda qonuniylikni mustahkamlashga xizmat qiladi.