Sud tizimining bosqichma-bosqich demokratlashtirilishi, inson huquq va erkinliklarini ishonchli himoya qiladigan sud hokimiyatining mustaqilligi toʻgʻrisidagi konstitutsiyaviy tamoyilga qatʼiy rioya etilishi mamlakatda sud-huquq sohasida amalga oshirilayotgan oʻzgarishlar orasida markaziy oʻrinni egallaydi.

Jumladan, 2017 — 2021-yillarda Oʻzbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yoʻnalishi boʻyicha Harakatlar strategiyasida fuqarolarning huquq va erkinliklarini ishonchli himoya qilish kafolatlarini kengaytirish, ularning odil sudlovga erishish darajasini, sud ish yurituvining samaradorligi va sifatini oshirish, nomzodlarni tanlash va sudyalik lavozimiga tayinlash tizimini yanada takomillashtirish sud-huquq sohasida amalga oshirilayotgan islohotlarning eng muhim yoʻnalishlari sifatida mustahkamlandi.

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Oʻzbekiston Respublikasi sud tizimi tuzilmasini tubdan takomillashtirish va faoliyati samaradorligini oshirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi Farmonining qabul qilinishi qayd etilgan vazifalarni amalga oshirishdagi muhim qadam boʻlib, mazkur sohadagi davlat siyosatini sifat jihatidan yangi bosqichga koʻtardi.

Farmonga muvofiq, nomzodlarni tanlash va sudyalik lavozimiga tayinlash tizimini tubdan takomillashtirish, sudyalarning mazkur jarayondagi ishtirokini kengaytirish, yuqori malakali sudyalar korpusini shakllantirish uchun masʼul boʻlgan organning maqomi hamda vakolatlarini oshirish maqsadida Oʻzbekiston Respublikasi Sudyalar oliy kengashi tashkil etildi.

Sudyalar oliy kengashi sudyalar hamjamiyati organi sifatida sud hokimiyatining mustaqilligi haqidagi konstitutsiyaviy prinsipga rioya etilishini taʼminlashga koʻmaklashadi. Sudyalar oliy kengashi uning tarkibida Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti taqdimnomasiga binoan Senat tomonidan tasdiqlanadigan Kengash raisi va koʻpchilikni tashkil etuvchi sudyalar hamda huquqni muhofaza qiluvchi organlar, fuqarolik jamiyati institutlari vakillari va huquq sohasidagi malakali mutaxassislar orasidan Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan tayinlanadigan 20 nafar aʼzodan iborat boʻladi. Sudyalar oliy kengashining 13 nafar aʼzosi doimiy, 8 nafar aʼzosi esa jamoatchilik asosida oʻz faoliyatini amalga oshiradi.

Sudyalar oliy kengashiga sudyalik lavozimlariga malakali mutaxassislar orasidan ochiq va shaffof tanlov asosida sudyalar korpusini shakllantirish, sudyalar daxlsizligi buzilishini va ularning odil sudlovni amalga oshirish borasidagi faoliyatiga aralashishlarning oldini olish boʻyicha chora-tadbirlar koʻrish, nomzodlar va sudyalarning kasbiy tayyorgarligini tashkil etish, aholi bilan muloqotni yoʻlga qoʻyish vazifalari yuklatilgan.

Sudyalar oliy kengashiga Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sudi, Oliy sudi sudyalari, Oʻzbekiston Respublikasi Harbiy sudi, Qoraqalpogʻiston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahar sudlari raislaridan tashqari barcha sudyalarni Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti bilan kelishilgan holda lavozimlarga tayinlash va lavozimlardan ozod etish boʻyicha vakolatlar oʻtkazilmoqda.

Sud amaliyotini tizimli tahlil qilib borish, uni takomillashtirish yuzasidan takliflar ishlab chiqish maqsadida Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi huzuridagi Sud qonunchiligini demokratlashtirish va liberallashtirish hamda sud tizimi mustaqilligini taʼminlash boʻyicha tadqiqot markazi Sudyalar oliy kengashi huzuridagi Odil sudlov muammolarini oʻrganish boʻyicha tadqiqot markazi sifatida oʻzgartirilmoqda.

Farmondagi yana bir ahamiyatli jihat — Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi va Oliy xoʻjalik sudining fuqarolik, jinoiy, maʼmuriy va iqtisodiy sud ish yurituvi sohasida sud hokimiyatining yagona oliy organi — Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudiga birlashtirilishi boʻldi. Ushbu islohot sud tizimini boshqarishdagi bir-birini takrorlovchi funksiyalarni bartaraf etishga hamda yagona sud amaliyotini shakllantirishga olib keladi.

Sud hokimiyati ikki oliy organining parallel faoliyat yuritishi qonun hujjatlari talablarini bir xilda qoʻllanishini taʼminlay olmadi, bir-biriga oʻxshash masalalar yuzasidan turlicha qarorlar qabul qilinishiga olib keldi.

Ommaviy-huquqiy munosabatlardan kelib chiqadigan nizolarni, shuningdek maʼmuriy huquqbuzarliklar toʻgʻrisidagi ishlarni koʻrib chiqishga vakolatli boʻlgan yangi sud tizimining shakllantirilishi alohida ahamiyat kasb etadi.

Ilk marotaba davlat organlari va ularning mansabdor shaxslari gʻayriqonuniy harakatlari (harakatsizligi) ustidan fuqarolarning sudga shikoyat qilish huquqining konstitutsiyaviy kafolatlarini amalga oshirishni taʼminlashga xizmat qiladigan Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudining maʼmuriy ishlar boʻyicha sudlov hayʼati, Qoraqalpogʻiston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahar maʼmuriy sudlari, tuman (shahar) maʼmuriy sudlari tashkil etildi.

Hozirgi kunga qadar davlat organlari va ularning mansabdor shaxslari harakatlari (harakatsizligi) ustidan shikoyatlarni koʻrib chiqish Fuqarolik va Xoʻjalik protsessual kodekslariga muvofiq fuqarolik ishlari boʻyicha sudlar va xoʻjalik sudlari tomonidan, maʼmuriy huquqbuzarliklar toʻgʻrisidagi ishlar esa Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksga muvofiq jinoyat ishlari boʻyicha sudlar tomonidan amalga oshirilayotgan edi.

Endilikda ushbu toifadagi ishlar yangi tashkil etilayotgan maʼmuriy sudlar tomonidan koʻriladi. Shu bilan birga, maʼmuriy ishlarni koʻrib chiqishning protsessual tartibini belgilash, davlat organlari faoliyatida qonuniylikni mustahkamlash, jismoniy va yuridik shaxslarning huquq va qonuniy manfaatlarini amalga oshirishning zamonaviy tartib-taomillarini joriy etishga qaratilgan “Maʼmuriy sud ishi yurituvi toʻgʻrisida”gi va “Maʼmuriy tartib-taomillar toʻgʻrisida”gi qonunlar loyihalari ishlab chiqiladi.

Zamonaviy talablardan kelib chiqib, shuningdek tadbirkorlik subyektlarining huquqlarini himoya qilish tizimini yanada takomillashtirish maqsadida Farmon bilan Qoraqalpogʻiston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahar xoʻjalik sudlari tegishli iqtisodiy sudlar etib oʻzgartirildi. Bunda, mamlakatning iqtisodiy salohiyati va tadbirkorlik subyektlarining ortib borishini hisobga olgan holda tumanlararo, tuman (shahar) iqtisodiy sudlari tashkil etilmoqda.

Tumanlararo, tuman (shahar) iqtisodiy sudlarini tashkil etish zarurati xoʻjalik sudlarining faqat viloyat darajasida faoliyat koʻrsatganligi bilan bogʻliqdir. Ayrim tumanlar sud binosidan uzoq masofada joylashganligi sababli tadbirkorlar daʼvo arizasini bergan paytdan nizo sudda koʻrib chiqilguniga qadar viloyat markaziga bir necha marotaba qatnashga majbur boʻlayotgan edi. Bu esa ularning moddiy xarajat va ortiqcha vaqt sarflashlariga sabab boʻlayotgan edi.

Umuman olganda, tashkil etiladigan maʼmuriy va iqtisodiy sudlar joylashuvi uzoq hududlarda istiqomat qiladigan fuqarolarning, shu jumladan tadbirkorlarning sud himoyasiga erishish darajasini oshiradi.

Sud hokimiyatining mustaqilligi prinsipiga rioya qilish, sudlarni moddiy-texnika jihatidan va moliyaviy taʼminlash masalalarini mustaqil hal etish maqsadida Farmon bilan Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi huzuridagi Sudlar faoliyatini taʼminlash departamenti tashkil etildi va unga sudlarni moddiy-texnika jihatidan va moliyaviy taʼminlash, sudlar faoliyati uchun zarur sharoitlarni yaratish, mehnat sharoitlarini yaxshilash, sudyalar va sud apparati xodimlarini moddiy va ijtimoiy taʼminlashni tashkil etish vazifasi yuklatildi.

Harbiy sudlarning shtat birliklari Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari tarkibidan Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi tizimiga oʻtkazilishi muhim ahamiyatga ega boʻldi. Vaholanki, harbiy sudyalarning Mudofaa vazirligi shtatiga kiritilganligi ushbu vazirlik ijro hokimiyati organi hisoblanishi tufayli sud hokimiyati mustaqilligining, uning faoliyatini tashkil etishning asosiy tamoyillariga muvofiq kelmaydi.

Farmonda sudlar faoliyati samaradorligini oshirish va sud kadrlari zaxirasini tayyorlash uchun sudlar tuzilmasiga sudya yordamchisi, sudya katta yordamchisi lavozimlarini kiritish nazarda tutildi.

Sudlar faoliyatiga axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini joriy etish, sud tizimi samaradorligi va fuqarolarning odil sudlovga erishish darajasini oshirishga alohida eʼtibor qaratildi. Xususan, hukumat tomonidan ushbu yoʻnalishdagi amaliy chora-tadbirlar Dasturi tasdiqlanishi zarurligi belgilanadi.

Taʼkidlash joizki, Farmonda nazarda tutilgan talablarni amalga oshirish bir qator normativ-huquqiy hujjatlarga, shu jumladan Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasiga, Xoʻjalik protsessual, Fuqarolik protsessual kodekslariga, “Sudlar toʻgʻrisida”gi Qonunga oʻzgartish va qoʻshimchalar kiritishni talab etadi.

Umuman olganda, Farmonda odil sudlov sohasidagi zamonaviy talablar va xalqaro standartlarni hisobga olgan holda Oʻzbekiston Respublikasining sud tizimini takomillashtirish va maqbullashtirish boʻyicha tarixiy oʻzgarishlar nazarda tutilgan.