Oʻzbekiston Respublikasining “Oʻzbekiston Respublikasining Markaziy banki toʻgʻrisida”gi, “Banklar va bank faoliyati toʻgʻrisida”gi qonunlari va Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2015-yil 6-maydagi PQ-2344-son “Tijorat banklarining moliyaviy barqarorligini yanada oshirish va ularning resurs bazasini rivojlantirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi qaroriga muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki Boshqaruvi qaror qiladi:

1. Bankka aloqador boʻlgan shaxslar bilan tuziladigan bitimlar toʻgʻrisidagi nizom ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Mazkur qaror rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran uch oydan keyin kuchga kiradi.

Oʻzbekiston Respublikasining “Oʻzbekiston Respublikasining Markaziy banki toʻgʻrisida”gi, “Banklar va bank faoliyati toʻgʻrisida”gi qonunlari va Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2015-yil 6-maydagi PQ-2344-son “Tijorat banklarining moliyaviy barqarorligini yanada oshirish va ularning resurs bazasini rivojlantirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi qaroriga muvofiq bankka aloqador boʻlgan shaxslar bilan bitimlarni tuzish, ushbu bitimlarning hisobini yuritish va ular boʻyicha hisobotni taqdim etishga oid talablarni belgilaydi.

1. Mazkur Nizomning asosiy maqsadi Markaziy bank tomonidan bankka aloqador boʻlgan shaxslar bilan bitimlar tuzish yuzasidan cheklovlarni belgilash hisoblanadi.

2. Mazkur Nizomda quyidagi asosiy tushunchalardan foydalaniladi:

bankka aloqador boʻlgan shaxslar bilan tuziladigan bitimlar — kredit va kredit liniyalari, overdraft, lizing, faktoring, repo, svop, kredit shartlarining oʻzgartirilishining barcha shakllari, qimmatli qogʻozlar va har qanday koʻrinishdagi investitsiyalar, qimmatli qogʻozlarni yoxud xorijiy valyutani sotib olish boʻyicha har qanday huquqiy asoslangan majburiyat, bosqichma-bosqich toʻlash sharti bilan aktivlarni sotish, akkreditivlar ochish, kafolatlar berish, mol-mulklar sotib olish hamda boshqa moliyalashlar bilan bogʻliq bitimlar;

jismoniy shaxsning yaqin qarindoshlari — eri, xotini, ota-onasi, bolalari, tugʻishgan hamda oʻgay aka-uka va opa-singillari, bobolari, buvilari, nevaralari.

bankning yirik aksiyadori — bank ustav kapitalining 10 foizi va undan ortigʻiga egalik qilgan har qanday shaxs.

3. Bankka aloqador boʻlgan shaxslarga quyidagilar kiradi:

a) bankning mansabdor shaxslari, jumladan bank kengashining aʼzolari, ushbu bankning barcha xodimlari va ularning yaqin qarindoshlari;

b) bank ustav kapitalining 10 foizi va undan ortiq qismiga egalik qilib turgan jismoniy shaxs va uning yaqin qarindoshlari;

v) bank ustav kapitalining 10 foizi va undan ortiq qismiga egalik qilib turgan yuridik shaxsning mansabdor shaxslari, shuningdek ularning yaqin qarindoshlari;

g) bank yuridik shaxsning qatnashchisi (aksiyadori) boʻlib, uning ustav kapitalidagi ulushi 10 foizdan ortiq boʻlsa, mazkur yuridik shaxs, uning mansabdor shaxslari va bu shaxslarning yaqin qarindoshlari;

d) bankning yirik aksiyadori (jumladan, yuridik va jismoniy shaxs) yirik aksiyadori boʻlgan yoki kuchli taʼsir koʻrsatadigan yoxud aloqador shaxs boʻlgan yuridik shaxs yoki jismoniy shaxslarning uyushmalari.

4. Har qanday shaxs bankka aloqador shaxs koʻrsatmasiga asosan harakat qilayotgan boʻlsa yoki bankka aloqador shaxs ushbu bitimdan manfaatdor boʻlsa, ushbu shaxs bankka aloqador shaxs nomidan harakat qilayotgan hisoblanadi. Bankka aloqador shaxslar nomidan harakat qilayotgan shaxslarga quyidagilar kiradi:

bankka aloqador shaxslarning huquqiy vakillari;

bankka aloqador shaxslar bilan oʻzaro tuzilgan bitimga asosan bankka aloqador shaxsning nomidan harakat qilish vakolatiga ega boʻlgan shaxslar;

tuziladigan bitimdan olinadigan foydani bevosita yoki bilvosita bankka aloqador shaxslarga beradigan shaxslar;

bankka aloqador shaxs kuchli taʼsirini oʻtkaza oladigan yuridik shaxslar;

bankning yirik aksiyadori uning ham yirik aksiyadori boʻlgan yuridik shaxslar.

5. Bankka aloqador shaxs quyidagi hollarda yuridik shaxsga kuchli taʼsir oʻtkaza oladigan hisoblanadi:

agar bankka aloqador shaxs yuridik shaxsning yirik qatnashchisi (aksiyadori) boʻlib, yuridik shaxs ustav kapitalining 10 foiz va undan ortigʻiga egalik qilsa;

bankka aloqador shaxs qatnashchilari (aksiyadorlari), rahbariyati bilan rasmiy kelishuvga asosan yuridik shaxs faoliyatini boshqarish yoki rahbarlik qilish imkoniyatiga ega boʻlsa;

agar bankka aloqador shaxs qatnashchisi boʻlgan yuridik shaxs toʻliq shirkat boʻlsa.

6. Banklarning oʻziga aloqador boʻlgan shaxslar bilan yoki ular nomidan tuzadigan bitimlari oʻziga aloqador boʻlmagan shaxslar bilan tuzadigan bitimlarga qaraganda ancha qulay shartlarga asoslansa, ularning bunday bitimlarni tuzishi taqiqlanadi.

Mazkur bandning birinchi xatboshisida nazarda tutilgan bitimlar, xususan quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

tavakkalchiligi yuqori boʻlgan yoki boshqa noqulay holatlar tufayli bank oʻziga aloqador boʻlmagan shaxslar bilan tuzmaydigan bitimlar;

bankka aloqador boʻlmagan shaxslardan olinadigan foiz yoki vositachilik haqlariga nisbatan kam miqdorda foiz yoki vositachilik haqlarini undirish;

bankka aloqador shaxslarga koʻrsatilgan xizmat uchun bankka aloqador boʻlmagan shaxslar tomonidan toʻlanadigan summadan kam miqdorda haq toʻlaganda yoki xizmat haqi umuman toʻlanmaganda;

bankka aloqador boʻlmagan shaxslarga kreditlarni toʻlov muddatlarini uzaytirish huquqi berilmaydigan vaziyatda, bankka aloqador shaxslarga qarzdorliklari boʻyicha toʻlov muddatlarini uzaytirish;

bankka aloqador boʻlmagan shaxslarga nisbatan bankka aloqador shaxslarning tavakkalchilik shartlarini joriy nazorat qilishda qulayliklar yaratish, ularni qoplash yoki hisobdan chiqarish;

bankka aloqador shaxslardan muayyan aktivlarni xuddi shu aktivlarni aloqador boʻlmagan shaxslardan sotib olishiga qaraganda yuqori bahoda sotib olish;

bankka aloqador boʻlgan shaxslarga muayyan aktivlarni xuddi shunday aktivlarni aloqador boʻlmagan shaxslarga sotganda olinishi mumkin summadan kam boʻlgan summaga sotish;

faoliyat koʻrsatkichlari yomonligi yoki tavakkalchilik darajasining yuqori boʻlganligi sababli, boshqa yuridik shaxslarning qimmatli qogʻozlariga investitsiya qilinmaydigan hollarda bankka aloqador shaxslarning qimmatli qogʻozlariga investitsiya qilish;

bankka aloqador shaxslardan nolikvid aktivlarni qabul qilish yoki nolikvid aktivlarni bankka aloqador shaxslardan kredit taʼminoti sifatida qabul qilish.

7. Bankka aloqador shaxslar oʻrtasidagi barcha bitimlar ishonchli va xavfsiz bank amaliyotiga mos holda amalga oshirilishi kerak.

8. Bankka aloqador boʻlgan shaxslar bilan bitimlar faqat bank Kengashi ruxsati bilan amalga oshirilishi mumkin.

9. Bankka aloqador boʻlgan Kengash aʼzosi bank hamda quyidagi shaxslar oʻrtasida tuziladigan bitimlarning muhokamasida ishtirok etmasligi yoki boshqa usullar bilan Kengash qaroriga taʼsir qilmasligi lozim:

bankka aloqador boʻlgan Kengash aʼzosining oʻzi;

bankka aloqador boʻlgan Kengash aʼzosining yaqin qarindoshlari;

bankka aloqador boʻlgan Kengash aʼzosi yoki uning yaqin qarindoshlari yirik aksiyadori boʻlgan yoki kuchli taʼsir oʻtkazadigan har qanday yuridik shaxs;

mazkur bandning ikkinchi — toʻrtinchi xatboshilarida keltirilgan shaxslar nomidan harakat qilayotgan har qanday shaxs.

10. Bankka aloqador boʻlgan shaxs bilan bank oʻrtasidagi har qanday bitimga oid Kengash qarori bitimning barcha tegishli shartlariga oid axborotlarning toʻliq berilishiga asoslangan boʻlishi kerak.

11. Kredit bitimlari boʻyicha bu axborotlar oʻz ichiga kredit miqdori, foiz stavkasi, qarz oluvchining moliyaviy ahvoli, uning olgan kreditini oʻz vaqtida qaytara olish imkoniyati toʻgʻrisida moliyaviy axborot, kreditning taʼminlanganlik miqdori toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni qamrab olishi zarur.

12. Bank aktivlarining oldi-sotdi operatsiyalariga doir maʼlumotda aktivlarning qiymatini tasdiqlovchi axborot boʻlishi kerak.

13. Bank Kengashi bankka aloqador shaxslar bilan bitimlar tuzish yuzasidan berilgan ruxsatlarning hisobini yuritishi kerak.

14. Bankka aloqador shaxs bilan tegishli bitim tuzilishiga bank Kengashi tomonidan ruxsat berilgach, mazkur bitim oʻrnatilgan tartibda koʻrib chiqiladi.

15. Bankka aloqador boʻlgan yuridik shaxslarga qilingan investitsiyalar bankka aloqador boʻlmagan shaxslarga qoʻyilgan investitsiyalar kabi davriy ravishda qayta baholanishi va monitoringdan oʻtkazilishi kerak.

16. Bankka aloqador boʻlgan bitta shaxsga toʻgʻri keluvchi tavakkalchilikning eng yuqori darajasi bankning birinchi darajali kapitalining 25 foizidan oshmasligi lozim.

17. Bankning barcha aloqador boʻlgan shaxslariga toʻgʻri keluvchi tavakkalchilikning eng yuqori darajasi bank birinchi darajali kapitalining 100 foizidan oshmasligi lozim.

18. Mazkur Nizomning 16 va 17-bandlariga muvofiq bankka aloqador bitta shaxsga toʻgʻri keluvchi tavakkalchilik summasini aniqlashda kredit va kredit liniyalari, overdraft, lizing, faktoring, repo, svop, kredit shartlarining oʻzgartirilishini barcha shakllari, berilgan kafolatlar va ular boʻyicha toʻlab berilib, undirilmagan mablagʻlar, qimmatli qogʻozlar va har qanday koʻrinishdagi investitsiyalar, qimmatli qogʻozlarni yoxud xorijiy valyutani sotib olish boʻyicha har qanday huquqiy asoslangan majburiyatnoma, bosqichma-bosqich toʻlash sharti bilan aktivlarni sotish, akkreditivlar ochish, mol-mulklar sotib olish, hisoblangan foizlar, balansdan tashqari moddalarda aks ettirilgan majburiyatlar va boshqa moliyalashlar bilan bogʻliq bitimlar hamda qarzdorni toʻlov majburiyati boʻyicha bankrot deb eʼlon qilinishi natijasida bekor qilingan holatdan tashqari hisobdan chiqarilgan barcha summalar hisobga olinadi.

19. Bankka aloqador boʻlgan shaxslarga toʻgʻri keluvchi tavakkalchilikning eng yuqori darajasini aniqlashda quyidagilar hisobga olinmaydi:

boshqa banklarga qaytib sotib olish majburiyatisiz sotilgan kreditlardagi ishtiroki uchun olingan foyda;

qimmatli qogʻozlarning va kafolatlarning bozor qiymati kreditlarni 125 foizga qoplay oladigan davlat qimmatli qogʻozlari, Oʻzbekiston Respublikasi Hukumatining kafolati yoki boshqa majburiyatlari bilan taʼminlangan kreditlar;

bank tomonidan Oʻzbekiston Respublikasi Tiklanish va taraqqiyot jamgʻarmasi mablagʻlari hisobiga qayta moliyalashtirilgan kreditlar;

Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki tomonidan alohida cheklovlar belgilanishi mumkin boʻlgan, odatda qoʻllaniladigan vakillik munosabatlari doirasida joylashtirilgan bankning unga aloqador hisoblangan boshqa bankdagi depozit mablagʻlari;

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2008-yil 18-noyabrdagi PF-4053-son “Iqtisodiyot real sektori korxonalarining moliyaviy barqarorligini yanada oshirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi Farmoniga muvofiq banklarga tanlov savdolarda mulk sifatida sotilgan ishlab chiqarish korxonalari mulki negizida tuzilgan korxonalarga hamda Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2008-yil 19-noyabrdagi F-4010-son farmoyishi bilan tasdiqlangan Iqtisodiy nochor korxonalarni tanlov savdolarida banklarga realizatsiya qilish tartibiga muvofiq iqtisodiy sudlarning qarorlariga koʻra tugatish qiymati boʻyicha banklar balansiga qabul qilingan korxonalar mulki negizida tuzilgan yangi korxonalarga berilgan kreditlar.

20. Bankka aloqador shaxsga yoki uning nomidan faoliyat koʻrsatuvchi shaxsga beriladigan har qanday kredit, taʼminot sifatida davlat qimmatli qogʻozlari qoʻyilganda kreditning 125 foiz miqdorida yoki boshqa taʼminot vositasi qoʻyilganda kreditning 130 foiz miqdorida bozor bahosidagi taʼminot bilan taʼminlanishi shart.

21. Agar taʼminot qiymati mazkur Nizomning 20-bandidagi talablarga javob bermasa, taʼminot oʻzgartirilishi yoki mazkur Nizom talablariga mos keladigan qiymatdagi taʼminot bilan toʻldirilishi kerak.

22. Har bir bank bankka aloqador shaxslar yoki ular nomidan ishtirok etuvchi shaxslar bilan amalga oshirgan barcha bitimlar toʻgʻrisidagi oylik hisobotni Markaziy bankka taqdim etishi lozim.

23. Hisobot oʻtgan oy mobaynida amalga oshirilgan va hisobotni taqdim etish sanasiga amalda boʻlgan barcha operatsiyalar roʻyxatini oʻzida aks ettirishi kerak. Hisobot bankka aloqador yuridik shaxsning toʻliq nomini, aloqador jismoniy shaxsning familiyasi, ismi va otasining ismini, bitim summasini, berish va qaytarish muddatlarini, kreditni taʼminlash turlarini va kredit shartnomasida koʻzda tutilgan boshqa shartlarni oʻz ichiga olishi zarur.

24. Har bir bank uning rahbar xodimlari, shuningdek bankning yirik aksiyadorlari hisoblangan jismoniy shaxslardan yiliga bir marta yaqin qarindoshlari va yaqin qarindoshlaridan biri tomonidan kuchli taʼsir oʻtkazishi mumkin boʻlgan shaxslar roʻyxatini shakllantirishi kerak.

25. Bank Kengashining barcha hisobotlari va qarorlari 10 yil mobaynida saqlanishi lozim.

26. Mazkur Nizom talablari banklar tomonidan buzilgan taqdirda Markaziy bank Oʻzbekiston Respublikasining “Oʻzbekiston Respublikasining Markaziy banki toʻgʻrisida”gi Qonunining 53-moddasida nazarda tutilgan chora va sanksiyalarni qoʻllashga haqli.