Oʻzbekiston Respublikasi “Sudlar toʻgʻrisida”gi Qonunining 17-moddasiga muvofiq, odil sudlovni amalga oshirishda qonuniylikni mustahkamlash, fuqarolarning huquqlari va manfaatlarini himoya qilish, sud hukmlari sifatini oshirish maqsadida Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi qaror qiladi:

Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 28-moddasi, Inson huquqlari boʻyicha Umumjahon deklaratsiyasining 11-moddasi, Fuqarolik va siyosiy huquqlar boʻyicha xalqaro paktning 14-moddasi hamda JPKning 23-moddasiga muvofiq, jinoyat sodir etganlikda ayblanayotgan har bir shaxsning ishi sudda qonuniy tartibda, oshkora koʻrib chiqilib, uning aybi aniqlanmaguncha u aybdor hisoblanmaydi. Sudda ayblanayotgan shaxsga oʻzini himoya qilish uchun barcha sharoitlar taʼminlab beriladi.

2. Sudlar hukm chiqarishda, Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi va JPKda belgilangan sudning hukmi qonuniy, asosli va adolatli boʻlishi, faqat sudlar tomonidan, oshkoralik, jinoyat ishlarini hayʼatda va yakka tartibda koʻrib chiqilishi, sudyalar maslahatlashuvining sir tutilishi, odil sudlovni fuqarolarning qonun va sud oldida tengligi asosida, shaxsning shaʼni va qadr-qimmatini hurmat qilish, fuqarolarning huquq va erkinliklarini muhofaza qilish, ish yuritilayotgan tilni bilmaydigan yoki yetarli darajada tushunmaydigan protsess ishtirokchilariga oʻz ona tilida yoki oʻzi biladigan boshqa tilda va tarjimon yordamidan foydalanishini taʼminlash, taraflarning oʻzaro tortishuvi, dalillarning bevosita va ogʻzaki usulda tekshirilishi, aybsizlik prezumpsiyasi asosida chiqarilishi va ish boʻyicha haqiqiy holatni aniqlash toʻgʻrisidagi jinoyat protsessining muhim prinsiplariga amal qiladilar. Ushbu prinsiplardan har qanday asoslarga koʻra cheklanish, hukmni qonuniy emas deb topishga asos boʻladi.

3. JPKning 465-moddasiga muvofiq sudda ish qaysi tilda koʻrilgan boʻlsa, hukm shu tilda, aniq va tushunarli iboralarda bayon qilinadi. Hukmda noaniq iboralarni ishlatish, rasmiy hujjatlarda ishlatish qabul qilinmagan qisqartmalar va soʻzlarni qoʻllashga, shuningdek ishga oid boʻlmagan holatlarni yoritish bilan hukmni ortiqcha toʻldirishga yoʻl qoʻyib boʻlmaydi.

4. Ish boʻyicha hukm ish materiallarida maʼlum boʻlib qolgan barcha kamchiliklar toʻldirilgandan keyingina chiqarilishi mumkin. Ish boʻyicha isbotlanishi lozim boʻlgan barcha holatlar sinchkovlik bilan, har tomonlama, toʻla va xolisona tekshirib chiqilishi kerak. Sudlanuvchini jinoyatni sodir qilganligini ham fosh qiladigan, ham oqlaydigan har bir dalil, JPKning 95-moddasiga muvofiq ishga aloqadorligi, maqbulligi va ishonchliligi nuqtai nazaridan baholanishi lozim.

Dalillar maqbulligi nuqtai nazaridan baholanishida Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2018-yil 24-avgustdagi “Dalillar maqbulligiga oid jinoyat-protsessual qonuni normalarini qoʻllashning ayrim masalalari toʻgʻrisida”gi qarorida nazarda tutilgan tushuntirishlarga amal qilinishi lozim.

5. Sudlarning eʼtibori, JPK 22-moddasiga binoan ish boʻyicha haqiqatni aniqlash uchun faqat qonunda nazarda tutilgan tartibda toʻplangan, tekshirilgan va baholangan maʼlumotlardan foydalanish mumkinligiga qaratilsin.

Sudlar hukm JPKning 26, 90 va 455-moddalari talabiga binoan faqat sud majlisida tekshirilgan va sud majlisi bayonnomasida oʻz aksini topgan dalillarga asoslangan boʻlishi lozimligini eʼtiborga olishlari kerak. Sud hukmda, surishtiruv, dastlabki tergov yoki boshqa sud majlisidagi sudlanuvchi, jabrlanuvchi, guvohlarning koʻrsatuvlariga, ekspertlarning xulosalariga va tergov harakatlarining bayonnomalariga, JPKning 443-moddasiga muvofiq, ushbu dalillarga faqatgina sud majlisida oʻqib eshittirilgan va tekshirilgandagina havola qilinishi mumkin.

JPKning 104-moddasiga muvofiq, soʻroq qilinuvchining ilgarigi soʻroqda bergan koʻrsatuvlari faqat uning hozirgi soʻroqqa bergan koʻrsatuvlari tinglangandan keyin, shuningdek hozirgi va ilgarigi soʻroqlarda berilgan koʻrsatuvlar oʻrtasida jiddiy qarama-qarshiliklar boʻlganda; soʻroq qilinuvchi sudda koʻrsatuv berishdan bosh tortganda; ish soʻroq qilinuvchining ishtirokisiz koʻrib chiqilayotgan hollarda oʻqib eshittirilishi mumkin.

Dalilni qonunga zid ravishda olingan deb baholashda, sud JPKning 23-moddasida nazarda tutilgan aybsizlik prezumpsiyasi prinsipi asosida, dalilning maqbulligi va xolisligi toʻgʻrisidagi har qanday shubha, agar uni bartaraf qilishning imkoni boʻlmasa, sudlanuvchining foydasiga hal qilinishi lozimligidan kelib chiqishi kerak. Bartaraf qilishning imkoni boʻlmagan shubhalar sudlanuvchining toʻliq aybi yoki ayblovning alohida epizodlari boʻyicha ham topilishi mumkin.

Ishda toʻplangan dalillarning yetarli emasligi, dalillar qonunga zid ravishda olinganligi sababli ular dalil hisoblanmasligi yoki qoʻyilgan ayblovda sudlanuvchining toʻliq aybdorligi toʻgʻrisidagi shubhani bartaraf qilishning imkoni yoʻqligi haqidagi sudning asoslantirilgan xulosasi oqlov hukmi chiqarish uchun asos boʻladi, bu JPK 464-moddasi mazmunidan kelib chiqadi.

7. JPKning 462-moddasiga muvofiq, sud ayblov yoki oqlov hukmi chiqarishi mumkin. JPKning 23-moddasida nazarda tutilgan aybsizlik prezumpsiyasi prinsipi hukm turini aniqlovchi mezon sifatida eʼtirof etilgan.

8. Sudlar oqlov hukmini chiqarishga olib keluvchi, jinoiy hodisaning yoki jinoyat tarkibining boʻlmasligi, jinoyat sodir etilishiga sudlanuvchi daxldor emasligi toʻgʻrisidagi asoslar roʻyxati JPKning 464-moddasida toʻliq koʻrsatilganligini eʼtiborga olishlari lozim.

Oqlov hukmi chiqarilayotganda, uning tavsif qismida JPKning 469-moddasiga binoan sudlanuvchiga qoʻyilgan ayblovning mohiyati; sud aniqlagan ish holatlari, sudlanuvchining aybsizligi toʻgʻrisidagi sud xulosasini tasdiqlovchi dalillar; sudlanuvchining jinoyat sodir etishda aybi bor deb daʼvo qilishga asos boʻlgan dalillarni sud nima uchun ishonarli emas yoki yetarli emas deb hisoblashi yoki nima uchun sud jinoiy hodisaning oʻzi yuz bermagan yoxud sudlanuvchi sodir etgan qilmishni jinoyat emas deb hisoblashi; fuqaroviy daʼvoga oid qarorning asoslari bayon qilinadi.

Hukmning qaror qismida JPK 470-moddasida sanab oʻtilgan barcha koʻrsatmalar toʻlaligicha yoritilishi lozim.

9. Jinoiy hodisa yuz bermaganligi sababli oqlov hukmi (JPK 83-modda 1-bandi) agarda sodir etilishida sudlanuvchi ayblanayotgan qilmish (hodisa) yuz bermagan boʻlsa yoxud nazarda tutilgan oqibat ziyon yetkazilgan shaxs tomonidan yoki kimning xohish istagi va ixtiyoridan boʻlishidan qatʼiy nazar, masalan, tabiatning taʼsir kuchi natijasida sodir etilsa chiqariladi.

Qilmishda jinoyat tarkibi boʻlmaganligi sababli (JPK 83-modda 2-bandi) oqlov hukmi chiqariladi, agar:

jinoyat sifatida nazarda tutilgan qilmishning alomatlari mavjud boʻlsada, oʻzining kam ahamiyatliligi tufayli ijtimoiy xavfli boʻlmasa (JK 36-modda);

qilmish zaruriy mudofaa yoki oxirgi zarurat holatida sodir etilgan boʻlsa (JK 37, 38-modda);

qilmish sudlanuvchi tomonidan sodir etilgan boʻlsada, biroq Jinoyat qonuni bilan jinoyat deb topilmaydi (zarar ijtimoiy xavfli qilmish sodir etgan shaxsni ushlash vaqtida yetkazilsa (JK 39-modda), buyruq yoki boshqa vazifani ijro etish (JK 40-modda), kasb yoki xoʻjalik faoliyatiga bogʻliq asosli tavakkalchilik (JK 41-modda), jismoniy yoki ruhiy majburlash yoxud qoʻrqitish (JK 41¹-modda);

shaxs jinoyat sodir etishdan ixtiyoriy qaytganda (JK 26-modda) va h. k.

Agar ijtimoiy xavfli qilmish fakti va oqibatining kelib chiqqanligi aniqlangan boʻlib, biroq sud muhokamasida taqdim qilingan va tekshirilgan dalillar bilan uning sudlanuvchi tomonidan sodir etilganligi inkor etilsa yoki oʻz tasdigʻini topmasa, sud shaxsning sodir etilgan jinoyatga daxli boʻlmaganligi sababli oqlov hukmi chiqaradi (JPK 83-modda 3-bandi).

10. Sudlar hukm chiqarishda hukmning fuqaroviy daʼvo qismini JPK 468, 470-moddalari talablariga soʻzsiz rioya qilgan holda hal qilishlari lozim. Ushbu talablarni eʼtiborga olib, sud hukmda daʼvoni toʻla yoki qisman qanoatlantirish yoxud rad qilish sabablarini asoslantirishi, daʼvogar talablari qanoatlantirilgan tegishli miqdorini koʻrsatishi va fuqaroviy daʼvo qaysi qonunga asosan hal qilinganligini koʻrsatishi lozim. Bir nechta sudlanuvchilarga nisbatan keltirilgan fuqaroviy daʼvo qanoatlantirilganda, hukmda undirilgan pul summasining qancha qismi ulardan solidar va qancha qismi ulush tartibidaligi aniq koʻrsatilishi lozim.

Sudlarning eʼtibori shunga qaratilishi lozimki, JPK 471-moddasining 1-bandiga asosan ayblov hukmini chiqarishda, sudlar ish boʻyicha keltirilgan fuqaroviy daʼvo masalasini hal qilishlari lozim. Faqatgina sud fuqaroviy daʼvo bilan bogʻliq qoʻshimcha hisob-kitob talab qilib, uni sud majlisida bartaraf etishning imkoniyati boʻlmasa va bu sud qaroridagi jinoyat kvalifikatsiyasi, jazo meʼyori (chorasi) va hukmda chiqarishda yuzaga keladigan boshqa masalalarga taʼsir qilmaganda, sud fuqaroviy daʼvoning undiriladigan miqdori masalasi fuqarolik ish yurituvi tartibida hal qilinishini tushuntirishi lozim.

Fuqaroviy daʼvogar yoki uning vakili sud majlisiga kelmagan taqdirda, fuqaroviy daʼvo koʻrilmasdan qoldirilishi mumkin, JPK 413-moddasining 2, 3-qismlarida nazarda tutilgan holatlar bundan mustasno.

Jinoiy hodisa yuz bermaganligi yoki shaxsning jinoyat sodir etilishiga daxldor boʻlmaganligi sudlanuvchining qilmishida jinoyat tarkibi boʻlmaganligi tufayli oqlov hukmi chiqarilganda, sud fuqaroviy daʼvoni JPK 283 — 285-moddalari qoidalariga muvofiq hal etadi.

11. Sud ayblov yoki oqlov hukmi chiqarayotganda, JPK 457-moddasi talablariga muvofiq, quyidagi masalalarni hal qilishi lozim: sudlanuvchi aybli deb topilayotgan qilmish haqiqatan sodir etilganmi; bu qilmish jinoyat deb hisoblanadimi va u JKning qaysi moddasida nazarda tutilgan; bu qilmishni sudlanuvchi sodir etganmi; sudlanuvchi jinoyat sodir etilishida ayblimi; fuqaroviy daʼvo qanoatlantirilishi kerakmi; fuqaroviy daʼvoni taʼminlash uchun xatlangan mol-mulkni nima qilish kerak; ashyoviy dalillarni nima qilish kerak; protsess chiqimlarini kimning zimmasiga va qancha miqdorda yuklash kerak; sudlanuvchiga nisbatan ehtiyot chorasini tanlash, ilgarigisini qoldirish, oʻzgartirish yoki bekor qilish, lavozimidan chetlashtirish tarzidagi protsessual majburlov chorasini bekor qilish kerakmi.

Bundan tashqari, sud ayblov hukmi chiqarishda sudlanuvchining javobgarligini yengillashtiradigan va ogʻirlashtiradigan holatlar bormi; sudlanuvchi sodir etgan jinoyati uchun jazolanishi kerakmi; sudlanuvchiga qanday jazo tayinlanishi lozim va u shu jazoni oʻtashi kerakmi; sudlanuvchini JKning 34-moddasiga muvofiq oʻta xavfli retsidivist deb topish lozimmi; ozodlikdan mahrum qilingan mahkum jazoni qanday tartibli koloniyada oʻtashi lozim va jazo muddatining bir qismini turmada oʻtashi kerakmi; fuqaroviy daʼvo qoʻzgʻatilmagan boʻlsa, jinoyat tufayli keltirilgan mulkiy zarar undirilishi kerakmi, sudlanuvchilar sheriklik yoki hissadorlik tartibida javobgarlikka tortilishlari lozimmi; sudlanuvchiga nisbatan tibbiy yoʻsindagi majburlov choralarini qoʻllash zarurligi masalalarini belgilashi lozim.

JPKning 457-moddasida nazarda tutilgan masalalarni sud har bir sudlanuvchiga va har bir jinoyatga nisbatan unga eʼlon qilingan ayb boʻyicha alohida-alohida hal qiladi.

JPK 533-moddasining birinchi qismi 1 — 4-bandlarida nazarda tutilgan holatlar aniqlansa, sud hukmning ijrosini qonunda belgilangan tartibda kechiktirish masalasini muhokama qilishi shart.

Sudlarga tushuntirilsinki, JPKning 563-moddasiga muvofiq, voyaga yetmagan sudlanuvchiga nisbatan hukm chiqarishda sud, ushbu Kodeksning 457-moddasida koʻrsatilgan masalalardan tashqari, basharti voyaga yetmagan shaxs shartli hukm qilinsa, unga ozodlikdan mahrum etish bilan bogʻliq boʻlmagan jazo tayinlansa, voyaga yetmagan shaxsga jamoat tarbiyachisi tayinlash zarurligini muhokama qilishga majbur.

JPK 407-moddasi talablaridan kelib chiqqan holda, zaxiradagi xalq maslahatchisi ishni muhokama qilish boshlangan paytdan eʼtiboran sud majlisi zalida hozir boʻlganligi haqidagi maʼlumot sud tarkibi bilan birga eʼlon qilinishi lozim.

JPK 25-moddasining 4-qismiga muvofiq, davlat va jamoat ayblovchilari, sudlanuvchi, voyaga yetmagan sudlanuvchining qonuniy vakili, himoyachi, jamoat himoyachisi, shuningdek jabrlanuvchi, fuqaroviy daʼvogar, fuqaroviy javobgar va ularning vakillari sud majlisida taraflar sifatida ishtirok etadilar va dalillar taqdim etish, ularni tekshirishda qatnashish, iltimos bilan murojaat qilish, ishning toʻgʻri hal etilishi uchun ahamiyatga molik har qanday masala boʻyicha oʻz fikrlarini bildirishda teng huquqlardan foydalanadilar. Shundan kelib chiqib, agar sud muhokamasida bir vaqtning oʻzida yoki oʻzaro almashib bir necha sud majlisi kotiblari, davlat ayblovchilari, himoyachilar yoki boshqa protsess ishtirokchilari ishtirok etganda, ularning barchasi hukmning kirish qismida koʻrsatiladi.

14. Har bir protsess ishtirokchisi oʻzining huquq va majburiyatlariga ega ekanligi eʼtiborga olinib, hukmning kirish qismida JPKning tegishli moddalariga muvofiq, ularning protsessual maqomini toʻgʻri koʻrsatish lozim.

15. Sudlarga tushuntirilsinki, JPKning 466-moddasiga binoan hukmning kirish qismida koʻrsatilishi zarur boʻlgan sudlanuvchi xususidagi ish uchun ahamiyatli boshqa maʼlumotlar deganda, qilmishni kvalifikatsiya qilishda, jazodan ozod qilishda yoki shartli hukm qilishda, jazo turi va miqdorini tayinlashda, jazoni oʻtash turini aniqlashda, mahkumni oʻta xavfli retsidivist deb topishda inobatga olinishi mumkin boʻlgan maʼlumotlar tushunilishi lozim. Bular qatorida sudlanuvchi salomatligining ahvoli toʻgʻrisidagi (masalan, nogironlik), unda davlat mukofotlari, maxsus unvonlarning borligi haqidagi va boshqa maʼlumotlar ham boʻlishi mumkin. Shu bilan birga, qayd etilgan holatlar mavjud boʻlmaganda ularning yoʻqligi haqida hukmning kirish qismida koʻrsatilmaydi.

Shaxsning muqaddam sudlanganligi haqida maʼlumotlar mavjud boʻlsa, sudlar hukmning kirish qismida har bir sudlanganlik yuzasidan toʻliq maʼlumotlarni, jumladan: hukm chiqarilgan aniq sanani, hukm chiqargan sudning nomini, shaxs aybli deb topilgan JKning moddasi, qismi, bandi va sud tomonidan tayinlangan jazoni, hukmning yuqori sud instansiyalarida oʻzgartirilishini, jazo ijro etilgan yoki toʻliq oʻtalgan yoxud jazodan ozod etilgan sanani, jazodan ozod qilish asosini, agar shaxsga amnistiya aktlari qoʻllanilgan boʻlsa, qoʻllanilgan sanasi, sudning nomi, qoʻllanilgan amnistiya aktining sanasi va bandini koʻrsatishi shart.

Sudlar shuni eʼtiborga olishi lozimki, JKning 77-moddasiga muvofiq sudlanganlik muddatining oʻtib ketganligi yoki sudlanganlikning olib tashlanishi munosabati bilan uning barcha huquqiy oqibatlari bekor boʻladi.

JK 77-moddasining 5-qismiga asosan, qonunning oʻzgarishi munosabati bilan jinoiyligi bekor qilingan qilmish uchun sudlangan shaxs sudlanmagan deb hisoblanadi. Bunday holda, sud hukmning tavsif qismida shaxsni sudlanmagan deb hisoblash haqidagi oʻzining xulosalarini asoslashi shart.

16. JPKning 463-moddasiga koʻra, ayblov hukmi taxminlarga asoslangan boʻlishi mumkin emas va faqat sudlanuvchining jinoyat sodir etishda aybli ekanligi sud muhokamasi davomida isbot qilingan taqdirdagina chiqariladi. Ayblov hukmiga jinoyat sodir etilishining ish boʻyicha barcha mumkin boʻlgan holatlarini tekshirish, ish materiallarida maʼlum boʻlib qolgan barcha kam-koʻstni toʻldirish, yuzaga kelgan hamma shubha va qarama- qarshiliklarga barham berish natijasida yigʻilgan ishonchli dalillargina asos qilib olinishi lozim. Shundan kelib chiqib, sudlanuvchi tomonidan tergovda yoki sudda aybini boʻyniga olish holati u ish boʻyicha toʻplangan hamda sudda tekshirilgan boshqa dalillar bilan xolisona isbotlangan taqdirdagina ayblov hukmi chiqarishga asos boʻla oladi.

JPKning 117-moddasiga binoan gumon qilinuvchining, ayblanuvchining, sudlanuvchining yaqin qarindoshlari koʻrsatuv berishdan bosh tortganlik uchun javobgarlik toʻgʻrisida ogohlantirilmaydilar. Shuning uchun ham sud, ularning suddagi yoki dastlabki tergovdagi koʻrsatuvlariga, mazkur ish boʻyicha dastlabki tergov bosqichida va sudda ushbu shaxslarga guvohlik koʻrsatuvlari berishdan bosh tortish huquqi tushuntirilgan va ular oʻz xohishlari bilan koʻrsatuv berishga rozilik bildirgan taqdirdagina asoslanishi mumkin.

17. Sudlar shuni nazarda tutishlari lozimki, JK 31-moddasining 3-qismi, 240-moddasining 2-qismiga muvofiq, gumon qilinuvchi, ayblanuvchi yoki sudlanuvchining yaqin qarindoshlari oldindan vaʼda bermagan holda jinoyat haqida xabar bermaganlik yoki jinoyatni yashirganlik, guvohlik koʻrsatuvi berishni rad etganlik yoki bundan boʻyin tovlaganlik uchun javobgarlikka tortilmaydi. Qonun qayd etilgan shaxslarni yolgʻon guvohlik berganlik uchun javobgarlikdan ozod etmasligi sababli, oʻzlarining koʻrsatuv berishga roziligi mavjud boʻlganida, ular JKning 238-moddasi bilan bila turib yolgʻon koʻrsatuv berganlik uchun javobgarlik toʻgʻrisida ogohlantirilishi lozim.

18. JPKning 17-moddasi talabiga binoan sud hukm chiqarishda shaxsning shaʼni va qadr-qimmatini hurmat qilish prinsipiga amal qilishi, shu sababli uning shaxsiy hayotiga taalluqli yoki unga maʼnaviy azob-uqubat yetkazadigan maʼlumotlarni odob bilan, agarda bunday maʼlumotlar ishdagi dalillarga oid boʻlsa, hukmda koʻrsatishi lozim.

19. Sudlarga tushuntirilsinki, JPK 467-moddasi mazmuniga koʻra, sud hukmning tavsif qismida ushbu ishda muhokama qilinmayotgan shaxs (shaxslar)ning jinoyatdagi ishtirokini koʻrsatishga haqli emas. Bunday hollarda hukmda sudlanuvchi tomonidan jinoyat boshqa shaxs (shaxslar) ishtirokida, uning ismi, familiyasi va shaxsiga oid boshqa maʼlumotlar koʻrsatilmasdan, sodir etilganligi qayd qilib oʻtilishi mumkin.

20. JPK 467-moddasiga muvofiq, agar jinoyat oldindan til biriktirilgan holda bir guruh shaxslar tomonidan yoki uyushgan guruh tomonidan sodir etilgan boʻlsa, ayblov hukmining tavsif qismida har bir jinoyat ishtirokchisi tomonidan aynan qanday jinoiy harakatlar sodir etilganligi aniq koʻrsatilishi lozim.

22. Aybni isbotlash JPKning 86-moddasiga muvofiq, surishtiruvchi, tergovchi, prokuror va sudga yuklanganligi sababli, sudlanuvchining koʻrsatuv berishdan bosh tortishi uning aybini isbot qilinganini belgilamaydi va unga nisbatan jazo turini va miqdorini belgilashda uning shaxsini salbiy tomondan tavsiflash holati sifatida hisobga olinishi mumkin emas.

JPKning 467-moddasiga binoan ayblovning oʻzgartirilishi sud tomonidan hukmning tavsif qismida asoslantirilgan boʻlishi kerak.

JPK 415-moddasiga binoan sud ayblovni oʻzgartirishga haqli. Bunda ayblovning bir qismi yoki jinoyatni kvalifikatsiyalovchi belgilari chiqarib tashlanadi.

Sud JPK 416 va 417-moddalarida nazarda tutilgan tartibda surishtiruv, dastlabki tergov organlari tomonidan eʼlon qilingan aybni oʻzgartirishga yoki toʻldirishga haqli.

25. Sud sudlanuvchiga avval eʼlon qilingan aybni jabrlanuvchining shikoyatiga asosan qoʻzgʻatiladigan jinoyat uchun javobgarlikni nazarda tutuvchi JK moddasiga (JK 105-moddasining birinchi qismida, 109-moddasida, 110-moddasining birinchi qismida, 111-moddasida, 118-moddasining birinchi qismida, 119-moddasining birinchi qismida, 121-moddasining birinchi qismida, 136-moddasida, 139-moddasining birinchi va ikkinchi qismlarida, 140-moddasining birinchi va ikkinchi qismlarida, 141¹-moddasining birinchi qismida, 141³-moddasida, 149-moddasida, 167, 170, 172, 173-moddalari) oʻzgartirish zarurligi toʻgʻrisida xulosaga kelganda, jabrlanuvchining sudlanuvchini jinoiy javobgarlikka tortish haqidagi arizasi ishda mavjud-mavjud emasligidan kelib chiqib, qaror qabul qiladi.

27. Sudlar aybga qoʻyilgan ayrim harakatlarning asoslantirilmaganligini ogʻirroq javobgarlikni belgilaydigan qilmishdan farqlashlari lozim. Chunonchi, JK 33-moddasining 2-qismiga muvofiq, agar shaxs sodir etgan qilmishda JK Maxsus qismi ayni bir moddasining turli qismlarida nazarda tutilgan jinoyatlarning alomatlari mavjud boʻlsa, u moddaning ogʻirroq jazo belgilangan qismi boʻyicha javobgarlikka tortiladi. Biroq, agar ish materiallarida ayblovning shu epizodi boʻyicha jinoiy hodisa yuz berganligi, shaxsning qilmishida jinoyat tarkibi boʻlganligi va uning sodir etilgan jinoyatga daxli boʻlganligi oʻz tasdigʻini topgan boʻlsa, bunday holatda sud ayblovdan JK moddasida yengilroq jazo nazarda tutilgan qismini chiqarishni belgilamay, hukmning tavsif qismida sudlanuvchini javobgarlikka tortishga asos boʻlgan JK moddasining ogʻirroq jazo belgilangan qismi bilan moddaning boshqa qismlarida nazarda tutilgan barcha kvalifikatsiya qiluvchi alomatlarini koʻrsatib, javobgarlikka tortilishini asoslantirib berishi lozim.

Ushbu prinsipga binoan jazolashdan koʻzlangan maqsadga yengilroq choralarni qoʻllash orqali erishib boʻlmaydigan taqdirdagina ogʻirroq jazo choralari tayinlanishi mumkin. Sudlar jazo tayinlashda, sodir etilgan jinoyatning ijtimoiy xavflilik darajasini va xususiyatini, sodir etilgan qilmishning sabablarini, keltirilgan zararning miqdori va xususiyati, aybdorning shaxsi, uning javobgarligini yengillashtiruvchi va ogʻirlashtiruvchi holatlarni hisobga olishlari kerak. Bulardan kelib chiqib, sudlanuvchining javobgarligi darajasi xususiyatiga qanday holatlar taʼsir etganligi, shuningdek uning shaxsini tavsiflovchi sud muhokamasida tasdiqlangan va JK 54-moddasiga binoan jazo tayinlashda sud tomonidan hisobga olingan boshqa holatlarni hukmda koʻrsatib oʻtish lozim.

Jazo tayinlashning umumiy asoslari toʻgʻrisidagi qonunni qoʻllayotib, sudlar Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2006-yil 3-fevraldagi “Sudlar tomonidan jinoyat uchun jazo tayinlash amaliyoti toʻgʻrisida”gi 1-sonli qaroridagi tushuntirishlarga amal qilishlari va hukmning tavsif qismida sud tomonidan u yoki bu jazoni tayinlash haqidagi xulosaga kelganlik asoslarini koʻrsatishlari, shuningdek ushbu jinoyat uchun jinoyat qonunida koʻrsatilgan jazodan ham kamroq jazo tayinlash, qoʻshimcha jazoni tatbiq etish, harbiy hamda maxsus unvondan mahrum qilish asoslarini koʻrsatishlari zarur.

JKning 56-moddasida sanab oʻtilgan jazoni ogʻirlashtiradigan holatlar roʻyxati qatʼiy boʻlib, kengaytirilgan talqinga yoʻl qoʻyilmaydi, jazoni yengillashtiruvchi holatlar esa sud tomonidan aniq ish holatlaridan kelib chiqib hukmning tavsif qismida asoslar keltirilgan holda kengaytirilishi mumkin. Jinoyatni tavsiflash belgilari, shuningdek shaxsning sudlanganlik holatining qonunda koʻrsatilgan tartibda tugallanishi yoki olib tashlanishi jazoni ogʻirlashtiruvchi holatlar sifatida keltirilmasligi kerak. Hukmda aybdorning birgina shaxsini inobatga olgan holda jazo tayinlanganligi toʻgʻrisida qayd etish yetarli boʻlmaydi.

29. Sudlar shuni nazarda tutishlari lozimki, JK 8-moddasining 2-qismiga muvofiq, hech kim aynan bitta jinoyat uchun ikki marta javobgarlikka tortilishi mumkin emas.

Agarda JK moddasining sanksiyasida asosiy jazo bilan birga majburiy qoʻshimcha jazoni qoʻllash koʻzda tutilgan boʻlsa, sud tomonidan qoʻshimcha jazo faqat JK 45-moddasining beshinchi qismi va 57-moddasida koʻrsatilgan asoslar boʻyicha qoʻllanmasligi mumkin.

Agar JK moddasi sanksiyasida koʻrsatilgan asosiy jazoga qoʻshimcha jazo majburiy tarzda tayinlanishi belgilangan boʻlsa, sud JKning 57-moddasini qoʻllagan holda, boshqa yengilroq asosiy jazo tayinlagan taqdirda, qoʻshimcha jazo faqat JKning 45-moddasini qoʻllagan holda tayinlanishi, sud hukmning tavsif qismida shunday qaror qabul qilganligini asoslantirishi lozim.

Shu sababli, aniq jinoyat uchun tayinlanadigan asosiy va qoʻshimcha jazolar birga bir butun jazoni tashkil qiladi. Agar qoʻshimcha jazo JKning alohida moddasi bilan tayinlanmagan boʻlsa, u JKning 59-moddasi tartibida jinoyatlar majmui boʻyicha yoki JKning 60-moddasi tartibida bir necha hukm yuzasidan jazo tayinlash tartibida qoʻllanishi mumkin emas.

30. Ayblov hukmining qaror qismida JPK 468-moddasiga binoan sudlanuvchining familiyasi, ismi va otasining ismi, JKning uni aybli deb eʼtirof etishga asos boʻlgan moddasi (moddalari, moddaning qismi, bandi), sudlanuvchining oʻta xavfli retsidivist deb topilganligi (basharti sud shunday qaror qabul qilgan boʻlsa), sudlanuvchiga har bir jinoyati uchun tayinlangan jazo turi va meʼyori, uzil-kesil tayinlangan oʻtalishi lozim boʻlgan jazo chorasi, ozodlikdan mahrum etish jazo turi qoʻllanilganda jazoni oʻtash lozim boʻlgan tegishli tartibli koloniya turi; ozodlikni cheklash tariqasidagi jazoga hukm etilgan shaxs uchun belgilanadigan taqiqlar (cheklashlar); sudlanuvchi shartli ravishda hukm qilinganda, sinov muddati va mahkumning ustidan kuzatuv olib borish vazifasi yuklatilgan jamoa va shaxs; ushlab turilgan, qamoqda yoxud uy qamogʻi saqlangan vaqtni jazo muddati hisobiga kiritish toʻgʻrisida qaror; hukm qonuniy kuchga kirguniga qadar sudlanuvchiga nisbatan ehtiyot chorasiga oid qaror; mahkumning zimmasiga yuklatilgan majburiyatlar, JPK 533-moddasi asoslari boʻyicha hukmning ijrosini kechiktirish toʻgʻrisidagi qaror yoritilishi lozim.

Ayrim jinoyatlar uchun qonun moddasida nazarda tutilgan jazoning eng kam qismidan ham kamroq jazo tayinlashda, hukmning qaror qismida ushbu jazo JKning tegishli moddasi (moddaning qismi, bandi) bilan JK 57-moddasini qoʻllagan holda belgilanayotgani toʻgʻrisida koʻrsatib oʻtilishi kerak.

31. JPKning 471-moddasi talabiga koʻra, ayblov hukmining ham, oqlov hukmining ham qaror qismi sudlanuvchini lavozimidan chetlashtirish tarzidagi protsessual majburlov chorasini bekor qilish toʻgʻrisidagi qarorni, qoʻzgʻatilgan fuqaroviy daʼvo yoki sudning tashabbusi bilan ziyonni qoplash toʻgʻrisidagi qarorni, ashyoviy dalillar hamda ishga ilova qilingan boshqa narsalar va hujjatlar toʻgʻrisidagi qarorni, protsessual chiqimlar toʻgʻrisidagi qarorni, shuningdek hukm ustidan apellyatsiya yoki kassatsiya shikoyati berish, protest bildirish tartibi va muddatlarini oʻz ichiga olishi lozim.

32. Agar hukm chiqarishda, basharti: mazkur hukm bilan sudlanuvchiga tayinlangan jazoni qoʻllashdan ozod qiluvchi amnistiya akti eʼlon qilingan boʻlsa; shaxsning hukm chiqqunga qadar qamoqda boʻlgan va uy qamogʻi qoʻllanilgan vaqti JKning 62-moddasida nazarda tutilgan dastlabki qamoqni hisobga olish qoidalarini nazarda tutib sud tomonidan tayinlangan jazo chorasiga teng yoki bu choradan ortiq boʻlsa, sud ayblov hukmini chiqaradi va tavsif qismida qabul qilingan qarorni asoslantiradi, qaror qismida sudlanuvchini aybdor deb topib, unga JK tegishli moddasi (moddalari) bilan jazo tayinlaydi, soʻngra qonunga asoslangan holda tayinlangan jazodan ozod qiladi.

Agar hukm chiqarish paytida, basharti: mahkum sodir etgan jinoyat uchun jazo tayinlashni istisno etadigan amnistiya akti eʼlon qilingan boʻlsa; mazkur jinoyat uchun ayblanuvchi tariqasida ishda ishtirok etishga jalb qilish muddati oʻtib ketgan boʻlsa; hukm chiqariladigan vaqtga kelib, qilmish ijtimoiy xavfliligini yoʻqotsa yoki uni sodir etgan shaxs ijtimoiy xavfli boʻlmay qolsa; mahkumning tuzalishiga jamoat birlashmalari va jamoalar tomonidan qoʻllaniladigan jamoat taʼsir choralari yoki maʼmuriy jazo choralari koʻrish yoʻli bilan erishish mumkin boʻlsa; hukm chiqarish vaqtigacha sudlanuvchi vafot etgan boʻlsa; JKning 71-moddasiga muvofiq, shaxsni oʻz qilmishiga amalda pushaymon boʻlganligi tufayli ozod qilish uchun asoslar mavjud boʻlsa sud jazo tayinlamasdan ayblov hukmi chiqaradi.

33. JPKning 473-moddasiga muvofiq, sud hukmni imzolaganidan keyin sud majlisi zaliga qaytib chiqadi va raislik qiluvchi yoki xalq maslahatchisi hukmning qaror qismini eʼlon qiladi.

Agar sudning sud majlisi zaliga qaytib chiqish vaqtidan ilgari xabardor qilingan sudlanuvchi hukmni eʼlon qilinishiga kelmasa, sud hukmning qaror qismini uning ishtirokisiz eʼlon qiladi. Sud majlisini yopiq deb eʼlon qilgunga qadar, mahkumni qidirish, ushlash, uni tergov hibsxonasiga joylashtirish yoki hukm nusxasini topshirish uchun sudga keltirish haqida JPKning 423-moddasi tartibida ajrim chiqaradi. .

34. Sudlarga tushuntirilishi lozimki, JPKning 473-moddasi faqat hukmning qaror qismini eʼlon qilish tartibini nazarda tutadi.

Bunda, hukmni chiqarish, tuzish va imzolash tartibi JPKning 454 — 460, 465, 472-moddalari talablari asosida yuritiladi.

35. Ozodlikdan mahrum etishga hukm qilingan shaxsning voyaga yetmagan bolalari, keksa ota-onalari, qaramogʻida boshqa shaxslar boʻlsa va ular qarovsiz hamda yordamsiz qolayotgan boʻlsa, sud Oʻzbekiston Respublikasi JPKning 476-moddasiga muvofiq ayblov hukmini chiqarish bilan bir vaqtda ularni qarindoshlari yoki boshqa shaxslarning va muassasalarning vasiyligiga yoki homiyligiga topshirish, mahkumning qarovsiz qolayotgan mol-mulki yoki uy-joyi boʻlsa, ularni qoʻriqlab turish choralarini koʻrish toʻgʻrisida ajrim chiqaradi. Agar ushbu masalalar ayrim sabablarga koʻra hukm chiqarish bilan bir vaqtda sud tomonidan hal qilinmagan boʻlsa, ular sudning taqdimnomasi asosida umumiy asoslarda qonunda belgilangan tartibda hal qilinadi.

Shuningdek, sudlar ushbu masalani manfaatdor taraflarning taqdimnomasi yoki arizasiga asosan JPKning 541, 542-moddalarida nazarda tutilgan qoidalar asosida hukmni ijro etish bilan bogʻliq masalalarni hal qilish tartibida koʻrib chiqishi mumkin. Bunda sud ushbu masalani shu tartibda koʻrilishi lozimligini asoslantirishi kerak.

36. Mazkur qarorning qabul qilinishi munosabati bilan Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 1997-yil 2-maydagi “Sud hukmi toʻgʻrisida”gi 2-sonli qarori, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2002-yil 14-iyundagi “Jinoiy jazolarning liberallashtirilishi munosabati bilan Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining ayrim qarorlariga oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritish toʻgʻrisida”gi 10-sonli qarorining 12-bandi, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2003-yil 19-dekabrdagi “Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi tomonidan qabul qilingan ayrim qarorlarga oʻzgartirishlar va qoʻshimchalar kiritish toʻgʻrisida”gi 20-sonli qarorining 3-bandi, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2006-yil 3-fevraldagi “Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi tomonidan qabul qilingan ayrim qarorlarga oʻzgartirishlar va qoʻshimchalar kiritish toʻgʻrisida”gi 5-sonli qarorining 13-bandi, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2007-yil 14-noyabrdagi “Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumi tomonidan qabul qilingan ayrim qarorlarga oʻzgartirishlar va qoʻshimchalar kiritish toʻgʻrisida”gi 17-sonli qarorning 1-bandi oʻz kuchini yoʻqotgan deb hisoblansin.