Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2004-yil 10-iyuldagi № 323—sonli “Sanoatda, konchilikda va kommunal-maishiy sektorda ishlarning bexatar olib borilishini nazorat qilish davlat inspeksiyasi faoliyatini tashkil etish toʻgʻrisida”gi qaroriga va Oʻzbekiston Respublikasi Bosh vazirining oʻrinbosari E.Shoismatov tomonidan 2007-yil 21-mayda tasdiqlangan Sanoat xavfsizligi sohasidagi meʼyoriy-huquqiy va meʼyoriy texnik hujjatlarni tayyorlash jadvaliga asosan buyuraman:

Mashʼala tizimining tuzilishi va xavfsiz ishlatish qoidalari tasdiqlansin.

1. Mazkur “Mashʼala tizimining tuzilishi va xavfsiz ishlatish qoidalari” (quyida — Qoidalar) salomatlik va mehnat xavfsizligi sohasidagi xalqaro standartlar talablarini nazarga olgan holda, OʻzRning “Xavfli ishlab chiqarish obyektlarining sanoat xavfsizligi toʻgʻrisida”gi Qonuni asosida ishlab chiqildi.

2. Mazkur Qoidalar asosida alohida korxona va tashkilotlar, mashʼala tizimini xavfsiz ishlatish boʻyicha, ishlab chiqarishning oʻziga xos mahalliy sharoitlarini hisobga olib, oʻz yoʻriqnomalarini ishlab chiqishlari va belgilangan tartibda tasdiqlashlari mumkin. Korxona yoʻriqnomalarining talablari keltirilgan ushbu Qoidalar talablari darajasida boʻlishi kerak.

3. Ushbu Yoʻriqnoma amalda joriy etilgandan boshlab, “Oʻzneftgazqazibchiqarish” AKsi 2001-yil 8-avgustda tasdiqlagan “Oʻzneftgazqazibchiqarish” AKsi obyektlari uchun mashʼala tizimining tuzilishi va xavfsiz ishlatish Qoidalari”, hamda Oʻzbekiston Respublikasi “Sanoatkontexnazorat” davlat inspeksiyasi 1994-yil. 30-sentabrda tasdiqlagan “Mashʼala tizimining tuzilishi va xavfsiz ishlatish qoidalari” (PU va BEF-94) oʻz kuchini yoʻqotgan deb hisoblanadi.

4. Mashʼala tizimi qurilma tizimlaridan chiqadigan yonuvchan gaz va bugʻlarni quyidagi holatlarda tashlash va keyinchalik yoqish uchun rejalashtiriladi:

a) avariyali tashlash qurilmasini, saqlagichli klapanlar, gidrozatvorlar, qoʻlda chiqarib tashlash, hamda avariya vaziyatlarida avtomatik yoki distansiyali boshqariladigan yopqich armaturalari va boshqalar yordamida texnologik bloklarni gaz (bugʻ) lardan boʻshatishda;

b) texnologik reglamentlarda koʻzda tutilgan doimiy puflashlarda;

v) gaz (bugʻ) larni davriy tashlashlarda, texnologik obyektlarni ishga tushirish, sozlash va toʻxtatishda.

5. Mashʼala tizimini ishlatuvchi korxonalarda, ularni xavfsiz ishlatish boʻyicha yoʻriqnomalar ishlab chiqilishi va oʻrnatilgan tartibda tasdiqlanishi kerak.

Yoʻriqnomalar bilan bir qatorda xalqaro standart ON8A8 18001 — 2007 “Kasbiy xavfsizlik va mehnat muhofazasi sohasida menedjment tizimi”ni joriy etgan yoki joriy etayotgan korxona va tashkilotlarda kasbiy xavfsizlik va mehnat muhofazasi (KX va MM) boʻyicha menedjment dasturi ishlab chiqilishi kerak.

6. Ushbu Qoidalarga mos keltirgunga qadar, ishlab turgan mashʼala tizimining xavfsizligini oshirish boʻyicha korxona tomonidan yoʻriqnoma ishlab chiqilishi va oʻrnatilgan tartibda tasdiqlanishi kerak.

7. Yangi qurilayotgan mashʼala tizimini ushbu Qoidalarni chetlab hamda ularni xavfsiz ishlatish boʻyicha yoʻriqnomasiz ishga tushirish taqiqlanadi.

8. Mazkur Qoidalar talablariga rioya qilish, mashʼala tizimini ishlatuvchi barcha korxona va tashkilotlar uchun majburiy hisoblanadi.

Ayni paytda, yongʻin-portlash xavfsizligi, elektr xavfsizligi, ishlab chiqarish sanitariyasi va mehnat muhofazasi talablariga, hamda tasdiqlangan tegishli meʼyoriy hujjatlarda bayon qilingan atrof-muhitni muhofaza qilish organlarining talablarini eʼtiborga olish zarur.

9. Mashʼala tizimining elektr qabul qilgichlari (alangani tekshirish qurilmasi va nazorat-oʻlchov asboblari) elektr taʼminlashning ishonchliligi boʻyicha isteʼmolchilarning I — kategoriyasiga kiradi.

10. Mashʼala qurilmasi gazlar va bugʻlar sarfini, keng diapazonda turgʻun (stabil) yonishini, doimiy va davriy tashlamalarni tutunsiz yoqilishini hamda issiqlik oqimining xavfsiz zichligini va mashʼala stvolining yuqorigi kesimi orqali havo tushishining oldi olinishi taʼminlanishi kerak.

11. Mashʼala qurilmasi kallak va gaz zatvori bilan jihozlangan mashʼala tanasi (stvol), nazorat qilish va avtomatlashtirish vositalari, distansiyali elektrpilta qurilmasi, yonilgʻi gazi va yonuvchan aralashmalarni keltiruvchi quvuroʻtkazgichi, piltayoqgich, navbatchi goryelkalar va quvuroʻtkazgich bogʻlamalaridan tashkil topgan.

Zarurat boʻyicha mashʼala qurilmasi ajratgich (separator), gidroyopgich, olovtoʻsgich (atsetilen yigʻishda), nasoslar va kondensatni chetlatish uchun qurilmalar bilan jihozlanadi. Bularning hammasi loyiha bilan aniqlanadi.

12. Yonish turgʻunligini taʼminlash uchun mashʼala kallagining yuqorigi kesimining diametri, tashlama gazda 0,5 tovush tezligidan oshmagan gazlar va bugʻlar maksimal tezligi boʻyicha hisoblanishi kerak. Havo zichligiga nisbatan 0,8 dan koʻproq zichlikdagi gazlar va bugʻlarni yoqqanda, tashlama tezligi 120 m/s dan oshmasligi kerak.

13. Uglevodorodli gazlar va bugʻlarning toʻla yonishi uchun tabiiy va tutamaydigan gazlardan tashqari suv bugʻi, havo yoki suvni uzatish koʻzda tutiladi.

Bugʻ miqdori, doimiy tashlamalarning tutunsiz yoqilishini taʼminlash shartlaridan kelib chiqib hisoblanadi. Agar tashlama tezligi tovush tezligiga nisbatan 0,2 dan koʻp boʻlsa, bugʻ uzatish talab qilinmaydi.

14. Tashlama gazlar va bugʻlar alangalanishi va yonish turgʻunligini taʼminlash uchun, mashʼala tanasi yonilgʻi gaz va yonuvchan aralashmalar navbatchi piltasi goryelkalari bilan quvuroʻtkazgichlar bilan keltiriladigan masofadan boshqariladigan elektrpilta qurilma bilan jihozlanishi kerak.

15. Piltali navbatchi goryelkalarni mashʼala kallagiga oʻrnatish lozim. Goryelkalar soni mashʼala kallagi diametriga koʻra aniqlanadi:

a) bitta va undan koʻp — diametri 10 dan 250 mm gacha boʻlganda;

b) ikkitadan kam emas — diametri 300 dan 550 mm gacha boʻlganda;

v) uchtadan kam emas — diametri 600 dan 1000 mm gacha boʻlganda;

g) toʻrttadan kam emas — diametri 1100 dan 1600 mm gacha boʻlganda;

d) beshtadan kam emas — diametri 1600 mm dan katta boʻlganda.

16. Mashʼala stvoliga navbatchi goryelkalar uchun yonilgʻi gazi keltirilishi, mashʼalani yoqish qurilmasiga esa, yoqish aralashmasini tayyorlash uchun yonilgʻi gazi va havo keltirilishi taʼminlangan boʻlishi kerak. Yonilgʻi gazi va havo, yilning sovuq vaqtlarida bugʻlarni kondensatsiyalanishi va suvning muzlashini istisno qiluvchi qoldiq namligigacha quritilgan boʻlishi yoki isitiladigan quvuroʻtkazgichlar boʻyicha uzatilishi kerak. Yonilgʻi gazda mexanik aralashmalar boʻlmasligi kerak.

17. Mashʼala stvolida tortish kuchi natijasida mashʼala kollektoriga (quvuroʻtkazgich) havo soʻrilishini va mashʼala tizimiga uzatiladigan puflovchi gaz zichligi havoga nisbatan 0,8 dan kamligida, mashʼala tizimi toʻxtagan davrlarida puflovchi gaz sarfi kamayishining oldini olish uchun mashʼala stvoli oldidan suyuqlik gidrozatvori oʻrnatilishi lozim.

Gidrozatvorlar suyuqlik muzlashining oldini olish uchun isituvchi qurilma bilan jihozlanishi yoki isitiladigan xonada joylashtirilishi kerak.

18. Mashʼala stvolining turli balandliklarda joylashgan mashʼala kallagi va boshqa uskunalarini montaj qilish va taʼmirlashda xavfsizlikni taʼminlash uchun xizmat koʻrsatishga maydonchalar va narvonlar koʻzda tutilishi kerak. Maydonchalar orasidagi maksimal masofa 6 dan oshmasligi kerak.

19. Mashʼala kallagi, navbatchi goryelkalar, quvuroʻtkazgich bogʻlamalari hamda mashʼala stvolining yuqorisidan 4 t uchastkasigacha joylashgan mahkamlash detallari quyidagi issiqqa chidamli poʻlatdan ishlanishi zarur:

Issiqqa chidamliligi yuqorida keltirilganlardan past boʻlmagan boshqa markali poʻlatlardan foydalanish mumkin. 1000°S dan yuqori temperaturada titanli qotishmalardan foydalanish zarur.

Mashʼala kallagi uchastkasida bogʻlama quvuroʻtkazgichlarni choksiz quvurlardan tayyorlash kerak.

20. Mashʼala stvoliga yoki uning pastki qismiga kirishdan oldin oʻrnatiladigan, kislorod miqdorini aniqlashga gazdan namuna olish uchun qurilma, hamda separatorlar va gidrozatvorlardan suyuqlik namunasini olish uchun qurilma koʻzda tutilishi kerak.

21. Mashʼala stvolidan oldin separator, kondensatni uzluksiz chiqarib tashlash va tashqi isitish uchun qurilma bilan jihozlashning kerak.

22. Mashʼala stvolini nurli yorugʻlikdan toʻsish, baland toʻsiqlarni nurdan toʻsish va markirovka qoidalariga koʻra aniqlanadi.

Mashʼala tizimi ishlayotganda, navbatchi goryelkalar uchuvchi olov vazifasini bajaradi; mashʼala tizimi toʻxtashi hollarida, loyihada mashʼala stvoli uchini koʻchma yoritgichlar bilan nurli toʻsish koʻzda tutilishi kerak.

23. Mashʼala tizimiga yonuvchan gazlar va bugʻlarni tashlash doimiy, davriy va avariya vaziyatlariga boʻlinadi.

Tashlama gazlar va bugʻlarni yoqish yoki yigʻish va keyinchalik ulardan foydalanish uchun quyidagi tizimlarga yoʻnaltiriladi:

a) umumiy mashʼala tizimiga (tashlamalarning mos keluvchanligi sharti bilan);

b) alohida mashʼala tizimiga;

v) maxsus mashʼala tizimiga.

Gazlar va bugʻlar tashlamasining prinsipial sxemasi 2 va 3 ilovalarda* keltirilgan.

24. Mashʼala tizimiga yoʻnaltirilayotgan gazlar va bugʻlar uchun har qaysi tashlama manbaidagi ehtimolli tarkibi va parametrlari (temperatura, bosim, zichlik, tashlama sarfi va davomiyligi) hamda eng katta zichlikdagi issiqlik oqimi tashlamasining hisoblangan varianti boʻyicha aniqlangan boʻlishi kerak.

25. Bugʻlar va gazlarning doimiy tashlamalarini faqat texnik-iqtisodiy asoslar borligida yoqish uchun yoʻnaltiriladi.

26. Puflanadigan va tashlanadigan gazlar va bugʻlarda, jumladan murakkab tarkibli gazlarda kislorodning miqdori, loyihada asoslanadigan yonilgʻi bilan ehtimolli aralashmasida kislorodning minimal hajmiy hissasi 50 % dan oshmasligi kerak.

Vodorod, atsetilen, uglerod oksidi va shu tez yonuvchi gazlar aralashmasini tashlashda, kislorodning hajmiy miqdori 2 % dan koʻp boʻlmasligi, boshqa uglevodorodlar va organik moddalarni tashlashda — 5% dan koʻp boʻlmasligi kerak.

27. Umumiy va alohida mashʼala tizimiga tashlanadigan gazlar va bugʻlarda suyuqlik tomchilari va qattiq zarralar boʻlmasligi kerak. Bu maqsadlar uchun texnologik qurilmalar chegaralarida separatorlar oʻrnatilishi kerak.

Gazlar va bugʻlar temperaturasi, mashʼala kollektori va keltiruvchi quvuroʻtkazgichlarda tashlama mahsulotlarining kristallanish ehtimolini istisno qilish kerak.

28. Texnologik qurilmadan uglevodorodli gazlar va bugʻlar yigʻish qurilmasi bilan mashʼala tizimiga chiqishda, tashlama gazlar va bugʻlar temperaturasi 200 °S dan yuqori va minus 30 °S dan past boʻlishi, ayni paytda gazgolderdan 150 — 200 t masofada gazlar va bugʻlar temperaturasi 60 °S dan yuqori boʻlmasligi kerak. Umumiy mashʼala tizimi uchun gazlar va bugʻlar temperaturasi 300 °S dan yuqori va minus 30 °S dan past boʻlmasligi kerak.

29. Uglevodorodli gazlar va bugʻlarni yonilgʻi sifatida ularda hajmiy miqdordagi yigʻish qurilmasiga quyidagilarni yoʻnaltirish taqiqlanadi: inert gazlari — 5 % dan koʻp, I va II xavflilik sinfiga kiruvchi moddalar (benzoldan tashqari) — 1 % dan koʻp, vodorod sulfidi — 8 % dan koʻp.

Yoqqanda I va II xavflilik sinfiga kiruvchi zararli moddalar hosil boʻladigan yoki saqlanadigan tashlamalarni, keyinchalik qayta ishlash va ulardan foydalanish uchun maxsus sigʻimlarga yoʻnaltirish kerak.

30. Agar gazlar va bugʻlarning doimiy va davriy tashlamalarini moslashtirish ishchi — saqlagich klapanlar va boshqa avariyaga qarshi qurilmalar uchun bosim oshishiga olib kelsa, ularni avariyali tashlamaga yoʻnaltiriladigan umumiy mashʼala tizimiga tashlash taqiqlanadi.

31. Mashʼala kollektori bosimiga nisbatan kam bosimga hisoblangan, texnologik apparatlardan gidrozatvor orqali tashlanadigan yonuvchan gazlar va bugʻlar maxsus mashʼala tizimiga yoki avariyali tashlashning boshqa saqlagichli qurilmalaridan, doimiy va davriy tashlamalaridan, kollektor bilan bogʻliq boʻlmagan maxsus mashʼala quvuroʻtkazgichi boʻyicha yoʻnaltirish kerak. Maxsus quvuroʻtkazgich alohida separator orqali mashʼala qurilmasining bevosita stvoliga ulanadi.

32. Maksimal tashlashda mashʼala tizimlarida bosim yoʻqotilishi quyidagi miqdordan oshmasligi kerak:

a) gazlar va bugʻlarni avariyali yoʻnaltiradigan tizimlar uchun texnologik qurilmalarda eng koʻpi bilan 0,02 MRa, texnologik qurilmadan mashʼala stvoli kallagidan chiqqan joygacha boʻlgan uchastkada 0,08 MRa;

b) uglevodorodli gazlar va bugʻlar yigʻish qurilmasi boʻlgan tizimlar uchun texnologik qurilmadan mashʼala stvoli kallagidan chiqqan joygacha eng koʻpi bilan 0,05 MRa.

Alohida va maxsus mashʼala tizimlari uchun bosim yoʻqolishi cheklanmaydi va ularga ulangan apparatlarni xavfsiz ishlash sharti bilan aniqlanadi.

33. Oʻzaro taʼsirlanish natijasida portlashga olib kelishi mumkin boʻlgan moddalar (masalan, oksidlovchi va qayta tiklovchi) ni mashʼala tizimiga yoʻnaltirish taqiqlanadi.

34. Mashʼala tizimida portlashdan xavfli aralashma hosil boʻlishining oldini olish uchun puflashda — yonilgʻi yoki tabiiy, inert gazlari, jumladan texnologik qurilmalarda olinadigan va inert gazlardan foydalaniladi.

Puflash gazini uzatishning prinsipial sxemasi 4-ilovada* keltirilgan.

35. Texnologik jarayonlarni loyihalashda, zarur holatlarda avariyali blokka gazlar va bugʻlar kelishini toʻxtatuvchi tegishli avtomatik (berilgan dastur boʻyicha) yoki masofadan turib boshqariladigan kesuvchi qurilmalar yordamida portlashdan xavfli gazlar va bugʻlardan apparatlar va quvuroʻtkazgichlarni bloklab ajratish koʻzda tutilishi kerak.

36. Saqlagich klapanlardan tashlangan muhit mashʼala tizimiga yoʻnaltiriladi.

37. Idish va apparatlarda oʻrnatilgan, portlashdan xavfli va zararli moddalarga kirmaydigan muhit bilan ishlovchi saqlagich klapanlardan chiqadigan gazlar va bugʻlarni hamda yengil gazlarni tashlash quvuri orqali atmosferaga yoʻnaltirishga ruxsat etiladi.

38. Tashlama quvurlarining tuzilishi va tashlash shartlari, texnologik uskunalar, bino va inshootlar joylashgan zonada portlashdan xavfli konsentratsiya hosil boʻlishini istisno qiluvchi, tashlanayotgan gazlar va bugʻlarning samarali tarqalib ketishini taʼminlashi kerak. Tashlama quvur orqali chiqarilgan, yonuvchan gazlar konsentratsiyasini hisoblash 5-ilovada* keltirilgan. Ayni paytda suyuqlikning tashlama quvurga tushishidan va uni toʻplanishining oldini oluvchi qurilmalar koʻzda tutilishi kerak.

39. Tarkibida I va II xavflilik sinfiga mansub moddalar hajmi 1% dan kam (vodorod sulfid hajmi boʻyicha 8%) boʻlgan yonuvchan gazlar va bugʻlarni saqlagich klapanlari orqali, umumiy mashʼala tizimiga yoʻnaltirishga ruxsat etiladi; hajmi boʻyicha 1% dan koʻp I va II xavflilik darajasi sinfiga mansub zararli moddalar maxsus mashʼala tizimiga yoʻnaltiriladi.

40. Suyultirilgan uglevodorod gazlarini va tez alangalanuvchi suyuqliklarni saqlash uchun belgilangan, omborxona sigʻimlarida oʻrnatilgan saqlagich klapanlardagi yonuvchan gazlar va bugʻlar alohida yoki maxsus mashʼala tizimiga tashlanishi kerak.

41. Asoslangan hollarda mazkur tashlamalarni yoqish uchun umumiy mashʼala tizimining mashʼala stvoliga yoʻnaltiriladi.

42. Korxonada tashlanayotgan uglevodorodli gazlar va bugʻlarni yigʻish, qisqa muddatga saqlash va ulardan keyinchalik foydalanish uchun (tegishli texnik-iqtisodiy asoslanishda) mashʼala tizimining tarkibida uglevodorodli gazlar va bugʻlarni yigʻish qurilmasini oʻrnatish koʻzda tutiladi.Bu holda, shu mashʼala tizimiga avariyali tashlash ruxsat etilmaydi.

43. Uglevodorodli gazlar va bugʻlarni yigʻishda quyidagi talablar hisobga olinishi kerak:

a) separatorlar — gaz kondensati tindirgichlari dagʻal separatsiyani taʼminlashi kerak;

b) oʻzgaruvchan yoki doimiy hajmdagi (kamida 3 ming m³) gazgolder, 63 punktga muvofiq aniqlangan miqdorda 5 — 10 min mobaynida tashlanayotgan gazlar va bugʻlarni qabul qilishni taʼminlashi kerak;

v) qoʻngʻiroqlar koʻtarilishi tezligi (oʻzgaruvchan hajmli gazgolderlar) yonuvchi gazlar uchun belgilangan hoʻl gazgolderlarni xavfsiz ishlatish, texnik nazorat qilish va taʼmirlash boʻyicha rahbariy hujjat talablariga mos boʻlishi kerak;

g) hoʻl gazgolderlar havzasining yuqori qatlamida toʻplanadigan gazli kondensat tindirgichlarga tashlanishi kerak;

d) uglevodorodli gazlar va bugʻlar yigʻish qurilmasi, turgʻun va avariyasiz ishlarni taʼminlashi uchun rezerv uskunaga ega boʻlishi kerak;

e) tindirgichlardagi suv, keyinchalik tozalash uchun korxonaning tegishli sanoat oqova tizimiga yoʻnaltirilishi kerak;

j) separatsiya apparaturasi pastki qismida tashqi isitilishiga va issiqlik izolatsiyasiga ega boʻlishi kerak.

44. Alohida maxsus mashʼala tizimlari uchun bitta mashʼala kollektori va bitta mashʼala qurilmasi rejalashtirilishi kerak.

Umumiy mashʼala tizimlari, toʻxtovsiz ishlashini taʼminlash uchun ikkita mashʼala kollektoriga va ikkita mashʼala qurilmasiga ega boʻlishi kerak.

Yiliga 0,1mm dan koʻp boʻlmagan korroziya tezligini keltirib chiqarmaydigan gazlar, bugʻlar va ular aralashmalarini umumiy mashʼala tizimiga tashlashda, loyiha hujjatlarida texnik asoslanganda, mashʼala qurilmasi bitta kollektor bilan taʼminlanishiga ruxsat etiladi.

45. Umumiy mashʼala tizimining quvuroʻtkazgichlar tarmoqlanish joylarida mashʼala tizimidan texnologik qurilmalarni, omborxonalarni ajratib qoʻyish, separatorlar, kollektorlar va mashʼala stvolini qayta yoqish maqsadlarida, ochiq holatda plombalangan yopqichli qurilmalarni gorizontal holatda joylashtirish mumkin.

46. Mashʼala kollektorlari va quvuroʻtkazgichlari minimal uzunlikda, minimal qayilishlar soniga ega boʻlishi, ularni yer ustidan (tayanch va estakadalarda) oʻtkazish zarur.

47. Mashʼala kollektorlari va quvuroʻtkazgichlarida salnikli kompensatorlarni oʻrnatish taqiqlanadi.

48. Mashʼala kollektorlari va quvuroʻtkazgichlarining issiqlik kompensatsiyasi, tashlanayotgan gazlar va bugʻlarning maksimal va minimal temperaturasini, bugʻlash uchun bugʻning maksimal temperaturasini hamda isitiladigan kollektorlar uchun isituvchi muhit temperaturasini va eng koʻp sovuq besh kunlikning oʻrtacha temperaturasini eʼtiborga olib hisoblanadi.

49. Mashʼal tizimining kollektor va quvuroʻtkazgichlari zarur boʻlganda, issiqlik izolatsiyasiga ega boʻlishlari va (yoki) ularga mashʼala tizimida moddalarni kondensatsiyalanishi va kristallanishini hamda yonuvchan gazlar va bugʻlarni tashlashda deformatsiyaning oldini olish uchun isituvchi yoʻldoshlar oʻrnatilishi kerak.

50. Yonuvchi gazlar va bugʻlarni yoqish uchun belgilangan mashʼala qurilmalarida suyuqlikni doimo chetlatuvchi separatorni qoʻllash kerak.

51. Mashʼala kollektorlari va quvuroʻtkazgichlarini, odatda separatorlar tomon 0,003 dan kam boʻlmagan qiyalikda joylashtirish zarur. Agar buning iloji boʻlmasa, mashʼala kollektorlari va quvuroʻtkazgichlarining pastki nuqtalarida kondensatni chetlatish uchun qurilma koʻzda tutilishi zarur. Kondensat yigʻgichlar suyuqlikning ketib qolishiga yoʻl qoʻymaydigan, hamda issiqlik izolatsiyasi va tashqi isitish konstruksiyasiga ega boʻlishi kerak. Kondensat yigʻgichlar avtomatik, asoslangan hollarda esa, operator xonasidan distansiyali boʻshatilishi kerak. Separatorlardan va yigʻgichlardan kondensatni tortish uchun markazdan qochma nasoslar qoʻllaniladi.

52. Mashʼala kollektoriga sex quvuroʻtkazgichlarini oʻyib joylashtirish, ularning suyuqlik bilan toʻlib qolishining oldini olish maqsadida yuqoridan boshlab bajarilishi kerak.

53. Past haroratda qaynovchi suyuqliklar (propan, propilen, ammiak va tarkibida ammiak bor gazlar ham) bugʻlarini yoqish uchun belgilangan mashʼala qurilmalaridagi separatorlarda kondensat miqdori kamligida, suyuqlikni separatordan chiqarib tashlash, separatorni isituvchi tashqi zmeyevikka bugʻ yoki issiq suv berish (uzatish) hisobiga ruxsat etiladi. Ayni paytda sigʻimdagi bosim belgilangan miqdordan yuqori boʻlmasligi zarur. Ushbu talab loyiha hujjatlarida asoslanadi.

54. Tashlama gazlarda qattiq yoki smolali choʻkmalar borligida ikkita paralel separator oʻrnatish lozim. Aralashmalarning kam miqdorida, separatorni muhosaralangan “ochiq - yopiq” surma zulfinli tizimli baypas tarmogʻi va doimiy gaz oqib oʻtishini va separatorni tozalash imkonini taʼminlovchi tez yechib olinadigan tiqin (zaglushka)lar bilan jihozlashga ruxsat etiladi.

55. Oʻrnatiladigan joyiga koʻra, I va II - kategoriya talablari asosida yasayotgan nasoslarni qoʻllab, GOST 115150 ning tashqi muhitining iqlimiy omillari taʼsiri qismiga mos ravishda joylanishi zarur.

56. Mashʼala separatori va nasosini bir-biriga nisbatan oʻrnatish, separatorga kelayotgan kondensat nasosga toʻlib, nasos ishlashida kavitatsiya (boʻshliq) paydo boʻlishini istisno qilinishining taʼminlanishi sharti bilan amalga oshiriladi.

57. Soʻruvchi quvuroʻtkazgich nasos tomoniga minimal uzunlik va nishablikka ega boʻlishi va unda turgʻun zonalar boʻlmasligi kerak.

Soʻruvchi quvuroʻtkazgichning gorizontal uchastkalarini pastga (nasos oldida) joylashtirish kerak. Bevosita separatordan soʻng gorizontal uchastkalar boʻlmaslik ilojini qilish kerak, buning uchun separator pastki shtutseridan nasosga soʻruvchi quvuroʻtkazgichning chiqishini (uchini) pastga vertikal joylashtirish kerak.

58. Soʻruvchi quvuroʻztkazgich diametri, tafsilotlar boʻyicha qabul qilinadigan nasosning maksimal unumdorligi boʻyicha aniqlanadi.

59. Barcha quvuroʻtkazgichlar va nasoslarning armatura bogʻlamalari yilning sovuq kunlarida muzlashining oldini olish uchun isitilishi va issiq izolatsiyaga ega boʻlishi kerak.

60. Kondensatni yigʻgich va separatorlardan soʻrib olish uchun nasoslarni ishga tushirish va toʻxtatish ishlari ham avtomatik, ham ular oʻrnatilgan joydan amalga oshirilishi kerak (6- ilovadagi^* sxemaga mos ravishda bajariladi).

61. Nasoslarning tavsiya etiladigan ish tartibi 6 - ilovada* keltirilgan.

62. Umumiy mashʼala tizimlarining oʻtkazish qobiliyatini quyidagi gazlar va bugʻlar sarflanishiga qarab belgilash lozim:

a) doimiy va davriy tashlashlarda — barcha ulangan texnologik qurilmalardan davriy (0,2 koeffitsiyenti bilan) va doimiy tashlashlar yigʻindisiga, lekin eng katta hajmdagi tashlovchi qurilmadan;

b) avariyali tashlashlarda — barcha ulangan qurilmalardan avariyali tashlashlar (0,25 koeffitsiyenti bilan) yigʻindisiga, lekin shu tashlashning eng katta qiymatli qurilmadan avariyali tashlash (1,5 koeffitsiyenti bilan) qiymatidan kam boʻlmagan.

Barcha ulangan texnologik qurilmalardan avariyali tashlamalar yigʻindisiga oʻtkazish qobiliyatini hisoblashga ruxsat etiladi; avariyali, doimiy va davriy tashlashlarda — ushbu punktda oʻrnatilgan tartibda hisoblangan barcha turdagi tashlashlar yigʻindisiga.

63. Alohida va maxsus mashʼala tizimlarining oʻtkazish qobiliyatini barcha ulangan texnologik bloklardan doimiy tashlashlar va bitta blokdan eng katta avariyali tashlash yigʻindisiga hisoblash lozim.

64. Qoʻlda yoki uzatmani distansiyali ulash bilan avariyali tashlash uchun surma zulfinlar oʻtkazish kesimining maydoni, qurilmadan chiqishdagi mashʼala kollektorining oʻtkazish imkoniyatiga mos kelishi kerak.

65. Tashlanadigan gazlar va bugʻlar quvuroʻtkazgichlarda flanetsli ulamalar faqat armatura, NOʻA ulanish joylarida, montajli ulamalar uchun esa, payvand ishlarini bajarib boʻlmaydigan joylarda ruxsat etiladi.

Mashʼala kollektori (quvuroʻtkazgich) va mashʼala stvolining har qaysi payvandlangan choklari, payvand choklari sifatini samarali tekshirishni taʼminlovchi, buzmaydigan usul bilan tekshiriladi.

66. Mashʼala stvolidan oldin kollektorda yoki mashʼala stvolida, mustahkamlikka sinashni oʻtkazishda tiqinlarni oʻrnatish uchun flanetsli ulanishdan boʻlishi kerak.

67. Texnologik qurilmalar va sex mashʼala quvuroʻtkazgichlarini azot yoki havo bilan puflash uchun ishga tushirish yoki taʼmirlash uchun toʻxtatishda, asoslangan holatlarda texnologik qurilmaning chiqish joyida ajratuvchi armaturali svecha oʻrnatiladi.

68. Portlashdan xavfli aralashma hosil boʻlishining oldini olish uchun puflovchi (yonilgʻi yoki inert) gazni mashʼala stvoli boshlanishiga uzluksiz uzatilishi rejalashtirilishi zarur. Yonilgʻi gazining uzatilishi toʻxtagan hollarda inert gazining avtomatik uzatilishi rejalashtirilishi kerak. Puflash gazining miqdori ushbu Qoidalarning 98 - punktiga mos holda aniqlanadi.

69. Mashʼala qurilmasini shamol yoʻnalishini (roza vetrov) hisobga olib, mashʼala kollektorlari quvuroʻtkazgichlarini minimal uzunlikda, koʻproq korxona toʻsiqlariga yondashgan joylarga oʻrnatish lozim. Alohida eki maxsus mashʼala qurilmasining stvolini, tegishli xavfsizlik meʼyorlariga rioya qilinganda, texnologik qurilma hududida joylashtirish mumkin.

70. Mashʼala stvoli, bino va inshootlar, mashʼala qurilmasiga kiradigan uskunalar atrofi tekislanib, transport va piyodalar uchun yoʻllar oʻtkazilgan boʻlishi kerak.

71. Alohida turuvchi mashʼala stvoli atrofidagi maydon toʻsilgan boʻlishi va ogohlantiruvchi belgilar qoʻyilishi kerak. Toʻsiqlarda xodimlar uchun oʻtish joylari va transport vositalariga darvoza boʻlishi kerak.

72. Mashʼala stvoli bilan omborxonalar, bino va inshootlar, oraliq transformator stansiyalari va texnologik qurilmaning boshqa obyektlari orasidagi masofani, yonilgʻi oqimining ruxsat etilgan zichligi va yongʻinga qarshi meʼyorlarni hisobga olib aniqlash lozim. Keltirilgan obyektlar va mashʼala stvoli orasidagi masofa uni bevosita texnologik qurilma maydonida joylashishida, faqat issiqlik oqimini ruxsat etilgan zichligidan kelib chiqib hisoblash zarur.

73. Mashʼala kallaklariga xavfsiz xizmat koʻrsatish va ularning taʼmirlanishini taʼminlash uchun mashʼala stvollari orasidagi masofa ishlayotgan mashʼaladan keladigan issiqlik oqimi zichligi, taʼmirlanayotgan mashʼala kallagida ruxsat etilgan meʼyordan oshmasligi kerak.

74. Xodimlarga issiqlik taʼsirini kamaytirish uchun mashʼala stvollaridagi narvonlar, qoʻshni mashʼala stvollarining qarama-qarshi tomonida joylashtirish lozim.

75. Toʻsiqlardagi oʻtish joylarining soni mashʼala stvollari soniga tenglashishi kerak. Tegishli oʻtish joyidan har qaysi mashʼala stvoligacha masofa eng yaqin boʻlishi kerak.

76. Alohida turuvchi separator va nasoslarni mashʼala stvoli bilan birga qoʻshilgan separatorlardan tashqari, mashʼala stvoli toʻsigʻi zonasida joylashtirish taqiqlanadi.

77. Issiqlik taʼsiri zonasida joylashgan uskunalar va inshootlar materiallari olovga chidamli boʻlishi kerak.

78. Mashʼala tizimlarini nazorat qilish va masofadan turib boshqarish quyidagicha amalga oshiriladi:

a) umumiy mashʼala tizimi uchun — oʻziga tegishli boshqaruv xonasidan (operator xonasi, markaziy boshqaruv pulti — MBP) yoki mashʼala tizimiga gaz tashlayotgan texnologik qurilmalardan bittasining xonasidan;

b) alohida va maxsus mashʼala tizimi uchun — gaz tashlayotgan texnologik qurilmalarning bittasining boshqaruv xonasidan.

79. Mashʼala tizimlari, quyidagi parametrlar boshqaruv xonasiga koʻrsatkichlari chiqarilgan qayd qilish vositalari bilan taʼminlanishi kerak:

a) mashʼala kollektori va gaz zatvoriga puflash gazining sarfi;

b) separatorlarda, kondensat yigʻgichlarda suyuqlik sathi;

v) mashʼala gidrozatvorlarida suyuqlik sathi;

g) tashlama gazlar va bugʻlar hamda uglevodorodli gazlar va bugʻlar yigʻish qurilmasidan qaytib keladigan kondensat miqdori;

d) gazgolderga kelib tushadigan gazlar va bugʻlar temperaturasi;

e) mashʼala gidrozatvoridagi suyuqlik temperaturasi.,

80. Mashʼala tizimlari quyidagi holatlarda boshqaruv xonasiga signal beruvchi vositalar bilan taʼminlangan boʻlishi kerak:

a) kollektor va gaz zatvoriga puflash gazining minimal ruxsat etilgan sarfi roʻy berganda;

b) navbatchi goryelkalarga keladigan gazning sarfi minimal ruxsat etilgan darajaga tushganda;

v) navbatchi goryelkalar alangasi oʻchganda;

g) mashʼala stvolining asosida 1000 Ra bosimga teng va undan koʻp siyraklanish sodir boʻlganda;

d) separatorlarda, kondensat yigʻgichlarda suyuqlikning sathi minimal va maksimal ruxsat etilgan darajaga kelganda;

e) mashʼala gidrozatvorlarida suyuqlikning sathi minimal ruxsat etilgan darajaga yetganda;

j) kompressor xonasi, nasosxona, kirish eshigi ustida joylashgan nurli va tovushli qoʻsh signal beruvchi ogohlantiruvchi qurilmalari bilan gidrozatvor, hamda gazgolderlar, separatorlar, nasoslar oʻrnatilgan joylardagi tashqi qurilmalar xonalarida, alanga tarqalishining pastki konsentratsiya chegarasidan 20 % miqdorida yonuvchan gazlar va bugʻlar yigʻilganda;

z) gazgolderga kelayotgan gazlarning temperaturasi maksimal ruxsat etilgan darajaga yetganda;

i) mashʼala gidrozatvoridagi temperatura minimal ruxsat etilgan darajaga tushganda;

k) kondensatni tortish boʻyicha nasoslarni ulaganda;

l) kompressorni ulaganda.

81. Oʻt oldirish tizimida va klapan yoki ventillarni tartiblashgacha boʻlgan tarmoqlarda yonilgʻi gazi va havo bosimi, bugʻ bosimi separatorlarda va kondensat yigʻgichlarda suyuqlik sathi va temperatura joyi boʻyicha dubl asboblar oʻrnatish bilan tartiblanishi kerak.

82. Mashʼala qurilmasi konstruksiyasida navbatchi goryelkaga uzatiladigan yonilgʻi gaz bosimi va mashʼala kollektori boshlanishiga uzatiladigan puflash gazi miqdori avtomatik tartiblanishi koʻzda tutilishi kerak.

83. Mashʼala tizimlari NOʻA va A vositalarining inersiyali ishlab ketishi va elektr surma zulfinlarning ochilishi vaqtini hisobga olib montaj qilingan avtomatik muhosaralash bilan jihozlanishi kerak. Ular quyidagilarni taʼminlaydi:

a) mashʼala kollektorida 1000 Ra ga teng va undan koʻproq siyraklashishda inert gazini gaz zatvoriga uzatishni;

b) puflash (yonilgʻi) gazini uzatish toʻxtatilganda, mashʼala kollektori boshlanishiga inert gazini uzatishni;

v) separatordan va kondensat yigʻgichlardan, maksimal sathga yetganda gidrozatvor orqali doimiy toʻkilishidan tashqari kondensatni chiqarib tashlashni;

g) gazgolderga gaz kelish tarmogʻida elektr surma zulfinlarning bir vaqtda yopilishi bilan uni 85 % toʻldirilishida mashʼala qurilmasida gaz tashlash tarmogʻida elektr surma zulfinlarning ochilishini;

d) mashʼala stvoliga gaz va bugʻlar tashlash tarmogʻida elektr surma zulfinlarni, keyinchalik yopilishi bilan gazgolderni 70 % ga toʻldirilishida gaz kelish tarmogʻida elektr surma zulfiklarning ochilishini; gazgolderni kamida 25 % ga toʻldirilishida, qoʻlda ishga tushirishga ruxsat beruvchi yoki avtomatik signalni;

e) gazgolderda gaz hajmi 10 % gacha kamayganda, kompressorlarni avtomatik toʻxtatishni;

j) gazgolderni kamida 25 % ga toʻlishida, qoʻlda ishga tushirishga ruxsat beruvchi signal berilishi yoki ishga tushirish, operatsiyasini avtomatik tarzda oʻtkazishga imkon beruvchi konstruksiyali kompressorlarni ishga solishni.

84. Aholi yashash joylaridan uzoqda boʻlgan qishloq xoʻjaligi uchun suyuq ammiak omborxonalaridagi mashʼala tizimlarida, asoslangan hollarda boshqaruv xonalarida quyidagi parametrlarni distansiyali nazorat qilish va signal berish vositalarini oʻrnatish koʻzda tutiladi:

a) gaz zatvoriga uzatiladigan inert gazi yoki yonilgʻi gazining minimal ruxsat etilgan bosimini;

b) separatorda suyuqlikni nasos bilan chiqarib tashlashda suyuqlikning maksimal va minimal sathini;

v) gidrozatvordagi suyuqlikning minimal sathi va kondensat yigʻgichdagi maksimal sathini;

g) mashʼala stvoli asosida 1000 Ra ga teng yoki undan koʻproq siyraklanish hosil boʻlishini (agar uning roʻy berishi hisobga olingan boʻlsa).

Shuningdek, quyidagi joylarda nazorat oʻrnatish koʻzda tutiladi:

d) oʻt oldirish tizimida va tartiblovchi klapanlar va joʻmraklargacha boʻlgan tarmoqlarda yonilgʻi gazi va havo bosimini;

e) mashʼala qurilmasiga keluvchi tarmoq (manbai)larda puflash gazi, bugʻi va havoning bosimini.

85. Neftni qayta ishlash va neftkimyo korxonalaridagi mashʼala tizimlarining boshqaruv xonalarida signal berish vositalari va texnologik qurilmalardan gaz tashlanishini qayd qilish vositalari oʻrnatilishi kerak.

86. Neftni qayta ishlash va neftkimyo korxonalarining mashʼala tizimlarida, mashʼala kollektori boshlanishiga uzatiladigan puflash gazi miqdori avtomatik tartiblanishi kerak.

87. Yonuvchan suyuqliklarni haydashda nasoslarning ishonchli va avariyasiz ishlashini taʼminlash uchun ular muhosaralanishini va xavfsizlikka taʼsir qiluvchi ishlar parametrlarining buzilishi haqida ogohlantiruvchi signal berish vositalari bilan jihozlanishi kerak.

88. Separatorlar, gidrozatvorlar va gazli zatvorlar mashʼala stvolida oʻrnatilmaydi. Mashʼala qurilmasiga suv bugʻi (suv) uzatish taqiqlanadi.

89. Mashʼala stvoliga tashlamalar yoʻqligida azotni uzatish tartibi, texnik loyihaviy yechimlarga muvofiq ishlab chiqilgan, korxona bosh muhandisi tasdiqlagan maxsus yoʻriqnomaga muvofiq aniqlanadi.

90. Mashʼala qurilmasining ruda-termik pechini, tashlama gazlarni havo bilan kontaktlashganda, oʻz-oʻzidan alangalanishga moyilligi borligi oqibatida pilta qurilmasiz va navbatchi goryelkasiz ishlatishga ruxsat etiladi.

91. Tashlanadigan aralashmalar tabiiy gazni oksidlovchi piroliz reaktoridan soʻng alohida mashʼala tizimiga yoʻnaltiriladi. Aralashmada kislorodning miqdori ishga tushirish davrida mazkur ishlab chiqarish texnologik reglamenti bilan aniqlanishi va avtomatik gaztahlillagichlar bilan nazorat qilib borilishi kerak.

92. Mashʼala stvolini oʻrnatishda apparatda yoki ishlab chiqarish bino toʻsiqli joylari (etajerkalari) da gidrozatvor oʻrnatilmaydi.

93. Mashʼala kallagidan atsetilenning portlab, parchalanib tarqalishining oldini olish uchun mashʼala tizimiga kirishdan oldin mashʼala stvoliga isitish qurilmasi bilan jihozlangan olovtoʻsgich oʻrnatilishi kerak.

94. Tashlama yonuvchan gazlarda uglevodorod hajmiy miqdori 20 % gacha boʻlganda, alanga zonasiga bugʻ yoki purkalgan suvni uzatmaslikka ruxsat beriladi.

95. Har bir ishga tushirishdan oldin mashʼala tizimi, mashʼala stvolining pastki qismida minimal portlashdan xavfidan 50 % dan koʻp boʻlmagan kislorod miqdorigacha azot bilan puflanishi kerak. Texnologik qurilmalarni azot bilan puflaganda, mashʼala tizimiga havo kirishining oldini olish uchun, tashlama gazlar svecha orqali atmosferaga tashlanishi kerak.

Mashʼala tizimiga ulangan barcha texnologik apparatlarni azot bilan bir vaqtda puflaganda, havoni chiqarib yuborish uchun mashʼala stvolidan puflangan gazlarni goryelkalarni oʻchirib qoʻyib tashlashga ruxsat beriladi.

96. Momaqaldiroq vaqtida odamlarning mashʼala qurilmasi maydonchalarida turishi, metall qismlarga va quvurlarga tegishi taqiqlanadi.

97. Mashʼala tizimiga havo kirishining oldini olish uchun puflovchi gaz (inert yoki yonilgʻi) uzatilishi koʻzda tutilishi kerak; ular mashʼala stvoli (kallak osti) kesimiga hisoblaganda, quyidagi oqim tezligini taʼminlashi kerak:

a) kamida 0,05 m/s — gaz zatvori borligida;

b) kamida 0,9 m/s — gaz zatvori yoʻqligida va puflash (yonilgʻi) gazi zichligi 0,7 kg/m³ va undan koʻp boʻlganda;

v) kamida 0,7 m/s — gaz zatvori yoʻqligida va inert puflash gaz (azot) da.

98. Yuqori temperaturagacha qizdirilgan yonuvchan gazlar va bugʻlarni tashlashning bevosita toʻxtatilishidan oldin, sovutilishi yoki kondensatsiyalanishida mashʼala tizimida vakuum hosil boʻlishining oldini olish uchun puflash gazini qoʻshimcha ravishda yuborish taʼminlanishi kerak.

99. Mashʼala tizimida taʼmirlash ishlarini oʻtkazishdan oldin, u texnologik qurilmalardan standart tiqinlar bilan ajratilishi (uzib qoʻyilishi), yonuvchan moddalar butunlay qolmaguncha azot bilan puflanishi (zarur hollarda bugʻlanishi) kerak; bundan soʻng kislorodni hajmiy miqdori kamida 18 % ga yetmaguncha, hamda zararli moddalar miqdori esa ruxsat etilgan sanitariya meʼyorlarida boʻlishi uchun havo uzatiladi.

100. Umumiy toʻsilgan zonada bir qancha mashʼala stvollari joylashishida mashʼala kallagini taʼmirlash issiqlikdan himoyalangan kostyumda oʻtkazilishi kerak.

101. Mashʼala stvoli toʻsilgan zonada mashʼala tizimini ishlatishga aloqasi yoʻq shaxslarning boʻlishi taqiqlanadi.

102. Mashʼala qurilmasi hududida (maydonida) ochiq qurilmalar uchun amaldagi meʼyorlarga mos ravishda dastlabki oʻt oʻchirish vositalari va yongʻin inventari boʻlishi kerak.

103. “Mashʼala tizimining tuzilishi va uni xavfsiz ishlatish qoidalari” “Oʻzbekneftgaz”: MXK, Oʻzbekiston yoqilgʻi-energetika kompleksi, kimyo sanoati va geologiya xodimlari kasaba uyushmasi Markaziy Kengashi, “Oʻzkimyosanoat” DAK va OʻzR IIV YoHBB bilan kelishilgan.