Jinoyat kodeksining 87-moddasida koʻrsatilgan asoslar mavjud boʻlganda voyaga yetmaganlarga nisbatan majburlov choralarini qoʻllagan holda ularni javobgarlikdan yoki jazodan ozod qilish masalasiga yetarli eʼtibor qaratilmayapti.

2. Voyaga yetmaganlar tomonidan sodir etilgan jinoyat ishlarini sudda koʻrish uchun tayinlash vaqtida sudlar ayblanuvchiga nisbatan qoʻllanilgan qamoqqa olish sifatidagi ehtiyot chorasining asosli ekanligini sinchiklab tekshirishlari, ayni vaqtda JPKning 242, 243-moddalariga va Oliy sud Plenumining 2007-yil 14-noyabrdagi “Sudga qadar ish yuritish bosqichida qamoqqa olish tarzidagi ehtiyot chorasining sudlar tomonidan qoʻllanilishi toʻgʻrisida”gi qarorida koʻrsatilgan tushuntirishlarga muvofiq bunday ehtiyot chorasi sudlanuvchining shaxsi, sodir etilgan jinoyatning ijtimoiy xavflilik darajasi shuni taqozo etgan hollardagina qoʻllanishini nazarda tutishlari lozim.

Jinoyat-protsessual kodeksining 51-moddasiga muvofiq, surishtiruv, dastlabki tergov harakatlari va sud muhokamasi davrida voyaga yetmaganlar tomonidan sodir qilingan jinoyat ishlari boʻyicha advokatning ishtirok etishi shart. Mazkur qoida JPKning 52-moddasi talabiga koʻra voyaga yetmagan shaxs himoyachidan voz kechganda ham tatbiq etiladi. Ushbu protsessual qonun talablariga rioya qilmaslik JPK 488-moddasiga asosan, hukmning bekor qilinishiga asos boʻladigan jinoyat protsessual qonunning jiddiy buzilishi deb qaralishi kerak.

4. Jinoyat-protsessual kodeksining 551 va 562-moddalariga muvofiq sud voyaga yetmaganlar tomonidan sodir qilingan jinoyat ishlari koʻriladigan vaqt va joy haqida ularning ota-onasini, ota-ona oʻrnini bosuvchi shaxslarni, vasiylik yoki homiylik organi vakillarini, voyaga yetmaganlar oʻqigan yoki ishlagan korxona, muassasa, tashkilotni, bolalar masalalari boʻyicha komissiyani, zarur boʻlsa boshqa tashkilotlarni ham xabardor qiladi. Sud bu tashkilotlarning vakillarini, sudlanuvchining vasiy yoki homiysini, bolalar masalalari boʻyicha komissiyaning vakillarini guvoh sifatida soʻroq qilish uchun sud majlisiga chaqirishga haqlidir.

Voyaga yetmagan sudlanuvchining qonuniy vakili masalasi hal etilayotganda shuni nazarda tutish kerakki, JPKning 60-moddasining 2-qismida keltirilgan qonuniy vakil boʻlishi mumkin boʻlgan shaxslarning roʻyxati qatʼiy berilgan.

5. Sudlar JPKning 548-moddasiga koʻra voyaga yetmaganlarning jinoyatlari haqidagi ishlar boʻyicha isbotlanishi lozim boʻlgan holatlar qatoriga yoshini va shaxsini aniqlashlik ham kirishini nazarda tutishlari zarur. Ayni vaqtda, shu narsani eʼtiborda tutish kerakki, shaxs tugʻilgan kunidan boshlab emas, balki tugʻilgan kuni oʻtganidan soʻng, yaʼni ertasi kunning nol soatidan boshlab jinoyat uchun javobgarlik boshlanadigan yoshga toʻlgan deb hisoblanadi.

6. Shuni nazarda tutish lozimki, JKning 87-moddasi 3-qismiga koʻra, voyaga yetmagan shaxs rivojlanishda oʻz yoshiga nisbatan ancha orqada qolgan boʻlsa va sodir etgan qilmishining ahamiyatini toʻla ravishda anglab yetmasa, sud jazo oʻrniga majburlov chorasi qoʻllash maqsadga muvofiqligi masalasini koʻrib chiqishi shart.

Sudlarga ijtimoiy xavfi katta boʻlmagan yoki uncha ogʻir boʻlmagan jinoyatni birinchi marta sodir etgan voyaga yetmagan shaxslarga hamda ijtimoiy xavfi katta boʻlmagan jinoyatni takroran sodir etgan voyaga yetmagan shaxslarga nisbatan JK 88-moddasida koʻrsatib oʻtilgan majburlov choralarini kengroq qoʻllanishi uqtirilsin.

Jinoyat kodeksining 87-moddasining 2-qismida koʻrsatilgan asoslar bilan voyaga yetmaganni jazodan ozod etish va unga nisbatan shu kodeksning 88-moddasida koʻrsatilgan majburlov choralarini qoʻllash yuzasidan sud jazo tayinlamasdan turib jazodan ozod etish haqida hukm chiqaradi.

Sudlarga 18 yoshga toʻlgan va jinoyatni qasddan sodir etgan shaxslargina voyaga yetmagan shaxsni gʻayriijtimoiy xatti-harakatlarga jalb qilgani uchun jinoiy javobgarlikka tortilishi mumkin ekanligi tushuntirilsin. Shuningdek, katta yoshdagi kishi oʻz harakatlari bilan voyaga yetmagan shaxsni gʻayriijtimoiy xatti-harakatlarga jalb qilayotganini bilgani holda yoki shunday fikrga yoʻl qoʻyganini ham aniqlash lozim. Agarda katta yoshdagi kishi shaxsni gʻayriijtimoiy xatti-harakatlarga jalb qilsayu, uning voyaga yetmaganligini bilmasa yoki bilishi mumkin boʻlmasa, bu holda JKning 127-moddasi bilan jinoiy javobgarlikka tortish mumkin emas.

Jinoyat kodeksining 55-moddasi “g” bandiga koʻra jinoyatning jismoniy yoki ruhiy tazyiq oʻtkazilishi natijasida sodir etilishi, yoxud voyaga yetmagan shaxsning moddiy tomondan, xizmat jihatidan yoki boshqa jihatdan qaramliligi sababli sodir etilishi javobgarlikni yengillashtiruvchi holat ekanligini ham nazarda tutish kerak. Shu munosabat bilan sudlar voyaga yetmagan shaxsga nisbatan aynan qanday jismoniy yoki ruhiy tazyiq oʻtkazilganligini aniqlashlari shart.

10. Voyaga yetmaganlar tomonidan sodir qilingan jinoyat ishlari yuzasidan hukm chiqarishda ularning jinoiy qilmishlariga xolisona baho berilishi, ularga nisbatan JKning 72, 87-moddalarini qoʻllash masalasini sudlar atroflicha, har tomonlama muhokama qilishlari lozim.

Sudlar voyaga yetmaganlarga nisbatan JKning 72-moddasini qoʻllaganlarida sudlanganga sinov muddati davrida qanday muayyan majburiyatlar yuklatilishini (oʻqishni yakunlashi, ishga joylashishi va hokazolar) hukmda aniq koʻrsatishlari shart.

Voyaga yetmaganlarga nisbatan jazo tayinlayotganda JK 82-86-moddalari talablaridan kelib chiqish lozim boʻlib, bunda JK 57-moddasini qoʻllash talab etilmaydi. Sudlanuvchiga u aybdor deb topilgan JK Maxsus qismining moddasida nazarda tutilmagan boshqa yengilroq turdagi jazolarning tayinlanish hollari bundan mustasnodir.

Jinoyat-protsessual kodeksining 19-moddasi uchinchi qismida nazarda tutilgan hollarda shu Kodeksning 560-moddasiga muvofiq, voyaga yetmaganlar jinoyatlari toʻgʻrisidagi ish yopiq sud majlisida koʻriladi.

10¹. Sud voyaga yetmagan shaxsni shartli hukm qilsa yoki unga ozodlikdan mahrum etish bilan bogʻliq boʻlmagan boshqa jazo tayinlasa, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2021-yil 3-iyundagi 339-sonli qaroriga asosan voyaga yetmagan shaxsga nisbatan jamoat tarbiyachisi tayinlash zarurligini muhokama qilishi shart.

11. Agar dastlabki tergov organlari, asos boʻla turib, Fuqarolik kodeksining 993 va 994-moddalarida koʻrsatilgan shaxslar va tashkilotlarni fuqaroviy javobgar deb eʼtirof etmagan boʻlsa, sud bu masala yuzasidan tegishli ajrim chiqarishi lozim.