Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro aviatsiyasi faoliyatini tartibga soluvchi normativ hujjatlarni takomillashtirish maqsadida IKAO standartlari va tavsiyalarini inobatga olib buyuraman:

1. Oʻzbekiston Respublikasi samoviy hududida fuqaro va eksperimental aviatsiyasining parvoz qilish aviatsiya qoidalari (OʻzR AQ-91) ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Mazkur buyruq Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligida roʻyxatga olingan kundan boshlab oʻn kun oʻtgach amalga kiritilsin.

3. Mazkur buyruq kuchga kirgan vaqtdan boshlab Davavianazorat boshligʻining 2000-yil 18-oktabrdagi 170-sonli “Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro va eksperimental aviatsiyasida parvoz qilish qoidalari”ni (FEAPQ-2000) tasdiqlash toʻgʻrisidagi buyrugʻi oʻz kuchini yoʻqotgan deb hisoblansin.

Mazkur Qoidalar Oʻzbekiston Respublikasining Havo kodeksi (Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Kengashining Axborotnomasi, 1993-yil, 6-son, 247-modda), Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2012-yil 18-apreldagi 114-son qarori bilan tasdiqlangan Oʻzbekiston Respublikasi samoviy hududidan foydalanish toʻgʻrisidagi nizom, Xalqaro standartlarga (Xalqaro FAsi toʻgʻrisidagi Konvensiyaga 2, 6-ilovalar, 1944-y.) muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi samoviy hududida fuqaro va eksperimental aviatsiyasi parvoz qilish aviatsiya qoidalarini qoʻllash tartibini belgilaydi.

Absolyut balandlik — oʻrtacha dengiz sathidan (MSL) maʼlum bir nuqta sifatida olingan obyekt yoki nuqta sathigacha boʻlgan vertikal masofa.

Aviakompaniya, aviakorxona — muntazam xalqaro havo qatnovlarni amalga oshiruvchi yoki shu sohada oʻz xizmatlarini taklif etuvchi har qanday aviatransport korxonasi.

Aviatsiya xavfsizligi — FAni noqonuniy aralashish bilan bogʻliq harakatlardan himoya qilish uchun moslashtirilgan, insoniy va moddiy resurslar hamda kompleks choralar.

a) parvozdagi havo kemasi bortidagi shaxsga nisbatan zoʻrlik ishlatish, agar bunday harakat ushbu havo kemasi xavfsizligiga tahdid qilishi;

b) parvozdagi havo kemasini buzish yoki uni foydalanishdan chiqarishga yoki parvozda uning xavfsizligiga tahdid qiladigan tarzda shikast yetkazishi;

v) parvozdagi havo kemasida mazkur havo kemasini buzish yoki uni foydalanishdan chiqarishga yoki parvozda uning xavfsizligiga tahdid qiladigan tarzda shikast yetkazishi mumkin boʻlgan qurilmalar yoki moddalarning qaysi yoʻllar bilan boʻlmasin paydo boʻlishiga olib keluvchi harakatlarni joylashtirilishi (ketma-ketligi) yoki sodir etilishi;

g) aeronavigatsiya uskunalarini buzish yoki shikast yetkazish yoxud undan foydalanilishiga aralashuv, agar bunday harakat parvozdagi havo kemasining xavfsizligiga tahdid etsa;

d) parvozdagi havo kemasi xavfsizligiga tahdidni yuzaga keltiradigan yolgʻon maʼlumotlarni bila turib xabar qilish;

e) noqonuniy va qasddan har qanday qurilma, modda yoki quroldan foydalanish:

FAga xizmat koʻrsatuvchi aeroportdagi shaxsga nisbatan sogʻligʻiga ziyon yetkazish yoki yetkazishi mumkin boʻlgan yoxud oʻlimiga olib keladigan zoʻrlik harakatini amalga oshirish uchun;

aeroport inshootlari va uskunalarini yoxud foydalanishda boʻlmagan, aeroport hududida joylashgan havo kemalarini ishdan chiqarish yoki jiddiy shikast yetkazish yoxud aeroportdagi xizmatlarning ishini izdan chiqarish uchun foydalanish;

agar bunday harakat aeroport xavfsizligiga tahdid etsa yoki tahdid etishi mumkin boʻlsa.

Aviatsiya hodisasi — havo kemasidan foydalanish, unga xizmat koʻrsatish bilan bogʻliq yoki har qanday bosqichda parvozni taʼminlash va amalga oshirish bilan bogʻliq boʻlgan har qanday hodisa.

Avariya holati — bu:

a) ekipajga nisbatan psixofiziologik bosimning sezilarli darajada oshib ketishi;

b) havo kemasi (parvoz xarakteristikasi) chidamliligi va boshqaruvining sezilarli darajada yomonlashuvi bilan ifodalanadigan eng soʻnggi cheklovlarga erishilishiga (oshib ketishiga) va/yoki hisobga olingan vaziyatlarga olib keladigan alohida holatdir.

Tijorat aviatsiyasi — yoʻlovchilarni, yuklarni, pochtani (haq evaziga yoki yollab) tijorat maqsadlarida havoda tashish, shuningdek maxsus aviatsiya ishlarini bajarish bilan bogʻliq parvozlarni amalga oshiruvchi fuqaro havo kemalari.

Umumiy maqsadlardagi aviatsiya — tijorat maqsadlarida havoda tashish va maxsus aviatsiya ishlarini bajarish bilan bogʻliq boʻlmagan parvozlarni amalga oshiruvchi fuqaro havo kemalari.

Avariya xabari; avariya xizmati — tegishli tashkilotlarni qidiruv-qutqaruv xizmati yordamiga va shunday tashkilotlarga kerakli yordam koʻrsatishga muhtoj havo kemalari haqida ogohlantirish taqdim etish xizmati.

Aerodromdagi atmosfera bosimi (aerodromdagi bosim) — UQY yuzasi darajasida atmosfera bosimining simob ustunida millimetrlarda (sm.ust.mm.), millibarlarda (MBAR) yoki gektopaskallarda (GPa) belgilanishi.

Aerodrom (gidroaerodrom) — yuzasi toʻliq yoki qisman havo kemalarining qabul qilib olinishi, joʻnatilishi va harakatlanishi uchun moʻljallangan yer yoki suv yuzasidagi maʼlum bir hudud (har qanday bino, inshoot va uskunalar bilan birgalikda).

Baza aerodromi — havo kemalarini asosiy turish joyi boʻlgan va buning uchun zarur inshootlarga ega boʻlgan aerodrom.

Vaqtinchalik aerodrom — yilning maʼlum bir davri mobaynida havo kemalarining parvozini taʼminlash uchun moʻljallangan, statsionar inshoot va uskunalarga ega boʻlmagan, ammo belgilagan tartibda hisobga olinadigan aerodrom.

Togʻ aerodromi — aerodrom nazorat nuqtasidan 25 km radiusda 500 metr va undan ortiq balandliklarga ega boʻlgan notekis relyefda joylashgan aerodrom, shuningdek dengiz sathidan 1000 metr va undan ortiq balandlikda joylashgan aerodrom.

Belgilangan aerodrom — parvoz rejasida va parvoz uchun topshiriq (vazifalar) koʻzda tutilgan qoʻnib oʻtish aerodromi sifatida koʻrsatilgan aerodrom.

Aerodromda parvoz qilish doirasi (koʻtarilish va qoʻnish hududida parvoz qilish sxemasi) — koʻtarilish, qoʻnishga kirish uchun pasayish, qoʻnishni kutish, aerodrom ustida parvoz qilish uchun aerodrom hududida belgilangan parvoz yoʻnalishi.

Aerodromda harakatlanish — aerodromning manevr qilish maydonidagi barcha harakatlar, shuningdek barcha havo kemalarining aerodrom hududidagi harakati. Havo kemalarining aerodrom hududidagi harakati deganda havo kemasining aerodromda parvoz qilish doirasidagi harakati tushuniladi.

Aerodrom dispetcherlik punkti — aerodromdagi harakatni dispetcherlik xizmati bilan taʼminlash uchun moʻljallangan organ.

Aerodrom dispetcherlik xizmati — aerodromdagi harakatlarga dispetcherlik xizmatini koʻrsatish.

Aeronavigatsiya maʼlumoti — aeronavigatsiya maʼlumotlarini saralash, tahlil etish va formatlash natijasida olingan maʼlumot.

Aeronavigatsiya yoqilgʻi zaxirasi — belgilangan yoʻnalishga rioya qilmaslik, shamol tezligining kuchayishi, zaxiradagi aerodromga yuborish va boshqa vaziyatlar tufayli parvoz rejasi oʻzgargan hollarda kerak boʻladigan, uchish aerodromidan qoʻnish aerodromigacha hisoblangan yoqilgʻidan ortiq zaxira yoqilgʻi miqdori.

Aeroport — havo kemalarini qabul qilib olish, joʻnatish va havodagi tashishga xizmat koʻrsatish uchun moʻljallangan, ushbu maqsadlar uchun aerodrom, aerovokzal va boshqa yer usti inshootlariga va kerakli uskunalarga ega boʻlgan inshootlar kompleksi.

Bagaj — ekspluatant bilan kelishuvga binoan havo kemasi bortida tashiladigan yoʻlovchilarning va ekipajning shaxsiy buyumlari.

Barometrik balandlik — standart atmosfera boʻyicha ushbu bosimga mos aks ettirilgan absolyut balandlik oʻlchamlaridagi atmosfera bosimi.

Xavfsiz ilojsiz qoʻnish — amalga oshirilishi natijasida HK (samolyot/vertolyot)dagi yoki yuzadagi shaxslarga ziyon yetmasligini taxmin qilish uchun yetarli asoslar mavjud boʻlgandagi ilojsiz qoʻnish yoki avariya qoʻnishi.

Xavfsiz balandlik — havo kemasi yer (suv) yuzasi yoki undagi toʻsiqlar bilan toʻqnashib ketmasligidan kafolatlangan parvozning minimal ruxsat etiladigan balandligi.

Parvozlar xavfsizligi — parvozlarni insonlarning hayoti va sogʻligʻi uchun tahdid solmaydigan qilib bajarish imkoniyatiga ega ekanligini anglatuvchi havo transportining va aviatsiya ishlarining majmui.

Silkinish — uyurmaviy atmosferada parvoz vaqtida havo kemasining betartib koʻchishi (kuchsiz silkinish — yuklanish ±1,0g gacha boʻlganda, kuchli — ±1,0g va undan ortiq boʻlganda, qoʻnish konfiguratsiyasida kuchsizida yuklanish — ±0,3-0,4g, kuchligida — ±0,4g dan ortiq).

Bort uskunalari — havo transporti bortida parvozlar vaqtida foydalanish uchun moʻljallangan predmetlar, shu jumladan, birinchi yordam koʻrsatish vositalari va avariya-qutqaruv uskunalari, bort jihozlar va koʻchma ehtiyot qismlar bundan mustasno.

Bort jihozlar — parvoz chogʻida havo kemasi bortida foydalanish yoki sotish uchun moʻljallangan, isteʼmolga tayyor predmetlar, shu jumladan bort oziq-ovqatlari.

Bort oʻzi yozish qurilmasi — aviatsiya hodisasini tekshirishni amalga oshirish uchun qoʻshimcha manba sifatida havo kemasi bortiga oʻrnatiladigan har qanday oʻzi yozadigan uskuna.

Boshqarilmaydigan uchuvchisiz aerostat — erkin parvoz etadigan, kuchli qurilmaga ega boʻlmagan, uchuvchisiz boʻlgan havo kemasi (gaz balloni).

Katta samolyot — maksimal sertifikatlangan uchish massasi 5700 kg.dan yuqori boʻlgan samolyot.

Vertolyot — havoning, taxminan vertikal holatda joylashgan oʻqlar atrofida kuchli qurilma yordamida harakatlantiriladigan bir yoki bir nechta asosiy vint bilan taʼsirlanishi hisobiga parvoz qiluvchi, havodan ogʻir uchuvchi apparat.

Vertodrom — toʻliq yoki qisman vertolyotlarning kelishi, joʻnatilishi va harakatlanishi uchun moʻljallangan aerodrom yoki inshoot yuzasidagi maʼlum bir belgilangan hudud yuzasi.

Samolyotning koʻtarilishi — parvozning samolyotning yurishidan boshlab yerdan uzilishigacha oʻzida qamrab olib, parvoz qilish konfiguratsiyasiga oʻtish bilan tugaydigan bosqichi.

Koʻtarilish masofa — samolyot gorizontal yoʻnalishda start nuqtasidan samolyot start nuqtasi sathidan 10,7 m. balandlikka koʻtarilguncha bosib oʻtgan masofa.

Vektorlash — HHFB (HHB) bilan kelishilgan holda radiolokatsion nazorat ostida maʼlum kursni (dispetcher tomonidan beriladigan trayektoriyalar) koʻrsatish orqali belgilanadigan yoʻnalish.

Qoʻnishga vizual kirish (1, 2 va 3-klass HK uchun) — uskunalar boʻyicha qoʻnishga oʻtish tugamay turib qoʻnishga kirish UQY va uning moʻljallari bilan vizual kontaktda davom etishi.

Parallel UQYga qoʻnishga vizual kirish (Side step approach) — Parallel UQ oʻqlari orasidagi masofa 300 m.dan kam boʻlmagan sharoitda parallel UQYga uskunalar boʻyicha qoʻnishga oʻtishni tugallash uchun bajariladigan vizual manevr.

Vizual parvoz — HKning fazodagi holati va joylashish oʻrni gorizont va yerusti moʻljallari hamda boshqa HK, obyektlar va toʻsiqlar bilan gorizontal va vertikal boʻyicha oʻzaro joylashishi ekipaj tomonidan vizual amalga oshiriladigan parvoz.

Vizual meteorologik sharoitlar — oʻrnatilgan minimumlarga mos keladigan yoki ulardan ortadigan, koʻrish uzoqligi oʻlchovlarida ifodalangan, bulutlargacha boʻlgan va bulutlarning pastki chegarasi balandligigacha boʻlgan oraliqdagi masofa.

Uchish-qoʻnish yoʻlagi — havo kemalarining qoʻnishi va uchishi uchun moʻljallangan, quruqlikdagi aerodromning maʼlum bir toʻgʻri burchakli qismi.

Koʻrish imkoniyati — atmosfera shartlari bilan aniqlanadigan va masofa birliklari bilan ifodalanadigan, chiroqlar yordamida yoritilmagan, sezilarli darajadagi obyektlarni kunduzi hamda chiroqlar yordamida yoritilgan, sezilarli obyektlarni kechasi koʻrish va aniqlash imkoniyati.

Parvozdagi koʻrish imkoniyati — parvoz yoʻnaltirilgan tarafning havo kemasi uchuvchi kabinasidan turib koʻrinishi.

Yerdagi koʻrish imkoniyati — vakolatli kuzatuvchi tomonidan maʼlum qilinadigan aerodromdagi koʻrish imkoniyati.

Vertikal koʻrish imkoniyati — yer yuzasidan vertikal holatda pastda, yer yuzasidagi obyektlar koʻrinarli boʻladigan maʼlum bir joygacha boʻlgan maksimal masofa.

UQYda koʻrish imkoniyati (UQYda koʻrish imkoniyati uzoqligi) (RVR) — UQY oʻq chizigʻida turgan havo kemasi kabinasidan UQY sathidagi markirovka belgilari yoxud UQY chegaralarini yoki oʻq chizigʻini belgilovchi chiroqlar koʻrinadigan masofa.

Qoʻnishdagi koʻrish imkoniyati — uchish-qoʻnish yoʻlagida koʻrish moʻljallarining (yerdagi moʻljallar) qoʻnayotganda havo kemasi kabinasidan koʻrinishi.

Samoviy holat — samoviy hududning maʼlum bir hududida bir vaqtning oʻzida havo kemalari va boshqa obyektlarning gorizontal va vertikal oʻzaro joylashuvi (havo trassasida, MHY, ulardan tashqari yoʻnalishda, aerodrom hududida, aviatsiya ishlari hududida).

Samoviy harakatga xizmat koʻrsatish samoviy hududi — parvozlarning aniq bir koʻrinishi amalga oshiriladigan va buning uchun havodagi harakatlarga xizmat koʻrsatish va parvoz qoidalari belgilab qoʻyilgan, maʼlum bir hajmdagi, harf bilan belgilab qoʻyilgan havo hududi. Samoviy harakatga xizmat koʻrsatish samoviy hududi havo hududi A-G klassdagi AQSlarga boʻlinadi.

Havo trassasi — nazorat ostidagi yoʻlak koʻrinishidagi havo hududi (yoki uning qismi).

Havodagi harakat — parvozdagi yoki aerodrom manevr maydonida harakatlanayotgan barcha havo kemalari.

Havo kemasi — atmosferada oʻzining havo bilan oʻzaro taʼsiri hisobiga ushlab turiladigan har qanday apparat, yer yuzasidan qaytgan havo bilan oʻzaro taʼsir bundan mustasno.

Halokatga uchragan havo kemasi — qulashi chogʻida jiddiy shikastlangan yoki butunlay buzilib ketgan, shuningdek aerodromdan tashqarida (aerodromdan boshqa joyda) ilojsiz qoʻngan havo kemasi.

Halokatga uchrayotgan havo kemasi — havo kemasining oʻziga yoki uning bortidagi odamlarga bevosita xavf solib turgan tahdidni ekipaj oʻzining harakatlari bilan bartaraf etishi mumkin boʻlmagan sharoitda qolgan havo kemasi.

Sharqiy ishlab chiqarish havo kemalari — Mustaqil Davlatlar Hamdoʻstligi mamlakatlarida ishlab chiqarilgan havo kemalari.

Gʻarbiy ishlab chiqarish havo kemalari — Mustaqil Davlatlar Hamdoʻstligi mamlakatlaridan tashqarida ishlab chiqarilgan havo kemalari. gʻarbiy ishlab chiqarish havo kemalarining HK PFQ va ekspluatatsiya boʻyicha texnik hujjatlari qoida tariqasida ingliz tilida nashr etilgan boʻladi, ekipajining minimal tarkibi — ikkita uchuvchidan iborat.

Samolyotning parvozi vaqti — samolyotning uchish chogʻidagi harakatlanishi yoki joriy startda toʻxtovsiz uchishda dvigatellar ishlash tartibining ortishidan boshlanadigan hamda qoʻnishdagi yurib borish toʻxtagunicha boʻlgan muddat.

Vertolyotning parvoz vaqti — vertolyotning koʻtarilishda yurishi boshlanishidan (vertikal koʻtarilishda “Shag-gaz” olinishi boshlangan vaqtdan) qoʻnganda yurishi toʻxtaguncha (vertikal qoʻnishda “Shag-gaz” qoʻyilguncha) oʻtgan vaqt.

Yukni tushirish — havo kemasi yerga qoʻnganidan soʻng uning bortidan yuklarni, pochtani, bagajni va bort zaxirasini tushirilishi, aynan shu toʻgʻridan-toʻgʻri yoʻnalish yana davom etuvchi yuklar, pochta, bagaj va bort zaxirasi bundan mustasno.

Havo kemasidan tushirish — havo kemasi qoʻnganidan keyin aynan shu toʻgʻridan-toʻgʻri yoʻnalish boʻyicha harakatlanuvchi ekipaj aʼzolari va yoʻlovchilardan boshqa barcha shaxslar uni tark etishi.

Majburiy qoʻnish — rejaga asosan parvozni amalga oshirishga imkoniyat bermaydigan sabablarga koʻra aerodromga yoki aerodromdan boshqa joyga qoʻnish.

Bulutlar quyi chegarasining balandligi — osmonning yarmidan ziyod qismini qoplab olgan va 6000 metr (20000 futdan) past boʻlmagan balandlikda joylashgan, eng quyidagi bulutlar qatlamining quyi chegarasi bilan yer yoki suv yuzasi oraligʻidagi vertikal masofa. Bulutlarning quyi chegarasini aniqlash mumkin boʻlmagan taqdirda vertikal koʻrish imkoniyatlariga rioya qilish zarur.

Oʻtish balandligi — aerodrom hududida berilgan eshelonni olish vaqtida barometrik balandlik oʻlchagich (altimetr) shkalasini 760 mm s.u.ga (1013,2 mbar) oʻtkazish balandligi.

Qaror qabul qilish balandligi (QQB, DA/DH) — qoʻnishga qatʼiy kirish yoki, havo kemasi sardori qoʻnishga kirishni davom ettirish uchun zarur boʻlgan moʻljallar bilan vizual kontaktga erishmaganligi sababli, yoxud havo kemasining fazodagi holati tufayli uning harakati parametrlari xavfsiz qoʻnishni taʼminlamasa, ikkinchi aylanaga kirish uchun belgilangan absolyut yoki nisbiy balandlik.

Qoʻnishga kirishni vizual toʻxtatish balandligi — havo kemasining fazodagi holati yoki uning harakat parametrlari xavfsiz qoʻnishni taʼminlamaydigan hollarda ikkinchi aylanaga kirish uchun qoʻnishga vizual kirish sxemasida koʻrsatilgan balandlik. QKVTB har qanday holatda UQYda belgilangan, ikkinchi aylanaga kirish balandligidan pastda boʻlishi mumkin emas.

Davlat aviatsiyasi — Mudofaa vazirligi, Ichki ishlar vazirligi, Milliy Xavfsizlik Xizmati, shuningdek Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi qaroriga muvofiq boshqa davlat boshqaruvi organlari yurituvida boʻlgan aviatsiya.

Roʻyxatga oluvchi davlat — havo kemasi reyestriga kiritilgan davlat.

Ekspluatant davlat — ekspluatantning asosiy faoliyat joyi joylashgan, agar ekspluatant bunday joyga ega boʻlmasa, ekspluatant doimiy keladigan davlat.

Fuqaro aviatsiyasi — davlat va eksperimental aviatsiya tarkibiga kirmaydigan aviatsiya.

Ruxsat etilgan harakatlanish chegarasi — havo kemasiga berilgan dispetcherlik ruxsatning amal qilishi haqiqiy boʻlgan joy.

Yuk — havo kemasi bortida tashilayotgan har qanday mulk, pochta, bort zaxira va kuzatib boriladigan yoki notoʻgʻri joʻnatilgan bagaj bundan mustasno.

Aholisi zich hudud — shaharga yoki aholi punktiga nisbatan qoʻllanadi —istiqomat qilish, tijorat faoliyati yuritish yoki dam olish uchun foydalaniladigan har qanday hudud.

Standart atmosferada dengizning oʻrtacha darajasiga (QNH) keltirilgan aerodrom bosimi — barometrik balandlik oʻlchagichning bosim shkalasida oʻrnatilganda aerodromning (punktning) barometrik balandligi uning absolyut balandligi bilan mos keladigan atmosfera bosimi.

Kirib kelish dispetcherlik punkti (KDP) — bir yoki bir nechta aerodromlarga keluvchi yoki ulardan uchib ketuvchi nazorat qilinuvchi parvozlarga dispetcherlik xizmatini koʻrsatish uchun moʻljallangan organ.

Dispetcherlik hududi — yer yuzasi ustidan belgilangan chegaradan yuqoriga qarab choʻzilib, nazorat qilinadigan havo hududi.

Havo harakatlariga dispetcherlik xizmati koʻrsatilishi — samoviy harakatni boshqarish. Samoviy harakatni boshqarish quyidagi maqsadlarda amalga oshiriladi:

a) toʻqnashuvlar sodir boʻlishini oldini olish:

havo kemalari oʻrtasida;

samoviy harakatlanishni tartibga solish va tezlashtirish;

b) samoviy harakatlanishni tartibga solish va tezlashtirish.

Dispetcherlik maʼlumoti — dispetcherlik xizmatini koʻrsatuvchi organ tomonidan HK ekipajiga meteorologik sharoitlar, samoviy holat, radiotexnika uskunalarning ishlashi, aerodromning ahvoli va parvozni amalga oshirish uchun kerakli boshqa maʼlumotlarning uzatilishi.

Dispetcherlik hududi — yer yuzasidan yuqoriga qarab, belgilangan yuqori chegaralargacha choʻzilib yotgan, nazorat qilinadigan havo hududi.

Uchib kelishga dispetcherlik xizmati koʻrsatilishi — uchib kelayotgan yoki uchib ketadigan, nazorat qilinuvchi havo kemalariga dispetcherlik xizmatini koʻrsatish.

Kun — quyosh chiqishidan quyosh botgunicha boʻlgan davr (sutkaning qismi).

Yuk ortish maydonchasi — aerodromdagi yoki qoʻnish maydonidagi havo kemalariga yuk ortish yoki tushirish uchun, shuningdek yuklarni tashqi ilgichlarga ilish yoki ilgichlardan tushirish uchun maxsus moslashtirilgan yer uchastkasi. Yuk ortish maydonchasi mazkur havo kemasining HK PFQlarida va mazkur aviatsiya ishlari texnologiyasida koʻrsatib oʻtilgan talablarga javob berishi shart.

Parvozga topshiriq — havo kemasi, ekipaji va parvozning maqsadi toʻgʻrisida lozim boʻlgan maʼlumotlarni oʻzida aks ettiruvchi, belgilangan shakldagi hujjat.

Zaxira aerodromi — koʻzda tutilgan aerodromgacha uchib borish imkoni boʻlmasa yoki maqsadga muvofiq boʻlmasa, yoxud unda qoʻnish imkoni boʻlmasa havo kemasi uchib borishi mumkin boʻlgan aerodromlar quyidagilardir:

a) uchishdagi zaxira aerodrom — havo kemasi uchib chiqqanidan koʻp oʻtmasdan bunga zarurat tugʻilsa, havo kemasi uchib chiqqan aerodromga qaytib qoʻnish iloji boʻlmasa havo kemasi qoʻnishni amalga oshirishi mumkin boʻlgan aerodrom;

b) yoʻnalishdagi zaxira aerodromi — yoʻnalish boʻyicha parvozi chogʻida bunga zarurat tugʻilganida havo kemasi qoʻnishni amalga oshirishi mumkin boʻlgan aerodrom;

v) nazarda tutilgan joydagi zaxira aerodromi — belgilangan aerodromda qoʻnishni amalga oshirishning iloji boʻlmaganida yoki bu maqsadga muvofiq boʻlmaganida havo kemasi qoʻnishi mumkin boʻlgan aerodrom.

Havo kemasi uchishni amalga oshirgan aerodrom ushbu havo kemasi uchun yoʻnalishdagi yoki yetib kelishi nazarda tutilgan aerodrom ham boʻlishi mumkin.

Zaxira vertodrom — agar dastlab nazarda tutilgan vertodromda qoʻnishni amalga oshirish maqsadga nomuvofiq boʻlgan holda vertolyot uchib borishi mumkin boʻlgan, rejada koʻrsatilgan vertodrom.

Uchish amalga oshirilgan vertodrom zaxira vertodrom boʻlib xizmat qilishi mumkin.

Samolyotning qoʻnishga kirishi — parvozning parvoz konfiguratsiyasi balandligidan qoʻnishga kirish konfiguratsiyasining UQY sathidan 15 metr (kirish tezligi 200 km/soat boʻlgan samolyotlar uchun 9 metr)gacha boʻlgan bosqichi.

Uskunalar boʻyicha qoʻnishga kirish — UPQ, oʻrnatilgan sxema boʻyicha, SQB dispetcheri boshqaruvi va nazorati ostida radio texnika vositalari (RTV)dan foydalanib bajariladigan kirish.

Vizual parvoz qoidalari (VPQ) boʻyicha qoʻnishga kirish — parvozning VPQ qoidalariga rioya qilgan holda belgilangan VPQ minimumlarida vizual bajariladigan bosqichi.

Koʻtarilish va qoʻnish hududi — aerodrom sathidan ikkinchi eshelon balandligigacha boʻlgan havo hududi, havo kemalarining koʻtarilish va qoʻnishdagi manevr qilishini taʼminlaydigan yondosh hududlari bilan.

Kutish hududi — havo kemalari keyingi dispetcherlik ruxsatlarini kutishi uchun qoida tariqasida, aerodrom (aerouzel) RNN ustida belgilangan, maʼlum bir hajmdagi havo hududi.

Qoʻnishga kirishning soʻnggi bosqichi va koʻtarilish hududi (FATO) — qoʻnishga kirish manevrining muallaq osilish yoki qoʻnishgacha boʻlgan soʻnggi bosqichi va koʻtarilish manevri boshlanishi belgilangan hudud. FATO 1-klassli uchish-texnik xarakteristikalariga ega vertolyotlar tomonidan foydalanilishi lozim boʻlgan hollarda bu belgilangan hudud uzilgan parvoz hududini oʻz ichiga oladi.

Yerga tegish va yerdan uzilish hududi (TLOF) — vertolyot qoʻnish yoki yerdan uzilishni bajarishi mumkin boʻlgan yuklanishni koʻtaruvchi maydoncha.

Taqiqlangan hudud — davlatning hududi yoki hududiy suvlari ustida belgilangan, uning chegaralarida havo kemalarining parvozlarni amalga oshirishi taqiqlangan havo hududi.

Aerodromning harakatlanish hududi — aerodromda harakatlanish xavfsizligini taʼminlash uchun aerodrom atrofida belgilangan hajmlarda ajratilgan havo hududi.

Parvozlarni amalga oshirishi cheklangan hudud — davlatning hududi yoki hududiy suvlari ustida belgilangan, uning chegaralarida havo kemalarining parvozlarni amalga oshirishi maʼlum shartlar bilan cheklangan havo hududi.

Oʻtish hududi — mahalliy havo yoʻli hududidagi havo hududi hamda uchish va qoʻnish hududidan tashqari, aerodrom (aerouzel) doirasidagi havo hududi.

Samoviy harakatni boshqarish hududi — samoviy harakatni boshqarish organi oʻz funksiyalarini amalga oshiradigan, belgilangan hajmdagi havo hududi.

Samoviy harakatlanishning intensivligi — bir vaqt birligida samoviy harakatni boshqarish hududidan (havo hududi sektori, trassasi, mahalliy havo yoʻli, trassa qismi (uchastkasi), aerodrom hududi) oʻtib ketadigan havo kemalari miqdori.

Harakat toʻgʻrisida maʼlumot — samoviy harakatni boshqarish organlarining uchuvchilarga ularning toʻqnashib ketishlarini oldini olishi uchun yordam beruvchi, boshqa maʼlum va kuzatuvdagi havo kemalari toʻgʻrisida maʼlumot.

Holat — aviatsiya hodisasidan tashqari, havo kemasidan foydalanish bilan bogʻliq boʻlgan, havo kemasidan foydalanishga taʼsir koʻrsatuvchi yoki taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan har qanday hodisa.

Katastpofik vaziyat — uning yuzaga kelishida insonlar halok boʻlishining oldini olish amalda mumkin boʻlmay qoladigan alohida vaziyat.

HK parvozining tasniflanish tezligi — sertifikatlangan maksimal qoʻnish massasida qoʻnish konfiguratsiyasida erkin tushish parvozi vaqtidagi tezlikdan 1, 3-marta katta tezlik.

Havo kemasi komandiri — ekspluatant tomonidan yoki umumiy foydalanishidagi aviatsiyada havo kemasi egasi tomonidan komandir vazifasini bajarish va parvozning xavfsiz bajarilishiga javobgar etib tayinlangan uchuvchi.

Tijorat parvozlari (havodagi tijorat tashish) — yollash yoki toʻlov evaziga yoʻlovchilarni, yukni yoki pochtani tashish uchun havo kemasining parvozi.

Kompensatsiyalovchi yoqilgʻi zaxirasi — meteo sharoitlar prognozi va yoqilgʻi-oʻlchov tizimi xatoliklari, shuningdek, yoqilgʻining haqiqiy sarf qilinishi hisoblanganidan farq qilgan taqdirda yoqilgʻi toʻldirish va hisob-kitoblardagi ehtimoliy noaniqliklarni kompensatsiyalash uchun moʻljallangan yoqilgʻining tarkibiy qismi.

Nazorat qilinuvchi hudud — uchish maydonining uchish-qoʻnish yoʻlagi, uchish yoʻlkasining (polosa) rejalashtirilgan qismi, tormozlanishning yakuniy yoʻlkasi (polosa) va erkin hududni oʻz ichiga oluvchi qismi.

Aerodromning nazorat nuqtasi — aerodromning geografik joylashuvini anglatuvchi shartli nuqta.

Nazorat punkti (moʻljal) — havo kemasining joylashgan oʻrni unga nisbatan maʼlum qilinishi lozim boʻlgan, maʼlum bir geografik moʻljal.

Nazorat balandligi — oʻtish eshelonida bosim aerodrom bosimiga oʻtkazilganida yoki dengiz sathi darajasiga keltirilgan minimal bosimga oʻtkazilganida havo kemasining balandlik oʻlchagichi shkalasi koʻrsatishi lozim boʻlgan balandlik. Nazorat balandligi aeroportning shturmanlik xizmati hisoblanadi, qoʻnishga kirishdan oldin eshelondan pastlash parvozida HK bortiga uzatiladi (nazorat balandligi darajasi HK ekipajiga togʻli aerodromga qoʻnish vaqtida uzatiladi).

Nazorat qilinadigan parvoz — dispetcherlik ruxsati mavjud boʻlgan holda amalga oshiriladigan har qanday parvoz.

Konsultativ samoviy hududi — chegaralari doirasida samoviy harakatlarga konsultativ xizmat koʻrsatiladigan, maʼlum belgilangan yoʻnalish yoki maʼlum bir hajmdagi havo hududi.

Samoviy harakatga konsultativ xizmat koʻrsatish — konsultativ havo hududida uskunalar boʻyicha parvoz qoidalari boʻyicha parvozlar rejasi boʻyicha parvozlar bajarayotgan havo kemalarining optimal eshelonlashishini taʼminlash maqsadida koʻrsatiladigan xizmat.

Konsultativ yoʻnalish — samoviy harakatga konsultativ xizmat koʻrsatiladigan belgilangan yoʻnalish.

Nazorat qilinadigan samoviy hudud — havo hududining havo hududining tasniflanganligiga mos ravishda dispetcherlik xizmati bilan taʼminlangan maʼlum bir qismi. Nazorat qilinadigan havo hududi — A, V, S, D va E klasslardagi samoviy harakatga xizmat koʻrsatadigan havo hududini anglatuvchi umumiy atama.

Nazorat qilinuvchi aerodrom — aerodromdagi harakatlar dispetcherlik xizmati bilan taʼminlangan aerodrom. “Nazorat qilinuvchi aerodrom” atamasi mazkur aerodromdagi harakatlar dispetcherlik xizmati bilan taʼminlanganligini anglatadi, ammo dispetcherlik hududi mavjud boʻlishi shartligini anglatmaydi.

Yoʻnalish — havo kemasi boʻylama oʻqining shimoliy yoʻnalishdan (haqiqiy, magnit, kompas yoki shartli meridian), darajalarda oʻlchanadigan burchakka farqlanuvchi yoʻnalishi.

Yoʻl chizigʻi — istalgan nuqtadagi yoʻnalishi shimoliy yoʻnalishdan (haqiqiy, magnit, kompas yoki shartli meridian), darajalarda oʻlchanadigan burchak bilan ifodalanuvchi havo kemasi parvozi trayektoriyasining yer sathiga proyeksiyasi.

Havo kemasining uchish ekspluatatsiyasi — havo kemasi, uning tizimlari va uskunalarining uchish ekspluatatsiyasi boʻyicha qoʻllanmada nazarda tutilgan, ekipaj tomonidan parvoz vazifasini bajarishda amalga oshiriladigan, dvigatellarning yoqilishidan to uchirilgunicha boʻlgan ishlar majmuasi.

Ekipajning uchish tarkibi — parvozlarda havo kemasining mazkur turi va/yoki uning uskunasini ekspluatatsiya qilishga huquq beruvchi maxsus guvohnomaga va tayyorgarlikka ega ekipaj aʼzolari.

Uchish maydoni — aerodromning erkin hudud, burilish yoʻlakchasi, perronlar, toʻxtash joylari va alohida maqsadlar uchun maxsus ajratilgan maydoniga ega bir yoki bir nechta yoʻlkalar joylashgan qismi.

Uchish yoʻlagi — aerodromning uchish-qoʻnish yoʻlagini va agar ular nazarda tutilgan boʻlsa, havo kemalarining uchishi va qoʻnishini, UQY tashqarisiga chiqib ketgan havo kemalari shikastlanishi xavfini kamaytirishni, uchish va qoʻnish vaqtida uning ustidan uchib oʻtib ketayotgan havo kemalarining xavfsizligini taʼminlashga moʻljallangan, yakuniy tormozlanish yoʻlkalarini oʻz ichiga oluvchi qismi. Uchish yoʻlagining oʻlchami har bir aerodrom uchun ushbu aerodromdagi parvozlarni amalga oshirish yoʻriqnomasida belgilab qoʻyiladi.

Xalqaro aeroport — davlat tomonidan oʻzining hududida xalqaro samoviy tashishni amalga oshiruvchi havo kemalarni qabul qilish va joʻnatish uchun ajratilgan, bojxona, immigratsiya, sanitariya, karantin (hayvonlar va oʻsimliklar tashilganda) va boshqa shunga oʻxshash tartibotlar amalga oshiriladigan har qanday aeroport.

Meteorologiya maʼlumoti — haqiqiy va kutilayotgan meteorologik vaziyatga aloqador meteorologik maʼlumot, tahlil, prognoz va boshqa har qanday xabar.

Belgilangan chegara — havo hududida havo trassasiga, mahalliy havo yoʻli, koridor, parvoz yoʻnalishiga perpendikulyar joylashgan, oʻrni burchak va uzoqlik oʻlchanuvchi radionavigatsiya RNNdan yoki alohida uzatish radiostansiyasidan oʻrnatilish joyi, marker mayogʻidan aniqlanadigan veptikal tekislik. Bu tekislikni uchib oʻtgach, xavfsiz balandlikdan (eshelondan) past boʻlmagan havo kemasi harakatini tashkil qilish dispetcheriga qoʻnishga kirish uchun pastlashishga ruxsat berishga, ekipajga pastlashishga huquq beriladi.

Samoviy harakatlarga xizmat koʻrsatish yoʻnalishi — samoviy harakatlarga xizmat koʻrsatishni taʼminlash maqsadlarida harakat oqimini yoʻnaltirish uchun moʻljallangan, belgilangan yoʻnalish. “Samoviy harakatlarga xizmat koʻrsatishning yoʻnalishi” atamasi tegishli holatlarda havo trassasini, konsultativ yoʻnalishni, nazorat qilinadigan yoki nazorat qilinmaydigan yoʻnalishni, uchib kelish yoki uchib ketish yoʻnalishini va h.k. ifodalash uchun qoʻllaniladi.

Samoviy harakatlarga xizmat koʻrsatish yoʻnalishi oʻz ichiga samoviy harakatlarga xizmat koʻrsatish yoʻnalishining indeksi, yoʻlning asosiy nuqtalargacha (yoʻlning nuqtalari) boʻlgan yoki orqaga qaytish yoʻnalishidagi chizigʻi, asosiy nuqtalar orasidagi masofa, eshitishlarni uzatishga nisbatan boʻlgan talablar, shuningdek samoviy harakatlarga xizmat koʻrsatishni vakolatli organning tegishli qaroriga asosan, eng pastki xavfsiz absolyut balandlikni oluvchi yoʻnalish — texnik talablar bilan aniqlanadi.

Joy — togʻlar, tepaliklar, choʻqqilar, vodiylar, suv, abadiy muzlik va qor toʻplami kabi tabiiy elementlarni oʻzida qamragan yer yuzasi, toʻsiqlar bundan mustasno. Amaliy maqsadlarda, maʼlumotlarni olish usuliga bogʻliq ravishda joy quruq yer, qoplama sirti, yoki ular orasidagi biror narsadan oʻtuvchi yuza sifatida tasavvur qilinadi va “birinchi qaytaruvchi yuza” deyiladi.

Togʻli joy — notekis relyefli, 25 km radiusda nisbiy balandlik oʻzgarishi 500 metr va undan ortiq boʻlgan, shuningdek dengiz sathidan 1000 metr va undan ortiq boʻlgan joy.

Qirlik joy — notekis relyefli, 25 km radiusda nisbiy balandlik oʻzgarishi 200 metrdan 500 metrgacha boʻlgan joy.

Tekislik joy — 25 km radiusda nisbiy balandlik oʻzgarishi 200 metrgacha boʻlgan joy.

Mahalliy havo yoʻllari (MHY) — mahalliy havo aloqalarini amalga oshirishda barcha idoralarning havo kemalari parvozlarni amalga oshirishi uchun moʻljallangan, balandligi va kengligi boʻyicha chegaralangan, havo hududidagi koridor.

Toʻsiqlar ustidan uchib oʻtishning minimal xavfsiz balandligi — toʻsiq ustidan uchib oʻtish mezonlariga rioya qilish uchun foydalaniladigan uchish-qoʻnish yoʻlagi ostonasidan yoki tegishli hollarda aerodromdan minimal nisbiy balandlik. Toʻsiq ustidan uchib oʻtish balandligi uchish-qoʻnish yoʻlagi ostonasidan, qoʻnishga noaniq kirilgan hollarda aerodrom sathidan yoki uchish-qoʻnish yoʻlagi ostonasidan hisoblanadi, agar undagi farqlanish kamida 2 metrdan kam boʻlsa. Qoʻnishga vizual kirilgan holda toʻsiq ustidan uchib oʻtish balandligi aerodrom balandligidan hisoblanadi.

Minimal pastlashish balandligi (MPB) — qoʻnishga noaniq kirish yoki qoʻnishga vizual kirish sxemasida koʻrsatilgan, moʻljallari bilan vizual kontaktsiz yanada pastlashish mumkin boʻlmagan balandlik. MPB aerodromning balandlashish nuqtasidan yoki uchish-qoʻnish yoʻlagi ostonasi balandlashishidan hisoblanadi, agar undagi farqlanish kamida 2 metrdan kam boʻlsa. Qoʻnishga vizual kirilgan holda MPB aerodrom balandligidan hisoblanadi.

Aepodpom minimumi — aerodrom uchish-qoʻnish yoʻlagi va qaror qabul qilish balandligi (bulutlar quyi chegarasining balandligi)da mazkur rusumli havo kemalariga koʻtarilish va qoʻnishni bajarishga ruxsat etiladigan minimal koʻrish masofasi.

Aepodpomning mashq minimumi — aerodrom uchish-qoʻnish yoʻlagi va qaror qabul qilish balandligi (bulutlar quyi chegarasining balandligi)da mazkur rusumli havo kemalariga mashq parvozlarni bajarishga ruxsat etiladigan minimal koʻrish masofasi.

Havo kemasi minimumi — uchish-qoʻnish va qaror qabul qilish balandligi (bulutlar quyi chegarasining balandligi)da mazkur rusumli havo kemalariga koʻtarilish va qoʻnish imkonini beruvchi minimal koʻrish masofasi.

Aviatsiya ishlarida koʻrish minimumi — maʼlum bir aviatsiya ishlarini bajarishga ruxsat etiladigan koʻrish imkoniyati va bulutlar pastki chegarasining yoʻl qoʻyiladigan minimal oʻlchami.

Aviatsiya ishlari hududi minimumi — maʼlum fizik-geografik sharoitlarda, maʼlum turdagi aviatsiya ishlarini bajarishga ruxsat etiladigan koʻrish imkoniyati va bulutlar pastki chegarasining yoʻl qoʻyiladigan minimal oʻlchami. Joyning kengligi, dengiz (togʻ) sathidan balandligi, joyni qoplab turgan yuzaning xususiyatiga (qor bilan qoplangan, moʻljalsiz) va uning yoritilganlik darajasiga (kunduzgi vaqt, gʻira-shiralik) qarab belgilanadi.

Havo kemasi komandirining minimumlari — uchish-qoʻnish yoʻlagi va qaror qabul qilish balandligida (bulutlar quyi chegarasining balandligida) komandirga maʼlum turdagi havo kemasida VPQga asosan uchish, qoʻnish yoki parvoz qilishga ruxsat etiladigan, yoʻl qoʻyiladigan minimal koʻrish imkoniyatlari.

Uchish-qoʻnish yoʻlagida kutish joyi — aerodrom dispetcherlik punktidan boshqacha koʻrsatma boʻlmaganida, havo kemalari va transport vositalari toʻxtab kutib turadigan maʼlum bir joy.

Uncha katta boʻlmagan (yengil) samolyot — sertifikatlangan maksimal uchish massasi 5700 kg.dan 750 kg.gacha boʻlgan samolyot.

Qoʻnishning noaniq moʻljali va qoʻnish:

a) yon tarafni koʻrsatuvchi uskunalardan foydalanib, ammo vertikal koʻrsatuvchilardan foydalanmagan holda qoʻnishga kirish va qoʻnish;

b) yon tarafni koʻrsatuvchi va vertikal koʻrsatuvchi, ammo qoʻnishga aniq kirishish uchun belgilangan talablarga javob bermaydigan, uskunalardan foydalanib, qoʻnishga kirishish va qoʻnish.

Tun — quyosh botishidan chiqishigacha boʻlgan vaqt (sutkaning qismi).

Ekipajning xizmat koʻrsatuvchi xodimlari — parvozga topshiriqni bajarish vaqtida maʼlum xizmat vazifalarini bajarishga huquq beruvchi guvohnomaga va maxsus tayyorgarlikka ega, havo kemasining uchish ekspluatatsiyasi bilan bogʻliq boʻlmagan ekipaj aʼzolari (bortkuzatuvchilar, yuk havo kemalari bortoperatorlari va parvoz topshirigʻiga kiritilgan aviatsiya personalining boshqa shaxslari).

Samoviy harakatga xizmat koʻrsatish (SʼHXK) — umumiy atama, tegishli holatlarda parvoz-axborot xizmatini, avariyadan ogohlantirishni, samoviy harakatga maslahat xizmati koʻrsatishni, samoviy harakatga dispetcherlik xizmatini (hududiy dispetcherlik xizmati, kirib kelishga dispetcherlik xizmati yoki aerodrom dispetcherlik xizmati) anglatadi.

Umumiy hisoblangan oʻtish vaqti — uskunalarga asosan uchishning belgilangan vaqti samoga koʻtarilishdan to hisobga olingan belgilangan nuqtadan oʻtish bilan uskunalarga asosan qoʻnishni moʻljallash yoki agar boshqarish qurilmalari samolyot bilan ulanmagan holda — belgilangan aeroport ustidan uchib oʻtishni talab qiluvchi vaqt, tashqi manzaraga asosan nazariy uchishning — belgilangan vaqti samoga koʻtarilishdan to belgilangan aeroport ustidan uchib oʻtishni talab etuvchi vaqt.

Shamol tezligi boʻyicha cheklov — maʼlum turdagi havo kemasiga xavfsiz tarzda uchishi va qoʻnishiga imkon beruvchi yon tomonlama va toʻgʻridan esayotgan shamol tezligining, shuningdek mazkur turdagi aviatsiya ishlarini bajarishga ruxsat etiladigan shamol tezligining cheklangan birligi.

Muzlash — tayyora qismlarida muz qatlamining paydo boʻlishi ( 0,5 mm/min juda sekin, 0,5 dan 1mm/min oʻrtacha, 1 mm/min ortigʻi qattiq muzlashga oʻtadi).

Xavfli hudud — hududida maʼlum vaqt davomida havo kemalari parvozi uchun xavf tugʻdiruvchi faoliyat olib borilishi mumkin boʻlgan belgilangan oʻlchamlardagi havo kengligi.

Xavfli yaqinlashish — havo kemalarining oʻzaro va boshqa moddiy obyektlar bilan transport aviatsiyasi va aviatsiya ishlari uchun hujjatlarda belgilangan oraliq masofaning yarmigacha boʻlgan masofagacha parvoz topshirigʻida nazarda tutilmagan yaqinlashuvi natijasida toʻqnashib ketish xavfi yuzaga kelishi mumkinligi.

Alohida holat — parvozlar vaqtida yuzaga keladigan, noqulay faktorlar taʼsiri yoki ularning birgalikdagi taʼsiri oqibatida parvoz xavfsizligini susayishiga olib keladigan holat.

Xavfli yuklar — havoda tashish vaqtida mulklar, ekipaj va yoʻlovchilar sogʻligʻi, xavfsizligiga sezilarli darajada xavf tugʻdirishi mumkin boʻlgan buyumlar va moddalar.

Samoviy harakatlarga dispetcherlik xizmatini koʻrsatuvchi organ; samoviy harakatni boshqarish organi — tegishli holatlarda hudud dispetcherlik markazi, yaqinlashish dispetcherlik punkti yoki aerodrom dispetcherlik punktini anglatuvchi umumiy atama.

Samoviy harakatlarga xizmat koʻrsatuvchi organ — tegishli holatlarda samoviy harakatlarga dispetcherlik xizmati, parvoz maʼlumotlari markazi yoki samoviy harakatlarga xizmat koʻrsatishga taalluqli maʼlumotlarni toʻplash punkti kabi maʼnolarni anglatuvchi umumiy atama.

Chetga chiqish — havo kemasining HHFB (SʼHXK) organi tomonidan sanksiyalanmagan holda havo trassasi, mahalliy havo yoʻnalishi, belgilangan yoʻnalish, havo koridori yoki aviatsiya ishlari hududidan tashqariga chiqishi.

Nisbiy balandlik — maʼlum bir nuqtadan boshqa bir nuqta sifatida olingan obyekt yoki nuqtagacha boʻlgan vertikal masofa.

Yoʻlovchi — havoda tashish shartnomasiga muvofiq havo kemasida olib ketilayotgan shaxs (ekipaj aʼzolari bundan mustasno).

Perron — yoʻlovchilarni oʻtqazish yoki tushirish, pochta yoki yuklarni ortish yoki tushirish, yoqilgʻi quyish, havo kemalari turishi yoki texnik xizmat koʻrsatish maqsadida havo kemalarini joylashtirish uchun ajratilgan quruqlikdagi aerodromning maʼlum maydoni.

Parvozlar xavfsizligiga bogʻliq boʻlgan xodimlar — oʻz vazifalari va funksiyalarini lozim darajada bajarmasliklari natijasida aviatsiya parvozlarini xavf ostida qoldirishi mumkin boʻlgan shaxslar, jumladan ekipaj aʼzolari, havo kemalariga texnik xizmat koʻrsatuvchi personal va SʼHB dispetcherlari, boshqa sanab oʻtilmagan shaxslar.

Parvoz rejasi — samoviy harakatlarni boshqarish organi tomonidan taqdim etilgan, havo kemasining koʻzda tutilgan parvozi yoki parvozning bir qismi haqidagi maʼlum bir maʼlumotlar.

Yuk ortish — maʼlum bir yoʻnalish bilan tashish uchun yuklarni, pochtani, bagajni va bort zaxirani havo kemasi bortiga joylashtirish jarayoni, mazkur toʻgʻridan-toʻgʻri yoʻnalishning bundan oldingi bosqichida ortilgan yuklar, pochta, bagaj va bort zaxira bundan mustasno.

Qoʻnish maydoni — havo kemalari qoʻnishi va uchishi uchun moʻljallangan ishchi maydonning bir qismi.

Takrorlanuvchi parvoz rejasi (RPL) — ekspluatant tomonidan SʼHXK organlari takroran foydalanishlari va saqlashlari uchun taqdim etiladigan, bir xildagi asosiy xususiyatlarga ega boʻlgan, doimiy amalga oshiriladigan alohida parvozlarning qator, koʻpincha takrorlanishi bilan bogʻliq parvoz rejasi.

VPQ boʻyicha parvoz — vizual parvoz qoidalari asosida amalga oshiriluvchi parvoz.

Uskunalar boʻyicha parvoz qoidalari (UPQ) boʻyicha parvoz — uskunalar boʻyicha parvoz qilish qoidalariga asosan amalga oshiriladigan parvoz.

Umumiy maqsadlardagi aviatsiya havo kemasining parvozi — havo kemasining maxsus aviatsiya ishlari bilan bogʻliq tijorat havo tashuvi yoki parvozidan tashqari parvozlari.

Uchish-axborot xizmati koʻrsatilishi — maqsadi parvozlarni xavfsiz va samarali amalga oshirishni taʼminlash bilan bogʻliq maslahat va axborotlarni taqdim etish xizmati.

Harakatlanish maydoni — aerodromning havo kemalarini burish, qoʻnishi va uchishi uchun moʻljallangan qismi, perron bundan mustasno.

Qoʻnish maydonchasi — yer, suv va muz maydonlari oʻz oʻlchami va sharoiti bilan HK bexavotir qoʻnishiga javob beradigan, uchuvchilar tomonidan tanlanadigan maydon, havodan (samodan) qoʻnish maydonchasi belgilash HKning UEKsiga asosan bajariladi.

Aerodromning koʻtarilishi — uchish-qoʻnish yoʻlagi eng baland nuqtasining dengiz sathiga nisbatan balandligi. Bir qancha uchish-qoʻnish yoʻlagi mavjud boʻlganda koʻproq ahamiyatga molik boʻlgani tanlanadi.

Uchish-qoʻnish yoʻlagining balandligi — dengiz sathiga nisbatan UQY yuzasi ustining koʻtarilishi.

Uskunalardagi meteorologik sharoit (UMSH) — koʻrish uzoqligi oʻlchamlarida, bulutlargacha boʻlgan masofa va bulutlar pastki chegarasi balandligida aks etgan meteorologik sharoit. Ushbu oʻlchamlar vizual meteorologik sharoitlar uchun belgilangan minimumlardan past.

Uskunalar boʻyicha parvoz — havo kemasining hududiy holati va uning joylashgan oʻrni ekipaj tomonidan toʻliq yoki qisman uchuvchi va navigatsiya uskunalari asosida aniqlaniladigan holda amalga oshiriladigan parvoz.

Ekipajning parvoz vaqti — dvigatel (dvigatellar)ning uchish maqsadida oʻt oldirilishidan to parvoz tamom boʻlgach ularni oʻchirishgacha boʻlgan umumiy vaqt.

Parvozdagi ish vaqti — ekipaj aʼzolarining parvoz oldi tayyorgarligidan boshlab parvozdan soʻnggi ishlargacha boʻlgan, parvoz topshirigʻini bajarish bilan bevosita bogʻliq ish vaqti.

Ikki dvigatelli samolyot parvozining orttirilgan uzoqligi (ETOPS — extended range operations with two engine airplanes) — ikki yuritkichli tayyoraning qoʻshimcha uzoqlikka parvozi har qanday parvoz — ikki yuritkichli tayyora tomonidan belgilangan yoʻnalish boʻlib, bajarilishi va bitta yuritkich ishlamaganda bir xil tezlikda uchish vaqtining belgilangan qandaydir nuqtadan qoʻshimcha tayyoragohgacha boʻlgan vaqt talabining 60 daqiqa oshishi.

Qoʻnish maydoni — ishchi maydonning havo kemalari uchishi va qoʻnishi uchun moʻljallangan qismi.

Qoʻnishga kirishishning taxminiy vaqti — dispetcherlik xizmati organining hisob-kitoblari boʻyicha kelayotgan havo kemasi qoʻnishga kirishishni amalga oshirish uchun kutish hududini tark etish vaqti. Kutish hududidan chiqib ketishning haqiqiy vaqti qoʻnishga kirishni amalga oshirish uchun beriladigan dispetcherlik ruxsatiga bogʻliq.

Taqdim etilgan parvoz rejasi — parvoz rejasining uchuvchi tomonidan yoki vakolatli vakil tomonidan SʼHXK organiga taqdim etilgan koʻrinishidagi, hech qanday keyingi oʻzgartirishlarsiz koʻrinishi.

Xabarlarni uzatish punkti — maʼlum bir geografik moʻljal, unga nisbatan havo kemasining joylashgan oʻrni maʼlum qilinishi mumkin.

Samoviy harakatga xizmat koʻrsatishga aloqador boʻlgan xabarlarni toʻplash punkti — parvoz oldidan taqdim etiladigan parvoz rejalari va samoviy harakatga xizmat koʻrsatishga aloqador boʻlgan xabarlarni toʻplash maqsadida tashkil etiladigan organ.

Samoviy harakatga xizmat koʻrsatishga aloqador boʻlgan xabarlarni toʻplash punkti alohida organ sifatida tashkil etilishi yoki samoviy harakatga xizmat koʻrsatuvchi yoki aeronavigatsiya axborotlari bilan xizmat koʻrsatuvchi kabi organlar bilan birlashishi mumkin.

UQY ostonasi — havo kemalarining qoʻnishi uchun foydalanilishi mumkin boʻlgan UQY uchastkasining boshi.

Ostona vaqti — qoʻshimcha tayyoragohgacha boʻlgan belgilangan talabga taalluqli uchish vaqti. Birlamchi 60 daqiqa deb belgilangan. Ostona vaqtni uzaytirishga ruxsatnomani va guvohnomani davlat ekspluatanti tomonidan HK har tomonlama texnik tomondan oʻrganilgandan keyin beriladi. Ostona vaqti ekspluatatsiya cheklanishi hisoblanmaydi.

Qoʻnish oraliq masofa — masofa HK 15 metr balandlikdan to batamom toʻxtagunga qadar bosgan yoʻli (tezligi 200 km/s kam HK uchun 9 metr).

Moʻljalni yoʻqotish — HK ekipaji parvoz topshirigʻini bajarish maqsadida parvoz yoʻnalishini aniqlash uchun oʻzining joylashgan oʻrnini lozim boʻlgan aniqlikda bilmaslik va belgilay olmaslik holati.

Vizual parvozlar qoidalari (VPQ) — ekipajning samoviy holat va parvoz tartibining qisqa muddatli oʻzgarishlarini vizual kuzatuvi orqali havoda hamda yer (suv) yuzasida havo kemasi bilan boshqa moddiy obyektlar oʻrtasida belgilangan oraliq masofani tutib turishni nazarda tutuvchi qoidalar.

Uskunalar boʻyicha parvozlar qoidalari (UPQ) — parvozlarni Havo kemalari harakatini tashkil qilish organlari tomonidan majburiy nazorat ostida va ular tomonidan havo kemalari oʻrtasida eshelonlashishning belgilangan oraliq masofalari taʼminlangan holda uchuvchi-navigatsiya uskunalari boʻyicha parvozlar amalga oshirilishini nazarda tutuvchi qoidalar.

Tekshiruv — ekspertiza yoʻli bilan hamda obyektiv dalillar taqdim etish orqali belgilangan talablar bajarilganligini tasdiqlash.

Isbot qilinishi mumkin boʻlgan, haqqoniy, faktlarga asoslangan va kuzatish, oʻlchash, sinab koʻrish yoki boshqa vositalar orqali olingan maʼlumotlar dalil boʻla oladi.

Tekshiruvchi — mazkur turdagi havo kemasida parvozlar uchun ruxsatga ega boʻlgan va ekipaj tarkibiga oʻqitish, ekipaj aʼzolari (aʼzosi) kasbiy tayyorgarligini va oʻzaro harakatini tekshirish, shuningdek parvozlar xavfsizligini taʼminlovchi belgilangan qoida va normalarga amal qilinishi yuzasidan inspektorlik tekshiruvi oʻtkazish maqsadida ekipaj tarkibiga kiritilgan komandir-uchuvchi, yoʻriqchilar tarkibidagi shaxs.

Tekshiruvchining majburiyatlari, huquqlari va javobgarligi hamda uning ekipaj tarkibiga kiritilish tartibi uchish ishlarini tashkil etish boʻyicha qoʻllanmalarda belgilab qoʻyilgan.

Ilojsiz xabarlar punkti (IXP) — tepasidan uchib oʻtayotganida havo kemasi ekipaji dispetcherga (ODHK organiga) xabar qilishi shart boʻlgan havo trassasidagi geografik nuqta (moʻljal).

Yetib kelishning hisoblangan vaqti — HK belgilangan vaqtda belgilangan nuqtadan qoʻnish moʻljalini boshlashi (aerodrom nuqtasi, uzoqlikdan boshqarish, radiomayoq va boshqalar).

Parvoz maʼlumotlari hududi — doirasida parvoz-axborot maʼlumotlari va avariya xabari xizmati taʼminlanadigan, maʼlum oʻlchamlardagi havo hududi.

Hududiy dispetcherlik markazi — oʻzining yurisdiksiyasida boʻlgan dispetcherli hududida nazorat qilinuvchi parvozlarga dispetcherlik xizmatini taʼminlash uchun moʻljallangan organ.

Hududiy dispetcherlik xizmati — dispetcherlik hududlarida nazoratdagi parvozlarga dispetcherlik xizmatining koʻrsatilishi.

Aviatsiya ishlari hududi (uchastkasi) — balandligi va (yoki) maydoni bilan chegaralangan havo boʻshligʻi uchastkasi, bu yerda: HK belgilangan normativ hujjatlarga asosan balandlik va yoʻnalish boʻyicha HK aviatsiya ishlarini amalga oshiradi.

Aerodrom hududi — gorizontal va vertikal tekisliklarda belgilangan chegaralardagi aerodrom va unga tutashgan joylar ustidagi havo hududi.

Uchishning moʻljallangan masofa (UMM) — tezlik olishning moʻljallangan masofa va erkin hudud uzunligining jami, agar u koʻzda tutilgan boʻlsa.

Uzilgan uchish moʻljallangan masofa (UUMM) — moʻljallangan tezlanish masofa va oxirgi tormozlanish masofa yigʻindisi, agar u koʻzda tutilgan boʻlsa.

Uchish masofa — masofa oʻqi uchishni bajarayotgan HKning talabini qanoatlantiradigan yoʻl oʻlchami.

Moʻljallangan qoʻnish masofa — masofa oʻqi HK kelib qoʻngandan keyin bosib oʻtadigan yoʻlni taʼminlaydi.

Tormozlash jihozi olinishining vaqti — HK uchish bilan bogʻliq harakatni boshlash vaqti.

Zaxira yoqilgʻi — parvoz rejasi bekor boʻlgan, undan voz kechilgan hollarda HK va uchish sharoitlari uchun haqiqiy va hisoblab chiqilgan xususiyatlaridagi nomuvofiqliklarni qoplash uchun zarur boʻlgan yoqilgʻi.

Toʻqnashib ketishning oldini olish boʻyicha tavsiyalar — uchuvchiga toʻqnashib ketishning oldini olishda yordam berish maqsadida manevr paytida uchuvchiga samoviy harakatlarni boshqarish organi tomonidan taqdim etiladigan tavsiyalar.

Parvozlarni bajarish boʻyicha qoʻllanma — ekspluatatsiya xodimlari oʻz vazifalarini bajarishida foydalanishi uchun qoida, yoʻriqnoma va tavsiyalarni oʻzida jamlagan qoʻllanma.

Uchish ekspluatatsiyasi boʻyicha qoʻllanma — oʻzida uchuvchi ekipaj aʼzolariga havo kemasini xavfsiz ekspluatatsiya qilish uchun zarur boʻlgan maʼlumotni, yoʻriqnomani hamda belgilangan chegaralari doirasida havo kemasi parvozlarga yaroqli deb topilishi lozim boʻlgan cheklovlarni jamlagan va parvozlarga yaroqlilikni tasdiqlashga taalluqli boʻlgan qoʻllanma.

Havo kemasining uchish ekspluatatsiyasi boʻyicha qoʻllanma parvozlarni amalga oshirish boʻyicha qoʻllanmaning bir qismi hisoblanadi.

Yoʻnalish yoʻlakchalari (YY) — aerodromda HK harakatlanishi uchun belgilangan yoʻl va aerodromning yoʻlaklarini bir-biri bogʻlovchi yoʻllar, shu jumladan:

a) toʻxtash bekatiga boruvchi yoʻlakcha — HK harakatlanish yoʻlining toʻxtash bekatiga olib boruvchi bir boʻlagi;

b) perron yoʻlakchalari — perronda joylashgan va perron orqali yoʻnalishni taʼminlash uchun moʻljallangan yoʻlakcha tizimining qismi;

v) tezlik bilan chiquvchi yoʻlakcha — UQY bilan bogʻlangan boʻlib, kelib qoʻngan HKga tezda UQYni tark etishga imkon beradi, shu bilan bir qatorda UQYda turish vaqtini kamaytiradi.

Havo yoʻlakchalari — havoda vertolyotlarni boshqarish uchun moʻljallab belgilab qoʻyilgan trayektoriya.

Boshqaruv — HK oʻz yuritkichidan foydalangan xolda aerodromdagi harakati.

Havoda boshqaruv — vertolyotning yer taʼsiridan foydalangan holda aerodromda harakati 37 km/soatdan kam boʻlgan tezlanishda yerga nisbatan 8 metr balandlikda (25 fut) yer taʼsiri va tashqi osilgan yukni hisobga olgan holda harakati.

Ketish (qaytish) chegarasi — HK zaxira aerodromga yetib borganda yoki belgilangan nuqtaga yetib borganda aerodrom uchish doirasida HKning kamida 30 minut uchishi uchun yoqilgʻi zaxirasining mavjud boʻlishi.

Erkin hudud (EH) — havo kemasining dastlabki balandlikni olishidan belgilangan joygacha boʻlgan balandlikni olishigacha lozim boʻlgan uchastka sifatida tanlangan yoki tayyorlangan, tezlik olishning hisobga olingan masofa oxiriga kelib taqalgan, aeroport xizmati nazorati ostida boʻlgan, yer yoki suv yuzasidagi toʻgʻri burchakli uchastka.

Maʼlumot uzatish liniyasi orqali “dispetcher-uchuvchi” aloqasi (CPDLC) — SʼHB maqsadlarida liniyadan foydalangan holda maʼlumotlarni uzatish uchun uchuvchi va dispetcher oʻrtasidagi aloqa vositasi.

Maʼlumotlarni uzatish liniyasi orqali aloqa — maʼlumot uzatish liniyasi orqali maʼlumot almashish uchun moʻljallangan aloqa koʻrinishi.

Aeronavigatsiya maʼlumoti toʻplami — davlat tomonidan chiqarilgan yoki sanksiyalangan, mazkur davlat havo hududidagi aeronavigatsiya uchun muhim ahamiyatga ega boʻlgan uzoq muddatli aeronavigatsiya maʼlumotlarini oʻzida mujassamlashtirgan nashr.

Shamol harakati — Havodagi shamolning kuchi va tezligining oʻzgarishi, tepaga va pastga yoʻnalgan havo harakati (30 metr balandlikda 2 m/sek.da sekin, 2 m/sek.dan 4 m/sek.gacha oʻrtacha, 4—6 m/sek.da kuchli va 6 m/sek.dan ortiq juda kuchli).

Ekspluatant sertifikati — havo kemasiga mulkdorlik asosida, ijara shartlarida yoki boshqa qonuniy asosda egalik qiluvchi, shu havo kemasidan foydalanishni amalga oshirish huquqini beruvchi rasmiy hujjat.

Murakkab meteo sharoit — koʻrish imkoniyatlari 2000 metr va undan kam va (yoki) bulutlar pastki balandligi chegarasi 200 m. va undan past, ularning umumiy miqdori 3-4-oktandan ziyod.

Halokat signali (SOS — telegpafniki; “Halokatga uchrayapman”, “MEYDEY” — padiotelefonniki) — havo kemasi va undagi yoʻlovchilar hamda ekipajga bevosita xavf tahdid solib turganda va shoshilinch yordam kerak boʻlgan hollarda uzatiladigan xalqaro signal.

Shoshilinch signal (“BBB” — telegpafda, “PAN” padiotelefonda) — havo kemasi va undagi yoʻlovchilar hamda ekipaj uchun xavf ehtimoli mavjud boʻlganda uzatiladigan signal.

Signal maydonchasi — yerdagi signallarni joylashtirish uchun qoʻllaniladigan aerodromdagi maydoncha.

Tegishli vakolatli organ:

a) ochiq dengiz ustidagi parvozga nisbatan: roʻyxatga olish davlatining tegishli vakolatli organi.

b) ochiq dengiz ustidagi parvozga nisbatan: ustidan uchib oʻtilayotgan hududga nisbatan suverenitetga ega davlatning tegishli vakolatli organi.

Tegishli vakolatli organ SʼHHK — tegishli havo kengligi chegarasida samoviy harakatlanishga xizmat koʻrsatishni taʼminlash majburiyati yuklangan davlat tomonidan belgilab qoʻyilgan vakolatli organ.

Maxsus aviatsiya ishlari — havo kemasi parvozi vaqtida qishloq xoʻjaligi, qurilish, suratga olish, topografik sxema, kuzatish va patrul qilish, qidirish va qutqarish, samoviy reklama va boshqa sohalardagi maxsus xizmatlar turlarini bajarish uchun foydalaniladigan parvozlar.

VPQ boʻyicha maxsus parvoz — VPQ boʻyicha parvoz, samoviy harakatlarni boshqarish organi ruxsati bilan dispetcherlik hududida VMUda boʻlgan meteorologik sharoitlarga nisbatan past boʻlgan meteo sharoitlarda parvozni amalga oshirish.

Uchish yoʻlagining rejalashtirilgan qismi (UYRQ) — UQY qoʻshimcha qoʻshilgan yoʻlaklar boʻlib, HKni avariya holatida lat yeyishdan asraydi.

Standart atmosfera bosimi — bosimning belgilangan oʻlchami 760 mm.sm.ust. (1013.2 mbar.)

Uskunalar boʻyicha qoʻnishga kirish — HKni yerdagi va havodagi toʻsiqlardan olib oʻtish uchun belgilangan sharoitda kutish maydonida yoki yoʻnalish yoʻlida belgilangan vaziyatning oʻzgarishi.

Koʻrsatilayotgan balandlik — balandlik oʻlchash uskunasining eshelon oʻzgarish yoki qoʻnadigan aerodrom bosim oʻlchamiga oʻtish munosabati bilan dengiz sathiga nisbatan koʻrsatmasi. Balandlik HK uchuvchilari tomonidan balandlik koʻrsatma oʻlchovini toʻgʻriligini solishtirish maqsadida taqsimlash xizmatiga beriladi.

Parvozning joriy rejasi — keyingi dispetcherlik ruxsatlariga asosan oʻzgarishi mumkinligi hisobga olingan parvoz rejasi.

Texnik xizmat koʻrsatish — havo kemasining uchishga yaroqliligini saqlash uchun, alohida hamda birgalikda bajarilishi mumkin boʻlgan, kapital taʼmirlash, taʼmirlash, tekshirish, almashtirish, defektni modifikatsiyalash yoki bartaraf etish kabilar.

Koʻchish nuqtasi — nuqta, HKning boshqaruv maydonidagi harakatida HKning orqasidagi nazorat nuqtasining HKning oldindagi nazorat nuqtasiga koʻchishi.

Qoʻnishning toʻgʻri bajarilishi va qoʻnish — minimum belgilangan hollarda HK uskunalaridan foydalanib yon tomonlama va qiyalik koʻrsatmalarni aniq bilgan holda qoʻnishni moʻljallash va qoʻnish.

Ikkinchi doiraga ketish nuqtasi — qoʻnishga kirish sxemasidagi nuqta boʻlib, toʻsiq ustidan balandlikning minimal zaxirasini taʼminlash uchun ikkinchi doiraga ketish sxemasi boʻyicha uchish boshlanishi lozim.

Qoʻnish yoʻnalishini koʻrsatish belgisi — qoʻnishga boʻlgan yoʻnalishning nazorat belgilash moslamasi.

Aviakompaniya vakili —aviakompaniya maʼmuriyati nomidan HK, uchuvchilar, passajirlar, pochta, bagaj va yuklarga nisbatan belgilangan shartni bajaruvchi javobgar shaxs.

Havo harakatini boshqarish (HHB) — SXB belgilanishiga qarab.

Umumiy oʻlchov birligi — HK parvozidagi qiya tekislikda nisbat balandligini, haqiqiy balandlikni va eshelonni belgilovchi oʻlcham tushunchasi.

Koʻrinishli uchishlar — havodagi HK ilojsiz bajaradigan harakatlari, uning tezlikka va holatiga bogʻliq oʻzgarishlar.

Uchuvchilar ekipaji aʼzosi — guvohnomaga ega ekipaj aʼzosi, HK parvozi paytida HK organlarini boshqarish vazifasi yuklangan shaxs.

Ekipaj aʼzosi — bu maʼmuriyat tomonidan HKda belgilangan vazifani bajarish uchun tayinlangan shaxs.

HK ekipaji — uchish vaqtida HKni boshqarish va xizmat koʻrsatish boʻyicha tegishli tartibda maʼlum bir vazifalarni bajarish yuklatilgan shaxslar.

Eksperimental aviatsiya — aviatsiya va boshqa texnika sohasida tajriba-konstruktorlik, eksperimental va ilmiy-tadqiqot ishlari hamda sinovlar uchun moʻljallangan aviatsiya eksperimental aviatsiya hisoblanadi.

Oʻtish esheloni — HK balandlik oʻlchash moslamasining 760 mm rt.st. asosidagi oʻlcham bosimidan aerodrom oʻlcham bosimiga oʻtishi kerak boʻlgan balandlik.

Uchish esheloni — 1013,2 mbar bosim kattaligiga kiritilgan doimiy atmosfera bosimining yuza qismi boʻlib, boshqa bunday yuza qismlardan belgilangan bosim oraliqlariga farq qiladi.

Ekspluatant — HKni ekspluatatsiya qilish bilan shugʻullanuvchi yoki ushbu sohada oʻz xizmatlarini taklif etuvchi shaxs, tashkilot yoki korxona.

Maxsus aviatsiya ishlari bilan shugʻullanuvchi ekspluatant — qishloq xoʻjaligi, qurilish, aerosuratga olish, kuzatuv va qoʻriqlash, shuningdek sanitariya va qutqaruv uchishlari kabi avariya operatsiyalarini bajarish uchun tijorat aviatsiyasi ekspluatatsiyasi bilan shugʻullanuvchi shaxs, tashkilot yoki korxona.

Aerodromning ekspluatatsion minimumlari — aerodromdan foydalanishning chegaralangan vaziyatlari:

a) uchishda, UQYda uzoqlikning koʻrinishi masofa bilan chegaralangan;

b) absolyut va nisbiy balandlikda qaror qabul qilishda balandlik oʻlchamlarida, tegishli ekspluatatsiya toifalarida ifodalanadigan qoʻnishga kirishish va qoʻnish;

v) UQYdan koʻrish uzoqligi kattaliklarida va qaror qabul qilishning absolyut va nisbiy balandliklarida ifodalanadigan vertikal koʻrish orqali qoʻnishga kirishish va qoʻnish;

g) noaniq qoʻnishga kirishish va qoʻnishda oʻq yoʻlakchasida gorizontal koʻrinish oʻlchamini hisobga olgan holda minimal absolyut va nisbiy balandlik oʻlchamini koʻzda tutish kerak;

ADP — Aepodpom dispetcherlik punkti

AAT — Aeronavigatsiya axborotlari toʻplami

AMSF — Aviatsiya meterologik stansiyasi (fuqaro)

AMM — Aviatsiya metropologik markazi

AYOZ — Aeronavigatsiya yoqilgʻi zaxirasi

UMA — Umumiy maqsadlardagi aviatsiya

AQG — Avariya-qutqaruv guruhi

AQS — Avariya-qutqaruv stansiyasi

ATB — Aviatsiya-texnik bazasi

AKI — Aviatsiya-kimyoviy ishlari

TOBT — Toʻqnashishlardan ogohlantiruvchi bort tizimi

HHK — Harbiy havo kuchlari

BPCHB — Bulutlarning pastki chegara balandligi

UQY — Uchish-qoʻnish yoʻlagi

QQB — Qaror qabul qilish balandligi

HK — Havo kemasi

HT — Havo trassasi

FA — Fuqaro aviatsiyasi

YOMM — Yoqilgʻi-moylash materiallar

QDP — Qayrilishlarning dispetcherlik punkti

SʼHB YAT — Samoviy harakatini boshqarishning yagona tizimi (MDHda)

HHFB YAT — Havo hududidan foydalanish boshqaruvining yagona tizimi (Oʻzbekiston Respublikasida)

UUB — Uchish-uslubiy boʻlim

MHY — Mahalliy havo yoʻli

METAR; ROFOR; SPESI; TAF — Xalqaro meteorologiya kodlari

MAK — “Oʻzbekiston havo yoʻllari” Milliy aviakompaniyasi

NOTAM — aerodrom holati, radiotexnika vositalari, qoʻnish tizimlari va boshqalar haqida uchuvchilarga maʼlum qilish

“PAN” — Zudlik signali

VPQ — Vizual parvoz qoidalari

QDP — Qoʻnish dispetcheri punkti

KPQ — Koʻrinishli parvoz qoidalari

UPQ — Uskunalar boʻyicha parvoz qilish qoidalari

RVR — UQYda uzoqlik koʻrinishi

HK HK PFQ — Havo kemalarini uchish ekspluatatsiyasi boʻyicha qoʻllanma

RLS — Qoʻnishning radiolokatsion tizimi

RNN — Radionavigatsiya nuqtasi

RPL — Takrorlanuvchi parvoz rejasi

RTU — Radiotexnik uskunalar

RTV — Radiotexnik vositalar

MAI — Maxsus aviatsiya ishlari

“SOS” (“MEYDEY”) — falokat signali

SSQ — Samolyot soʻzlashuv qurilmasi

TA — Transport aviatsiyasi

SʼHB — Samoviy harakatlarni boshqarish

HHFB — Havo hududidan foydalanilishini boshqarish

OʻM — Oʻquv markazi

OʻMM — Oʻquv-mashgʻulot markazi

MUVEK — Markaziy uchish-shifokorlik ekspert komissiyasi

MDICHX — Markaziy dispetcherlik-ishlab chiqarish xizmati

MXB — minimal xavfsizlik balandligi

ANM — Avianavigatsiya boshqaruvi markazi

RTJAE — Radiotexnik jihozlari va aloqalarini ekspluatatsiyasi

USB — Uchuv-sinov boʻlinmalari

FPL — flayt-plan

RLS — radilovakion stansiya

AUR — alohida uzatish radiostansiyasi

QQI — qidiruv-qutqaruv ishlari

HXB — havo harakati boshqarmasi

HK PFQ — havo kemasi parvozidan foydalanish qoʻllanmasi

QTU — qoʻnish tizimi uskunalari

RTUAF — radiotexnik uskunalar va aloqadan foydalanish

SʼHHKO — samoviy harakatlarga xizmat koʻrsatish organi

ANM — “Oʻzaeronavigatsiya” markazi

ANX — aeronavigatsiya xizmati

TSQ — tibbiy sanitariya qismi

MAX — muhandislik aviatsiya xizmati

PQAQT — parvozlarni qidirish va avariyadan qutqarish taʼminoti

QVK — qoʻnishga vizual kirish

AXPAY — aerodrom hududida parvozni amalga oshirish yoʻriqnomasi

ANM — aeronavigatsion maʼlumot

GKN — glissadagi kirish nuqtasi

PFQ — parvozdan foydalanish qoʻllanmasi

HM — havo muhofazasi

TOBT — toʻqnashuvni oldini olish bort tizimi

SSU — samolyot soʻzlashuv uskunasi

MTT — muhandislik texnik tarkibi

UUB — uchish uslubiy boʻlimi

DPM — dengiz portlash moslamasi

RUUR — radiomarkerli uzoq uzatish radiostansiyasi

1. Qoidalar Oʻzbekiston Respublikasi davlat manfaatlarini himoya qilish, parvozlar xavfsizligini taʼminlash, davlat, tijorat tashkilotlari va fuqarolarning ehtiyojlarini qondirish maqsadlarida tijorat hamda umumiy ahamiyatdagi FA faoliyatini amalga oshirish tartibini belgilaydi.

2. Qoidalar Oʻzbekiston Respublikasi FA faoliyatini amalga oshirish boʻyicha asosiy normativ hujjat hisoblanib, tijorat parvozlari va umumiy ahamiyatdagi aviatsiya parvozlarini tashkil qilish, taʼminlash va bajarish, shuningdek havodagi harakatni boshqarish qoidalarini tartibga soladi. Yuqorida zikr etilgan masalalar boʻyicha boshqa barcha normativ hujjatlar ushbu Parvoz qilish qoidalari talablariga muvofiq ishlab chiqiladi va chop etiladi.

3. Qoidalar davlat, tijorat, jamoat tashkilotlari va jismoniy shaxslar tasarrufida boʻlgan Oʻzbekiston Respublikasi eksperimental va FA, shuningdek Oʻzbekiston Respublikasi davlat aviatsiyasi va boshqa davlatlar aviatsiyasining Oʻzbekiston Respublikasi hududidagi havo trassalari, mahalliy havo yoʻllari, belgilangan yoʻnalishlar va aerodromlar eksperimental aviatsiya aerodromlari va hamkorlikda foydalanish (joylashish) aerodromlari hududlaridagi parvozlarda tatbiq etiladi.

4. Qoidalar Oʻzbekiston Respublikasining barcha fuqaro va eksperimental havo kemalariga ularning oʻz davlatlaridan tashqarida boʻlgan vaqtlariga ham, basharti havo kemasi turgan davlat qoidalarida boshqa shartlar talab etilmasa, tatbiq etiladi.

5. Qoidalar fuqaro tijorat aviatsiyasi uchun va umumiy ahamiyatdagi FA uchun ham yagonadir va barcha aviatsiya xodimlari uchun uning bajarilishi majburiydir.

6. Aviatsiya xodimlari Qoidalarning oʻzlariga tegishli qismini bilishlari va bajarishlari shart.

7. Qoidalarni buzgan aviatsiya xodimlari Oʻzbekiston Respublikasining qonunchiligiga muvofiq intizomiy, maʼmuriy, moddiy, shuningdek jinoiy javobgarlikka tortiladilar.

8. Odamlarning hayotini saqlab qolish yoki tabiiy ofatlar bilan bogʻliq parvozlarni tashkil qilishda uchuvchilar boʻlinmasining komandirlari kechiktirib boʻlmaydigan vaziyatlar yuzaga kelganda oʻzlarining javobgarliklari ostida ushbu Qoidalarda bayon etilgan tartib va parvoz qoidalaridan va parvoz hamda ish vaqtidan chetga chiqishga haqlidirlar.

Koʻrilgan tadbirlar toʻgʻrisida ushbu lavozimdagi shaxslar zudlik bilan oʻzlarining bevosita rahbarlariga va Oʻzbekiston Respublikasi Davavianazoratga xabar qilishlari shart.

9. Fuqaro havo kemalari parvozlari xavfsizligini taʼminlash, fuqaro havo kemalarining, fuqaro aerodromlarining va ulardagi asbob-uskunalarning ularni Oʻzbekiston Respublikasida foydalanishga yaroqliligini aniqlaydigan normalarga muvofiqligi boʻyicha davlat nazoratini Oʻzbekiston Respublikasi Davavianazorat amalga oshiradi.

10. Oʻzbekiston Respublikasi FA parvozlari milliy (davlat) tanish belgisi va roʻyxat belgisi hamda Oʻzbekiston Respublikasi Davavianazorat tomonidan tasdiqlangan ramzi qoʻyilgan havo kemalarida bajarilishi kerak.

11. Milliy (davlat) tanish belgisi (Oʻzbekiston Respublikasi uchun — “UK”) milliy ramzlar seriyasidan tanlab olinadi, u Xalqaro elektr aloqalari birlashmasi tomonidan roʻyxatdan oʻtkazayotgan davlat uchun ajratilgan tanitadigan shartli radiochaqiriq belgilariga kiritilgan boʻlishi kerak. Davlat belgisi haqida Xalqaro FA tashkiloti xabardor qilinadi.

12. Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro havo kemalari davlat reyestriga kiritilgan havo kemalari fuqaro havo kemalari hisoblanadi.

13. Havo kemasi reyestrga kiritilgandan soʻng, unga fuqaro havo kemasi davlat roʻyxatidan oʻtganligi toʻgʻrisida guvohnoma beriladi.

14. Havo kemalarini reyestrga kiritish tartibi Oʻzbekiston Respublikasining fuqaro havo kemalarini davlat roʻyxatidan oʻtkazish qoidalarida (Oʻzbekiston Respublikasi AQ-95) (2003-yil 29-may, roʻyxat raqami 1239) belgilanadi.

15. Davlat roʻyxatiga kiritilish paytida havo kemasiga roʻyxat tanish belgisi berilib, u milliy (davlat) tanish belgisi bilan birga shu havo kemasida qayd etiladi. Tanish belgilari va ularni qayd etish tartibi Oʻzbekiston Respublikasining fuqaro havo kemalarini davlat roʻyxatidan oʻtkazish qoidalariga (Oʻzbekiston Respublikasi AQ-95) (2003-yil 29-may, roʻyxat raqami 1239) muvofiq belgilanadi.

16. Havo kemasi davlat reyestriga kiritilgandan boshlab, boshqa davlatlar havo kemalari reyestrlaridagi shu havo kemasiga nisbatan ilgari kiritilgan barcha yozuvlar tan olinmaydi.

Xuddi shuningdek, boshqa davlatning reyestridan belgilangan tartibda oʻchirilmagan havo kemasining davlat havo kemalarining reyestriga kiritilishi tan olinmaydi.

17. Fuqaro havo kemasi quyidagi hollarda davlat reyestridan oʻchiriladi:

a) havo kemasi foydalanishdan chegirib tashlansa yoki chiqarilsa;

b) havo kemasi belgilangan tartibda boshqa davlatga, chet el yuridik yoki jismoniy shaxsiga sotilsa yoki berilsa;

v) havo kemasi eksperimental havo kemalari qatoriga oʻtkazilsa.

18. Fuqaro havo kemasi havo kemalarining uchishga yaroqliligi borasidagi amaldagi normalariga javob bersagina foydalanishga qoʻyiladi.

Shu munosabat bilan:

a) yangi konstruksiyadagi (yangi rusumdagi) havo kemasi zavod, sertifikatsiya sinovlaridan oʻtishi kerak, agar oʻtkazilgan sinovlar natijasida havo kemasi havo kemalarining uchishga yaroqliligi borasidagi amaldagi normalariga javob berishi aniqlansa, unga havo kemasi turining uchishga yaroqliligi toʻgʻrisidagi sertifikat beriladi;

b) qabul qilingan konstruksiyadagi har bir havo kemasi belgilangan tartibda zarur sinovlardan va tekshiruvlardan oʻtkaziladi, bu sinov va tekshirishlar asosida uchishga yaroqlilik toʻgʻrisidagi sertifikat beriladi;

v) havo kemasi taʼmirlansa yoki foydalaniladigan joyga qismlarga ajratilgan holda olib kelinsa, shuningdek ushbu HK nusxasi Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro havo kemalari davlat reyestrida birinchi marta roʻyxatdan oʻtayotgan boʻlsa, belgilangan tartibda sinovdan oʻtkazilishi kerak.

19. Har bir havo kemasining undan foydalanish jarayonida uchishga yaroqlilik normalariga javob bera oladigan holatda saqlash masʼuliyati ushbu havo kemasining egasi, undan foydalanadigan korxona, muassasa va tashkilotga yuklanadi.

20. Uchishga yaroqlilik sertifikatini berish havo kemasida ushbu rusumdagi havo kemasining amal qiluvchi sertifikati va davlat roʻyxatidan oʻtganligi toʻgʻrisida guvohnoma boʻlganda Uchishga yaroqlilik sertifikatini berish qoidalariga (Oʻzbekiston Respublikasi AQ-30) (2003-yil 5-mart, roʻyxat raqami 1225) muvofiq amalga oshiriladi.

21. Davlat roʻyxatidan oʻtmagan va uchishga yaroqlilik toʻgʻrisida amaldagi guvohnomaga ega boʻlmagan, shuningdek davlat-roʻyxat tanish belgilari qoʻyilmagan havo kemalarining parvoz qilishiga yoʻl qoʻyilmaydi (man etiladi), zavod, ekspluatatsiya va sertifikatsiya sinovlari oʻtkaziladigan havo kemalari bundan mustasno.

22. Parvozni bajarish uchun fuqaro havo kemasida quyidagi kema hujjatlari boʻlmogʻi lozim:

a) havo kemasining davlat roʻyxatidan oʻtganligi toʻgʻrisida guvohnoma;

b) havo kemasining parvozga yaroqlilik sertifikati;

v) kema daftari (samolyot, vertolyot kema daftari);

g) samolyotning sanitar kema daftari;

d) havo kemasiga oʻrnatilgan radio uskunalarning sertifikati;

e) havo kemasida parvoz qilish chogʻida ishlatiladigan qoʻllanma.

Parvozni bajarish uchun Oʻzbekiston Respublikasi FA havo kemasida boʻlishi lozim boʻlgan qoʻshimcha hujjatlar roʻyxati ushbu Qoidalarning 8-ilovasida belgilab berilgan.

23. HKlari parvoz parametrlarini qayd etadigan uskunalar bilan jihozlangan boʻlishi kerak.

24. Maksimal sertifikatlangan uchish massasiga qarab havo kemalari 1, 2, 3, 4-klasslarga boʻlinishi mumkin (mazkur Qoidalarning 11-ilovasi).

25. Xalqaro tasniflashga koʻra maksimal sertifikatlangan uchish massasiga qarab havo kemalari:

a) uchish massasi 5700 kg.dan yuqori boʻlgan katta samolyotlar;

b) uchish massasi 5700 dan 750 kg.gacha boʻlgan uncha katta boʻlmagan samolyotlar;

v) uchish massasi 750 dan 450 kg.gacha boʻlgan, bitta porshenli dvigateli boʻlgan juda yengil samolyotlar;

g) uchish massasi 450 kg va undan kam boʻlgan, oʻta yengil samolyotlarga boʻlinadi.

26. Parvoz masofasiga qarab samolyotlar:

a) uzoq masofaga parvoz qiladigan — 6000 km va undan koʻp;

b) oʻrta masofaga parvoz qiladigan — 2500 dan 6000 km.gacha;

v) yaqin masofaga parvoz qiladigan — 1000 dan 2500 km.gacha;

g) mahalliy havo yoʻllarida — 1000 km.gacha masofaga parvoz qiladigan samolyotlarga boʻlinadi.

27. Yoʻldosh turbelentlik taʼsirini hisobga olib havo kemalari quyidagi toifalarga boʻlinadi:

a) maksimal uchish massasi 136 t. va undan yuqori boʻlgan ogʻir havo kemalari;

b) maksimal uchish massasi 136 t.dan past va 7 t.dan katta boʻlgan oʻrtacha havo kemalari;

v) maksimal uchish massasi 7 t. va undan past boʻlgan yengil havo kemalari.

28. Minimumlarni va aeroportlar sxemalarini hisoblash va eʼlon qilish uchun maksimal sertifikatlangan qoʻnish massasida pasayish tezligidan 1,3-marta oshadigan tezligiga asoslangan havo kemalarining ICAO toifalari boʻyicha tasniflanishidan foydalaniladi (mazkur Qoidalarning 12-ilovasi).

29. Fuqaro havo kemasi ekipaji kema komandiri, uchuvchilar tarkibiga kiruvchi boshqa shaxslar va ekipajning xizmat koʻrsatuvchi xodimlaridan iborat boʻladi.

30. Ekipaj tarkibi havo kemasining turi, klassi va vazifa, maqsadi va undan foydalanish sharoitlari hisobga olinib belgilanadi.

31. Havo kemasining ekipaji toʻliq boʻlmaganda uning parvoz qilishi taqiqlanadi.

32. Parvozda havo kemasini boshqarishni bitta uchuvchi taʼminlasa va kemada ekipajning boshqa aʼzolari talab etilmasa, bunday havo kemasining ekipaji havo kemasining komandiridan iborat boʻladi.

33. Ekipajning uchuvchilar tarkibidan iborat minimal tarkibi havo kemasida parvoz qilish chogʻida ishlatiladigan qoʻllanmada koʻrsatiladi.

34. Ekipajning uchuvchilar tarkibiga uchuvchilar tarkibi guvohnomasiga ega boʻlgan, shuningdek ushbu turdagi havo kemasini va undagi uskunalarni boshqarish uchun zarur boʻlgan tayyorgarlik va tajribaga ega shaxslar: uchuvchilar, shturmanlar, maxsus ishlarni bajaradigan bortmuhandislar, bortmexaniklar, bortradistlar va bortoperatorlar kiradi.

35. Ekipajning xizmat koʻrsatuvchi xodimlariga havo kemasidan parvozda foydalanish va uni boshqarish bilan bogʻliq boʻlgan vazifalarni bajarmaydigan ekipaj aʼzolari: bortkuzatuvchilar, yuk HK bortoperatorlari va parvoz maqsadiga qarab parvoz topshirigʻiga kiritilgan boshqa mutaxassislar kiradi.

36. Ekipaj tarkibiga uchuvchilar yoki ekipajning xizmat koʻrsatuvchi xodimlari tarkibiga kirmaydigan shaxslarni kiritish man etiladi.

37. Ekipaj tarkibiga kiradigan shaxslar, egallagan lavozimlaridan va ish tajribalaridan qatʼi nazar, maxsus tayyorgarlikdan oʻtishlari va parvozga tayyorgarliklari tekshirib koʻrilishi shart.

38. Uchuvchilar tarkibi va ekipajning xizmat koʻrsatuvchi xodimlarining salomatliklari belgilangan talablarga javob berishi kerak. Salomatligi boʻyicha parvoz ishlariga yaroqlilik FA tibbiy-uchish ekspert komissiyalari tomonidan aniqlanadi.

39. Uchuvchi ixtisosligiga va maʼlum turdagi havo kemasini mustaqil boshqarish uchun zarur boʻlgan tayyorgarlik va tajribaga ega boʻlgan shaxsgina havo kemasining komandiri boʻlishi mumkin.

40. Havo kemasining komandiri oʻz boʻlinmasining komandiriga va yuqori turuvchi komandirlarga (boshliqlarga) boʻysunadi.

41. Havo kemasining komandiri ekipajning butun faoliyatini boshqaradi, kemada qatʼiy intizom va tartib saqlanishini, parvoz qoidalariga va kemadan foydalanish qoidalariga rioya etilishini taʼminlaydi, shuningdek kemadagi odamlarning xavfsizligini taʼminlash, kemaning va mol-mulkning asralishi uchun zarur choralarni koʻradi.

42. Havo kemasi komandirining buyruqlari kema ichidagi barcha shaxslar tomonidan soʻzsiz bajarilishi kerak.

43. Uchuvchilar tarkibiga kiruvchi shaxslarning, shuningdek boshqa aviatsiya xodimlarining tayyorgarlik darajasi va ish tajribasiga qarab, ularga klass beriladi va tegishli guvohnoma (sertifikat) topshiriladi.

44. Ekipaj aʼzolari xizmat vazifalarini bajarish chogʻida belgilangan forma kiyimida boʻlishlari, oʻzlari bilan amal qiluvchi guvohnomani olib yurishlari va uni vakolatli mansabdor shaxslar talab qilganda koʻrsatishlari lozim.

45. Ekipajning har bir aʼzosi parvoz topshirigʻini bajarishdan oldin (bajarish vaqtida) maʼmuriyat (HK komandiri) tomonidan belgilangan dam olish tartibiga rioya etish uchun shaxsan javobgar.

46. Korreksiyalovchi linzalardan foydalanadigan ekipaj aʼzolari xizmat vazifalarini bajarish chogʻida oson olinadigan joyda saqlanadigan zaxira korreksiya linzalari jamlamasiga ega boʻlishlari kerak.

47. Ekipaj aʼzolarining bagaji bagaj, yuk, pochta tashishning belgilangan qoidalariga muvofiq joylashtiriladi.

48. Havo kemasining komandiri:

a) meteorologik va aeronavigatsiya vaziyatlarini hisobga olgan holda havo kemasining parvoz qilishi uchun yoqilgʻi quyish sarfini uzil-kesil aniqlashga;

b) havo kemasining fazoga koʻtarilishi, parvozi va qoʻnishi haqida, shuningdek parvozni tugallash va parvoz boshlangan punktga qaytish yoki ilojsiz qoʻnish haqida uzil-kesil qaror qabul qilishga.

Parvoz xavfsizligiga yaqqol xavf tugʻilganda, shuningdek kema ichidagi yoʻlovchilar hayotini saqlab qolish niyatida parvoz rejasidan, havo transporti qatnovini taʼminlovchi idora koʻrsatmalaridan va parvoz topshirigʻidan chetga chiqqan holda, ammo belgilangan parvoz qoidalariga iloji boricha rioya etgan holda bunday qaror qabul qilinishi mumkin. Kema komandiri koʻrilgan tadbirlar toʻgʻrisida kemaning bevosita rahbari boʻlmish havo kemalari qatnovini taʼminlovchi organga zudlik bilan xabar qilishi shart;

v) havo kemasi ichidagi har qanday shaxsga oʻz vakolatlari doirasida soʻzsiz bajarilishi lozim boʻlgan buyruq berishga;

g) xatti-harakatlari bilan parvoz xavfsizligiga bevosita tahdid solayotgan shaxslarga nisbatan barcha zarur choralarni koʻrishga haqli. Havo kemasi eng yaqin aerodromga qoʻngan zahoti kema komandiri bunday shaxslarni kemadan chiqarib yuborishi, agar jinoyat belgilari mavjud qilmish sodir etgan boʻlsalar, ularni tegishli organlarga topshirishi mumkin;

d) parvoz xavfsizligini hamda havo kemasini qoʻndirishni taʼminlash uchun zarur boʻlsa, parvoz paytida yonilgʻini toʻkib tashlash, qoʻl yuki, yuk va pochtani tashlab yuborishga haqli. Ilojsiz qoʻnish hollarida havo kemasi komandiri oʻz vakolatlarini tegishli organlarga topshirguniga qadar kema ichida boʻlgan barcha shaxslarning xatti-harakatlariga rahbarlik qiladi;

e) ob-havo belgilangan minimumdan past boʻlganda, boshqa aerodromgacha parvozlarni davom ettirishga imkon bermaydigan (yonilgʻi yetishmovchiligida, aviatsiya texnikasining holati tufayli va b.) havo kemasini qoʻndirishga;

j) havo kemasi ichidagi barcha shaxslardan parvoz xavfsizligini taʼminlash bilan bogʻliq qoidalarni soʻzsiz bajarilishini talab etishga;

z) zaruriyat boʻlganda uchish, oraliq va manzil aeroportlarida HK yuklanmasining nazorat oʻlchovini amalga oshirishga;

i) parvoz vaqtida zarurat boʻlganda yoʻlovchilarning qoʻl yuki va bagajini tekshirishga, mustasno tariqasida esa Oʻzbekiston Respublikasi qonunchiligida belgilangan tartibda yoʻlovchilarni shaxsan tekshirishga;

k) ekipaj aʼzolariga tavsifnoma berishga haqli.

Havo kemasi komandiriga shunday qaror qabul qilishga olib kelgan sharoitlar va (yoki) vaziyatdan kelib chiqqan holda qoʻnish uchun ikkinchi marta aylanib uchish boʻyicha daxlsiz huquq berilgan. Ikkinchi marta aylanib qoʻnish boʻyicha manevr qoidasiga koʻra, havo kemasida parvoz qilish chogʻida ishlatiladigan qoʻllanmada aniqlangan minimal yoʻl qoʻyiladigan balandlikdan, xavfsizlikka tahdid tugʻilganda — minimal balandlikdan qatʼi nazar, boshlanishi kerak.

49. Havo kemasi komandiri:

a) parvozning xavfsiz bajarilishini taʼminlash darajasida uchishi va samolyotni boshqarish texnikasini bilishga;

b) ekipaj aʼzolarining kasbiy tayyorgarlik darajasini bilishi, ularning malakasini oshirish uchun choralar koʻrishga;

v) belgilangan talablarga muvofiq parvozdan oldingi dam olish tartibiga va parvoz topshirigʻini bajarish vaqtida ish tartibiga rioya etishga;

g) yerda va parvoz vaqtida ekipaj aʼzolarining ishini tashkil etishga;

d) uchish uchun va parvoz vaqtida qaror qabul qilish uchun meteorologik va aeronavigatsion vaziyatni toʻgʻri baholay olishga;

e) parvoz topshirigʻini oʻzi va ekipaj aʼzolari bajara olmaydi, deb hisoblasa yoki uni bajarish xavfsizligi uchun ishonchi komil boʻlmasa uni bajarishdan bosh tortishga;

j) samolyot parvoz uchun yaroqliligiga, u tegishli tarzda roʻyxatdan oʻtkazilganligiga va havo kemasida buni tasdiqlovchi fuqaro HK davlat roʻyxatidan oʻtkazilganligi toʻgʻrisidagi amaldagi guvohnoma va uchishga yaroqlilik sertifikati mavjudligiga ishonch hosil qilishga;

z) parvozlarni bajarish vaqtida HK bortida ushbu Parvoz qilish qoidalariga (Oʻzbekiston Respublikasi AQ-91) ega boʻlishga;

i) havo kemasida parvoz qilish chogʻida ishlatiladigan qoʻllanmaga va ekipaj ish texnologiyasiga muvofiq havo kemasining holati va parvozga shayligini, uning toʻgʻri yuklanganligini, yukning toʻgʻri taqsimlanganligini va ishonchli mahkamlanganligini nazorat qilishga;

k) ehtiyotkorlik qoidalarini, radioaloqa frazeologiyasi va radioaloqa olib borish qoidalarini bilish va rioya etishga;

l) havo kemasida parvoz qilish chogʻida ishlatiladigan qoʻllanmaga muvofiq havo kemasini qoʻngandan keyin va toʻxtab turish joyiga olib borib qoʻygandan soʻng koʻrikdan oʻtkazishga;

m) ekipajda parvozni (parvozlarni) tahlil qilishga majbur.

50. Agar parvozdagi havo kemasiga xavf tahdid solsa yoki kema halokatga uchrayotgan yoxud uchragan boʻlsa, kema komandiri odamlarning hayotini va sogʻligʻini saqlab qolish uchun barcha choralarni koʻrishi shart. Ekipajning barcha aʼzolari odamlarni qutqarishda ishtirok etishlari shart.

51. Halokatga uchragan havo kemasini saqlab qolishni taʼminlash maqsadida kema komandiri havo kemasining ekspluatant nomidan kema, bagaj, yuk, pochtani transportirovka qilish toʻgʻrisida bitim tuzishi va vaziyatdan kelib chiqqan holda boshqa choralarni koʻrishi mumkin.

52. Boshqa havo kemasi yoki dengiz kemasidan falokat signali olgan, yoki halokatga uchrayotgan yoxud uchragan havo kemasini, yoxud xavf ostida qolgan odamlarni uchratgan havo kemasi komandiri oʻziga ishonib topshirilgan havo kemasi, yoʻlovchilari va ekipajiga zarar yetkazmaydigan darajada ularga yordam koʻrsatishi, kartada falokat joyini belgilashi va havo transporti qatnovini boshqarish organiga falokat toʻgʻrisida xabar bermogʻi shart.

53. Havo kemasi komandiri:

a) Oʻzbekiston Respublikasining Havo kodeksi, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2012-yil 18-apreldagi 114-son qarori bilan tasdiqlangan Oʻzbekiston Respublikasi samoviy hududidan foydalanish toʻgʻrisidagi nizom, ushbu Qoidalar, havo kemasida parvoz qilish chogʻida ishlatiladigan qoʻllanma va boshqa normativ hujjatlarning oʻziga tegishli qismlari boʻyicha talablarning bajarilishi uchun;

b) havo kemasi bortidagi yoʻlovchilar sonining tashish hujjatlarida koʻrsatilgan songa mosligi uchun (bortkuzatuvchining dokladiga koʻra);

v) har bir parvozning xavfsiz tugashi va havo kemasini oʻzi shaxsan boshqarishi yoki ikkinchi uchuvchiga boshqaruvni berganligidan qatʼi nazar, parvoz topshirigʻining bajarilishi uchun;

g) belgilangan parvoz tartibi va samolyotni boshqarish aniqligiga rioya etilishi uchun;

d) qabul qiladigan qarorlarining asosliligi uchun;

e) parvoz paytida va yerda havo kemasida aniqlangan nosozliklar, havo kemasining yoki uning tizimlari ishidagi chetga chiqishlar toʻgʻrisidagi izohlarni bort daftariga oʻz vaqtida kiritilishi, bort daftarida koʻrsatilgan yonilgʻi qoldigʻi miqdorining havo kemasini topshirish vaqtida undagi amalda mavjud boʻlgan yonilgʻi miqdoriga mosligi uchun;

j) ekipaj aʼzolariga berilgan tavsifnomalarning xolisonaligi uchun javobgardir.

54. Ikkinchi uchuvchi havo kemasi komandiriga va yuqori turuvchi komandirlarga (boshliqlarga) boʻysunadi.

55. Ikkinchi uchuvchi:

a) havo kemasi komandiri sogʻligʻi holati yoki boshqa sabablarga koʻra parvoz vaqtida oʻz majburiyatlarini bajara olmagan holatlarda parvozni xavfsiz bajarilishini taʼminlash darajasida uchishi va samolyotni boshqarish texnikasini bilishga;

b) parvozdan oldingi dam olish tartibiga rioya etishga;

v) parvozga tayyorgarlik koʻrish va parvoz vaqtida qaror qabul qilish uchun meteorologik va aeronavigatsion vaziyatni toʻgʻri baholay olishga;

g) oʻzini parvoz topshirigʻini bajara olmaydi deb hisoblasa yoki uni bajarish xavfsizligi uchun ishonchi komil boʻlmasa uni bajarishdan bosh tortishga;

d) havo kemasida parvoz qilish chogʻida ishlatiladigan qoʻllanmaga va ekipaj ish texnologiyasiga muvofiq havo kemasining holati va parvozga shayligini, uning toʻgʻri yuklanganligini, yukning toʻgʻri taqsimlanganligini va ishonchli mahkamlanganligini nazorat qilishga;

e) havo kemasida parvoz qilish chogʻida ishlatiladigan qoʻllanmaga muvofiq ikkinchi uchuvchiga yuklatilgan boʻlsa, fazoga koʻtarilishdan oldin avariya va yuk lyuklarini, yonilgʻi quyish baklarini bekitishi, havo kemasi fyuzelyajining eshiklarini yopishga;

j) ehtiyotkorlik qoidalarini, radioaloqa frazeologiyasi va radioaloqa olib borish qoidalarini bilish va rioya etishga;

z) parvoz vaqtida havo kemasi komandiriga havo kemasi aviatsiya texnikasi va asbob-uskunalaridagi barcha chetga chiqishlar va nosozliklar toʻgʻrisida oʻz vaqtida bildirishga va ularni bartaraf etish yuzasidan takliflarini berishga;

i) havo kemasida parvoz qilish chogʻida ishlatiladigan qoʻllanmaga muvofiq qaror qabul qilish balandligidan qoʻnish uchun ikkinchi marta aylanib uchib kelishni bajarishga, basharti bunga qadar havo kemasi komandiri tomonidan qoʻnish haqida yoki ikkinchi marta aylanib kelib qoʻnish haqida qaror qabul qilinmagan, ekipajga xabar qilinmagan boʻlsa;

k) havo kemasida parvoz qilish chogʻida ishlatiladigan qoʻllanmaga muvofiq havo kemasini qoʻngandan keyin va toʻxtab turish joyiga olib borib qoʻygandan soʻng koʻrikdan oʻtkazishga va HK komandiriga oʻz mulohazalarini bildirishga majbur.

56. Havo kemasida parvoz qilish chogʻida ishlatiladigan qoʻllanmaga muvofiq ekipajida shturman nazarda tutilmagan HK larida parvoz kartalari, maʼlumot materiallari, shturman hujjatlari va aeronavigatsiya axborotlari hujjatlari mavjud boʻlishi uchun javobgarlik ikkinchi uchuvchiga yuklatiladi (FIRST OFFICER).

57. Ikkinchi uchuvchi:

a) tegishli tayyorgarlikdan oʻtgandan soʻng HK komandirining ruxsati bilan parvozning barcha bosqichlarida havo kemasini boshqarishga;

b) havo kemasi komandiri sogʻligi holati yoki boshqa sabablarga koʻra parvoz vaqtida oʻz majburiyatlarini bajara olmaganda va bu majburiyatlarni bajarishni ikkinchi uchuvchi oʻz zimmasiga olgan holatlarda, havo kemasi komandiri huquqlarini parvozda qoʻllashga haqli.

58. Ikkinchi uchuvchi:

a) Mazkur Qoidalar, havo kemasida parvoz qilish chogʻida ishlatiladigan qoʻllanma va boshqa normativ hujjatlarning oʻziga tegishli qismlari boʻyicha talablarning bajarilishi;

b) yukni havo kemasining belgilangan markaziga va parvoz massasiga rioya etgan holda joylashtirish va mahkamlash (havo kemasida parvoz qilish chogʻida ishlatiladigan qoʻllanma va ekipaj ish texnologiyasiga muvofiq aniqlanadigan majburiyatlariga muvofiq);

v) rulni boshqarish va parvoz vaqtida ehtiyotkor boʻlishi;

g) havo kemasi komandiri tomonidan qoʻnish haqida yoki ikkinchi marta aylanib kelib qoʻnish haqida qaror qabul qilinmagan, ekipajga xabar qilinmagan boʻlsa qaror qabul qilish balandligida oʻz vaqtida va toʻgʻri harakat qilishi;

d) havo kemasi komandiri tomonidan berilgan parvoz parametrlarini tutib turish;

e) komandirning ruxsati bilan, yoki havo kemasining komandiri sogʻligʻi tufayli yoki boshqa sabablarga koʻra parvoz vaqtida oʻz vazifalarini bajara olmagan taqdirda havo kemasini boshqarganda parvozning xavfsiz tugashi;

j) parvoz topshirigʻini bajarish vaqtida oʻz xizmat majburiyatlarini, HK komandirining buyruqlari va koʻrsatmalarini oʻz vaqtida, toʻliq va toʻgʻri bajarishi uchun javobgardir.

59. Shturman havo kemasi komandiriga va yuqori turuvchi komandirlarga (boshliqlarga) boʻysunadi.

60. HK shturmani:

a) havo kemasi uskunalari va navigatsiya asbob-uskunalarini, navigatsiya vositalaridan foydalanish usullarini bilishga va belgilangan yoʻnalishlar va parvoz sxemalari boʻyicha samolyot boshqarilishini taʼminlashga;

b) parvozdan oldingi dam olish tartibiga rioya etishga;

v) parvozga tayyorgarlik koʻrish va parvoz vaqtida qaror qabul qilish uchun meteorologik va aeronavigatsion vaziyatni toʻgʻri baholay olishga;

g) oʻzini parvoz topshirigʻini bajara olmaydi deb hisoblasa yoki uni bajarish xavfsizligi uchun ishonchi komil boʻlmasa uni bajarishdan bosh tortishga;

d) havo kemasida parvoz qilish chogʻida ishlatiladigan qoʻllanmaga va ekipaj ish texnologiyasiga muvofiq havo kemasining uskunalari va navigatsiya asbob-uskunalarining holati va parvozga shayligini nazorat qilishga;

e) parvoz vaqtida havo kemasi komandiriga barcha chetga chiqishlar va nosozliklar toʻgʻrisida oʻz vaqtida bildirishga va ularni bartaraf etish yuzasidan takliflarini berishga;

j) havo kemasida parvoz qilish chogʻida ishlatiladigan qoʻllanmaga muvofiq havo kemasini qoʻngandan keyin va toʻxtab turish joyiga olib borib qoʻygandan soʻng koʻrikdan oʻtkazishga va HK komandiriga oʻz mulohazalarini bildirishga majburdir.

61. Shturman:

a) mutaxassislardan havo kemasi uskunalarida va navigatsiya asbob-uskunalarida aniqlangan nosozliklarni bartaraf etishni talab qilishi;

b) samolyotni boshqarish maqsadlari uchun yerdagi radionavigatsiya vositalari ishiga buyurtma berishga haqli.

62. Shturman:

a) Mazkur Qoidalar, havo kemasida parvoz qilish chogʻida ishlatiladigan qoʻllanma va boshqa normativ hujjatlarning oʻziga tegishli qismlari boʻyicha talablarning bajarilishi;

b) navigatsiya asbob-uskunalarini soz holda qabul qilish va havo kemasi bortida shturmanlik jihozlari mavjudligi;

v) belgilangan parvoz tartibi va samolyotning aniq boshqarilishi;

g) havo kemasi bortida parvozni bajarish uchun zarur boʻlgan parvoz kartalari, maʼlumot materiallari, shturman hujjatlari va aeronavigatsiya axborotlari hujjatlari mavjud boʻlishi;

d) parvoz topshirigʻini bajarish vaqtida oʻz xizmat majburiyatlarini, HK komandirining buyruqlari va koʻrsatmalarini oʻz vaqtida, toʻliq va toʻgʻri bajarilishi uchun javobgardir.

63. Bortmuhandis (bortmexanik) havo kemasi komandiriga va yuqori turuvchi komandirlarga (boshliqlarga) boʻysunadi.

64. Bortmuhandis (bortmexanik)ning majburiyatlari:

a) havo kemasida parvoz qilish chogʻida ishlatiladigan qoʻllanmaga va HKni parvozda va texnik ekspluatatsiya qilish boʻyicha boshqa yoʻriqnomalarga muvofiq havo kemasidan foydalanish qoidalarini bilishi va bajarishi;

b) parvozdan oldingi dam olish tartibiga rioya etishi;

v) oʻzini parvoz topshirigʻini bajara olmaydi deb hisoblasa yoki uni bajarish xavfsizligi uchun ishonchi komil boʻlmasa uni bajarishdan bosh tortishi;

g) havo kemasida parvoz qilish chogʻida ishlatiladigan qoʻllanmaga va ekipaj ish texnologiyasiga muvofiq havo kemasini parvozga tayyorlashni amalga oshirishi;

d) havo kemasi komandiriga HK dvigatellari va tizimlaridagi barcha chetga chiqishlar va nosozliklar toʻgʻrisida oʻz vaqtida bildirishi va ularni bartaraf etish yuzasidan takliflarini berishi;

e) parvoz vaqtida yuzaga kelgan va bartaraf etish mumkin boʻlgan nosozliklarni tuzata olishi;

j) havo kemasi komandirining dvigatellarni va havo kemasi tizimlarini boshqarish boʻyicha buyruqlarini oʻz vaqtida bajarishi;

z) havo kemasida parvoz qilish chogʻida ishlatiladigan qoʻllanmaga muvofiq havo kemasini qoʻngandan keyin va toʻxtab turish joyiga olib borib qoʻygandan soʻng koʻrikdan oʻtkazishi va HK komandiriga oʻz mulohazalarini bildirishi;

i) texnik hujjatlarni rasmiylashtirishi, parvozdan keyin bort daftariga aviatsiya texnikasi ishi boʻyicha va koʻrik natijalariga koʻra izohlarni oʻz vaqtida kiritishi, havo kemasini belgilangan tartibda topshirishi.

65. Bortmuhandis (bortmexanik) mutaxassislardan havo kemasida aniqlangan nosozliklarni bartaraf etishni va havo kemasini shtat asbob-uskunalari, zarur ashyolar va kema hujjatlari bilan taʼminlashni talab qilish huquqiga ega.

66. Bortmuhandis (bortmexanik) quyidagilar uchun:

a) Mazkur Qoidalar, havo kemasida parvoz qilish chogʻida ishlatiladigan qoʻllanma va boshqa normativ hujjatlarning oʻziga tegishli qismlari boʻyicha talablarning bajarilishi;

b) havo kemasini soz va parvoz uchun shay holda qabul qilish;

v) havo kemasidan yerda va parvozda foydalanish qoidalariga rioya;

g) havo kemasida parvoz qilish chogʻida ishlatiladigan qoʻllanmaga va ekipaj ish texnologiyasiga muvofiq, avariya va yuk lyuklarini, yonilgʻi quyish baklarini bekitish, havo kemasi fyuzelyaji eshiklarini;

d) havo kemasi bortida belgilangan kema hujjatlari, avariyadan qutqaruv vositalari, parvoz uchun yetarli miqdorda yonilgʻi, moy, suyuqliklar va gazlar boʻlishi;

e) havo kemasi komandiriga aviatsiya texnikasidagi nosozliklar toʻgʻrisida oʻz vaqtida bildirish;

j) parvoz topshirigʻini bajarish vaqtida oʻz xizmat majburiyatlarini, HK komandirining buyruqlari va koʻrsatmalarini oʻz vaqtida, toʻliq va toʻgʻri bajarishi uchun javobgardir.

67. Bortradist havo kemasi komandiriga va yuqori turuvchi komandirlarga (boshliqlarga) boʻysunadi..

68. Bortradist:

a) havo kemasida parvoz qilish chogʻida ishlatiladigan qoʻllanmaga muvofiq havo kemasidagi elektr-, radio-, va yorugʻlik-texnik asbob-uskunalaridan foydalanishni bilish va ulardan foydalanishga, bort radiovositalari va ikki tomonlama radioaloqa ishini taʼminlashga;

b) parvozdan oldingi dam olish tartibiga rioya etishga;

v) oʻzini parvoz topshirigʻini bajara olmaydi deb hisoblasa yoki uni bajarish xavfsizligi uchun ishonchi komil boʻlmasa uni bajarishdan bosh tortishga;

g) toʻliq hajmda parvozga tayyorgarlik koʻrishga;

d) havo kemasidagi elektr-, radio-, va yorugʻlik-texnik asbob-uskunalarining holatini va parvozga shayligini nazorat qilishga;

e) havo kemasi komandiriga HHB organlari koʻrsatmalarini va meteorologik axborotni oʻz vaqtida yetkazishga;

j) havo kemasi komandiriga HK elektr-, radio-, va yorugʻlik-texnik asbob-uskunalaridagi barcha chetga chiqishlar va nosozliklar toʻgʻrisida oʻz vaqtida bildirishga va ularni bartaraf etish yuzasidan takliflarini berishga;

z) havo kemasida parvoz qilish chogʻida ishlatiladigan qoʻllanmaga muvofiq havo kemasini qoʻngandan keyin va toʻxtab turish joyiga olib borib qoʻygandan soʻng koʻrikdan oʻtkazishga va HK komandiriga oʻz mulohazalarini bildirishga majbur.

69. Bortradist aviatsiya muhandislari tarkibi mutaxassislardan havo kemasida aniqlangan HK elektr-, radio-, va yorugʻlik texnik asbob-uskunalaridagi nosozliklarni bartaraf etishni talab qilish huquqiga ega.

70. Bortradist quyidagilar uchun:

a) Mazkur Qoidalar, havo kemasida parvoz qilish chogʻida ishlatiladigan qoʻllanma va boshqa normativ hujjatlarning oʻziga tegishli qismlari boʻyicha talablarning bajarilishi;

b) bort radiovositalarining parvoz chogʻida ishonchli ishlashi va ikki tomonlama barqaror radioaloqaning tutib turilishi;

v) qabul qilingan dispetcherlik koʻrsatmalari, meteorologik va boshqa maʼlumotlarning havo kemasi komandiriga oʻz vaqtida va aniq bildirilishi;

g) parvoz topshirigʻini bajarish vaqtida oʻz xizmat majburiyatlarini, HK komandirining buyruqlari va koʻrsatmalarini oʻz vaqtida, toʻliq va toʻgʻri bajarilishi uchun javobgardir.

71. Bortkuzatuvchi bevosita va yuqori turuvchi boshliqlarga, parvoz topshirigʻini bajarish vaqtida esa havo kemasi komandiriga boʻysunadi.

72. Bortkuzatuvchi:

a) havo kemasidagi avariyadan qutqarish va maishiy asbob-uskunalardan foydalanishni bilishga va ularning holatini nazorat qilishi, havo kemasida parvoz qilish chogʻida ishlatiladigan qoʻllanmaga muvofiq ulardan foydalanishga;

b) parvozdan oldingi dam olish tartibiga rioya etishga;

v) yerda xizmat koʻrsatish boʻyicha agentdan tashuv hujjatlarini aviakompaniya qoidalariga muvofiq qabul qilib olish va yuk hamda “NOTOS” shakli boʻyicha maxsus toifadagi bagaj mavjudligi toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni soʻrashga, HK komandiriga bortda maxsus yuk mavjudligi toʻgʻrisida axborot berishga majbur. Tijorat yuklamasini HK bortiga joylashtirish va undan tushirishda bortkuzatuvchining majburiyatlari doirasi aviakompaniya qoidalari orqali aniqlanadi;

g) yuklama sxemasiga, markazlashtirish grafigiga va yigʻma-yuklama vedomostiga yoki HK komandirining koʻrsatmasiga muvofiq yoʻlovchilarning joylashishini nazorat qilishga;

d) yoʻlovchi salonida qoʻl yuki (bagaj)ning aviakompaniya qoidalariga muvofiq joylashtirilishini nazorat qilishga, bunda avariyada chiqish yoʻllari va unga oʻtish yoʻlaklarining bekilib qolmasligiga eʼtibor qaratishga;

e) havo kemasining sanitariya holatini nazorat qilishga, yoʻlovchi saloni va ish joyida tozalik va tartibni saqlashga;

j) havo kemasi komandiriga maishiy buyumlarning nosozligi toʻgʻrisida oʻz vaqtida xabar berishga;

z) yoʻlovchilar tomonidan havo kemasi bortida oʻzini tutish qoidalariga rioya etilishini taʼminlashga, bu qoidalarning buzilganligi toʻgʻrisidagi barcha axborotlarni havo kemasi komandiriga oʻz vaqtida bildirishga;

i) yoʻlovchilar toʻgʻrisida gʻamxoʻrlik qilish, havo kemasi komandirining koʻrsatmasiga (ruxsatiga) koʻra ularning xavfsizligini taʼminlash boʻyicha choralar koʻrishga;

k) parvoz tugagandan soʻng HK komandiriga oʻz mulohazalarini bildirish, oʻz ishini baholash va yoʻnalishning hujjatlarini rasmiylashtirishga;

l) HK bort daftariga maishiy asbob-uskunalarning parvoz davomidagi ishi toʻgʻrisida yozib qoʻyish, maishiy asbob-uskunalarni va bortdagi jihozlarni belgilangan tartibda topshirishga majbur.

73. Bortkuzatuvchi:

a) yerda joylashgan xizmat xodimlaridan havo kemasini parvozga tayyorlash vaqtida aniqlangan kamchiliklarni bartaraf etishni talab etishga;

b) havo kemasi bortidagi yoʻlovchilardan havo kemasida oʻzini tutish qoidalarini aniq bajarishni talab etishga haqli.

74. Bortkuzatuvchi:

a) mazkur Qoidalar, havo kemasida parvoz qilish chogʻida ishlatiladigan qoʻllanma va boshqa normativ hujjatlarning oʻziga tegishli qismlari boʻyicha talablarning bajarilishi;

b) yoʻlovchilarning yuklama sxemasiga, markazlashtirish grafigiga va yigʻma-yuklama vedomostiga yoki HK komandirining koʻrsatmasiga muvofiq joylashishi;

v) yoʻlovchi salonida qoʻl yuki (bagaj)ning aviakompaniya qoidalariga muvofiq joylashtirilishi, bunda avariyada chiqish yoʻllari va unga oʻtish yoʻlaklarining bekilib qolmasligiga;

g) yoʻlovchilarning havo kemasi bortida oʻzini tutish qoidalariga rioya etishlari boʻyicha choralar koʻrish;

d) yoʻlovchilar tomonidan havo kemasi bortida oʻzini tutish qoidalarining buzilganligi toʻgʻrisida havo kemasi komandiriga oʻz vaqtida bildirish;

e) yoʻnalish hisobot hujjatlarini oʻz vaqtida va toʻgʻri rasmiylashtirilishi;

j) parvoz topshirigʻini bajarish vaqtida oʻz xizmat majburiyatlarini, HK komandirining buyruqlari va koʻrsatmalarini oʻz vaqtida, toʻliq va toʻgʻri bajarishi uchun javobgar.

75. Yuk HK bortoperatori bevosita va yuqori turuvchi boshliqlarga, parvoz topshirigʻini bajarish vaqtida esa havo kemasi komandiriga boʻysunadi.

76. Bortoperator:

a) havo kemasining yuk kabinasi (yuk boʻlmasi)dagi asbob-uskunalarni bilish va ulardan havo kemasida parvoz qilish chogʻida ishlatiladigan qoʻllanmaga muvofiq foydalanish, yuklarni ortish, joylashtirish va mahkamlash qoidalarini, kerakli hujjatlarni rasmiylashtirish tartibini bilishga;

b) parvozdan oldingi dam olish tartibiga rioya etishga;

v) tashuv hujjatlariga va markazlashtirish grafigiga muvofiq yuklarning borligi, joylashtirilishi va mahkamlanganligini va upakovkasining sozligini nazorat qilishga;

g) havo kemasi komandiriga asbob-uskunalarning nosozligi toʻgʻrisida oʻz vaqtida xabar berishga;

d) havo kemasi va uning bortida joylashgan yukning butligini taʼminlash boʻyicha choralar koʻrishga;

e) parvoz tugagandan soʻng HK komandiriga oʻz mulohazalarini bildirish, oʻz ishini baholashga;

j) havo kemasidan yukni tushirib boʻlgandan soʻng yoʻnalishning hujjatlarini rasmiylashtirishga;

z) HK bort daftariga havo kemasining yuk kabinasidagi asbob-uskunalarning ishi toʻgʻrisida yozib qoʻyish, bort asbob-uskunalarini va bortdagi jihozlarni belgilangan tartibda topshirishga majbur.

77. Bortoperator:

a) muhandislik-aviatsiya xizmati xodimlaridan havo kemasining yuk kabinasi (yuk boʻlmasi)dagi asbob-uskunalardagi nosozliklarni bartaraf etishni talab etishga;

b) tashuvlarni tashkil qilish xizmati xodimlaridan yuklarning markazlashtirish grafigiga muvofiq joylashtirilishi va mahkamlanishini, yuklarning upakovkasi buzilgan boʻlsa ularni tuzatishni talab etishga haqli.

78. Bortoperator:

a) mazkur Qoidalar, havo kemasida parvoz qilish chogʻida ishlatiladigan qoʻllanma va boshqa normativ hujjatlarning oʻziga tegishli qismlari boʻyicha talablarning bajarilishi;

b) yuklarning tashuv hujjatlariga va markazlashtirish grafigiga muvofiq joylashtirilishi va mahkamlanganligi;

v) hisobot hujjatlarini oʻz vaqtida va toʻgʻri rasmiylashtirilishi;

g) parvoz topshirigʻini bajarish vaqtida oʻz xizmat majburiyatlarini, HK komandirining buyruqlari va koʻrsatmalarini oʻz vaqtida, toʻliq va toʻgʻri bajarilishi uchun javobgar.

79. Maxsus ishlarni bajaradigan uchuvchi-kuzatuvchilar, bortoperatorlar, shuningdek ekipaj tarkibiga kiritilgan boshqa mutaxassislar parvoz vaqtida havo kemasi komandiriga boʻysunadilar va lavozim yoʻriqnomasiga binoan oʻz vazifalarini bajaradilar.

80. Ekipaj tarkibiga uchuvchilar tarkibidan bittadan ortiq boʻlmagan stajyor qoʻshilishi mumkin.

81. Stajyor havo kemasi komandiriga, yuqori turuvchi toʻgʻridan-toʻgʻri komandirlarga (boshliqlarga) va bevosita uning stajirovkasi bilan shugʻullanuvchi ekipaj aʼzosiga boʻysunadi, ular stajyorning oʻz funksional vazifalarini toʻliq va toʻgʻri bajarilishi uchun javobgar boʻladilar.

82. Parvozga tayyorgarlik koʻrish vaqtida va parvozda stajyor qaysi lavozimda stajirovka oʻtayotganligi va kimning ish oʻrnini egallaganiga qarab, oʻsha ekipaj aʼzosining funksional vazifalarini bajaradi.

83. Stajyor havo kemasi komandiri bilan kelishgan holda qaysi lavozimda stajirovka oʻtayotganligiga qarab, bevosita uning stajirovkasi bilan shugʻullanayotgan shaxs tomonidan berilgan doirada oʻsha ekipaj aʼzosining huquqlaridan foydalanadi.

84. Stajyorning oʻz funksional vazifalarini oʻz vaqtida, toʻliq va toʻgʻri bajarilishi, stajyor tomonidan qabul qilinadigan qarorlar uchun javobgarlik bevosita uning stajirovkasi bilan shugʻullanuvchi ekipaj aʼzosi zimmasida boʻladi.

85. Havo kemasining har bir ekipaj aʼzosi:

a) parvoz vaqtida yuzaga kelgan havo kemasi tizimlarini ekspluatatsiya qilishning belgilangan normalaridan, uchish texnikasidan chetga chiqishlar yoki ularning buzilishi va ularga rioya etilmayotganligi toʻgʻrisida oʻz vaqtida va eshittirib ekipajni ogohlantirishga;

b) parvoz nihoyasiga yetkazilganidan soʻng oʻzining buyruq beruvchi rahbariyati (buyruq beruvchi uchuvchilar) tarkibiga parvozni bajarish vaqtida ekipaj tomonidan yoʻl qoʻyilgan chetga chiqishlar yoki buzilishlar toʻgʻrisida xabar bildirishga majbur.

86. Havo kemasi ekipajiga yetkazilgan zararni qoplash Oʻzbekiston Respublikasining Havo kodeksida belgilab qoʻyilgan tartibda amalga oshiriladi.

87. Ekipajning barcha aʼzolari qonun hujjatlarida belgilangan tartibda sugʻurtalangan boʻlishi zarur.

88. Yoʻlovchilar, bagaj, yuk va pochtani tashish maqsadida parvozni amalga oshiradigan havo kemalariga xizmat koʻrsatish uchun, shuningdek boshqa maqsadlarda aerodromlar va aeroportlar tashkil etiladi.

89. Oʻzbekiston Respublikasi FA tasarrufidagi fuqaro aerodromlari Oʻzbekiston Respublikasi Davavianazorat tomonidan yuritish yuklatilgan FA aerodromlari davlat reyestriga kiritilishi shart.

90. Oʻzbekiston Respublikasi fuqaro aerodromlarini FA aerodromlari davlat reyestriga kiritish va davlat roʻyxatiga olinganligi toʻgʻrisida guvohnoma berish Oʻzbekiston Respublikasi Davavianazorat tomonidan belgilangan tartibda beriladigan aerodromlarning foydalanish uchun yaroqliligi toʻgʻrisidagi sertifikatga asosan amalga oshiriladi.

91. Aerodromlarni davlat roʻyxatidan oʻtkazish va davlat roʻyxatiga olinganligi toʻgʻrisida guvohnoma berish tartibi, shuningdek muvaqqat aerodromlarni, aviatsiya ishlarini taʼminlash uchun aerodromlar va qoʻnish maydonchalarini hisobga olish tartibi Oʻzbekiston Respublikasi Davavianazorat tomonidan belgilanadi.

92. Hamkorlikda joylashish va hamkorlikda foydalanish aerodromlarini davlat roʻyxatiga olish tartibi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan aniqlanadi.

93. Har qanday fuqaro aerodromi aerodromlarning foydalanishga yaroqliligi borasidagi normalarga javob bersagina foydalanishga qoʻyiladi.

94. Fuqaro aerodromlaridan foydalanishga ruxsat berish Oʻzbekiston Respublikasi Davavianazorat tomonidan belgilangan tartibga muvofiq amalga oshiriladi.

95. Fuqaro va eksperimental aviatsiya havo kemalarining hamkorlikda joylashishi va hamkorlikda foydalanishi, fuqarolik aerodromlarida parvozlarni tashkil qilish va bajarish tartibi, aerodrom hududida parvozlarni bajarish mazkur Qoidalarning 1-ilovasida keltirilgan yoʻriqnomaga, aerodromlar aerouzellarga birlashtirilganda esa — mazkur Qoidalarning 2-ilovasiga koʻra belgilanadi.

96. Aerodrom atrofida parvozlarni bajarish boʻyicha yoʻriqnoma parvozlar xavfsizligini taʼminlash boʻyicha talablarga muvofiq davriy tekshiruvdan oʻtkazilib turilishi kerak. Tekshirish amaldagi roʻyxatdan oʻtkazilganlik toʻgʻrisidagi guvohnoma va aerodromlarning foydalanishga yaroqliligi toʻgʻrisidagi guvohnomani uzaytirish jarayonida oʻtkaziladi.

97. Havo kemalarining aerodrom atrofida parvozlarni bajarishi uchun zarur maʼlumotlar aeronavigatsiya axborotlari (ANA) hujjatlarida eʼlon qilinadi.

98. Aerodromlarni qurish va qayta qurish tegishli vazirliklar, idoralar va davlat qoʻmitalari bilan qonun hujjatlarida belgilangan tartibda kelishilishi kerak.

99. Aerodrom hududida binolar, inshootlar, aloqa liniyalari, yuqori kuchlanishli elektr uzatish, radiotexnika liniyalari va havo kemalari parvoziga xavf tugʻdirishi yoki aerodromlarning radiotexnik aloqalarining normal ishlashi uchun xalaqit berishi mumkin boʻlgan boshqa obyektlarni joylashtirish tasarrufida aerodrom boʻlgan vazirliklar, davlat qoʻmitalari, idoralar va tashkilotlar bilan kelishilishi kerak.

100. Havo kemalari harakatining intensivligi, aviatashuvlar hajmiga qarab aeroportlar beshta klassga boʻlinadi: 1, 2, 3, 4 va 5. 5-klassdan past boʻlgan barcha aeroportlar tasniflanmagan aeroportlarga kiradi.

101. Aeroportlarning joylashishi, rejalashtirilish va tasniflanishi FA aeroportlarini texnologik loyihalash normalari orqali aniqlanadi (ICAO 9184-hujjati. 2002-y. № 3).

102. FA aerodromlari:

a) uchish-qoʻnish yoʻlaklari turiga koʻra — sunʼiy qoplamali, gruntli, gidroaerodromlar, qor va muzli;

b) foydalanish xususiyatiga koʻra — doimiy va vaqtinchalik, kunduzgi va tunu kun ishlaydigan;

v) maqsadiga koʻra — trassa uchun, zavod, oʻquv va aviatsiya ishlarini bajarish uchun;

g) joylashishi va ekipajlar tomonidan parvozda trassa boʻylab foydalanishiga koʻra — bazaviy, oraliq, uchish, qoʻnish va zaxira;

d) dengiz sathiga koʻra joylashish balandligi va relyefi xususiyatiga koʻra — togʻli va tekislikda joylashgan;

e) foydalanishga qoʻyilishi boʻyicha qoʻnish uchun minimum boʻyicha — toifalangan va toifalanmagan aerodromlarga boʻlinadi.

103. Standart sharoitlarda sunʼiy qoplama uzunligiga qarab aerodromlar A, B, V, G, D, E klasslariga boʻlinadi.

104. Fuqaro havo kemalarining parvozlar uchish sharoitlari va samolyotni boshqarish, hududi, balandligi, fizik-geografik sharoitlar va sutka vaqtiga qarab tasniflanadi.

105. Parvozlar maqsadga qarab quyidagilarga boʻlinadi:

a) transport parvozlari — yoʻlovchi, yuk, pochta va bagajni tashish uchun;

b) aviatsiya ishlarini bajarish boʻyicha — FAdan xalq xoʻjaligi tarmoqlarida foydalanishda, shuningdek aholiga tibbiy yordam koʻrsatish va sanitariya tadbirlarini oʻtkazish uchun;

v) oʻquv parvozlari — kursantlar va oʻquv yurtlari tinglovchilarini oʻqitish uchun;

g) mashq va tekshiruv parvozlari — uchuvchilar tarkibini mashq qildirish va malakasini tekshirish uchun;

d) metodik parvozlar — havo kemalari harakatining ratsional trayektoriyalarini izlash va havo kemasini boshqarish metodlarini aniqlash, uchuvchilar tarkibini oʻqitish dasturlari va metodikalarini ishlab chiqish va tatbiq etish, yoʻriqchilik ishiga qoʻyilgan uchuvchilar tarkibining metodik tayyorgarligini tekshirish;

e) tadqiqot (ilmiy) — ilmiy tadqiqotlar oʻtkazish uchun;

j) sinov (nazorat-sinov) — havo kemasini yoki unga oʻrnatilgan dvigatellar va asbob-uskunalarni sinash uchun;

z) yerdagi tizimlar va RTVni uchirib koʻrib sinovdan oʻtkazish — radiotexnik vositalar, yerdagi navigatsiya qoʻnish tizimlarini tekshirish, sozlash uchun;

i) havo kemalarini uchirib sinab koʻrish (HK nazorat parvozlari) — havo kemasi tizimlari va agregatlarining yerda tekshirish mumkin boʻlmagan ishini parvozda sinab koʻrish uchun;

k) boshqa joyga oʻtkazish — havo kemalarini taʼmirlashga (taʼmirlashdan) olib borish, yangi joylashish joyiga yoki ish joyiga yetkazish;

l) namoyish parvozlari — aviatsiya texnikasini koʻrsatish, aviatsiya yutuqlarini tashviqot qilish uchun (aviasalonlar-koʻrgazmalar);

m) qidiruv-qutqaruv va avariyadan qutqarish — halokatga uchragan ekipaj, yoʻlovchilar, uchuvchi apparatlar, daryo va dengiz kemalarini izlash va yordam koʻrsatish uchun, shuningdek tabiiy ofatlarda.

106. Uchish va samolyotni boshqarish sharoitlariga koʻra parvozlar:

a) vizual parvozlar;

b) uskunalar boʻyicha parvozlarga boʻlinadi.

107. Qoʻnishni boshlash:

a) VPQ boʻyicha qoʻnishni boshlash;

b) vizual qoʻnishni boshlash;

v) uskunalar boʻyicha qoʻnishni boshlash sxemalaridan foydalangan holda qoʻnishga boʻlinadi.

Vizual qoʻnishni boshlash, odatda uskunalar boʻyicha qoʻnishni boshlashning davomi boʻlib, belgilangan qoidalarga koʻra amalga oshiriladi va qoʻnishdan oldingi toʻgʻri chiziqqa kirish uchun koʻz bilan kuzatgan holda manevr bajarishni nazarda tutadi.

108. Uskunalar boʻyicha qoʻnishni boshlash sxemalaridan foydalangan holda qoʻnishga kirishish quyidagilarga boʻlinadi:

a) qoʻnish uchun noaniq kirish;

b) qoʻnish uchun aniq kirish;

109. Bajarilish hududiga qarab parvozlar quyidagilarga boʻlinadi:

a) aepodpom (aepouzellar) — aepodpom payonida (aepouzelda);

b) tpassa boʻylab — havo trassalari va mahalliy havo yoʻllari boʻylab;

v) maydon boʻylab — aviatsiya ishlarini bajarish hududlarida;

g) yoʻnalish-trassa boʻylab — bitta parvozda belgilangan yoʻnalish va havo trassasi (MHY) boʻylab bajariladi.

110. Parvozlar balandligiga koʻra:

a) cheklangan past balandliklarda — 200 metrgacha mahalliy relyeflar va suv havzalari ustidan oʻtadigan parvozlar;

b) kichik boʻlmagan — 200 metrdan baland va 1000 metrgacha mahalliy relyeflar va suv havzalari ustidan oʻtadigan parvozlar;

v) oʻrtacha balandliklarda — dengiz sathidan 1000 metrdan va 4000 metrgacha balandlikda;

g) yuqori balandliklarda —dengiz sathidan 4000 metrdan va 12000 metrgacha balandlikda;

d) stpatosfepada — dengiz sathidan 12000 metrdan ortiq balandlikda amalga oshiriladigan parvozlarga boʻlinadi.

111. Fizik-geografik sharoitlarga koʻra:

a) tekislik va past-baland joylar ustidan oʻtadigan;

b) togʻli joylar ustidan;

v) choʻl joylardan oʻtuvchi;

g) suv havzalari ustidan;

d) uch va undan ortiq soat poyasi kesishgan joylardan oʻtuvchi parvozlarga boʻlinadi.

112. Parvoz sutkaning qaysi vaqtida bajarilishiga qarab quyidagilarga boʻlinadi: