Oʻzbekiston Respublikasining “Normativ-huquqiy hujjatlar toʻgʻrisida”gi Qonuni va Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Don va donni qayta ishlash mahsulotlari hisobini yuritish tizimini takomillashtirishga, ularning saqlanishi ustidan nazoratni kuchaytirishga doir qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida” 2006-yil 25-maydagi 95-son qaroriga (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2006-yil, 22-son, 191-modda) muvofiq Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi va Davlat soliq qoʻmitasi qaror qiladi:

1. “Don va don mahsulotlarini qabul qilish, saqlash va sotish boʻyicha operatsiyalarning buxgalteriya hisobi va hisobotini tashkil etish toʻgʻrisida”gi Yoʻriqnoma ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

Mazkur Yoʻriqnoma Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Don va donni qayta ishlash mahsulotlari hisobini yuritish tizimini takomillashtirishga, ularning saqlanishi ustidan nazoratni kuchaytirishga doir qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida” 2006-yil 25-maydagi 95-son qaroriga (Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2006-yil, 22-son, 191-modda) muvofiq don va don mahsulotlarini qabul qilish, saqlash va sotish boʻyicha operatsiyalarning buxgalteriya hisobi va hisobotini tashkil etish tartibini belgilaydi.

2. Oʻzbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (4-sonli BHMS) “Tovar-moddiy zaxiralar” (2006-yil 17-iyul, roʻyxat raqami 1595 — Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2006-yil, 28-29-son, 282-modda) (keyingi oʻrinlarda — 4-sonli BHMS) buxgalteriya hisobotida xoʻjalik tuzilmalarining barcha sohalarida va turlarida tovar-moddiy zaxiralari toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni shakllantirishning uslubiy asoslari va qoidalarini belgilab beradi, Oʻzbekiston Respublikasida buxgalteriya hisobini normativ tartibga solish tizimining elementi boʻlib hisoblanadi. Mazkur Yoʻriqnoma don mahsulotlari korxonalarida don va don mahsulotlarini qabul qilish, saqlash va sotishning buxgalteriya hisobini sohaviy xususiyatlarini tartibga soladi.

g) Oʻzbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (19-son BHMS) “Inventarizatsiyani tashkil etish va oʻtkazish”ga (1999-yil 2-noyabr, roʻyxat raqami 833) muvofiq moddiy qimmatliklar qoldigʻini belgilangan muddatlarda inventarizatsiya qilish va oʻz vaqtida inventarizatsiya natijalarini buxgalteriya hisobida aks ettirish;

z) moddiy javobgar shaxslar va boshqa xodimlar bilan dastlabki hisob hujjatlarini rasmiylashtirish, don va don mahsulotlari hamda boshqa tovar-moddiy zaxiralarni saqlash va hisobga olish toʻgʻrisida tushuntirish oʻtkazish;

17. Don mahsulotlari korxonalarida don va don mahsulotlarining balans qiymati moliyaviy hisobotlarda ularning tannarxi boʻyicha aks ettiriladi. Don va don mahsulotlarining tannarxini buxgalteriya hisobotida tan olish, baholash va aks ettirish Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1999-yil 5-fevraldagi 54-son qarori bilan tasdiqlangan (Oʻzbekiston Respublikasi QT, 1999-yil, 2-son, 9-modda) “Mahsulot (ishlar, xizmatlar)ni ishlab chiqarish va sotish xarajatlarining tarkibi hamda moliyaviy natijalarni shakllantirish tartibi toʻgʻrisida”gi nizomga, shuningdek 4-sonli BHMSga muvofiq amalga oshiriladi.

26. Don sotib olish boʻyicha transport-tayyorlov xarajatlari 4-sonli BHMSning 15 bandi “b” kichik bandida nazarda tutilgan tartibga muvofiq materiallarni tayyorlash va xarid qilishni hisobga oluvchi (1500) alohida sintetik schyotga tegishli boʻladi. Materiallarni tayyorlash va xarid qilishni hisobga oluvchi (1500) schyotini tegishli xarajatlar elementlari boʻyicha donga alohida va boshqa ishlab chiqarish zaxiralariga alohida yuritish tavsiya etiladi.

28. Don qoldiqlari va joʻnatilgan (shu jumladan, ishlab chiqarishga yoʻnaltirilgan) don zaxiralari qiymatini aniqlash 4-sonli BHMSda nazarda tutilgan tartibga muvofiq oʻrtacha qiymatda (AVECO) amalga oshiriladi.

36. Buxgalteriya hisobida import qilingan don va don mahsulotlarini sotib olish qiymatini shakllantirish va aks ettirish “Chet el valyutasidagi operatsiyalarning buxgalteriya hisobi, statistika va boshqa hisobotlarda aks ettirish tartibi toʻgʻrisida”gi nizomga muvofiq (2004-yil 17-sentabr, roʻyxat raqami 1411 — Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2004-yil, 37-son, 419-modda) amalga oshiriladi.

39. Natura holida va pul chegirmalari (ustamalari)ni hisoblab chiqarish, yetkazib beruvchilar bilan hisob-kitoblar, narxlardagi farqni aniqlash, quritish va tozalash uchun toʻlovlar miqdor va yuqorida koʻrsatilgan operatsiyalarni aks ettirish boʻyicha namunaviy buxgalterlik yozuvlari, shuningdek donni qayta ishlovchi va don qabul qilish korxonalari boʻyicha sotib olinadigan donning tannarxini shakllantirish boʻyicha misollar mazkur Yoʻriqnomaning 1 va 2-ilovalarida beriladi.

41. Tashish davomida qabul qiluvchilar tomonidan aniqlangan don va uni qayta ishlash mahsulotlaridagi kamomad va ortiqchaliklarni analitik hisobi tegishli dastlabki hisobga olish hujjatlari asosida mazkur Yoʻriqnomaning 3-ilovasiga muvofiq donni qayta ishlash korxonalari boʻyicha “Don, don mahsulotlari va idishlar kirim qilinishini hisobga olish jurnalini yuritish boʻyicha tavsiyalar”ga muvofiq amalga oshiriladi. “Don mahsulotlari va idishlar kirim qilinishini hisobga olish jurnali”dagi yozuvlar yetkazib beruvchilarning kuzatuv hujjatlari (hisob-faktura, tovar-transport yoki temir yoʻl yuk xatlari va h. k.) kelib tushishi va omborxona hisobotlarida 10-ustun “shu jumladan, ortiqchaliklar”, 13-ustun “shu jumladan, tashuv mobaynida tabiiy yoʻqotishlar normasi doirasidagi kamomad” va 14-ustun “tabiiy yoʻqotishlar normasidan yuqori kamomad”larda aks ettirilgan holda yetib kelgan yukdagi kamomad va ortiqchaliklar hisobga olingan holda olib boriladi.

45. Inventarizatsiya vaqtida aniqlangan don va don mahsulotlarining kamomadi va ortiqchaligini buxgalteriya hisobida aks ettirish va soliqqa tortish “Inventarizatsiya jarayonida aniqlangan mol-mulk kamomadi va ortiqchasining buxgalteriya hisobi va soliqqa tortish tartibi toʻgʻrisida”gi nizomga (2004-yil 6-aprel, roʻyxat raqami 1334 — Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2004-yil, 14-son, 173-modda) muvofiq amalga oshiriladi.

48. Saqlash vaqtida tabiiy yoʻqotishlar normasi doirasidan, shuningdek namlik va ifloslik aralashmasi sifatini yaxshilash hisobiga hosil boʻladigan kamomad miqdoridan oshgan kamomad summasi qonun hujjatlarida belgilangan tartibda undirib olinadi va buxgalteriya hisobotida “Inventarizatsiya jarayonida aniqlangan mol-mulk kamomadi va ortiqchasining buxgalteriya hisobi va soliqqa tortish tartibi toʻgʻrisida”gi nizomga (2004-yil 6-aprel, roʻyxat raqami 1334 — Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlari toʻplami, 2004-yil, 14-son, 173-modda) muvofiq aks ettiriladi.

52. Qayta navlash natijasida don va don mahsulotlarining ortiqchasi va kamomadining oʻzaro hisob-kitobi Oʻzbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (19-son BHMS) “Inventarizatsiyani tashkil etish va oʻtkazish” (1999-yil 2-noyabr, roʻyxat raqami 833) bilan tartibga solinadi.

54. Don mahsulotlari korxonalarida donning uni qayta ishlash mahsulotlariga ayirboshlanishi natijasida kelib tushishi mazkur Yoʻriqnomaning 55-bandida koʻzda tutilgan tartibda buxgalteriya hisobida aks ettiriladi.

57. Don mahsulotlarini kelib tushishi, sotilishi va boshqacha chiqimlari boʻyicha operatsiyalarni buxgalteriya hisobida tan olish, baholash va aks ettirish Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1999-yil 5-fevraldagi 54-son qarori bilan tasdiqlangan “Mahsulot (ishlar, xizmatlar)ni ishlab chiqarish va sotish xarajatlarining tarkibi hamda moliyaviy natijalarni shakllantirish tartibi toʻgʻrisida”gi nizomga, (Oʻzbekiston Respublikasi QT, 1999-y., 2-son, 9-modda), 4-sonli BHMS, shuningdek Oʻzbekiston Respublikasi buxgalteriya hisobining milliy standarti (21-son BHMS) “Xoʻjalik yurituvchi subyektlar moliyaviy-xoʻjalik faoliyatining buxgalteriya hisobi schyotlari rejasi va uni qoʻllash boʻyicha yoʻriqnoma”ga (2002-yil 23-oktabr, roʻyxat raqami 1181 — Meʼyoriy hujjatlar axborotnomasi, 2002-yil, 20-son) muvofiq amalga oshiriladi.

61. Keyinchalik sotish uchun (don qabul qilish faoliyati) don va don mahsulotlarini ichki tizim ichida kelib tushishi boʻyicha operatsiyalarni namunaviy buxgalteriya yozuvlariga tegishli misollar mazkur Yoʻriqnomaning 5-ilovasida (savdo ustamalarini hisobga olish schyotini qoʻllamasdan) keltiriladi.

materiallarni tayyorlash va xarid qilishni hisobga oluvchi schyotlarda hisobga olinadigan donni tayyorlash boʻyicha transport-tayyorlov va boshqa xarajatlarni taqsimlash tartibiga taalluqli misollar mazkur Yoʻriqnomaning 4-ilovasida beriladi.

76. Korxonaning (tarkibiy boʻlinmalarning) elevator-omborxona sigʻimlaridan ishlab chiqarishga chiqariladigan donning narxi har bir ekin (nomi) va sinfi boʻyicha hisobga olish (ulgurji-sotish) bahosida (transport-tayyorlov xarajatlari hisobga olinmagan holda) aniqlanadi. (1500) materiallarni tayyorlash va xarid qilishni hisobga oluvchi schyotning alohida schyotlarida hisobga olinadigan transport-tayyorlov va boshqa xarajatlar, qayta ishlashga berilgan don miqdoriga teng ravishda hisobdan chiqariladi. Materiallarni tayyorlash va xarid qilishni hisobga oluvchi schyotda hisobga olingan don tayyorlash boʻyicha transport-tayyorlov va boshqa xarajatlarni taqsimlash tartibiga oid misollar mazkur Yoʻriqnomaning 4-ilovasida keltiriladi.

79. Don, don boʻlmagan xom ashyo, materiallar va boshqa tovar-moddiy zaxiralar ombordan ishlab chiqarish sexlari (uchastkalari)ga berilishi bilan ularning sarflanganligi tasdiqlangan taqdirda xom ashyo va materiallarni hisobga olish schyotlaridan hisobdan chiqariladi va tegishli ishlab chiqarishga boʻlgan xarajatlarni hisobga olish schyotlariga oʻtkaziladi. Boshqaruv ehtiyojlari uchun berilgan materiallar qiymati maʼmuriy xarajatlarini hisobga olishning tegishli schyotiga (9420) oʻtkaziladi. Mahsulotning (ishlar, xizmatlarning) oʻtkazilishi va sotilishi bilan bogʻliq sarflangan materiallar qiymati sotish xarajatlarini hisobga olish schyotiga (9410) oʻtkaziladi. Xarajatlarni ishlab chiqarish tannarxiga yoki davr xarajatlariga kiritish tartibi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1999-yil 5-fevraldagi 54-son qarori bilan tasdiqlangan “Mahsulot (ishlar, xizmatlar)ni ishlab chiqarish va sotish xarajatlarining tarkibi hamda moliyaviy natijalarni shakllantirish tartibi toʻgʻrisida”gi nizom bilan (Oʻzbekiston Respublikasi QT, 1999-y., 2-son, 9-modda) tartibga solinadi.

materiallarni tayyorlash va sotib olishni hisobga olish schyotida hisobga olinadigan donni tayyorlash boʻyicha transport-tayyorlov va boshqa xarajatlarni taqsimlash tartibiga oid misollar mazkur Yoʻriqnomaning 4-ilovasida keltiriladi;

Ushbu Yoʻriqnomaning 23-bandida koʻrsatilganidek, davlat ehtiyojlari uchun don sotib olishda donning xarid qilish (preyskurant yoki shartnomaviy) va ulgurji-sotish narxlari oʻrtasida ijobiy yoki salbiy farqlar yuzaga kelishi mumkin:

105. Mexanizatsiyalashgan tozalash va qoʻshimcha ishlov berishga beriladigan donning qiymati va qoʻshimcha ishlov berish natijalari qiymati oʻrtasidagi farqni aniqlash bilan bogʻliq operatsiyalarni aks ettiruvchi namunaviy buxgalteriya yozuvlari boʻyicha misol mazkur Yoʻriqnomaning 8-ilovasida keltirilgan.

116. Moliyaviy zaxirani shakllantirish va undan foydalanishni buxgalteriya hisobida aks ettirish boʻyicha misollar mazkur Yoʻriqnomaning 1, 2 va 7-ilovalarida keltiriladi.

125. Yaroqsiz chiqitlarning qiymati, qurib kamayish va normativ mexanik yoʻqotishlar Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1999-yil 5-fevraldagi 54-son qarori bilan tasdiqlangan “Mahsulot (ishlar, xizmatlar)ni ishlab chiqarish va sotish xarajatlarining tarkibi hamda moliyaviy natijalarni shakllantirish tartibi toʻgʻrisida”gi nizomga (Oʻzbekiston Respublikasi QT, 1999-y., 2-son, 9-modda) muvofiq don urugʻlarining tayyor konditsiyali ishlab chiqarish qiymatiga kiritiladi.

127. Navli va duragay urugʻliklarni sotib olish, shuningdek yetkazib beruvchilar bilan hisob-kitoblar qilish bilan bogʻliq operatsiyalarning buxgalteriya hisobida aks ettirilishi boʻyicha misollar mazkur Yoʻriqnomaning 6-ilovasida keltirilgan.

128. Don mahsulotlari korxonalari tomonidan moliyaviy hisobotni tuzish va taqdim qilish “Moliyaviy hisobot shakllarini toʻldirish boʻyicha Qoidalari”ga muvofiq (2003-yil 24-yanvar, roʻyxat raqami 1209 — Meʼyoriy hujjatlar axborotnomasi, 2003-yil, 1-2-son) amalga oshiriladi. Moliyaviy hisobotni taqdim qilish muddatlari “Choraklik va yillik moliyaviy hisobotlarni taqdim etish muddatlari toʻgʻrisida”gi nizomga (2000-yil 3-iyul, roʻyxat raqami 942 — Meʼyoriy hujjatlar axborotnomasi, 2000-yil, 13-son) muvofiq belgilanadi.