“O‘zdonmahsulot” aksiyadorlik kompaniyasi korxonalarida don va don mahsulotlarini qabul qilish, saqlash va qayta ishlash hisobi va hisoboti tashkil etilishining amaldagi tizimini o‘rganib chiqish natijasida donni qabul qilish jarayonida hisobotlar buzib ko‘rsatilishining oldini olishga hamda don tayyorlash, uni saqlash va qayta ishlashda normativlarga rioya qilinishi ustidan amalda natija beradigan nazoratni olib borishga to‘sqinlik qilayotgan bir qancha muammolar va kamchiliklar aniqlandi.

Don va donni qayta ishlash mahsulotlari saqlanishi ustidan ta’sirchan nazoratni ta’minlash, talon-toroj qilish holatlariga, hisobotning buzib ko‘rsatilishiga yo‘l qo‘ymaslik, shuningdek hisobga olish tizimini takomillashtirish maqsadida Vazirlar Mahkamasi qaror qiladi:

1. Don va don mahsulotlarini qabul qilish, yuklab jo‘natish, saqlash va qayta ishlash jarayonlari hisobi va hisobotining amaldagi tizimi hisobotlar buzib ko‘rsatilishi, talon-toroj qilish holatlariga yo‘l qo‘yilmasligi ustidan nazorat qilishni, don va donni qayta ishlash mahsulotlari saqlanishi ta’minlanishi ustidan, shuningdek normativlarga, shu jumladan tabiiy kamayish normalariga rioya qilish ustidan nazoratni to‘liq darajada ta’minlamayotganligi qayd etilsin.

2. Qoraqalpog‘iston Respublikasi Vazirlar Kengashi Raisi, viloyatlar hokimlari, “O‘zdonmahsulot” aksiyadorlik kompaniyasi va O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Davlat don inspeksiyasi rahbarlari davlat ehtiyojlari uchun xarid qilinadigan donning saqlanishini ta’minlash bo‘yicha zarur chora-tadbirlar ko‘rilmaganligi, tayyorlanayotgan don hajmi bilan bog‘liq hisobot buzilishiga yo‘l qo‘yilganligi va kamomad holatlari uchun qat’iy ogohlantirilsin.

3. Don va don mahsulotlarini qabul qilish, saqlash, ichki tashish, qayta ishlash va sotishning dastlabki hisobini yuritish va hujjatlar bilan rasmiylashtirish tartibi to‘g‘risidagi nizom ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

4. Belgilab qo‘yilsinki:

don kamomadi, don va don mahsulotlari buzilishi natijasida yetkazilgan zararni korxonalarning sud organlari tomonidan aybdor deb topilgan moddiy javobgar shaxslari va rahbarlaridan undirish don va don mahsulotlarining bozor narxi bo‘yicha pul mablag‘lari korxonaning hisob raqamlariga qonunchilikda belgilangan tartibda o‘tkazilgan, istisno hollarda – sifat ko‘rsatkichlari bo‘yicha standart talablariga muvofiq bo‘lgan teng miqdordagi don bilan qoplangan holda amalga oshiriladi;

donni qayta ishlaydigan korxonalar tomonidan iste’molchilarga, shu jumladan qishloq xo‘jaligi kooperativlari (shirkat xo‘jaliklari) va fermer xo‘jaliklariga omixta yem va don chiqindilari sotilayotgan mahsulotning qiymati oldindan yuz foiz to‘lanishi sharti bilan sotiladi;

temir yo‘l shoxobcha yo‘llariga ega bo‘lgan tayyorlov punktlariga donni avtomobil transportida ortib jo‘natish, shuningdek “O‘zstandart” agentligining mintaqaviy organlari tomonidan beriladigan muvofiqlik sertifikati mavjud bo‘lmaganda donni davlat resurslariga qabul qilish taqiqlanadi;

mavsumiy hamda doimiy ishlaydigan don qabul qilish punktlarida donni qabul qiladigan moddiy javobgar shaxslar faqat “O‘zdonmahsulot” aksiyadorlik kompaniyasi bilan kelishgan holda tayinlanadi.

“O‘zdonmahsulot” aksiyadorlik kompaniyasi tizimi tarkibiga kiradigan, don, davlat resursidagi donni dastlabki qayta ishlovdan keyingi qo‘shimcha mahsulotlar va chiqindilarni sanoat yo‘li bilan qayta ishlash uchun sotishni amalga oshiruvchi korxonalar uchun qo‘shilgan qiymat solig‘i bo‘yicha soliqqa tortiladigan mahsulot aylanmasi miqdori ustama narx summasidan kelib chiqqan holda belgilanadi. Bunda boshqa tashkilotlarga, shu jumladan spirt ishlab chiqarish uchun, don sotish aylanmasi umumiy belgilangan tartibda qo‘shilgan qiymat solig‘i bo‘yicha soliqqa tortiladi;

vaqtincha saqlash uchun qabul qilinib Jamg‘armaning tijorat vakilining don saqlash sig‘imida saqlanayotgan bug‘doy hajmida kamomad yoki me’yordan ortiqcha yo‘qotishlar (kamayish) aniqlanganda yuzaga kelgan kamomad qiymati kamomad aniqlangan kundagi bug‘doyning birja savdolaridagi narxiga 100 foiz ustama qo‘llagan holda tijorat vakilidan bug‘doy yetishtiruvchilar foydasiga undiriladi;

Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Agrosanoat majmui ustidan nazorat qilish inspeksiyasi har chorakda va har kalendar yilning 1-may holatiga o‘tgan yillarda davlat zaxirasi, davlat resursi, vaqtincha saqlash va urug‘lik uchun qabul qilingan bug‘doy qoldig‘ini to‘liq geometrik o‘lchovdan o‘tkazadi.

5. “O‘zdonmahsulot” aksiyadorlik kompaniyasi va “O‘zdavdoninspeksiya” don tayyorlash davrida davlat resurslari uchun tayyorlanayotgan donning sifati va miqdorini nazorat qilish uchun o‘z vakillari ishtirok etishini ta’minlasinlar.

6. O‘zbekiston standartlashtirish, metrologiya va sertifikatlashtirish agentligi qishloq xo‘jaligi tovar ishlab chiqaruvchilaridan qabul qilinadigan donga muvofiqlik sertifikati shartnoma asosida o‘z vaqtida berilishini ta’minlasin.

7. O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi raisi va hududiy statistika organlari rahbarlariga davlat ehtiyojlari uchun don tayyorlash hajmi to‘g‘risida ishonchli ma’lumotlar o‘z vaqtida to‘planishi va taqdim etilishi uchun shaxsiy javobgarlik yuklansin.

O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi Bosh prokuratura bilan birgalikda don tayyorlash davrida statistika hisobotlari ma’lumotlarining ishonchliligi korxonaning o‘ziga borib dastlabki hisob ma’lumotlari bo‘yicha muntazam ravishda tekshirilishini tashkil etsin.

8. Mahalliy hokimiyat organlari va mansabdor shaxslarning don tayyorlash davrida uning sifatini aniqlash va kundalik ma’lumotlarni yuritish masalalariga, shuningdek “O‘zdonmahsulot” aksiyadorlik kompaniyasi tizimi korxonalarida mas’ul mansabdor shaxslarni tayinlashga aralashishi qat’iyan taqiqlansin.

9. “O‘zdonmahsulot” aksiyadorlik kompaniyasi Moliya vazirligi, Davlat soliq qo‘mitasi va O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Davlat don inspeksiyasi bilan birgalikda ikki oy muddatda:

don va don mahsulotlarini qabul qilish, saqlash va sotish bo‘yicha operatsiyalarning buxgalteriya hisobi va hisobotini tashkil etish to‘g‘risidagi yo‘riqnomani;

saqlash, quritish, tozalash, tashish va qayta ishlash jarayonida donning nobud bo‘lishi va kamayishini qoplash uchun moliyaviy zaxirani shakllantirish va undan foydalanish to‘g‘risidagi nizomni;

don mahsulotlari korxonalarining texnologiya jarayonini tashkil etish va yuritish qoidalarini belgilangan tartibda ishlab chiqsin va tasdiqlasin.

10. Quyidagilar:

Vazirlar Mahkamasining “Don va donni qayta ishlash mahsulotlari bilan operatsiyalar hisobini yuritish va rasmiylashtirish bo‘yicha yo‘riqnomani tasdiqlash to‘g‘risida” 2001-yil 20-martdagi 137-son qarori;

Vazirlar Mahkamasining “O‘zbekiston Respublikasi Hukumatining ayrim qarorlariga o‘zgartirishlar kiritish to‘g‘risida” 2003-yil 28-fevraldagi 112-son qaroriga ilovaning 43-bandi (O‘zbekiston Respublikasi QT., 2003-y., 2-son, 19-modda);

Vazirlar Mahkamasining “O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Davlat don inspeksiyasi faoliyatini tashkil etish masalalari to‘g‘risida” 2004-yil 8-iyundagi 269-son qaroriga 4-ilovaning 2-bandi (O‘zbekiston Respublikasi QT., 2004-y., 6-son, 54-modda) o‘z kuchini yo‘qotgan deb hisoblansin.

11. O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi bir oy muddatda idoraviy normativ hujjatlar mazkur qarorga muvofiqlashtirilishini ta’minlasin.

12. Mazkur qarorning bajarilishini nazorat qilish O‘zbekiston Respublikasi Bosh vazirining o‘rinbosari R.S. Azimov zimmasiga yuklansin.

Mazkur Nizom don va don mahsulotlarini qabul qilish, saqlash, ichki tashish, qayta ishlash va sotishning dastlabki miqdor va sifat jihatidan hisobini yuritish va hujjatlar bilan rasmiylashtirish tartibini belgilaydi.

1. Mazkur Nizomning amal qilishi bug‘doyni davlat resursi uchun xarid qilish, shuningdek, bug‘doy yetishtiruvchilardan vaqtincha saqlashga qabul qilish, ularni saqlash, qayta ishlash hamda don va don mahsulotlarini sotish faoliyatini amalga oshiruvchi mulkchilik shakllaridan qat’i nazar, barcha xo‘jalik yurituvchi subyektlarga tatbiq etiladi. Bunday korxonalar sirasiga don tayyorlash korxonalari, elevatorlar, tegirmonlar, yorma, omixta yem va urug‘ni qayta ishlash korxonalari va boshqa korxonalar kiradi.

2. Don va don mahsulotlarining miqdor va sifat jihatidan dastlabki hisobi (keyingi o‘rinlarda “dastlabki hisob” deb ataladi):

don va don mahsulotlarining saqlanishi va ulardan oqilona foydalanilishi ustidan nazorat qilishni;

don va don mahsulotlarini qabul qilish, saqlash, ularga ishlov berishda, shuningdek don mahsulotlari ishlab chiqarishda ularning massasi va sifati o‘zgarishini aniqlashni;

sotuvchilar (yetkazib beruvchilar) hamda xaridorlar (oluvchilar) o‘rtasida, shu jumladan ichki tashishda don va don mahsulotlari uchun hisob-kitoblarning to‘g‘riligini;

don va don mahsulotlari sifati yomonlashuvining oldini olishni ta’minlashi shart.

3. Dastlabki hisob don va don mahsulotlari bilan barcha xo‘jalik operatsiyalari to‘g‘risidagi axborotlarni, ularni yalpi, uzluksiz va hujjatli hisobga olish yo‘li bilan yig‘ish, ro‘yxatdan o‘tkazish va umumlashtirishning tartibga solingan tizimini ifodalaydi.

4. Miqdor va sifat jihatidan dastlabki hisobni tashkil etishni va uning to‘g‘riligini korxona rahbari ta’minlaydi.

5. Don va donni qayta ishlash mahsulotlarining miqdor jihatidan hisobi va ular bilan operatsiyalar fizik og‘irlikda bir kilogrammgacha aniqlikda olib boriladi. Bundan tashqari, un va yormaning, shuningdek zavodda idishga joylashtirilgan makkajo‘xori va boshqa ekinlar urug‘ining hisobi idishlar soni bo‘yicha yuritiladi.

6. Mazkur Nizomda quyidagi asosiy tushunchalardan foydalaniladi:

don — g‘alla va dukkakli ekinlar, moyli ekinlarning oziq-ovqat, yem va texnik maqsadda foydalaniladigan doni;

don mahsulotlari — un, yorma, non-bulka va makaron mahsulotlari, omixta yem, yem aralashmasi, kepak va donni qayta ishlashdan olingan qo‘shimcha mahsulotlar;

don va uni qayta ishlash mahsulotlarining sifat sertifikati — don va uni qayta ishlash mahsulotlari sifatining normativ hujjatlar talablariga, shuningdek ularning ko‘rsatib o‘tilgan mahsulotni tayyorlagan korxona nomiga muvofiqligini tasdiqlovchi hujjat;

ICHTL — ishlab chiqarish texnologiya laboratoriyasi;

yiroqdagi punktlar — korxonaga tegishli bo‘lgan, don topshiruvchilardan donni qabul qiluvchi va uni vaqtincha saqlash funksiyasini bajaruvchi, yuridik shaxs maqomiga ega bo‘lmagan punktlar;

reklamatsiya dalolatnomasi — don va donni qayta ishlash mahsulotlari sifat va miqdor jihatidan muvofiq bo‘lmaganda, ularni qabul qilishda e’tiroz bildirish uchun tuziladigan dalolatnoma.

7. Moddiy javobgar shaxslar — don va don mahsulotlarining miqdor va sifat jihatidan saqlanishi uchun mas’ul bo‘lgan shaxslar: elevatorlar va mexanizatsiyalashtirilgan don saqlash omborlarining katta masterlari (ishlab chiqarish uchastkalari boshliqlari), ishlab chiqarish uchastkalari masterlari, ombor mudirlari, yiroqdagi punktlarning omborlarga bevosita mutassaddilik qiluvchi mudirlari, makkajo‘xori urug‘ligiga ishlov beruvchi makkajo‘xori donini kalibrlovchi sexlar boshliqlari, omixta yem komplekslarining ishlab chiqarish boshliqlari, omborlarga mutasaddilik qiluvchi urug‘lik tozalovchi korxonalar (sexlar) boshliqlari. Tegirmonlar, yorma, omixta yem va urug‘lik tozalovchi korxonalarda (sexlarda) tayyor mahsulotlarning miqdor va sifat jihatidan saqlanishi uchun, ular omborlarga berilgungacha, korxonalarning ishlab chiqarish sexlari boshliqlari javob beradilar.

8. Korxona rahbarlari har bir moddiy javobgar shaxs bilan alohida, ishga qabul qilish vaqtida unga topshirilgan hamda shartnoma amal qilishining barcha davrida u qabul qilib olgan barcha moddiy boyliklar uchun to‘liq mulkiy javobgarlik to‘g‘risida shartnoma tuzadilar. Shartnomalar ishga qabul qilish to‘g‘risidagi buyruq bilan bir vaqtning o‘zida tuziladi.

Korxona rahbari moddiy javobgar shaxsni mazkur Nizom bilan tanishtirishi shart. Don va mahsulotlarni saqlashga javobgar bo‘lgan shaxslar almashtirilganda, uning javobgarligida bo‘lgan barcha moddiy boyliklar yangi tayinlanayotgan shaxsga qat’iy ravishda tarozida tortib yoki qoplangan mahsulot miqdori joylarini qayta hisoblash orqali topshiriladi.

9. O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi huzuridagi Qishloq xo‘jaligini davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash jamg‘armasining (keyingi o‘rinlarda — Jamg‘arma) tijorat vakili bo‘lgan don korxonalari tomonidan davlat resursi uchun bug‘doy qishloq xo‘jaligi subyektlaridan tuzilgan shartnomalarga muvofiq O‘zbekiston tovar-xom ashyo birjasida 3-sinf bug‘doy uchun shakllangan o‘rtacha narxda xarid qilinadi.

10. Qishloq xo‘jaligi subyektlaridan davlat resursi uchun xarid qilinadigan, shuningdek, vaqtincha saqlashga qabul qilinadigan bug‘doyga o‘rtacha sutkalik yoki bir martalik namuna bo‘yicha sifat aniqlangan holda yuk xati reyestri tuziladi, keyinchalik PK-10-shakl bo‘yicha qabul qilish kvitansiyasi, navli urug‘liklar xarid qilishda esa PK-10a-shakl bo‘yicha qabul kvitansiyasi yoziladi.

11. PK-10 va PK-10a-shakl bo‘yicha qabul kvitansiyalari qat’iy hisobot beriladigan blankalar hisoblanadi, kvitansiyalar seriyasi va tartib raqami ma’muriy-hududiy birliklar bo‘yicha belgilanadi.

12. Qabul kvitansiyalari nusxalarining zarur sonida, biroq har bir turkum va o‘simlikka kamida 5 nusxadan qo‘lda rasmiylashtiriladi.

13. Qabul kvitansiyalari shakllari belgilangan tartibda tasdiqlanadi va qishloq xo‘jaligi subyektlari tomonidan bug‘doy davlat resursi uchun sotilganligini, shuningdek, vaqtincha saqlash uchun topshirilganligini tasdiqlaydigan hujjat hisoblanadi.

Bunda har yilgi yangi hosilni qabul qilish hisobi bosh korxona elevatori va omborlari tomonidan alohida yuritiladi.

14. Temir yo‘l transporti bilan boshqa korxonalardan keltirilgan don va mahsulotlarning barcha turkumi qabul qilib oluvchi korxonaning moddiy javobgar shaxsi yoki taroziboni tomonidan temir yo‘l stansiyasining qabul qilib oluvchi-topshiruvchisi bilan birgalikda, avtomobil transportida keltirilganda esa yukni yetkazib kelgan va shu yukning saqlanishiga javobgar bo‘lgan haydovchi ishtirokida aniqlanadi.

Don mahsulotlari ortilgan vagonlarni temir yo‘l chetida mavjud bo‘lgan stansiyalar tarozilarida tortish, vagonlarni bir-biridan ajratmasdan tortish hamda katta yuk ortilgan vagonlarni (ikkiga bo‘lib) kichik hajmli yukni tortishga mo‘ljallangan tarozilarda tortish taqiqlanadi.

Yuklarni tortish natijalari tegishli tarozi jurnallariga (28 va 29-shakl) yozib qo‘yiladi.

15. Standart og‘irlikdagi qoplarga solingan mahsulotlar tortmasdan qabul qilinadi va beriladi. Turkumning og‘irligi joylarning soni va standart og‘irlikka qarab vakolatli shaxslar ishtirokida aniqlanadi.

Yuk vagondan tushirilish vaqtida ayrim qoplar yirtilganligi (yorilganligi, tikilgan joyidan so‘kilganligi va hokazolar) aniqlangan taqdirda mazkur qoplardagi mahsulot tijorat dalolatnomasida (reklamatsiya dalolatnomasida) qayd etilgan haqiqiy og‘irlikdan kelib chiqib kirim qilinadi..

Vagon ichida to‘kilgan mahsulotlar qoldig‘i mavjud bo‘lsa, ushbu qoldiqlar yig‘ilib tortiladi hamda haqiqiy og‘irlikdan kelib chiqib yuk qabul qiluvchi tomonidan kirim qilinadi.

16. Temir yo‘l transportida keltirilgan don mahsulotlarini qabul qilish moddiy javobgar shaxs tomonidan bir necha vagonda keltirilganda (14-shakl), bitta vagon uchun 15-shakl bo‘yicha qabul qilish dalolatnomasi bilan rasmiylashtiriladi.

17. Qabul qilish dalolatnomalari temir yo‘l yuk xatlari bilan birgalikda buxgalteriyaga taqdim etiladi.

18. Avtomobil transportida keltirilgan don mahsulotlarini qabul qilish yukni qabul qilib olgan moddiy javobgar shaxs tomonidan yuk jo‘natuvchining ilova qilingan yuk xatiga imzo chekilib, qabul qilish paytida aniqlangan undagi haqiqiy og‘irlik ko‘rsatilib rasmiylashtiriladi.

19. Import bo‘yicha keltirilgan don import qiluvchi tomonidan qonunchilikda belgilangan tartibda qabul qilinadi, ularning bundan keyingi tashilishi mazkur Nizomga muvofiq rasmiylashtiriladi.

Portlardan import don mahsulotlari (un, yorma)ni o‘rtacha konosament og‘irlik bo‘yicha jo‘natish taqiqlanadi.

20. Don va don mahsulotlarining ombor hisobi ularning amaldagi miqdor va sifat ko‘rsatkichlari bo‘yicha yuritiladi.

21. Amalda qabul qilingan og‘irlik (qoplar soni)ning jo‘natish stansiyasi (bandargoh, port, korxona) yuk xatida ko‘rsatilgan og‘irlikdan farq qilishi don yoki mahsulotni topshiruvchi yoki qabul qiluvchi shaxslar tomonidan rasmiylashtirilgan dalolatnoma bilan tasdiqlanadi.

22. Temir yo‘lda tashishda don va don mahsulotlari og‘irligining tabiiy kamayish normasidan ortiqcha kamomadi va massa nettoni aniqlash natijalaridagi cheklangan tavofut, shuningdek standart og‘irlikdagi qoplarga joylangan un, yorma va makkajo‘xori urug‘idagi kamomad yoki ular sifatining yomonlashishi mazkur Nizomga 1-ilovada nazarda tutilgan tartibda boriladigan temir yo‘l stansiyasi tomonidan tuzilgan tijorat dalolatnomasi bilan rasmiylashtiriladi.

To‘kilgan holda va idishda (qopda) tashiladigan don va dukkakli don, moyli o‘simliklar, barcha navdagi un, barcha turdagi yorma, kepak, omixta yem avtomobil tarozilarida tortishning aniqlik normasi yuk og‘irligining +0,1 foizidan oshmasligi kerak.

Ichki yo‘llarda temir yo‘lda tashiladigan don va don mahsulotlari bo‘yicha hisob-kitob qilishda tabiiy kamayish va tarozi nuqsoni normasi kamomadi mazkur Nizomga 1-ilovada nazarda tutilgan tartibda hisobga olinadi.

23. Don va don mahsulotlari kamomadini aniqlashda hamda ayni bir yukni jo‘natuvchi va oluvchining bir tipdagi tarozilarda tortishda aniqlangan kamomaddan tortishning mazkur diapazoni uchun avtomobil tarozilarning yo‘l qo‘yiladigan nuqsoniga tegishli og‘irlikni chiqarib tashlash zarur. Vagonlardan yukni tushirishda, agar mahsulotni sifatsiz idishda tashish oqibatida sochilgan va ko‘karib chiqqan mahsulot bo‘lsa, bu tijorat dalolatnomasi bilan tasdiqlanishi kerak. Korxonalar ushbu hollarda zararni qoplash uchun e’tiroz jo‘natuvchiga bildirishlari kerak.

24. Tabiiy kamayish normasidan ortiq bo‘lgan kamomad hajmi va netto og‘irlikni aniqlash natijasidagi cheklangan farq uchun belgilangan tartibda aybdor shaxslarga nisbatan e’tiroz bildiriladi.

Yuk jo‘natuvchilarning e’tirozlari bo‘yicha don mahsulotlari to‘liq ortilmaganligi va ortiqcha yuklanganligining moddiy hisobi bo‘yicha tiklovchi yozuvlar daftarning xarajat qismida (36-shakl), ortiqcha yuklash — xarajat ko‘payishiga qora rangda, to‘liq yuklamaslik esa — xarajat kamayishiga qizil rangda yoziladi.

25. Nosoz vagonlarda yoki plombasi buzilgan vagonlarda kelgan don mahsulotlarining kamomadi yoki buzilishi uchun e’tiroz belgilangan tartibda temir yo‘l yoki transport ekspeditorlik kompaniyalariga bildiriladi.

Don va don mahsulotlari kamomadi (buzilishi) uchun transport tashkilotlari va yukni jo‘natuvchilarga e’tiroz bildirish mazkur Nizomga 1-ilovada nazarda tutilgan tartibda amalga oshiriladi.

26. Keltirishda aniqlangan ortiqcha don va don mahsulotlari belgilangan tartibda yukni oluvchi tomonidan kirim qilinadi, ularning qiymati esa yukni jo‘natuvchining hisob raqamiga o‘tkaziladi.

27. Avtotransport tashkiloti tomonidan yetkazib berilgan don kamomadining aniqlangan hajmiga avtotransport tashkilotlariga e’tirozni rasmiylashtirish va taqdim etish uchun haydovchilar tomonidan imzolangan yuk xatlari asosida har bir korxona bo‘yicha o‘simliklar bo‘yicha kamomad vedomosti tuziladi.

28. Kamomadni ortiqcha mahsulot bilan qoplash taqiqlanadi.

29. Don (bug‘doy, arpa, suli, qora bug‘doy, makkajo‘xori, guruch va hokazo donlar) va donni qayta ishlash mahsulotlarini tashish va saqlashdagi tabiiy yo‘qotishlar normasi mazkur Yo‘riqnomaga 2 va 2a-ilovalarda nazarda tutilgan tartibda qo‘llaniladi.

30. Namligi, begona o‘tlar aralashganligi va sifatning boshqa tovar ko‘rsatkichlari bo‘yicha don va don mahsulotlari sifatida tavofutlar mavjud bo‘lganda mazkur Nizomga 3-ilovada nazarda tutilgan tartibda reklamatsiya dalolatnomalari tuziladi.

31. Donni xom ashyo mahsuloti qaytarib olinishi asosida qabul qilib olish va qayta ishlash shartnoma asosida amalga oshiriladi, ularning dastlabki hisobi ham mazkur Nizomga muvofiq rasmiylashtiriladi, bunda mahsuloti qaytarib olinadigan xom ashyo qiymati buxgalteriya hisobi to‘g‘risidagi qonunchilikka muvofiq balans hisob raqamlari sifatida hisobga olinadi.

Mahsuloti qaytarib olinadigan don bo‘yicha laboratoriyada ham, buxgalteriyada ham miqdor va sifatni hisobga olishning tartib raqami qo‘yilgan va ip o‘tkazib tikilgan, tegishli imzolar qo‘yilgan va korxona muhri bosilgan alohida daftari yuritiladi.

32. Xarid qilingan don va don mahsulotlarining tizimdan tashqari iste’molchilarga sarfi (berish va yuklab jo‘natish) O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarorlari va O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining tegishli topshiriqlari asosida amalga oshiriladi.

Xarid qilingan don va don mahsulotlarining korxonaga sarfi (berish va yuklab jo‘natish) uchun buyruqlar (221-shakl) va naryadlar, shuningdek ular asosida jo‘natuvchi korxonalar va oluvchi korxonalar o‘rtasida tuzilgan shartnomalar hujjat (asos) bo‘lib hisoblanadi.

33. Tizimdan tashqari iste’molchilarga don va don mahsulotlari berish buyruq (221-shakl) bilan rasmiylashtiriladi, ularning tizim ichida tashilishi naryadlar (222-shakl) bilan rasmiylashtiriladi.

34. Korxonaga tushadigan barcha buyruqlar va naryadlar don mahsulotlarini berish uchun olingan va yozilgan buyruqlar va naryadlarni hisobga olish jurnallarida ro‘yxatdan o‘tkaziladi. Har bir buyruqqa don mahsulotlari berilishining hisobi kartochkasi yuritiladi. Unda omborga berilgan buyruqlar va ularning bajarilishi, berilgan don va don mahsulotlari va ularning ushlab qolinishi qayd etiladi.

Buyruqlar va naryadlar don va don mahsulotlari yuklab jo‘natilganini tasdiqlaydigan hujjatlar bilan birgalikda korxona buxgalteriyasiga beriladi.

35. Don mahsulotlarini yuklab jo‘natish va berish hujjatlarida – transport yuk xatlarida va boshqa shaharga yuklab jo‘natish bo‘yicha korxonalar tomonidan yoziladigan schyot-fakturalarda naryad yoki buyruqning tartib raqami ko‘rsatilishi kerak.

36. Don va don mahsulotlarining har bir turkumi buyruq (16-shakl) asosida korxonaning moddiy javobgar shaxsi tomonidan, tortish yo‘li bilan aniqlanadigan (standart og‘irlikdagi qoplarga qadoqlangan mahsulotdan tashqari) miqdor bo‘yicha va korxona laboratoriyasi aniqlagan sifat ko‘rsatkichi bo‘yicha beriladi (yuklab jo‘natiladi).

Yuk jo‘natuvchida vagon yoki elevator tarozilari bo‘lmasa, og‘irlikni aniqlash jo‘natiladigan stansiyaning vagon tarozilarida temir yo‘lning taroziboni tomonidan yuk jo‘natuvchi bilan birgalikda aniqlanadi va ularning yuk xatdagi imzosi bilan tasdiqlanadi.

37. Yuklarni tortish natijalari tarozi jurnallariga (28 va 29-shakllar) kiritiladi. Tirkamali avtomobillarda olib chiqib ketilayotgan turkum don bo‘yicha jurnallarda (28 va 29-shakllar) avtomobil va tirkamaning raqami ko‘rsatiladi.

38. Standart og‘irlikdagi qoplarga solingan un, yorma va makkajo‘xori urug‘liklari, boshqa urug‘larni berish tarozida tortilmasdan amalga oshiriladi, ularning og‘irligi esa qoplar soni va standart og‘irlik yoki har bir yuk o‘rnida yetkazib beruvchi tomonidan ko‘rsatilgan og‘irlik bo‘yicha aniqlanadi.

39. Berish (yuklab jo‘natish)da don va mahsulotning sifati korxona laboratoriyasi tomonidan aniqlanadi, tekshirish natijalari tekshirish kartochkasiga va jurnalga kiritiladi.

40. Oluvchilarga yem aralashmasi va omixta yem berishda ularning har bir turkumiga sifat guvohnomasi beriladi (43-shakl).

41. Sifat guvohnomasini (43-shakl) rasmiylashtirishda korxona laboratoriyasi unda berish paytida aniqlangan mahsulotning amaldagi namligini ko‘rsatadi, sifatning boshqa ko‘rsatkichlari mazkur guvohnoma bo‘yicha aks ettiriladi.

42. Oluvchi don va mahsulot sifatiga norozilik bildirgan taqdirda, ular oluvchi ishtirokida ko‘rsatib o‘tilgan laboratoriya tomonidan takroran analiz qilinadi yoki namuna sifat to‘g‘risidagi uzil-kesil xulosa uchun vakolatli davlat organiga yuboriladi.

43. Yuk temir yo‘l stansiyasi yoki bandargohga topshirilgandan keyin korxonaning vakolatli shaxsi stansiyadan (bandargohdan) yuk kvitansiyalari (temir yo‘l kvitansiyalari va daryo yuk xatlari)ni oladi hamda o‘sha kunning o‘zida ularni don mahsulotlarini yuklab jo‘natgan moddiy javobgar shaxsga beradi.

44. Don va mahsulotning og‘irligi yuk tovar-transport yuk xatiga (21-shakl) imzo chekilgan holda topshiriladigan haydovchi yoki kuzatib boradigan shaxs ishtirokida moddiy javobgar shaxs yoki tarozibon tomonidan aniqlanadi.

45. Moddiy javobgar shaxs yuk kvitansiyalari to‘g‘ri to‘ldirilganligini tekshiradi, ularni qayta tortish jurnali bilan solishtiradi va shundan keyin don mahsulotlarini yuklab jo‘natishga temir yo‘l vedomostlari yoki daryo yuk xatlari (20-shakl) to‘ldirib yuklab jo‘natishni rasmiylashtiradi.

46. Moddiy javobgar shaxs don va don mahsulotlari yuklab jo‘natilgandan keyingi kundan kechikmay transport-yuklab jo‘natish hujjatlarini hisobot bilan birgalikda korxona buxgalteriyasiga topshiradi.

47. Don va mahsulot temir yo‘l yoki daryo transportiga yuklanganda ortilgan har bir don va mahsulotning turkumiga laboratoriya sifat guvohnomasi yozadi va unda yuk xati bo‘yicha og‘irlikni va laboratoriya bo‘yicha aniqlangan sifatni ko‘rsatadi, standart og‘irlikdagi qoplarga solingan un va yorma bo‘yicha esa, bundan tashqari, qoplashdagi namlik va yuklab jo‘natish sanasi ko‘rsatiladi.

Donni temir yo‘l transportiga ortishda bitta temir yo‘l xati bo‘yicha bitta oluvchining nomiga bir necha vagonlarga yuklangan donning bir xildagi turkumiga bitta sifat guvohnomasi berishga ruxsat beriladi.

Ushbu hollarda sifat guvohnomasida vagonlarning raqami ko‘rsatiladi. Bunday tartib tarqatish stansiyalarida yuklab jo‘natishda tatbiq etilmaydi.

48. So‘tadagi makkajo‘xorini yuklab jo‘natishda sifat guvohnomalarida donning amaldagi chiqishi ham ko‘rsatiladi.

49. Sifat guvohnomasi ICHTL boshlig‘i (laboratoriya mudiri) yoki uning o‘rnidagi shaxs tomonidan imzolanadi.

50. Don va don mahsulotlarini avtomobil transportiga yuklash moddiy javobgar shaxs tomonidan belgilangan tartibda rasmiylashtiriladigan buyruq (16-shakl) asosida amalga oshiriladi.

Don va don mahsulotlarini avtomobil transportida tashish uchun berish tovar transport xati bilan rasmiylashtiriladi (21-shakl).

51. Don va don mahsulotlarining har bir turkumiga laboratoriya tomonidan belgilangan shakl bo‘yicha sifat guvohnomasi yoziladi.

52. Don va mahsulotni korxona ichida tashishga rahbar tomonidan imzolangan yuk xatlari (19-shakl) rasmiylashtiriladi.

Don va mahsulotni bir hudud doirasida ombordan omborga tashishda og‘irlik bir marta har ikkala moddiy javobgar shaxs hozirligida aniqlanadi.

Don yoki mahsulot bir moddiy javobgar shaxsning ixtiyorida bo‘lgan omborlar bo‘yicha alohida miqdor-sifat hisobi yuritiladigan ombordan omborga tashilganda og‘irlik moddiy javobgar shaxs tomonidan korxona rahbari tayinlagan xodim hozirligida aniqlanadi.

53. Korxona ichida tashiladigan don va mahsulotning sifati, standart og‘irlikdagi qoplarga solinganlar bundan mustasno, laboratoriya tomonidan aniqlanadi va sifat ko‘rsatkichlari yuk xatida (19-shakl) ko‘rsatiladi.

54. Don mahsulotlarini korxona ichida tashishga farmoyish (19-shakl) korxona rahbari tomonidan belgilangan muddat davomida amal qiladi.

55. Navli urug‘liklarning har bir turkumini berishda quyidagi hujjatlar rasmiylashtiriladi:

a) Urug‘likka attestat (86-shakl) — barcha o‘simliklarning elita urug‘iga va super elitasiga, shuningdek makkajo‘xorining o‘zidan-o‘zi changlangan liniyalari urug‘iga;

b) Urug‘likka guvohnoma (85-shakl) — qolgan barcha reproduksiyalar urug‘iga;

v) Makkajo‘xorining gibrid urug‘lariga guvohnoma (84-shakl) — makkajo‘xorining gibrid urug‘lariga.

56. Ushbu hujjatlarda nav sifatlari topshiruvchilarning nav hujjatlari asosida, ekish sifatlari esa — urug‘chilik bo‘yicha vakolatli organ tomonidan berilgan Urug‘ning konditsionligi to‘g‘risidagi guvohnoma asosida aks ettiriladi. Urug‘larning namligi urug‘lik ortib jo‘natilgan yoki berilgan kunda korxona laboratoriyasi tomonidan amalga oshirilgan tekshirish asosida ko‘rsatiladi.

57. Urug‘likka attestatlar va urug‘likka guvohnomalar korxona rahbari, ICHTL boshlig‘i va moddiy javobgar shaxs tomonidan imzolanadi.

58. Navli urug‘larni berishda transport hujjatlariga navli urug‘larning mazkur turkumiga berilgan urug‘likka attestat yoki guvohnoma ilova qilinadi.

Guvohnoma yoki attestat nusxalari yuklab jo‘natilgan urug‘likning schyot-fakturasiga ilova qilinadi va laboratoriyada qoladi.

59. Ishlab chiqarish jarayonida urug‘liklarning nokonditsion turkumlari aniqlangan taqdirda ularga qo‘shimcha ishlov berish, ularni konditsiyaga yetkazish choralari ko‘rilishi kerak. Ularni konditsiyagacha yetkazish imkoni bo‘lmagan taqdirda ushbu turkum urug‘lik resurslaridan chiqariladi.

60. Korxonalar tomonidan filiallardan ijaraga olingan va yiroqdagi punktlardan donni olib chiqish Jamg‘armaning topshirig‘iga ko‘ra asosiy korxonaning rahbari ko‘rsatmasi asosida amalga oshiriladi.

61. Donni tarozida tortish moddiy javobgar shaxs (tarozibon) tomonidan avtomobil yoki tovar tarozilarida avtomobil haydovchisi hozirligida amalga oshiriladi.

Haydovchi yukni tovar-transport yuk xatiga imzo chekib tashish uchun qabul qilib oladi va donni borish punktida ham og‘irligi bo‘yicha topshiradi.

Jamg‘armaning topshirig‘iga asosan filiallar, ijaraga olingan korxonalar va yiroqdagi punktlarni uzoq muddat saqlash va qayta ishlash uchun olib chiqish uch nusxada yoziladigan tovar-transport yuk xati (21-shakl) bilan rasmiylashtiriladi.

62. Donning sifati laboratoriya tomonidan aniqlanadi va tovar-transport yuk xatlarida (21-shakl) ko‘rsatiladi.

63. Filiallar, ijaraga olingan korxonalar va yiroqdagi punktlardan donni olib chiqishda asosiy korxonaga olib kelingan donning sifati donni qabul qilgan korxonaning laboratoriyasi tomonidan aniqlanadi va miqdor-sifat hisobi daftarida (36-shakl) qayd etiladi.

Don va mahsulot avtomobil transportida va o‘z vagonlari bilan bir aholi punktida joylashgan korxonadan korxonaga tashilganda namunalar tanlanadi va sifati yetkazib beruvchi va oluvchi vakillari tomonidan korxona laboratoriyalarida aniqlanadi. Don va mahsulot jo‘natuvchi tomonidan xarajatlarga chiqim qilinadi va oluvchi tomonidan ayni bir sifat bo‘yicha kirim qilinadi.

64. Donning sifatini aniqlash va avtotransportning ushlanib qolishiga yo‘l qo‘ymaslik maqsadida sifati bo‘yicha bir xil don turkumlarini o‘rtacha sutkalik namunalar bo‘yicha amalga oshirishga ruxsat beriladi.

O‘rtacha sutkalik namunalar laboratoriyalar tomonidan donni asosiy korxonaga yuklab jo‘natgan har bir alohida hisobga olinadigan shaxs bo‘yicha shakllantiriladi.

65. Sifati bo‘yicha bir xil don turkumlari o‘rtacha sutkalik namunalar bo‘yicha asosiy korxona tomonidan qabul qilib olinishida uning laboratoriyasida aniqlangan donning sifati jo‘natuvchi korxonaning hujjatlari bo‘yicha donning o‘rtacha tarozida tortilgan sifati bilan qiyoslanadi.

66. Laboratoriyalar o‘rtasida har xilliklar paydo bo‘lgan taqdirda nizo vakolatli davlat organi tomonidan hal qilinadi. Filiallar, ijaraga olingan korxonalar va yiroqdagi punktlardan donni bevosita boshqa korxonalarga yuklab jo‘natishda har xilliklar paydo bo‘lgan taqdirda mazkur Nizomga muvofiq reklamatsiya dalolatnomasi rasmiylashtiriladi.

Don o‘rtacha sutkalik namuna bo‘yicha asosiy korxona tomonidan qabul qilib olinishida reklamatsiya dalolatnomasida jo‘natuvchi korxonaning hujjatlari bo‘yicha donning o‘rtacha tarozida tortilgan sifati va o‘rtacha sutkalik namuna bo‘yicha laboratoriya tomonidan aniqlangan amaldagi sifat ko‘rsatiladi.

Vakolatli davlat organining vakili hozir bo‘lmagan taqdirda sifatni birgalikda aniqlash uchun jo‘natuvchining vakili (katta laborant, laborant) chaqiriladi. Bunday aniqlash natijalari tegishli dalolatnomalar bilan rasmiylashtiriladi hamda oluvchi va jo‘natuvchi uchun majburiy hisoblanadi.

Filiallar, ijaraga olingan korxonalar va yiroq punktlar uning tarkibiga kiradigan asosiy korxonalar har bir reklamatsiya dalolatnomasi olingandan keyin miqdor, sifat hisobi daftariga (36-shakl) har bir filial, ijaraga olingan korxona va yiroqdagi punkt bo‘yicha alohida tegishli tuzatishlar kiritishi shart.

67. Avtomobilda tashishda donning sifati yomonlashishi va kamomadi aniqlangan hollarda e’tiroz rasmiylashtiriladi va bir sutka muddatda avtotransport tashkilotiga beriladi.

68. Tozalash va don, un va yormaga ishlov berishning boshqa turlari rahbarning farmoyishiga ko‘ra amalga oshiriladi.

Farmoyishda majburiy tartibda tozalanishi kerak bo‘lgan donning va ishlov berilishi kerak bo‘lgan un va yormaning miqdori va sifati, uni amalga oshirishning maqsadi va usullari, sifatning har bir ko‘rsatkichi bo‘yicha ularni qaysi konditsiyagacha yetkazish zarurligi va ishning tamom bo‘lishi muddati ko‘rsatiladi.

69. Ishlar bajarilishi laboratoriya tomonidan ish tamom bo‘lgandan keyingi kundan kechikmay moddiy javobgar shaxs bilan birgalikda dalolatnoma shaklida (34-shakl) rasmiylashtiriladi.

70. Don turkumlariga ishlov berish bir oyda kamida bir marta dalolatnoma (34-shakl) bilan rasmiylashtiriladi.

71. Dalolatnomada don va mahsulotning ishlov berilgungacha va ishlov berilgandan keyingi miqdori va sifati, olingan qo‘shimcha mahsulotlar va chiqindilarning miqdori va sifati ko‘rsatiladi. Dalolatnoma moddiy javobgar shaxs va ICHTL boshlig‘i tomonidan imzolanishi, buxgalter tomonidan tekshirilishi va korxona rahbari tomonidan tasdiqlanishi kerak.

Don don tozalash mashinalarida tozalanganda omborda saqlanayotgan barcha alohida hisobga olinadigan don turkumi, tozalangan don miqdori hisobga olish ma’lumotlari bo‘yicha aniqlanadi.

Agar omborda saqlanayotgan donning faqat bir qismi tozalansa, ishlov berishgacha bo‘lgan miqdor tortib ko‘rish yo‘li bilan yoki butun turkumga ishlov berishgacha — o‘lchash yo‘li bilan aniqlanadi. Ishlov berishgacha don sifatini aniqlash usuli dalolatnomada (34-shakl) ko‘rsatiladi.

72. Bir joyda turadigan tarozilar bilan jihozlangan elevatorlarda, quritish-tozalash minoralarida va mexanizatsiyalashtirilgan omborlarda ishlov berish uchun berilayotgan don miqdori tarozida tortib ko‘rish yo‘li bilan aniqlanadi.

Donni tozalash va tashishda, shuningdek un va yormaga ishlov berishda olingan ozuqa don mahsulotlari va chiqindilar don va mahsulotning har bir ishlov berilgan turkumi bo‘yicha alohida aniqlanadigan og‘irlik va sifat bo‘yicha chiqindilar sexiga beriladi. Ozuqabop don mahsulotlari va chiqindilarning tarozida tortilgan og‘irligi ishlov berish dalolatnomalariga tirkab qo‘yiladi.

73. Donni potokda tozalash va quritishni tozalash va quritishga dalolatnomalarda (34-shakl) rasmiylashtirishda ushbu potok liniyasiga donni qabul qilish bo‘yicha ma’lumotlardan kelib chiqib shaxsiy hisob raqamlari bo‘yicha miqdor-sifat hisobini ko‘rsatish kerak.

Dalolatnomalarda (34-shakl) quyidagilar ko‘rsatiladi:

tozalashgacha miqdori va sifati — qabul qilingan donga reyestrlar ma’lumotlari asosida;

don tozalangandan keyin olingan qo‘shimcha mahsulotlar va chiqindilar miqdori va sifati;

quritishga yuborilgan don miqdori (don chiqindilarini tozalashda olingan og‘irlik bundan mustasno, agar bular don quritilgunga qadar ajratib olinsa), shuningdek quritishgacha va quritilgandan keyin donning namligi;

laboratoriya tekshirishlari asosida formula bo‘yicha aniqlangan quritishda og‘irlikning kamayishi.

74. Davlat zaxirasidagi bug‘doyni yangilash jarayonida olingan mahsulotlar birja savdolarida g‘olib bo‘lgan tadbirkorlik subyektlariga Jamg‘armaning topshirig‘iga asosan chiqim qilinadi.

Donni tozalashda olingan qo‘shimcha mahsulotlar va chiqindilar og‘irligi bo‘yicha chiqindilar sexiga (omborga) beriladi, asosiy ekin bo‘yicha hisobraqamdan chiqim qilinadi va saqlash joyi bo‘yicha kirim qilinadi.

75. Tozalash va quritishdan keyin donning sifati hamda qo‘shimcha mahsulotlar va chiqindilar sifati korxona laboratoriyasi tomonidan aniqlanadi.

76. Quritish paytida donning kamayishi mazkur Nizomda belgilangan tartibda aks ettiriladi.

Saqlash joyi tozalangunga qadar quritishdan kamayishning ombor va tezkor hisobotlari bo‘yicha mavjud dondan dastlabki chiqim amalga oshiriladi.

Joylashtirishda o‘z-o‘zidan navlarga ajralishi, shuningdek donni siljitadigan mexanizmlar bilan shamollatish natijasida uyum yuzasida hosil bo‘ladigan yengil organik aralashma don uyumi yuzasidan olib tashlanishi kerak.

Ko‘plab chiqqan don uyumidan normal don olish maqsadida ishlov beriladi. Ushbu uyumga ishlov berish ham dalolatnomalar (34-shakl) bilan rasmiylashtiriladi.

77. I va II toifali qo‘shimcha mahsulotlar va chiqindilar normal don olingandan keyin og‘irligi tortib ko‘riladi, ularning sifati aniqlanadi, shundan keyin ular, shuningdek, har yilgi hosil uchun birlamchi hisobotlar hamda 36-shakl hisobraqamlari bilan miqdor-sifat hisobi bo‘yicha alohida chiqindilar sexiga (omborga) beriladi, III toifa chiqindilar (noozuqa) esa tortib ko‘riladi va belgilangan tartibda yo‘q qilinadi.

Chiqindilar sexiga (omborga) topshirilgan qo‘shimcha mahsulotlar I va II toifali chiqindilar, shuningdek III toifa (noozuqa) yo‘q qilingan chiqindilar ular olingan asosiy ekinning hisob raqamidan o‘chiriladi.

78. Donni transportyorlarda ko‘tarma g‘alvirli tashishda hosil bo‘ladigan ozuqabop don mahsulotlari va chiqindilar (nooziq mahsulotlar) belgilangan tartibda ishlov berishga dalolatnoma (34-shakl) bilan rasmiylashtiriladi.

79. Ortish-tushirish ishlarini bajarishda va donni transportyorlar (ko‘tarma g‘alvirsiz) bilan tashishda hosil bo‘ladigan ko‘karib chiqqan don dalolatnoma (22-shakl) tuzish bilan rasmiylashtiriladi va tegishli saqlash joyi bo‘yicha kirim qilinadi. Bunday ko‘karib chiqqan donni hisob raqamidan chiqarib tashlash tozalash dalolatnomasi tuzilishi kutib o‘tirilmasdan ular hosil bo‘lishi davomida amalga oshiriladi.

80. Foydalanish uchun yaroqsiz bo‘lgan chiqindilar (nooziq mahsulotlar) va ko‘karib chiqqan don korxona hududidan chiqarib tashlanishi va mazkur Nizomda belgilangan tartibda yo‘q qilinishi kerak.

81. Donni quyoshda quritish ishlov berish dalolatnomasi (34-shakl) bilan rasmiylashtiriladi. Quyoshda quritishda qo‘shimcha mahsulotlar va chiqindilar hosil bo‘lmasligi munosabati bilan ushbu ko‘rsatkichlar ustidan dalolatnomalarda (34-shakl) chiziq tortib qo‘yiladi.

82. Ishlov berish uchun omborlardan don berish ICHTL xulosasiga muvofiq belgilangan tartibda rasmiylashtirilgan, rahbar tomonidan imzolangan farmoyish (109-shakl) asosida amalga oshiriladi.

Farmoyishda qaysi omborlardan, siloslardan yoki boshqa saqlash joylardan ishlov berish uchun don ajratilishi, uning og‘irligi va sifati ko‘rsatiladi, farmoyish to‘rt nusxada yoziladi, birinchi nusxasi ICHTLda qoladi, ikkinchi nusxasi donni berayotgan tegishli moddiy javobgar shaxsga, uchinchi nusxasi ishlab chiqarish sexi boshlig‘iga va to‘rtinchi nusxasi buxgalteriyaga beriladi.

83. Omixta yem ishlab chiqarish uchun xom ashyo berish belgilangan tartibda talabnomalar-yuk xatlari (119-shakl) bilan rasmiylashtiriladi, ularda retseptlarning tartib raqami va belgilangan retseptura bo‘yicha omixta yem ishlab chiqarish uchun talab etiladigan xom ashyo miqdori ko‘rsatiladi.

84. 110-shakl bo‘yicha (yoki 119-shakl bo‘yicha talabnoma-yuk xati) asosida berilgan don (xom ashyo) va laboratoriya tekshirishlari ma’lumotlari bo‘yicha qayta ishlash uchun berilgan don ombordan chiqim qilinadi va ishlab chiqarish sexi tomonidan kirim qilinadi.

Korxona rahbari tomonidan belgilangan donni berayotgan mas’ul shaxslar, ishlab chiqarish korpusi boshlig‘i va uning yordamchilari tarozi priborlari soz ishlashini va ishlab chiqarishga berilayotgan tarozida to‘g‘ri tortilishini tekshirish natijalarini tarozi jurnaliga kiritgan holda muntazam ravishda tekshirib turishlari shart.

85. Ishlab chiqarilgan mahsulot korxonalarda hisoblagichning ko‘rsatkichlari bo‘yicha hisobga olinadi, chiqindilar esa bevosita smena masteri yoki qoplash bo‘limi mudirining bevosita kuzatuvida tarozida tortiladi.

Ishlab chiqarilgan mahsulot hisobi jurnalda (116-shakl) smena masteri tomonidan yuritiladi, sanitariya holati to‘g‘risidagi belgini smena laboranti qo‘yadi.

Jurnalda, shuningdek idishsiz saqlash omboriga, qadoqlash sexiga berilgan mahsulot, qoplangan qoplar soni ham yuritiladi. Mahsulotni ishlab chiqarishdan tayyor mahsulot omboriga berish yuk xati (112-shakl) bilan rasmiylashtiriladi.

Yuk xatlari har bir smena tamom bo‘lgandan keyin to‘ldiriladi va qoplash bo‘lim mudiri tomonidan imzolanadi, u bo‘lmagan joylarda esa — sex boshlig‘i yoki smena masteri va ombor mudiri tomonidan imzolanadi. Yuk xatining bir nusxasi mahsulotni ishlab chiqarish hisob raqamidan chiqarish uchun boshqa nusxasi esa — mahsulotni omborga kirim qilish uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. Idishsiz saqlash omborlarida mahsulot hajm avtomat tarozilarda aniqlangan holda kirim qilinadi.

86. Ishlab chiqarish sexi boshlig‘i yoki smena masterlari, laboratoriya xodimlari, shuningdek ombor mudiri yoki ularning yordamchilari tarozining to‘g‘ri ishlashini muntazam ravishda tekshirib turishlari zarur. Hisoblagichlar ko‘rsatkichlari bilan mahsulot omboriga berilgan amaldagi miqdor o‘rtasida farq bo‘lgan hollarda sabablari batafsil ko‘rsatilgan holda farqlar to‘g‘risida dalolatnoma tuziladi.

87. Bir sutka o‘tgandan keyin tegirmonlarda ikki nusxada tayyor mahsulotni ishlab chiqarish, topshirish va foydalanilgan idish to‘g‘risida bildirgi (113-shakl) tuziladi. Bildirishnomaning bir nusxasi buxgalteriyaga beriladi, ikkinchi nusxasi sexda qoladi.

Ishlab chiqilgan mahsulot bildirgida netto og‘irlikda ko‘rsatiladi.

Bir smena mahsulotini boshqa smenaga berish qoplash bo‘limida qoldirishga yo‘l qo‘yilmaydi.

88. Ishlab chiqilgan barcha mahsulot to‘laligicha omborga berilishi kerak. Mahsulotni omborni chetlab berish qat’iyan taqiqlanadi.

89. Tegirmonda o‘rnatilgan tarozida aniqlangan og‘irlik yoki haqiqatda sotishda aniqlangan va tegishli hujjat bilan rasmiylashtirilgan og‘irlik (tarozi jurnali — 28-shakl va 29-shakl) kepak, qo‘shimcha mahsulotlar, chiqindilar og‘irligi hisoblanadi.

90. Ishlab chiqarish jarayonida olinadigan chiqindilar (nooziq mahsulotlar) to‘planib borishi davomida og‘irligi tortilib ko‘riladi, korxona hududidan tashqariga chiqariladi va korxona rahbari tomonidan tayinlanadigan komissiya hozirligida yo‘q qilinadi. Komissiya tarkibiga ombor mudiri, ishlab chiqarish-texnologiya laboratoriyasi (ICHTL) va korxona soqchilari vakillari majburiy tartibda kiritiladi.

Chiqindilarni (nooziq mahsulotlarni) yo‘q qilish dalolatnomalari (23-shakl) bilan rasmiylashtiriladi. Dalolatnomalar korxona rahbari tomonidan tasdiqlanadi. Chiqindilarni (nooziq mahsulotlarni) yo‘q qilish uchun korxona hududidan tashqariga olib chiqish ruxsatnoma (196-shakl) bilan amalga oshiriladi.

91. Chiqindilarni (nooziq mahsulotlarni) tarozida tortish natijalari tarozi jurnaliga (28-shakl) kiritiladi. Agar tirkamali avtomobilda olib chiqilsa, u holda jurnalda avtomobil va tirkamaning raqami ko‘rsatiladi. Mahsulot solingan standart og‘irlikdagi qoplarning to‘g‘riligini ta’minlash uchun korxona rahbarlari va tegishli mas’ul shaxslar javob beradi.

Sex boshlig‘i va uning smena masterlari, laborantlar, shuningdek tayyor mahsulot ombori mudiri (uning yordamchilari) har oyda (kamida ikki marta) mahsulotning belgilangan normalarga (standart og‘irlikka) muvofiq joylanishi to‘g‘riligini tekshirishi kerak. Korxonalar rahbarlari standart og‘irlik to‘g‘riligini har o‘n kunda nazorat tartibida tekshirishni tashkil etishlari kerak. Chetga chiqish aniqlangan taqdirda ular darhol tarozi og‘irligini tortib qoplash apparatlarini sozlash choralarini ko‘rishlari kerak. Un, yorma solingan, standart og‘irlikdan chetga chiqqan qoplar standart og‘irlikka yetkazilishi kerak.

Mahsulotni qoplashda standart og‘irlikni nazorat tartibida tekshirishda, agar mahsulot solingan qoplarning og‘irligidagi chetga chiqish og‘irligini tortib qoplash apparatining yo‘l qo‘yiladigan nuqsoni alohida qop uchun +0,25% o‘n qopdagi mahsulotning o‘rtacha og‘irligi +0,10% bo‘lsa to‘g‘ri hisoblanadi. Standart og‘irlikni jo‘natuvchining yoki oluvchining omborlarida tekshirishda tarozilarning yo‘l qo‘yiladigan nuqsoni va namlik pasayishidan ko‘rilgan og‘irlikning kamayishi miqdori hisobga olinadi.

92. Namlik pasayishidagi ko‘rilgan kamomad hajmi quyidagi formula asosida hisoblab chiqilgan qopga solinayotgan paytdagisi bilan yetkazib berilayotgan vaqtdagi namlik orasidagi solishtirilgan farqdan oshmasligi lozim:

Bunda: X — og‘irlik kamayishi foizi;

a — qoplashdagi namlik ko‘rsatkichi;

b — sotish yoki saqlashdagi namlik ko‘rsatkichi.

Tekshirish kamida 10 ta qopni tortib ko‘rish yo‘li bilan amalga oshiriladi.

93. Qoplash bo‘limi yoki omborda standart og‘irlikni tekshirish natijalari qoplardagi mahsulot standart salmog‘ini nazorat qilish jurnaliga (150-shakl) kiritiladi. Jurnalga tekshirishda har bir qop (paket)dagi mahsulotning standart og‘irligidan chetga chiqish yozib qo‘yiladi.

94. Ishlab chiqarilgan mahsulotning sifati korxona laboratoriyasi tomonidan aniqlanadi va topshiriladigan yuk xatlarida ko‘rsatiladi.

95. Agar ishlab chiqarilgan mahsulot sifati tekshirilayotgan vaqtda brak (nostandart) mahsulot aniqlansa, unda ICHTL (korxona laboratoriyasi) bu haqda belgilangan shaklda dalolatnoma tuzadi. Dalolatnomada nostandart mahsulotning miqdori va nostandart mahsulot ishlab chiqarilishiga sabab bo‘lgan alomatlar ko‘rsatib o‘tiladi. Nostandart mahsulot alohida taxlanadi va albatta qayta ishlanishi kerak.

Nostandart mahsulot hisobi (hujjatlar bilan rasmiylashtirish) har oyda yuritiladi.

Nostandart mahsulotga ishlov berish jurnalda (116-shakl) aks ettiriladi.

Agar smena oxirida nostandart mahsulot mavjud bo‘lsa, uning miqdori u qachon va kim tomonidan keyinchalik ishlov berilishidan qat’i nazar, hisobga olinishi kerak.

Standartlar talablariga yoki sifatning vaqtinchalik normalariga javob bermaydigan mahsulot nostandart mahsulot toifasiga tegishli bo‘ladi.

96. Agar ilgari brak qilingan mahsulot uni mayda turkumlarga bo‘lib tekshirishda standart deb e’tirof etilsa, u holda brak qilish to‘g‘risidagi dalolatnoma bilan hujjatlar orqali tasdiqlangan bunday un yoki yorma miqdori nostandart mahsulot miqdoridan chiqarib tashlanadi. Nostandart mahsulotni qayta ishlashga berish korxona rahbarining farmoyishi bo‘yicha amalga oshiriladi va yuk xati bilan rasmiylashtiriladi (115-shakl).

97. Buxgalteriya hisobida turgan nostandart mahsulot, qayerda (omborda yoki ishlab chiqarish sexida) turganligidan qat’i nazar, tugallanmagan ishlab chiqarish hisobida bo‘lib, faqat mahsulotdagi nosozlik to‘g‘rilangandan keyin, tayyor mahsulot hisobiga qo‘shiladi.

Ishlab chiqarish sexi boshlig‘i jurnalda (116-shakl) nostandart mahsulotlar tashilishi hisobini olib boradi va qayta ishlashga berilgan ushbu mahsulot ikkinchi marta korxona ishlab chiqqan mahsulot hajmiga qo‘shilib ketmasligini nazorat qilib boradi.

98. Un tortish vaqtida uch sutkadan ortiq bo‘lmagan muddatda yoki o‘n kun turgandan keyin birinchi smenaning to‘rt soati mobaynida ishlab chiqilgan amaldagi sifat normalariga muvofiq bo‘lmagan mahsulotlar nostandart mahsulot sifatida hisobga olinmasligi va ishlab chiqarish korpusini oylik tozalashgacha qayta ishlanishi kerak.

99. Omixta yem va aralash ozuqa ishlab chiqarish hisobi, shuningdek bir smenada xom ashyodan foydalanish smenali bildirishnoma bilan (114-shakl) rasmiylashtiriladi.

100. Bir smenada ishlab chiqarilgan omixta yem va aralash ozuqalar har bir tarozida tortilgan omixta yem va aralash ozuqa tarozi jurnalida ro‘yxatdan o‘tkazilgan holda og‘irligi bo‘yicha omborlarga beriladi. Ular har bir retsept bo‘yicha alohida saqlanishi kerak. Smena tamom bo‘lgandan keyin tarozi jurnalidagi tarozida tortilgan omixta yem va aralash ozuqa hisoblab chiqiladi va mahsulotni berish yuk xati bilan rasmiylashtiriladi. Yuk xatida har bir retsept bo‘yicha omborga berilgan mahsulot miqdori ko‘rsatiladi.

Omixta yem korxonasining ishlab chiqarish sexi smena masteri smena tamom bo‘lgandan keyin bir smenada omixta yem ishlab chiqarilishi va xom ashyodan foydalanish to‘g‘risida bildirishnoma yozadi (114-shakl). Bildirishnomada bir smenada retseptlar bo‘yicha ishlab chiqarilgan mahsulot va turlar bo‘yicha qayta ishlangan xom ashyo miqdori ko‘rsatiladi.

Bildirgida ko‘rsatilgan miqdor to‘g‘risidagi ma’lumotlar tarozi jurnallaridagi tortish yakunlariga muvofiq bo‘lishi kerak.

Har bir smena oxirida ishlab chiqarish sexidagi xom ashyo va yarim tayyor mahsulotlar qoldig‘i (maydalash mashinalari va dozatorlar ustidagi siloslardagi) o‘lchash yo‘li bilan (shartli ravishda, oylik tozalash o‘tkazilgungacha) aniqlanadi, ular navbatdagi smenaga beriladi.

Bir smenada xom ashyo sarfi smena boshlanishida xom ashyo qoldig‘idan va bir smenada xom ashyo tushishidan kelib chiqib ishlab chiqarish sexida smena oxirida qolgan xom ashyo va yarim tayyor mahsulotlar miqdoriga kamaytirib aniqlanadi.

101. Xom ashyo sarfi ishlab chiqarishdagi yo‘qotishlar normasi hisobga olingan holda bir smenada mahsulot ishlab chiqarishga muvofiq bo‘lishi kerak.

Tayyor mahsulotning ombor hisobi mazkur Nizomga muvofiq yuritiladi. Un-yorma va omixta yem korxonalarining tayyor mahsulot omborlari mudirlari har kuni omborga haqiqatda tushgan mahsulot miqdorini va har bir smena uchun yuk xatlari bilan rasmiylashtirilgan chiqindilarni o‘z ombor hisobotlari bo‘yicha kirim qiladilar.

Korxona buxgalteriyasi tomonidan har kuni omborga kirim qilingan mahsulot, don mahsulotlari va noozuqa chiqindilar miqdorini smena bildirishnomalarida ko‘rsatilgan miqdor bilan taqqoslaydi. Farqlar aniqlangan taqdirda ularning sabablarini aniqlash va farqlarni bartaraf etish chora-tadbirlarini ko‘rish uchun korxona rahbariga axborot beriladi.

102. Un, yorma korxonalarda ishlab chiqarish korpusini to‘liq tozalash har oy tamom bo‘lgandan keyin komissiya tomonidan amalga oshiriladi. Komissiyaning tarkibida bosh muhandis, bosh buxgalter, ishlab chiqarish va ICHTL rahbarlari, elevatorlar, don ombori va tayyor mahsulotning moddiy javobgar shaxslari va boshqalar kirishi kerak.

Tozalash o‘tkazishdan oldin oxirgi ish smenasida ishlab chiqarish sexiga berilgan don (xom ashyo) to‘liq ishlatilishi ustidan nazorat ta’minlanishi kerak.

Agar tozalash tamom bo‘lgunga qadar tozalash tugagandan keyin ishlaydigan keyingi smena uchun don (xom ashyo) berila boshlagan bo‘lsa, u holda ushbu smena uchun berilayotgan don (xom ashyo) tarozi jurnallarida alohida qayd qilingan, tozalashgacha bo‘lgan oldingi smenada ishlatilgan don (xom ashyo) bilan aralashib ketilishiga yo‘l qo‘yilmagan holda alohida xirmonlarga jo‘natilishi kerak.

Tozalashdan oldingi smenada ishlab chiqarilgan barcha mahsulot to‘liq holda omborga beriladi. Ishlab chiqarish korpusida mahsulotning qandaydir qismi, chiqindilar va hokazolar qoldirilishiga ruxsat etilmaydi.

103. Alohida holatlarda, texnologik jarayonlarni olib borish sharoitida ishlab chiqarish korpusidagi (xirmonlar, siloslar, idishlar, bunkerlar va hokazolar) xom ashyoni qabul qilish joylarini xom ashyo qoldig‘idan (omixta yem korxonalarida), to‘liq bo‘shatish imkoniyati bo‘lmasa bunday qoldiqlar miqdori tortib ko‘rish yo‘li bilan belgilangan tartibda komissiya tomonidan aniqlanadi.

104. Tozalash natijalari bo‘yicha ishlab chiqarish korpusini tozalash to‘g‘risida dalolatnoma (117-shakl) tuziladi. Unda qayta ishlashga qabul qilingan don miqdori, olingan asosiy mahsulot miqdori, yembop don mahsulotlari va chiqindilar, haqiqiy quriganlik (namlanish) aks ettiriladi.

Mahsulotning hisob bo‘yicha chiqishini korxonaning ishlab chiqarish-texnologiya laboratoriyasi aniqlaydi.

105. Mahsulotning hisob bo‘yicha chiqishini aniqlash uchun korxonaning ishlab chiqarish-texnologiya laboratoriyasi tomonidan hisobot davri uchun qayta ishlash uchun berilayotgan donning o‘rtacha sifati qabul qilinadi. U sifat-miqdor daftarlarida (36-shakl) ko‘rsatilganga mos kelishi kerak (ba’zi yorma o‘simliklaridagi begona aralashmalar bundan mustasno).

Ishlab chiqarilgan mahsulotning namlik bo‘yicha sifat ko‘rsatkichi (oraliq mahsulot), ushbu hisobot davrida sifat-miqdor jurnalida kirim qilingan mahsulot namligiga ham mos kelishi kerak.

Tozalash dalolatnomasida, shuningdek, tozalashgacha va tozalashdan keyingi xom ashyo sifati, mahsulot sifati, hamda nostandart mahsulot chiqishi haqidagi ma’lumotlar ko‘rsatiladi. Nostandart mahsulot ishlab chiqarilganligi haqidagi ma’lumotlar birlamchi hujjatlar asosida ko‘rsatiladi. Qayta ishlangan nostandart mahsulot ishlab chiqarilgan hajmga kiritilmaydi va tegishli ravishda tozalash dalolatnomasida aks ettirilmaydi.

Ishlab chiqarilgan mahsulotning miqdori deb, avtomat tarozilarda aniqlangan yoki ortilgan (jo‘natilgan) va tegishli hujjatlar bilan rasmiylashtirilgan uning og‘irligi turlar bo‘yicha ishlab chiqarilgan mahsulotlar og‘irligi hisoblanadi.

106. Un va ishlab chiqarish va idishsiz saqlash bir nafar moddiy javobgar shaxsga yuklangan un tortish korxonalarida mahsulot og‘irligi umumiy og‘irlik bo‘yicha aniqlanadi va kamayishga chiqim qilinishiga yo‘l qo‘yilmaydi. Bunday holatda idishsiz saqlash va berish sig‘imi tegirmon korpusi bilan bir vaqtda tozalanadi.

107. Kamayishni hisobdan chiqarish faqat un ishlab chiqarish sexining moddiy javobgar shaxsi tomonidan idishsiz saqlash va berish sexining moddiy javobgar shaxsiga berilgan taqdirda amalga oshiriladi.

108. Ishlab chiqarish korpusining tozalash dalolatnomalari komissiya, moddiy javobgar shaxslar tomonidan imzolanadi va korxona rahbari tomonidan tasdiqlanadi. Dalolatnomaning bir nusxasi yuqori turuvchi tashkilotga yuboriladi.

109. Yangi korxonalarni ishga tushirish va ishlab turgan korxonalarni kapital ta’mirlangandan keyin (mexanik tozalash va gazlashtirishdan so‘ng) ishga tushirish hamda bir turdagi uch tortishdan texnologik sxemani o‘zgartirib boshqasiga o‘tilgan taqdirda maydalash xodkasi amalga oshiriladi.

Ushbu maqsadda unni qayta ishlash uch sutkadan ortiq davom etmasligi uchun donning alohida turkumi qayta ishlashga yuboriladi, shundan keyin belgilangan tartibda to‘liq tozalash o‘tkaziladi.

Bunda barcha don xirmonlari hamda mahsulotlar va chiqindilar qoplanadigan xirmonlar bo‘shatib qo‘yilishi, olingan barcha mahsulotlar va chiqindilar esa tarozida tortilishi va qat’iy hisobga olinishi darkor. Maydalash natijalari komissiya tomonidan korxonaning alohida tozalash dalolatnomasi bilan rasmiylashtiriladi. Komissiya har oyda tozalash o‘tkazadi.

10. Olingan un va yorma, kepak va chiqindilar, shuningdek quriganlik yoki namlik hamda norma bo‘yicha mexanik yo‘qotishlar (og‘irlik ifodasida) va qayta ishlash uchun berilgan don miqdori orasidagi farqlar qayta ishlangan don mahsulotlarining maydalash uchun ketgan miqdori bo‘lib hisoblanadi.

Korxona mukammal ta’mirlash uchun (gazlashtirish, boshqa ko‘rinishdagi maydalashga o‘tish) to‘xtatilganda barcha uskunalarda qolib ketgan mahsulotlar olinishi hamda komissiyaning dalolatnomasi bilan rasmiylashtirilishi zarur.

Dalolatnomada ushbu mahsulotlar miqdori alohida satrda ko‘rsatiladi: “Bundan tashqari, mukammal ta’mirlash uchun to‘xtatish chog‘ida (gazlashtirish uchun, boshqa maydalashga o‘tish uchun) olindi”.

Maydalash xodkasi bo‘yicha mahsulot chiqishi hisob-kitobi korxona ishining keyingi davridan alohida tuziladi. Foydalanilgan xom ashyo korxonaning umumiy yillik don balansiga kiritiladi.

111. Unni idishsiz saqlash qurilmalari saqlash sig‘imi, unni tegirmondan silosga uzatish uskunalari, shuningdek unni silosdan avto un tashuvchilarga ortish uskunalarini o‘z ichiga oladi.

Unning sifati va miqdorini aniqlash uchun namunalar mazkur tegirmonni nazorat qilishning texnologiya sxemasida nazarda tutilgan yerlardan olinadi.

Unni idishsiz saqlash ombori ishlab chiqarish sexi boshlig‘i ixtiyorida bo‘lgan va tortish faqat sotilayotganda amalga oshiriladigan korxonalarda ishlab chiqarilgan mahsulot miqdori jo‘natishda aniqlangan miqdor asosida hisoblanadi, kamayish hisobiga hech bir hisobdan chiqarilishiga yo‘l qo‘yilmaydi. Ushbu holatda unni idishsiz saqlash ombori tegirmon korpusi bilan bir vaqtda tozalanishi zarur.

Ishlab chiqarilgan un miqdori va sifati bo‘yicha unni idishsiz saqlash omborxonalariga beriladigan va moddiy javobgar shaxs tomonidan qabul qilinadigan korxonalarda idishsiz saqlovchi omborxonalar bo‘yicha miqdor-sifat hisobi yuritiladi hamda faqat mahsulot namligi pasayishi hisobiga belgilangan tartibda chiqim qilinadi.

112. Unni idishsiz saqlash omborida belgilangan shakl bo‘yicha siloslarni to‘ldirish va un sarfi daftari yuritiladi.

Idishsiz saqlash ombori bo‘yicha kirim qismi (36-shakl) siloslarni to‘ldirishni hisobga olish daftari ma’lumotlari bo‘yicha, un namligi esa o‘rtacha smena namunalari bo‘yicha to‘ldiriladi.

Saqlash uzoq davom etmasligi tufayli omborlarning siloslarida idishsiz saqlashda unning tabiiy kamayish normasi belgilanmagan va shu munosabat bilan ushbu ko‘rsatkich bo‘yicha kamayish hisobiga hisobdan chiqarilmaydi.

113. Uncha ko‘p bo‘lmagan to‘kilgan un supurindilari hosil bo‘lganda ular qayta ishlash dalolatnoma bilan rasmiylashtiriladi va saqlash joyi bo‘yicha kirim qilinadi. Unning supurindilarini asosiy un hisobidan chiqarish faqat idishsiz saqlash omborini to‘liq tozalashdan so‘ng vakolatli davlat organi tomonidan tasdiqlangan tozalash dalolatnomasi asosida amalga oshiriladi. Un va yorma moddiy javobgar shaxslar tomonidan qoplar soni va standart og‘irlik bo‘yicha qadoqlash uchun qabul qilinadi

Unni qadoqlash vaqtida og‘irligi bo‘yicha yo‘l qo‘yiladigan chetga chiqishlar quyidagi foizlarda, biroq undan ortiq bo‘lmasligi kerak:

tortib solishda + 1%;

hajmiy solishda + 2%;

0,5 kg va 1,0 kg netto og‘irlikdagi yormani qadoqlashda alohida paketlar uchun chetga chiqish + 1% dan ortiq bo‘lmasligi kerak;

0,3 netto og‘irlikdagi talqonni qadoqlashda netto og‘irlikdan chetga chiqish + 2% dan oshmasligi shart.

Miqdor-sifat hisobi un va yormaning har bir turi va navi bo‘yicha hisobga olish daftari (36-shakl) ma’lumotlari bo‘yicha yuritiladi, daftarda qoplar soni, unning (yormaning) qayta ishlashda kirim bo‘yicha standart og‘irligi, namligi hamda qadoqlash vaqtidagi haqiqiy og‘irligi, namligi chiqim bo‘yicha aks ettirilmog‘i lozim.

Ishlab chiqarishda un (yorma)ning namligi, un (yorma) ishlab chiqarish korxonasining ishlab chiqarish-texnologiya laboratoriyasi tomonidan berilgan sifat guvohnomasi ma’lumotlari bo‘yicha inobatga olinadi, qadoqlash vaqtidagi un (yorma)ning namligi, qadoqlanayotgan korxona laboratoriyasi tomonidan aniqlanadi.

Unni (yormani) qadoqlash paytida, to‘kilish va yo‘qotishlarning oldini olish choralarini ko‘rish zarur.

114. Un va yorma supurindisini qayta ishlash dalolatnoma bilan rasmiylashtiriladi hamda haqiqiy og‘irlik bo‘yicha alohida daftarlarda (36-shakl) hisobga olinadi.

Qadoqlash sexlarini tozalash ham har oyda o‘tkaziladi va belgilangan tartibda 30-shakl bo‘yicha dalolatnoma bilan rasmiylashtiriladi.

115. Agar un va yorma tasdiqlangan, kirim qilingan un (yorma) supurindilaridagi yo‘qotishlar, hisobidan chiqarilganligi unni (yormani) saqlash va tashishdagi namlik pasayishi va tabiiy kamayish hisobidan hisobdan chiqariladigan kamomadi standart og‘irlik bilan chiqarilgan haqiqiy mahsulot orasidagi barcha farqlarni qoplay olmasa, yuzaga kelgan kamomad qonunchilikda belgilangan tartibda hisobdan chiqarilishi mumkin.

116. Korxonalarning rahbarlari va mas’ul shaxslari qadoqlashni doimiy ravishda nazorat qilib borishlari, un (yorma) solingan qog‘oz xaltachalarning belgilangan netto og‘irligini ta’minlashlari, mahsulotning to‘kilishiga yo‘l qo‘ymasliklari va sifat-miqdor hisobi aniq yuritilishini ta’minlashlari lozim.

Don qabul qilish va donni qayta ishlash korxonalarining mahsulotlari va chiqindilari tasnifi mazkur Nizomda 4-ilovada keltirilgan.

117. Moddiy javobgar shaxsni boshqa shaxs bilan almashtirishning barcha holatlarida xom ashyo, mahsulot va boshqa moddiy boyliklarni topshirish, qabul qilish odatda, idish trafaretida ko‘rsatilgan og‘irlik bo‘yicha xom ashyo tayyor mahsulot miqdorini qayta tortish yoxud qopdagi yoki ularning sifatini moddiy javobgar shaxslar va korxona rahbari tomonidan tayinlangan komissiya ishtirokida aniqlangan holda standart og‘irlik bo‘yicha amalga oshiriladi.

118. Majmuaga keltirilgan barcha xom ashyo miqdori avtomobil yoki vagon tarozilarining ko‘rsatkichlari, standart va trafaret og‘irlikdagi qoplar soni bo‘yicha hamda shartnomalarda nazarda tutilgan qabul qilish qoidalaridan, maxsus shartlarni yoki Davlat standartlaridan kelib chiqqan holda aniqlanadi.

119. Qabul qilingan xom ashyo qabul qilish dalolatnomasi (14-shakl) bilan rasmiylashtiriladi va omixta yem ishlab chiqarishi boshlig‘ining hisobotiga kiradi.

120. Omborlardan ishlab chiqarish sexiga berilayotgan barcha xom ashyo ko‘p komponentli tarozilarning ko‘rsatkichlari bo‘yicha, suyuq komponentlarning og‘irligi esa — hajmli hisoblagichlarning solishtirma og‘irlikka qayta hisoblab chiqilgan ko‘rsatkichlari yoxud idish trafaretida ko‘rsatilgan netto og‘irlik yig‘indisi bo‘yicha aniqlanadi.

121. Ko‘rsatilgan og‘irlik boshliq hisobotidan chiqarib tashlanadi. Bundan tashqari yillik xatlov o‘tkazilgunga qadar qo‘shimcha ravishda oldingi yilda korxonada amalda shakllangan ishlab chiqarishda xom ashyo nobudgarchiligi miqdorida mahsulot tannarxiga, biroq qayta ishlangan xom ashyo umumiy hajmining bir foizdan ortiq bo‘lmagan miqdorda hisobdan chiqarib tashlanadi.

Ko‘p komponentli tarozilarning hisoblagichlari ko‘rsatkichlari, hajmli hisoblagichlar, ishlab chiqarishga berilgan standart og‘irlik yoki trafaretda ko‘rsatilgan og‘irlik bo‘yicha suyuq ingrediyentlar og‘irligi maxsus jurnalga kiritiladi. Ushbu ma’lumotlar omixta yem ishlab chiqarish va xom ashyodan foydalanganlik to‘g‘risida smena bildirishnomalari tuzish uchun xizmat qiladi (114-shakl).

Smena bildirishnomasida ishlab chiqarilgan mahsulotning miqdori (omixta yem, OVQ, premikslar) ko‘p komponentli tarozilarda tortilgan og‘irlik jami bo‘yicha suyuq komponentlar og‘irligi qo‘shimcha qilingan holda ko‘rsatiladi.

122. Agar tizimdagi quvvat potokdagi barcha mahsulotni donadorlashtirishga yetmasa, ishlab chiqarilgan donadorlashtirilgan mahsulotlar og‘irligini avtomat tarozilarda aniqlash zarur. Bu holda omborga berilgan sochilgan mahsulotning og‘irligi quyidagi formula bo‘yicha aniqlanadi:

bunda Q1 — ko‘p komponentli tarozida aniqlangan sochilgan mahsulot yig‘indisi (tortishlar yig‘indisi, kg)

Q2 — tayyor mahsulot omboriga jo‘natilgan sochilgan mahsulot og‘irligi, kg

Q3 — avtomat tarozilar ma’lumotlari bo‘yicha donadorlashtirilgan omixta yem og‘irligi, kg

Q4 — suyuq komponentlar og‘irligi, kg

123. Sochilgan omixta yem tayyor mahsulotlar omboridan donadorlashtirishga berilgan taqdirda sochilgan omixta yem og‘irligi hisob-kitob bo‘yicha aniqlanadi, ya’ni donadorlashtirilgan omixta yem og‘irligidan (avtomat tarozilar ma’lumotlari asosida) donadorlashtirish uchun pressga berilgan suyuq komponentlar og‘irligi chiqarib tashlanadi.

Bunda sochilgan omixta yem og‘irligi ombordagi mavjud mahsulotni zudlik bilan hisoblashga xizmat qiladi. Smena bildirishnomasida alohida satr bilan — “Omixta yem, ombordan donadorlashtirish uchun berilgan retsept” yoziladi va uning og‘irligi qayd etiladi.

Agar omixta yem korxonalarida donadorlashtirishga berilayotgan sochilgan mahsulotni tortish tarozilari mavjud bo‘lsa, u holda donadorlashtirilgan mahsulot og‘irligi avtomat tarozilar ma’lumotlari va suyuq komponentlar og‘irligi bo‘yicha sochilgan mahsulot og‘irligi yig‘indisi sifatida aniqlanadi. Omborga berilayotgan sochilgan mahsulot og‘irligi ko‘p komponentli tarozi mahsulotlari bilan avtomat tarozilar ma’lumotlari orasidagi farq bo‘yicha aniqlanadi.

Omborga berilgan sochilgan mahsulotning va donadorlashtirilgan mahsulotning og‘irligi bo‘yicha ma’lumotlar smena bildirishnomasida namligi ko‘rsatilgan holda alohida yozib qo‘yiladi.

124. Smena bildirishnomasining “Bir smenada ishlatilgan xom ashyo” bo‘limidagi “Sarflandi, kg” ustunida xom ashyoning har bir turi sarfi yozib qo‘yiladi. Sarf ko‘p komponentli tarozilardagi tortishlar yig‘indisini retsept bo‘yicha xom ashyoning ushbu turidagi foiz tarkibiga qayta hisoblash bo‘yicha aniqlanadi. Suyuq komponentlar og‘irligi hajmli hisoblagichlar ma’lumotlari, standart og‘irlik yoki trafaretda ko‘rsatilgan og‘irlik bo‘yicha yozib qo‘yiladi.

125. Xom ashyoning ombordan ishlab chiqarishga berish vaqtidaga namligi aniqlanmaydi va smena bildirishnomasida aks ettirilmaydi.

126. Premikslar ishlab chiqarishga sarf qilingan oldindan quritilgan kepakning kamomadini har smenada tezlikda aniqlash uchun o‘rtacha smena namunalari bo‘yicha ularning haqiqiy qurishi aniqlanadi.

Shartli qabul qilingan kepakni (to‘ldiruvchini) har smenada 1 foizgacha hisobdan chiqarish olingan quritish natijalari kattaligiga ko‘payadi.

Kepakning og‘irligi premiks sexiga o‘rnatilgan ko‘p komponetli tarozilarda aniqlanadi. Ushbu ko‘rsatkichlar smena bildirishnomasiga kiritiladi.

Arpani quritishda bo‘ladigan yo‘qotishlarni har smenada tezlik bilan aniqlash uchun o‘rtacha smena namunalari bo‘yicha ularni haqiqiy qurishini aniqlash zarur.

127. Shartli ravishda qabul qilingan har smenadagi arpa yo‘qotishlarining 1 foizgacha bo‘lgan hajmi olingan quriganlik kattaligiga oshiriladi va shu usulda aniqlangan yo‘qotishlar foizi omixta yem ishlab chiqarishga sarflangan arpani qo‘shimcha, shartli ravishda hisobdan chiqarishga ishlatiladi. Quritilgan arpaning og‘irligi retseptga qo‘shilgan foiz hisob-kitobi bo‘yicha aniqlanadi. Ushbu ma’lumotlar smena bildirishnomasiga kiritiladi. Bir sutkada bir marta, smena bilidirishnomalari asosida xom ashyo, omixta yem va qop (idish) (37-shakl asosida) harakatlari to‘g‘risida ikkita yig‘ma hisobot tuzilib, buxgalteriyaga topshiriladi.

128. Mahsulot berilishi davomida ishlab chiqarish hujjatlariga og‘irlik bo‘yicha aniqlik va tuzatishlar kiritiladi. Buning uchun har bir retsept bo‘yicha jo‘natilgan mahsulot miqdori smena bildirishnomalarida ko‘rsatilgan miqdor bilan solishtiriladi.

129. Joriy oyda mahsulotni to‘liq jo‘natmaslik holatlari yuzaga kelsa hamda keyingi oyga o‘tuvchi qoldiq mavjud bo‘lsa, u holda rahbarning farmoyishi bilan komissiya tuziladi, komissiya mahsulot silosini yangi ishlab chiqarilgan mahsulot ushbu siloslarga qo‘shilib ketmasligini istisno etadigan tarzda muhrlanadi.

Qoldiq mahsulot eng birinchi navbatda komissiya ishtirokida jo‘natishga tayyorlab qo‘yiladi, uning og‘irligi odatdagidek o‘lchanadi, ya’ni avtomobil va vagon tarozilarida tortiladi hamda mahsulot ishlab chiqarilgan oydagi ishlab chiqarish bo‘yicha hujjatlarda hisobga olinadi.

130. Miqdor-sifat hisobi quyidagi tarzda yuritiladi:

xom ashyoning kirimi bo‘yicha — xom ashyoning har bir turiga alohida hisob raqami ochiladi, unga oldingi xatlov bo‘yicha kirim qilingan xom ashyo qoldiqlari bo‘yicha ma’lumotlar (og‘irlik va namlik) kiritiladi. So‘ngra shaxsiy hisob raqamlariga birlamchi hujjatlarga muvofiq omborga keltirilgan va 37-shaklda aks ettirilgan barcha xom ashyo bo‘yicha ma’lumotlar kiritiladi;

xom ashyo sarfi bo‘yicha — xom ashyoning har bir turiga shaxsiy hisob raqamlarida, agar ular chetga berilgan bo‘lsa, xom ashyo sarfi to‘g‘risidagi yozuvlar (og‘irlik va namlik) qayd qilinadi.

Omixta yem kompleksi xatlov uchun to‘xtatilgunga qadar xom ashyo sarfi to‘g‘risidagi shaxsiy hisob raqamlariga (36-shakl) hech qanday yozuv qayd etilmaydi.

Xatlov o‘tkazilgandan keyin shaxsiy hisob raqamlariga xom ashyoning har bir turi bo‘yicha sarf to‘g‘risidagi yozuv qayd etiladi. Sarf tushgan barcha xom ashyo va oldingi xatlov qoldiqlari yig‘indisidan chetga berilgan xom ashyo miqdorini va ushbu xatlov natijalari bo‘yicha xom ashyo qoldiqlarini chiqarib tashlash yo‘li bilan aniqlanadi. Mana shu tarzda olingan natijadan ishlab chiqarish dalolatnomasi-hisobotini (121-shakl) tuzishda foydalaniladi, unda ishlab chiqarishga sarflangan xom ashyoning miqdori va namligi aks ettiriladi.

36-shakl va 37-shaklda aks ettirilgan xom ashyo qoldiqlari o‘rtasidagi aniqlangan farqlarga xatlov tamom bo‘lishi paytida tuzilgan 37-shaklda tuzatish kiritilishi kerak.

Kompleksni xatlash davrida o‘rnatiladigan namlik bo‘yicha kamomadni hisoblash va ishlab chiqarish dalolatnomasi-hisoboti (121-shakl) tuzish uchun ishlab chiqarish bo‘yicha bildirishnomalar asosida va tegishli tuzatishlar hisobga olingan holda ishlab chiqarilayotgan omixta yemning ularning turlari bo‘yicha miqdor-sifat hisobi yuritiladi.

Mahsulotni berish bo‘yicha sifat-miqdor hisobi yuritilmaydi.

131. Har yili omixta yem sexi mukammal ta’mirlash uchun to‘xtatilgan davrda barcha turdagi mahsulot va xom ashyo xatlanadi. Xatlovdan so‘ng ishlab chiqarish dalolatnoma-hisoboti (121-shakl) tuzilib, unda barcha kamomadlar aks ettiriladi.

Ishlab chiqarish dalolatnomasi-hisobotini (121-shakl) tuzishda I “Haqiqatda qayta ishlangan xom ashyo, kg” bo‘limida ko‘rsatilgan ustunlarga muvofiq bo‘yicha ma’lumotlar kiritiladi. “Ishlab chiqarishda sarf qilingan” ustuniga esa tushgan barcha xom ashyo va oldingi xatlov qoldiqlari yig‘indisidan chetga berilgan xom ashyo miqdorini va mazkur xatlov natijalari bo‘yicha xom ashyo qoldiqlarini chiqarib tashlash yo‘li bilan olingan ma’lumotlar kiritiladi. Mana shu ishlab chiqarishga sarf qilingan barcha xom ashyo hisoblanadi.

Xuddi shu yo‘l bilan sarf qilingan xom ashyoning o‘rtacha tortilgan namligi aniqlanadi.

II “Qayta ishlashdan qabul qilingan” bo‘limiga avtomobil va vagon tarozilari ma’lumotlari bo‘yicha butun mahsulotni realizatsiya qilish natijasidagi barcha mahsulot turlari bo‘yicha ma’lumotlar kiritiladi.

Ishlab chiqarish dalolatnoma-hisobotida (121-shakl) mahsulot ishlab chiqarish to‘g‘risidagi hujjatlar asosida aniqlangan mahsulotning o‘rtacha tortilgan namligi ko‘rsatiladi.

Omixta yem ishlab chiqarish bilan bog‘liq premikslar sexi (texnologik liniyalar) bor bo‘lgan korxonalarda II “Qayta ishlashdan olingan” bo‘limi faqat sotilgan premikslar haqidagi ma’lumotlar kiritiladi.

Ushbu kompleksning omixta yemini ishlab chiqarishga ishlatilgan premikslar ishlab chiqarish dalolatnomasi-hisobotida aks ettirilmaydi, chunki ular sotilgan omixta yem tarkibida hisobga olinadi.

III “Ishlab chiqarishdagi xom ashyo balansi” bo‘lim to‘ldiriladi hamda 121-shakl bo‘yicha hisoblab chiqiladi.

132. Ishlab chiqarish jarayonida saqlash paytida xom ashyo va mahsulot namligi o‘zgarishiga bog‘liq bo‘lgan kamayish, shuningdek, belgilangan norma doirasidagi tabiiy kamayish qo‘shimcha ravishda hisobdan chiqarilmaydi, chunki ular ishlab chiqarish dalolatnomasi-hisobotida (121-shakl) aks ettiriladi.

133. Ishlab chiqarish dalolatnomasi-hisoboti (121-shakl) xatlov komissiyasi a’zolari tomonidan imzolanadi va korxona rahbari tomonidan tasdiqlanadi.

Omixta yem korxonalari rahbarlari, bosh muhandislari va bosh (katta) buxgalterlari, shuningdek, ishlab chiqarish boshliqlaridan (moddiy javobgar shaxslar) iborat komissiya keltirilayotgan xom ashyo va berilayotgan, jo‘natilayotgan tayyor mahsulot, avtomobil yoki vagon tarozilarida tarozibonlar tomonidan to‘g‘ri tortilishini muntazam ravishda nazorat qilib borishi shart.

Omixta yem korxonalarida ko‘p komponentli tarozilar ishi ustidan alohida, kuchaytirilgan nazorat o‘rnatilishi va ular buning uchun maxsus ajratilgan mutaxassis tomonidan muntazam ravishda tekshirib borilishi shart.

Omixta yem korxonalari bo‘yicha tozalash dalolatnomalarida hisobot davrining oxiri va boshidagi qoldiqlari hisobga olingan qayta ishlangan xom ashyoning sifati va miqdori, ishlab chiqarilgan omixta yem sifati va miqdori hamda mahsulot chiqishi normalari bajarilishi ko‘rsatkichlari (ishlab chiqarishda xom ashyodan foydalanish balansi) ko‘rsatiladi.

Omixta yem sanoati korxonalarida ishlab chiqariladigan oqsil vitamin qo‘shimchalar va boshqa korxonalardan tushgan premikslarning miqdor-sifat hisobi og‘irligi va namligi bo‘yicha daftarlarda (36-shakl) yuritiladi.

Oqsil-vitamin qo‘shimchalar va premikslarning sarflangan va xatlangan turkumlari bo‘yicha og‘irlikning kamayishini hisobdan chiqarish saqlash paytida namlikning kamayishi hisobiga amalga oshiriladi.

134. Tashish va saqlashda zararlangan qopdagi un va yorma (suv tegib qotib qolgan, yirtilgan, kemiruvchilar tomonidan zararlangan) qayta qoplanishi va qayta ishlanishi kerak.

Qayta ishlashdan oldin va qayta ishlangandan so‘ng mahsulotning og‘irligini o‘lchab ko‘rish korxona rahbari tomonidan tayinlangan komissiya tomonidan moddiy javobgar shaxs majburiy ishtirok etish sharti bilan amalga oshiriladi.

135. Un va yormani qayta ishlash va qopga qayta solish dalolatnoma (32-shakl) bilan rasmiylashtiriladi, u komissiya hamda moddiy javobgar shaxs tomonidan imzolanadi, shuningdek o‘rinlar soni, haqiqiy og‘irlik va namlik bo‘yicha miqdor-sifat hisobi daftarida (36-shakl) hisobga olinadi.

Qayta ishlangan turkumning standart og‘irligi bilan qayta ishlashdan olingan un, yorma va chiqindilarning haqiqiy og‘irligi o‘rtasidagi farq belgilangan tartibda tasdiqlangan dalolatnoma asosida alohida hisob raqamida hisobga olinadi.

136. Mahsulot qayta ishlangandan so‘ng korxona laboratoriyasi tomonidan aniqlangan un va yorma namligi sifati yaxshilanishidan ko‘rilgan kamayish miqdorini aniqlashda un yoki yorma ushbu turkumi uchun dastlabki qoplash chog‘ida berilgan sifat guvohnomasidagi namlik bilan solishtiriladi hamda farq mazkur Nizomning 92-bandida keltirilgan formula bo‘yicha qayta hisoblab chiqiladi.

Tabiiy kamayish normasini aniqlashda saqlash muddati qopga solish kunidan boshlab hisoblanadi.

Un va yormani qayta ishlashda kelib chiqqan chiqindilar tortiladi va un, yorma tarkibidan chiqarilib, saqlash joyi bo‘yicha kirim qilinadi.

Agar tasdiqlangan saqlash va tashishda namlik pasayishi hamda tabiiy kamayish normasi hisobidan hisobdan chiqarilishi kerak bo‘lgan kamomad qayta ishlashgacha butun mahsulotning standart og‘irligi haqiqiy og‘irligi orasidagi farqni qoplay olmasa, bunday holatlarda ushbu kamomad qonunchilikda nazarda tutilgan tartibda hisobdan chiqariladi.

Standart og‘irlikdagi qoplarga solingan import un yoki yormani qayta ishlashda, saqlash muddatini hisoblash ular ortilgan kundan hisoblanadi, namlik pasayishi hajmi esa haqiqiy aniqlangan namlik bilan ushbu mahsulotga berilgan sertifikatda ko‘rsatilgan namlikni solishtirish yo‘li bilan aniqlanadi.

Agar qayta ishlangunga qadar un va yormaning haqiqiy og‘irligini qayta ishlangandan keyin un va yorma chiqindilarning haqiqiy og‘irligi bilan solishtirishda un va yorma kamomadi aniqlansa, bunday kamomad un va yormaning sifati yomonlashuviga yo‘l qo‘ygan, qayta ishlash zaruriyatini keltirib chiqargan shaxslar hisobiga yoziladi.

137. Makkajo‘xori so‘tasini yanchish va saralash korxona rahbarining farmoyishiga muvofiq ICHTL xulosasi bo‘yicha amalga oshiriladi.

138. Ajratib olingan makkajo‘xori doni, oraliq mahsulot va chiqindilar omborlarga saqlash uchun jo‘natiladi (ildizidan tashqari) hamda moddiy javobgar shaxs tomonidan albatta tortib olinib va korxona laboratoriyasi tomonidan sifati aniqlanib qabul qilinadi.

Makkajo‘xori ildizini yanchishdan olingan og‘irlik avtomobil tarozilar yoki boshqa tarozilarda aniqlanadi. Tarkibida 1,2 foizdan ko‘proq don qolgan o‘zaklar qayta yanchilishi kerak.

139. So‘tadagi makkajo‘xorini yanchish dalolatnoma (33-shakl) bilan rasmiylashtiriladi. Dalolatnoma har biri alohida hisobga olinadigan so‘tadagi makkajo‘xori turkumi uchun, kamida ikki haftada bir marta tuziladi.

Yanchish uchun berilgan so‘tadagi makkajo‘xori og‘irligi yanchilgandan keyin makkajo‘xori doni, oraliq mahsulotlar, chiqindilar va o‘zakning og‘irligi yig‘indisi sifatida aniqlanadi. So‘tadagi yanchilgan makkajo‘xori sifati (o‘rtacha namlik va so‘tadan don chiqishi), shuningdek, ajratib olingan don, oraliq mahsulot, chiqindilar va o‘zak sifati hamda o‘zakda qolib ketgan don korxona laboratoriyasi tomonidan aniqlanadi.

33-shakldagi dalolatnomalarga tortish va tekshirish kartochkalari ilova qilinadi.

Agar so‘tadagi makkajo‘xorini yanchish chog‘ida don, chiqindilar va o‘zaklarni tortish imkoniyati bo‘lmasa, ularning og‘irligi hujjatlar bo‘yicha sotish vaqtida aniqlanadi.

140. So‘tali makkajo‘xorini saralashda va saqlash joylarini tozalashda to‘plangan ba’zi so‘talarning o‘zidan-o‘zi to‘kilishi natijasida yig‘ib olingan makkajo‘xori doni dalolatnomalar bo‘yicha kirim qilinadi, ularda tortish yo‘li bilan aniqlangan don og‘irligi va laboratoriya tomonidan aniqlangan namlik hamda begona aralashmalar ko‘rsatiladi. Dalolatnomaga tekshirish kartochkasi ilova qilinadi. So‘tadagi makkajo‘xori hisobini yuritishning shaxsiy hisobvarag‘idan toza don (begona aralashmalarsiz) chiqim qilinadi, makkajo‘xori doni hisobini yuritish shaxsiy hisobvarag‘iga esa barcha aralashmalarni o‘z ichiga olgan haqiqiy og‘irlik kirim qilinadi.

Makkajo‘xori so‘tasini saralashda olingan chiqindilar (kasallangan so‘talar, o‘zaklar, guli, po‘stloq va hokazolar) so‘tali makkajo‘xorini saralash dalolatnomasi asosida so‘tadagi makkajo‘xoridan chiqim qilinadi va dalolatnomalarda chiqindilarning haqiqiy og‘irligi, laboratoriya tomonidan aniqlangan sifat va haqiqatdan don chiqishi foizi darajasi ko‘rsatiladi. Hisobdan chiqarish donning o‘rtacha aniqlangan namligi, o‘zak va chiqindilar bo‘yicha amalga oshiriladi.

141. Makkajo‘xorining gibrid va navli urug‘larini qayta ishlash bo‘yicha ixtisoslashtirilgan korxonalarda (sexlarda) tushgan butun so‘talardagi makkajo‘xori va don moddiy javobgar shaxs tomonidan soz (amaldagi tamg‘ali) tarozilarda belgilangan og‘irlik bo‘yicha va laboratoriya tomonidan aniqlangan sifat bo‘yicha qabul qilinadi.

Korxonaga kelib tushgan makkajo‘xori moddiy javobgar shaxs tomonidan (37-shakl) hisobotda gibridlar va navlar, so‘ta va don ko‘rinishi bo‘yicha alohida kirim qilinadi.

142. Makkajo‘xori og‘irligi bo‘yicha ishlab chiqarishga beriladi va makkajo‘xorini quritish kameralariga jo‘natish dalolatnomasi asosida hisobotda (37-shakl) chiqim qilinadi. So‘tadagi makkajo‘xorini ishlab chiqarish uchun berish to‘g‘risidagi dalolatnoma korxonaning quritish kameralariga berilgan makkajo‘xori soniga tuzilsa, don ko‘rinishidagi makkajo‘xori esa — yanchish sexining siloslariga kelib tushgan makkajo‘xori miqdori uchun tuziladi.

143. Tarozi uskunalari o‘rnatilmagan korxonalarda, istisno tariqasida, quritish kameralariga solingan so‘tadagi makkajo‘xori miqdorini, o‘sha quritish kameralari to‘ldirilgandan keyin o‘lchash asosidagi hajm bo‘yicha aniqlashga ruxsat etiladi. O‘lchash va og‘irlikni aniqlash komissiya tomonidan belgilangan tartibda amalga oshiriladi.

Don yanchish sexining ishini va hali tugallanmagan ishlab chiqarishni nazorat qilish uchun ajratib olingan makkajo‘xori donining og‘irligi avtomat tarozida aniqlanadi, tarozilar bo‘lmagan taqdirda esa — yanchish sexidagi siloslarning don bilan to‘lish hajmini hisoblash yo‘li bilan aniqlanadi.

144. Moddiy javobgar shaxslar har kuni korxona buxgalteriyasiga zarur birlamchi hujjatlarni ilova qilgan holda hisobot (37-shakl) topshiradilar.

145. Tashish hisobi quyidagilar bo‘yicha alohida yuritiladi:

omborga hamda bevosita korxona bunkeriga kelib tushgan makkajo‘xori bo‘yicha gibridlar va navlar, so‘tadagi makkajo‘xori va don bo‘yicha miqdor-sifat daftarida (36a-shakl);

ishlab chiqarishga berilgan makkajo‘xori bo‘yicha — ishlab chiqarishga topshirilgan, makkajo‘xori, gibrid va navlar, so‘tadagi makkajo‘xori va don bo‘yicha miqdor-sifat hisobi daftarida yuritiladi. Oy yakuni bo‘yicha o‘rtacha namlik va begona aralashmalar aniqlanadi.

Don chiqishi hamda o‘zaklar ko‘rsatkichlari daftarga laboratoriyaning don chiqishi va o‘zaklar foizlari to‘g‘risidagi ma’lumotlari asosida yoziladi. Ishlab chiqarishga berilgan makkajo‘xorining miqdori daftarda to‘g‘ri ko‘rsatilganligini hisobot oyidan keyingi oyning 3-kunidan kechikmay boshliq o‘z imzosi bilan tasdiqlaydi. Ko‘rsatib o‘tilgan daftar ko‘rsatkichlaridan korxonani tozalashning ishlab chiqarish dalolatnomalari tuzishda foydalaniladi.

146. Oy tamom bo‘lishi bilan ishlab chiqarish korpusi tozalanishi kerak.

Tozalashni boshlashdan avval oxirgi ish smenasiga berilgan xom ashyoni qayta ishlash to‘liq tamom bo‘lganligini nazorat qilish, ta’minlanishi, shundan keyin tozalash tayinlanishi kerak.

Ayrim holatlarda, ishlab chiqarish sharoitlariga ko‘ra quritish kameralari yoki don yanchish sexi siloslarini tozalash imkoniyati bo‘lmasa, tozalash bo‘yicha komissiya tozalash paytida mavjud bo‘lgan so‘ta va don ko‘rinishidagi makkajo‘xori miqdori va sifatini aniqlashi va mazkur holatni tozalash dalolatnomasida ko‘rsatishi shart.

Tozalashni boshlashdan avval so‘nggi smenada barcha qayta ishlov berilgan urug‘liklar, oraliq mahsulotlar va chiqindilar to‘liq holicha omborga berilishi zarur. Ishlov berilgan urug‘liklar, oraliq mahsulotlar va chiqindilar qoldiqlarini korpusda qoldirishga yo‘l qo‘yilmaydi.

Agar tozalash tamom bo‘lgunga qadar xom ashyo korpus tozalangandan keyin ishga kirishadigan keyingi ish smenasiga berilsa, ushbu smenaga ajratiladigan xom ashyo bo‘sh quritish kameralariga va yanchish sexi siloslariga jo‘natilishi kerak.

Bunda yangi berilayotgan xom ashyoni tozalashgacha oldingi smenada foydalanilgan xom ashyo bilan aralashtirib yuborish mumkin emas.

Tozalash natijalari to‘g‘risida ishlab chiqarish korpusi tozalanganligi haqida tozalash dalolatnomasi tuziladi va komissiyaning barcha a’zolari va moddiy javobgar shaxslar tomonidan imzolanadi.

Tozalash dalolatnomasida ko‘rsatilgan barcha qayta ishlangan xom ashyo va olingan urug‘lik, mayda don, oraliq mahsulotlar va chiqindilarning miqdor va sifati miqdor-sifat hisobi ma’lumotlariga qat’iy muvofiq bo‘lishi kerak. Ishlab chiqarish korpusini tozalash dalolatnomasi korxona rahbari tomonidan tasdiqlanadi.

Korxona texnologik sxemasi xususiyatlaridan kelib chiqib ishlab chiqarish korpusini har oyda tozalash imkoniyati bo‘lmasa, ish mavsumining oxirida bitta yillik (to‘liq) tozalash o‘tkazilishiga yo‘l qo‘yiladi.

Mavsum tamom bo‘lishi bilan korxonada to‘liq tozalash o‘tkaziladi. To‘liq tozalash dalolatnomasi gibridlar hamda navlar bo‘yicha xom ashyo va tayyor mahsulot bo‘yicha bo‘limlarga ajratilgan holda tuziladi. Mayda donli makkajo‘xori, oraliq mahsulotlar, chiqindi va o‘zaklar to‘liq tozalash dalolatnomasida ko‘rsatiladi va korxona rahbari tomonidan tasdiqlanadi.

Ombor mudirining javobgarligi ostidagi xom ashyo omborini tozalash va tozalash dalolatnomasini ko‘rib chiqish va tasdiqlash ushbu Nizomning 181-bandida belgilangan tartibda amalga oshiriladi.

147. Qayta ishlov berilgan makkajo‘xori urug‘ligini ishlab chiqarishdan tayyor mahsulotlar omboriga standart og‘irlik va joylar soni bo‘yicha beriladi va yuk xati (112-shakl) bilan rasmiylashtiriladi. Yuk xatining bir nusxasi mahsulotni ishlab chiqarishdan chiqim qilish uchun asos bo‘lib xizmat qiladi, ikkinchisi — mahsulotni omborga kirim qilishga xizmat qiladi.

Laboratoriya har bir alohida turkum va o‘rtacha sutkalik namunalar bo‘yicha ishlab chiqarilgan mahsulotni tekshiradi hamda urug‘lik va chiqindilar tekshirilishi kartochkasini korxona buxgalteriyasiga beradi.

Ishlab chiqarishdan chiqqan sochilgan holdagi makkajo‘xori doni bo‘yicha miqdor-sifat daftari (36-shakl) yuritiladi.

Korxonalar va sexlarda makkajo‘xorini qayta ishlashda olingan mayda don, oraliq mahsulotlar va chiqindilar og‘irligi hamda sifati aniqlanib kirim qilinadi. Ularni omborga berish yuk xati (112-shakl) bilan rasmiylashtiriladi.

148. Ishlab chiqarish jarayoni davomida urug‘likning yaroqsiz turkumi aniqlangan taqdirda ularni qayta ishlovga berish yoki yo‘q qilish mazkur Nizomning 59-bandida nazarda tutilgan tartibda amalga oshiriladi.

149. Quritilgan don miqdorining hisobi og‘irlik bo‘yicha amalga oshiriladi, buning uchun don quritishdan oldin va keyin tarozida tortilishi shart.

Mazkur Nizomga muvofiq hisoblab chiqilgan donni quritishda namlikning pasayishidan don og‘irligining kamayishi donni tozalash va quritish dalolatnomasi (34-shakl) bo‘yicha mavjud don miqdoridan chiqim qilinadi.

Buxgalteriya hisobi bo‘yicha quritishdagi kamayish tozalash dalolatnomasi tozalangungacha alohida hisob raqamiga chiqim qilinadi.

150. Don quritish uskunalarida quritish natijasida yuzaga kelgan kamayishni miqdor-sifat hisobi daftarida hisobdan chiqarish faqat mazkur Nizomda belgilangan tartibda ko‘rib chiqilgan va tasdiqlangan tozalash dalolatnomalari bo‘yicha don qoldiqlarini sarflangandan yoki xatlangandan keyin amalga oshiriladi.

Don quritish uskunasi ishi ustidan tezkor nazorat qilish uchun katta master yoki uning topshirig‘i bo‘yicha smena laboranti tomonidan hisobga olish jurnali (122-shakl) yuritadi, tarozilar o‘rnatilgan don quritish komplekslarida esa nam va quritilgan don og‘irligini tortadigan tarozi jurnali yuritiladi.

151. Saqlash joylari bo‘yicha don, unni qayta ishlash mahsulotlari va moyli o‘simliklar urug‘liklari va o‘t-o‘lanlarning miqdor-sifat hisobi saqlash ustidan nazorat qilish hamda don va uni qayta ishlash mahsulotlari og‘irligi kamayishining qonuniyligini aniqlash uchun yuritiladi.

152. Don, moyli o‘simliklar urug‘i, o‘t-o‘lanlar, oraliq mahsulotlar va mahsulot, standart og‘irlikdagi qoplarga solinganlari bundan mustasno, quyidagilar ko‘rsatilgan holda miqdor-sifat hisobi daftarlarida hisobga olinadi:

don, moyli o‘simliklar urug‘i o‘t-o‘lanlar, oraliq mahsulotlar bo‘yicha og‘irlik, namlik va begona aralashmalar;

so‘tadagi makkajo‘xori bo‘yicha — so‘tadagi makkajo‘xorining og‘irligi va o‘rtacha tortilgan namligi, nostandart idishdagi mahsulot bo‘yicha esa — o‘rinlar soni, og‘irlik va namlik.

I, II va III toifali don chiqindilarini daftarlarda (36-shakl) hisobini olib borish faqat fizik vaznda yuritiladi.

153. Miqdor-sifat hisobi daftari (36-shakl) har bir don va don mahsulotlarini saqlash joylari bo‘yicha yuritiladi.

Zarurat bo‘lganda bitta moddiy javobgar shaxsning javobgarligi ostidagi omborlar guruhi bo‘yicha daftar yuritishga ruxsat beriladi, bunda navli urug‘liklarning har bir turkumi, pivo pishirish arpasi navlari, donning tabiiy aralashmalari un va yorma bo‘yicha esa — har bir nav bo‘yicha ajratib ko‘rsatilgan holda har bir o‘simlikka shaxsiy hisob raqami bo‘ladi.

Moddiy javobgar shaxs bir necha mayda omborlarga xizmat ko‘rsatadigan filiallar, ijaraga olingan korxonalar va yiroqda joylashgan korxonalarda miqdor-sifat hisobi har bir o‘simlikka shaxsiy hisobvaraqlari ochilgan holda barcha omborlar bo‘yicha birlashtirib yuritiladi.

Omixta yemning ombor bo‘yicha hisobi har bir retsept uchun alohida olib boriladi.

Oraliq mahsulotlar daftarlarda 36-shaklda quyidagi turlar bo‘yicha hisobga olinadi:

a) tarkibida 50 foizdan 70 foizgacha don bo‘lgan birinchi ishlov berilgandan so‘ng olingan don aralashmasi;

b) tarkibida 70 foizdan 85 foizgacha don bo‘lgan birinchi ishlov berilgandan so‘ng olingan don aralashmasi;

v) un va yormani qayta ishlashda olingan ozuqabop kukun;

g) kepak;

d) yormani qayta ishlashda olinadigan ozuqabop tariq oqshog‘i, no‘xat oqshog‘i, marjumak (grechka) oqshog‘i, diametri 2,5 mm bo‘lgan elakdan o‘tadigan makkajo‘xorining maydalangan doni;

e) donning un va yorma olish uchun ishlatishda olingan o‘zagi (o‘simtasi).

Birinchi ishlovdan so‘ng olingan don aralashmasi omborlarga joylashtirilishi va ushbu aralashma qaysi dondan olinganligiga qarab alohida hisobi yuritiladi;

I darajali chiqindilar quyidagi tur bo‘yicha hisobga olinadi;

a) tarkibida 30 foizdan 50 foizgacha don bo‘lgan don chiqindilari, don va moyli o‘simliklaridan alohida;

b) tarkibida 10 foizdan 30 foizgacha bo‘lgan don aralashmalari, alohida, don va moyli o‘simliklaridan alohida.

v) unni (qoplarni) qoqishda yuzaga kelgan un changi va supurindisi;

g) elakdagi oq chang.

Miqdor-sifat hisobi daftarlari (36 va 36a-shakllar) belgilangan tartibda tartib raqami qo‘yilgan, ip o‘tkazib tikilgan va tegishli tarzda imzolangan, sahifalar soni ko‘rsatilgan surg‘uch muhr bilan tasdiqlangan bo‘lishi kerak.

154. Miqdor-sifat hisobini yuritish zimmasiga yuklangan buxgalteriya xodimi quyidagilarni amalga oshirishi kerak:

miqdor-sifat hisobi daftari bo‘yicha ma’lumotlarini moddiy javobgar shaxslarning ombor hisoboti ma’lumotlari bilan har kuni solishtirib borish;

tozalash dalolatnomalari tuzish uchun zarur bo‘ladigan barcha ma’lumotlarni tayyorlash;

daftarlardagi (36 va 36a-shakllar) barcha yozuvlarni siyohda yozish.

Miqdor-sifat hisobi daftarlarida tuzatishlar va o‘chirib yozishga yo‘l qo‘yilmaydi, kiritilgan tuzatishlar esa buxgalteriya hisobi to‘g‘risidagi qonunchilikka muvofiq amalga oshiriladi.

Buxgalteriyaning mas’ul xodimiga beriladigan daftarlarga tartib raqamlari qo‘yiladi. Daftar muqovasida korxona nomi, daftarning inventar raqami, daftar yuritilgan ombor turi va raqami, moddiy javobgar shaxsning familiyasi, ismi va otasining ismi ko‘rsatilishi shart.

155. Miqdor-sifat hisobi daftarida (36-shakl) bug‘doy klasslarga ajratilmasdan nomlar bo‘yicha hisobga olinadi. 37-shakl bo‘yicha ombor hisobi bug‘doyning omborga joylashtiriladigan har bir turkumi bo‘yicha alohida yuritiladi.

Elevator siloslarida saqlanayotgan don uchun, har qaysi ekinga, shuningdek, har yilgi hosil uchun birlamchi hisobotlar hamda 36-shakl hisobraqamlari bilan miqdor-sifat hisobi bo‘yicha alohida daftar yuritiladi, elevator bo‘yicha ombor hisobi ham klass va tiplarga bo‘lmasdan birlashtirilgan holda yuritiladi.

Bosh buxgalter, rahbar o‘rinbosari, ICHTL boshlig‘i (laboratoriya mudiri)dan iborat tarkibdagi komissiya har oyda daftarlardagi (36-shakl) sentner — foizlar va qoldiqlar hamda sifat ko‘rsatkichlari bo‘yicha yozuvlarning to‘g‘riligini tekshirishi kerak. Amalga oshirilgan tekshirish to‘g‘risida daftarning hisob raqamlarida belgi qo‘yiladi.

156. Miqdor-sifat va buxgalteriya hisobi:

tiplariga ko‘ra moyli ekinlar;

turlariga ko‘ra omixta ozuqalar, ularning ombor bo‘yicha hisobi esa har qaysi retsept bo‘yicha alohida;

turlariga ko‘ra qo‘shimcha mahsulotlar va chiqitlar bo‘yicha yuritiladi.

157. So‘tadagi makkajo‘xorining miqdor-sifat bo‘yicha hisobini har qaysi moddiy javobgar shaxs bo‘yicha, tovar makkajo‘xori bo‘yicha — saqlash joylari bo‘yicha bo‘lmasdan, sortli va duragay makkajo‘xori bo‘yicha esa — sortlar va duragaylarning alohida shakllantirilayotgan partiyalari bo‘yicha yuritishga ruxsat etiladi.

158. Standart vazn bilan qoplarga joylangan mahsulot haqiqiy amaldagi vazni bo‘yicha idishsiz saqlash (bunker) omborlari orqali sotish uchun tortilgan taqdirda joylar soni, vazni va namligi bo‘yicha miqdor — sifat jihatidan hisobga olish daftarida hisobga olinadi, ular uchun belgilangan tartibda tozalash dalolatnomalari (30-shakl) tuziladi.

159. Kirim va chiqim daftaridagi (36-shakl) yozuvlar quyidagi hujjatlar bo‘yicha bir kungi yakuniy ma’lumotlar bo‘yicha amalga oshirilishi mumkin: yukxat reyestrlari ro‘yxati (15-shakl), ko‘plab vagonlarda keltirilgan don mahsulotlari uchun qabul qilib olish dalolatnomasi (14-shakl), bitta vagonda keltirilgani uchun (15-shakl), don mahsulotlarini yuklab jo‘natish uchun temir yo‘l va suv yo‘li yukxatlari vedomostlari (20-shakl).

160. Daftarlardagi yozuvlar har kuni, operatsiya kunidan keyingi kundan kechikmay amalga oshiriladi.

O‘rtacha hisoblangan sifat 0,01 foizgacha aniqlik bilan aniqlanadi.

Makkajo‘xorining duragay va sortli urug‘lariga ishlov berish korxonalarida so‘tadagi makkajo‘xorini miqdor-sifat bo‘yicha hisobga olish daftarlarda yuritiladi (36a-shakl).

161. Moddiy javobgar shaxslar har kuni korxona buxgalteriyasiga barcha kirim va chiqim hujjatlarini ilova qilgan holda don mahsulotlari harakati to‘g‘risidagi hisobotlarni (37-shakl) taqdim etadilar.

162. Don yoki don mahsulotlari boshqa korxonalaridan keltirilgan taqdirda moddiy javobgar shaxs o‘z hisobotida: tushum hujjatida — jo‘natuvchining hujjatlari bo‘yicha miqdorini va hujjatlardagidan ortiqcha mahsulotni; chiqim hujjatida — jo‘natuvchining hujjatida ko‘rsatilganga nisbatan kamomatni ko‘rsatadi.

Jo‘natuvchining hujjatlaridagidan kam bo‘lgan don mahsulotlari oluvchi korxonaning moddiy javobgar shaxsi tomonidan hisobot bo‘yicha (37-shakl) qabul qilish dalolatnomalari (14 va 15-shakllar) hamda ularga ilova qilinadigan tijorat dalolatnomalari yoki temir yo‘l va suv yo‘li yukxatlari asosida, kamomad to‘g‘risidagi qaydlar bilan hisobdan chiqariladi.

Miqdor-sifat bo‘yicha hisobga olish daftarlarida qayta tortib ko‘rishda haqiqatda mavjud bo‘lgan don yoki mahsulot miqdori kirim qilinadi.

163. Miqdor-sifat bo‘yicha hisobga olish daftarlarida boshqa korxonalardan keltirilgan don va mahsulot miqdori quyidagi ma’lumotlar bo‘yicha yuritiladi:

jo‘natuvchining hujjatlari bilan taqqoslaganda sifat bo‘yicha tafovut yo‘l qo‘yiladigan tafovut normalaridan oshmagan taqdirda oluvchining laboratoriyasi ma’lumotlari bo‘yicha;

jo‘natuvchining ma’lumotlari bilan taqqoslaganda sifat bo‘yicha tafovut yo‘l qo‘yiladigan tafovut normasidan oshmaganda va sifat bo‘yicha tafovutlar to‘g‘risida jo‘natuvchiga dalolatnoma — reklamatsiya jo‘natilgan taqdirda davlat vakolatli organining tekshiruv tahlili bo‘yicha;

hujjatdagi ko‘rsatkichlar oluvchi korxona tomonidan norozilik tug‘dirmagan taqdirda don mahsulotlarini jo‘natish joyida belgilangan tartibda berilgan sifat to‘g‘risidagi sertifikat bo‘yicha;

oluvchi korxonaning laboratoriyasida aniqlangan sifat bo‘yicha tafovutlar yo‘l qo‘yiladigan tafovut normalaridan ortiqcha bo‘lgan taqdirda jo‘natish joyida belgilangan tartibda berilgan sifat to‘g‘risidagi sertifikat bo‘yicha;

sifat jihatidan yo‘l qo‘yiladiganidan ortiqcha tafovut dalolatnoma — reklamatsiyalar bilan rasmiylashtirilmagan taqdirda jo‘natuvchining sifat tasdiqnomasi ma’lumotlariga ko‘ra yuritiladi.

Namlik va begona aralashmalar ko‘rsatkichlari miqdor-sifat bo‘yicha hisobga olish daftarida 0,1 foizgacha aniqlik bilan yozib qo‘yiladi.

164. Filiallardan, ijaraga olingan korxonalardan va uzoq punktlardan keltirilgan don sifati miqdor-sifat bo‘yicha hisobga olish daftarlarida quyidagi tartibda aks ettiriladi:

don filiallardan, ijaraga olingan korxonalardan va uzoq punktlardan keltirilganda — ular bo‘yicha xarajatlarni hisobdan chiqarish va asosiy korxona bo‘yicha kirim qilish asosiy korxonaning laboratoriyasida belgilangan sifat bo‘yicha amalga oshiriladi;

don ushbu asosiy korxonaga bo‘ysunmaydigan filiallardan, ijaraga olingan korxonalardan va uzoq punktlardan keltirilganda analizlarni tomonlar mustaqil ravishda o‘tkazadilar.

165. Yuklab jo‘natilgan (sotilgan) don va mahsulotning har qaysi partiyasini hisobdan chiqarish miqdor-sifat bo‘yicha hisobga olish daftarida kirim hujjatlari va sifatni tasdiqlovchi hujjatlar asosida aks ettiriladi.

166. Moddiy javobgar shaxs o‘zgartirilganda xom ashyoni boshqa moddiy javobgar shaxsga (qayta tortib ko‘rmasdan) hisobga olish daftaridagi qoldiqlar bo‘yicha berish taqiqlanadi. Omborlarni bitta moddiy javobgar shaxsdan boshqaga berishda don va mahsulotni har ikkala moddiy javobgar shaxs tomonidan qayta tortib ko‘rish majburiydir.

167. Yorma ishlab chiqaruvchi va un tortish korxonalari tomonidan sotiladigan yorma ekinlari donidagi begona aralashmalar miqdorini jo‘natuvchi korxona miqdor-sifat bo‘yicha hisobga olish daftariga tayyorlov standartlari bo‘yicha, yorma ishlab chiqaruvchi va un tortish korxonalari esa — maqsadli standartlar bo‘yicha qayd etadi. Jo‘natuvchi korxonaning sifat tasdiqnomalarida suli, tariq va boshqa begona aralashmalarni maqsadli va tayyorlov standartlari bo‘yicha ko‘rsatadi.

168. Zavodda qadoqlash yoki chet yetkazib beruvchining qadoqlashdagi buzilishlar munosabati bilan korxonada ishlov berilgan, standart og‘irlikda qoplarga joylangan mahsulot iste’molchiga amaldagi vazni bo‘yicha sotiladi va shu munosabat bilan miqdor-sifat bo‘yicha hisobga olish daftarlarda joylar soni, vazni va namligi bo‘yicha hisobga olinadi.

Miqdor-sifat bo‘yicha hisobga olish daftarlarida dalolatnomalar asosida ishlov berish uchun olingan un va yorma yoki makkajo‘xori urug‘ligi ularga ishlov berilgandan keyin laboratoriyada belgilangan namlik ko‘rsatilgan holda haqiqiy miqdori bo‘yicha kirim qilinadi.

Ishlov berilgan un va yorma yoki makkajo‘xori urug‘ligi partiyasi to‘liq sarflangandan keyin tozalash dalolatnomasi tuziladi, u davlat vakolatli organi tomonidan ko‘rib chiqiladi va tasdiqlanadi.

169. Chiqitlar tozalash va ishlov berish dalolatnomalari (32 va 34-shakllar) asosida miqdor-sifat bo‘yicha hisobga olish daftarlarida don, un va yorma hisobidan amaldagi vazni va sifati bo‘yicha chiqariladi hamda saqlanadigan joyida kirim qilinadi.

Agar I, II, III toifadagi don chiqitlarining va qo‘shimcha mahsulotlarining namligi laboratoriyada aniqlanmagan bo‘lsa miqdor-sifat bo‘yicha hisobga olish daftarida chiqitlar ishlov berish vaqtigacha kirim qilingan donni tozalash dalolatnomasida (34-shakl) ko‘rsatilgan namlik bilan asosiy mahsulot hisobidan chiqariladi.

170. Tozalash minoralariga va mexanizatsiyalashgan don tozalash liniyalariga ega bo‘lgan, texnologik sxema bo‘yicha don operatsiyasi vaqtida olingan chiqitlar ekinlar bo‘yicha taqsimlanmaydigan elevatorlarda va korxonalarda ularni asosiy mahsulotdan hisobdan chiqarish har qaysi ishlov berilgan dondagi don chiqitlari va aralashmalarini kamaytirish miqdoriga mutanosib ravishda amalga oshiriladi. Chiqitlarning umumiy miqdori tortib ko‘rish yo‘li bilan aniqlanadi va dalolatnoma bilan rasmiylashtiriladi.

171. Aspiratsion chang ekinlar bo‘yicha tashilgan (qabul qilib olish, sotish, ichki tashuv) don miqdoriga mutanosib ravishda hisobdan chiqariladi.

Miqdor-sifat bo‘yicha hisobga olish daftarlar bo‘yicha aspiratsion changga xarajatlarni hisobdan chiqarishda tegishli davr uchun donni elevatorga kirim qilishdagi o‘rtacha namlik miqdori ko‘rsatiladi. Elevatorning chang kameralarini tozalash har oyda kamida bir marta amalga oshirilishi kerak.

172. Yangi va eski hosil doni hisob raqamlarini birlashtirish va donini aralashtirish taqiqlanadi.

173. Miqdor-sifat bo‘yicha hisobga olish daftarlarida tozalangan va tekshirilgan partiyalarning hisob raqamlari tozalash dalolatnomalari davlat vakolatli organi tasdiqlagandan keyin korxona buxgalteriyasi tomonidan yopiladi.

Tekshirilgan partiyalarning yangi hisob raqamlari tozalash dalolatnomalari asosida, qayta tortish vaqtida aniqlangan haqiqiy qoldiqdan hamda laboratoriyada aniqlangan amaldagi sifatdan kelib chiqqan holda ochiladi.

174. Tozalashgacha yoki xatlovdan o‘tkazishgacha yuklab jo‘natilgan, shuningdek xatlov komissiyasi ishtirokida yuklab jo‘natilgan don mahsulotlaridagi kamomat va ortiqcha mahsulot yuzasidan yukni oluvchilardan tushgan e’tirozlar miqdor-sifat bo‘yicha hisobga olish daftarida ushbu mahsulotning eski hisob raqami bo‘yicha, belgilangan tartibda yangidan rasmiylashtirilgandan tozalash dalolatnomasi asosida aks ettiriladi.

Omixta ozuqa korxonalarida va sexlarida qayta ishlash uchun keltirilgan qo‘shimcha mahsulotlar xom ashyo omborlariga joylashtiriladi va miqdor-sifat bo‘yicha hisobga olish daftarlarida hisobga olinadi. Mahsulot olingan ekinlar bo‘yicha yordamchi mahsulotlarni hisobga olish ularni xom ashyo omborlariga amalda joylashtirilishiga muvofiq, har qaysi omixta ozuqa korxonasi sharoitlariga bog‘liq holda yuritilishi lozim. Boshoqli va dukkakli ekinlar doni aralashmalari xom ashyo omborlarida joylashtirilishi va alohida-alohida hisobga olinishi zarur.

Daftarlar har kuni, don, yorma, un tashilishiga ko‘ra to‘ldiriladi.

Operatsiya kuni tamom bo‘lgandan keyin jurnallar tegishli omborlarning papkalariga tikiladi va qat’iy hisobot beriladigan blankalar uchun belgilangan tartibda saqlanadi.

175. Don mahsulotlarining har bir turkumi bo‘yicha operatsiyalar tamom bo‘lgach va tozalash dalolatnomalari tuzilgach jurnallar alohida daftarlarga muqovalanadi hamda qonunchilikda belgilangan tartibda saqlanadi.

176. Har bir turdagi turkum don, urug‘lik va mahsulot uchun laboratoriya tomonidan shtabel yorlig‘i (77, 78 va 91-shakllar) yoziladi.

Don va don mahsulotlari keltirilgandagi sifat ko‘rsatkichlari, xuddi shuningdek, saqlash jarayonidagi keyingi tekshirishlardagi sifat ko‘rsatkichlari laboratoriya xodimlari tomonidan har oyning birinchi kunida shtabel yorlig‘iga yozib qo‘yiladi.

Shtabellarga tartib raqami har yilning 1-yanvaridan boshlab turkumlarning keltirilishiga qarab qo‘yib chiqiladi. Yil davomida shtabellarga bir xilda raqam berish taqiqlanadi.

Standart og‘irlikdagi qopga solingan un va yorma uchun vagonma-vagon shtabel hisobi yuritiladi. Ushbu maqsadda temir yo‘l orqali keltirilgan mahsulotni omborga joylashtirish vagon shtabeli bo‘yicha amalga oshiriladi. Boshlangan har xil shtabellarni birlashtirish, mahsulotni, bir shtabeldan boshqasiga o‘tkazish taqiqlanadi.

Mahsulot tushirilgan har bir vagonga shtabel raqami beriladi, bu raqam qabul qilish dalolatnomasida, shtabel yorlig‘ida ko‘rsatiladi va keyingi shtabel hisobda ko‘rsatiladi.

Tegirmon va yorma sexlarining qoplash bo‘limidan bevosita omborga keltiriladigan un va yormani ishlab chiqarish sanasi va smena bo‘yicha shtabelga joylashtirish zarur. Bir smenada kamida 63 tonna mahsulot ishlab chiqariladigan un va yorma korxonalarida bitta shtabelga aralash smenalar mahsulotini joylashtirishga ruxsat beriladi.

Mahsulot turkumi sarflangandan keyin shtabel yorlig‘i moddiy javobgar shaxs tomonidan imzolanadi va laboratoriyaga beriladi va u yerda bir yil mobaynida saqlanadi.

177. Davlat zaxirasi bo‘lgan xom ashyo va materiallar hisobi har oylik hisobotlarda 6-K-shakl va 6 KP-shaklda alohida ustun bilan ko‘rsatilgan holda O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2000-yil 30-maydagi 209-33-son qarori bilan tasdiqlangan Davlat zaxirasidagi oziq-ovqat donini tayyorlash, saqlash va yangilash tartibiga muvofiq yuritiladi.

178. Korxonalarda omborlar va boshqa saqlash joylarini tozalash korxona rahbarining farmoyishi bilan tayinlangan komissiya tomonidan moddiy javobgar shaxs ishtirokida amalga oshiriladi. Saqlash joylarini tozalash dalolatnomalar (30 va 30a-shakllar) tuzish bilan rasmiylashtiriladi.

Don mahsulotlari turkumi to‘liq sarflansa yoki ularning mavjudligi tortib tekshirib ko‘rilganda hech qanday kamomad yoki ortiqcha mahsulot borligi aniqlanmasa, shuningdek namlik oshishi, yoxud begona aralashmalar ko‘payishi komissiyaning tushuntirish va vakolatli organning xulosasi bo‘yicha don mahsulotlarining og‘irligi oshishiga olib kelmasa, tozalash dalolatnomasi (30-shakl) tuzilmaydi.

Tozalash bo‘yicha komissiya dastlabki hujjatlar va miqdor-sifat hisobi daftarida sanab chiqish (36-shakl) bo‘yicha miqdor va sifat ko‘rsatkichlarining to‘g‘riligini tekshirib ko‘radi hamda ushbu tekshirish natijasini mazkur turkumning shaxsiy hisob raqamiga yozib qo‘yadi. Don mahsulotlari turkumini hisobot qoldiqlari (37sx-shakl) bo‘yicha (tortmasdan) bir moddiy javobgar shaxsdan boshqa shaxsga berish taqiqlanadi.

Kamomad va ortiqchaliklarsiz tozalangan don mahsulotlari turkumi haqidagi ma’lumotlar (natijasiz tozalashlar) hisobotga tozalash dalolatnomasi bilan bo‘lgani singari tartibda kiritiladi.

179. Bir yilda kamida ikki marta (1-iyul va 1-noyabrda) tozalash komissiyasi rahbarining buyrug‘i bo‘yicha standart og‘irlikdagi qoplarga qoplangan barcha un va yormani sanash yo‘li bilan yalpi tekshiradi.

Standart og‘irlikdagi qoplarga solingan un va yormaning joriy tozalanishi va xatlanishi natijalari tozalash dalolatnomasi tuzilmasdan xatlash dalolatnomasi (172-shakl) bilan rasmiylashtiriladi. Un va yorma qoldig‘i og‘irligi o‘rinlar soni va mahsulot solingan standart og‘irlikdagi qoplar sonini hisoblash yo‘li bilan aniqlanadi va xatlov dalolatnomasida ko‘rsatiladi.

Un va yormaning bunday turkumlari bo‘yicha kamayishni saqlash va tashishda namlik pasayishi va tabiiy kamayish normasi hisobiga hisobdan chiqarish amalga oshirilmaydi.

Korxona rahbari bir oyda kamida bir marta miqdor (og‘irlik)ni taxlanish to‘g‘riligini va saqlash sharoitlarini aniqlash maqsadida omborlardagi tayyor mahsulotlarning ayrim omborlari va ayrim shtabellarini to‘satdan tekshirishni tashkil etishi shart.

180. Moddiy javobgar shaxs almashgan taqdirda uning javobgarligi ostida saqlanayotgan don va mahsulotlar (standart og‘irlikdagi qoplarga solinganlari bundan mustasno) albatta qayta tortiladi va standart og‘irlikdagi qoplarga solingan mahsulot qayta sanab chiqiladi hamda qabul qilish-topshirish dalolatnomasi tuziladi. Qayta tortish va qayta sanash korxona rahbari tomonidan tayinlangan komissiya tomonidan don va mahsulotni topshirayotgan va qabul qilib olayotgan xodimlar — moddiy javobgar shaxslar ishtirokida amalga oshiriladi.

Moddiy javobgar shaxs mehnat qobiliyatini yo‘qotish va xizmat vazifalarini bajarishga to‘sqinlik qiladigan ancha og‘ir va muttasil kasallik namoyon bo‘lishi bilan tavsiflanadigan uzoq vaqt kasal bo‘lgan yoki vafot etgan taqdirda yoxud ozodlikdan mahrum etilganda yangi tayinlangan moddiy javobgar shaxsning mavjud don va mahsulotni qabul qilib olishi korxona rahbari tomonidan tayinlanadigan komissiya ishtirokida amalga oshiriladi.

Xatlovdan o‘tkaziladigan turkum to‘liq tozalangungacha donning yangi turkumidan sarf amalga oshirilmaydi.

Qayta tortishlar natijasi tortishda ishtirok etgan va tarozi ko‘rsatkichlarining to‘g‘riligi uchun javob beradigan shaxslar imzolagan tarozida tortish vedomostiga kiritiladi.

Don va don mahsulotlari bir moddiy javobgar shaxsdan boshqa moddiy javobgar shaxsga berilayotganda tozalash dalolatnomalari omborlarni joriy tozalashdagi singari tartibida tuziladi.

Jamg‘armaning tijorat vakili bo‘lgan don korxonalari tomonidan elevator va omborlarni avvalgi yillar hosillaridan tozalash dalolatnomasi tuziladi, bunda tabiiy kamayish miqdori hisoblangan don partiyasiga tabiiy kamayish miqdorini qayta hisoblashga yo‘l qo‘yilmaydi.

181. Don yoki mahsulotning to‘liq sarflanishi holati moddiy javobgar shaxs ishtirokida Omborlarni tozalash komissiyasi tomonidan tasdiqlanadi.

Omborlarni tozalash komissiyasi besh kun muddatda don va mahsulotni qayta tortish tamom bo‘lgach yoki to‘liq sarflangandan keyin quyidagi daftarlar va birlamchi hujjatlar asosida operatsiyalar natijalarini aniqlaydi:

birlamchi hujjatlar bo‘yicha miqdor va sifatga, shuningdek namlik va begona aralashmalar bo‘yicha hisoblab chiqish va o‘rtacha tortilgan ko‘rsatkichlar to‘g‘riligiga nisbatan tekshirilgan miqdor-sifat hisobi daftarlari;

ombor hisobotlari va birlamchi kirim-chiqim hujjatlari: yuk xati reyestrlari yuk xati, yuk xati reyestrlari ro‘yxati, tekshirish-dalolatnomalar, kirim kvitansiyalari yuk xatlari, mahsulotni berishga schyot-fakturalar, tashishga temir yo‘l va daryo yuk xatlari, don va mahsulotga ishlov berish dalolatnomalari, yaroqsiz chiqindilarni yo‘q qilish dalolatnomalari va hokazolar;

og‘irlik va sifat bo‘yicha farqlarga tijorat dalolatnomalari va dalolatnoma-reklamatsiyalar;

vakolatli davlat organining sifat bo‘yicha sifatli guvohnomalar va sertifikatlardagi, laboratoriyada tekshirishning tekshirish kartochkalari va ro‘yxatdan o‘tkazish jurnallaridagi yozuvlari.

182. Kamayishning asosliligi saqlash va ishlov berishda erishilgan sifatning yaxshilanishiga, ya’ni namlik va begona aralashmalar kamayishiga va saqlash paytidagi tabiiy kamayish normalariga qat’iy muvofiq ravishda belgilanadi.

Donni tozalash va mahsulotga ishlov berish bo‘yicha amalga oshirilgan operatsiyalar belgilangan shakldagi dalolatnomalar bilan tasdiqlanishi kerak.

183. Don va mahsulot og‘irligi ular sifati o‘zgarishiga qarab o‘zgarishini asoslash uchun omborlarni tozalash komissiyasi quyidagilarga amal qiladi:

a) namlik pasayishidan don va mahsulotning og‘irligi kamayishi miqdori don yoki mahsulot kirimi va sarfi bo‘yicha namlik ko‘rsatkichlarini taqqoslashda olinadigan farqdan ortiq bo‘lmasligi kerak, ushbu farq quyidagi formula bo‘yicha qayta hisoblab chiqiladi:

bunda: x — og‘irlik kamayishining qidirilayotgan foizi;

a — kirim bo‘yicha namlik ko‘rsatkichi, %;

b — chiqim bo‘yicha namlik ko‘rsatkichi, %;

davlat resursi va vaqtincha saqlash uchun qabul qilingan bug‘doyning tabiiy kamayish miqdori bosh korxona elevatorlari va/yoki omborlariga hamda don qabul qilish shoxobchalariga o‘rim davrida to‘g‘ridan-to‘g‘ri qabul qilinganda, 2 foizdan oshishiga;

davlat resursi va vaqtincha saqlash uchun qabul qilingan bug‘doyning tabiiy kamayish miqdori don qabul qilish shoxobchalaridan bosh korxona elevatorlari va/yoki omborlariga hamda bug‘doy tanqisligi kuzatilgan hududlarga tashib keltirilganda, 1 foizdan oshishiga yo‘l qo‘yilmaydi.

Davlat resursi va vaqtincha saqlash uchun qabul qilinib, Jamg‘armaning tijorat vakiliga qarashli bo‘lgan saqlash sig‘imida saqlanayotgan bug‘doy hajmida normativdan ortiqcha kamayish (yo‘qotish) aniqlanganda, kamomad deb hisoblanadi.

b) qayta ishlash dalolatnomasi bo‘yicha hisobdan ortiqcha (ko‘proq) chiqarilgan yaroqli va yaroqsiz chiqindilar bo‘yicha don og‘irligining begona aralashmalar pasayishi natijasida kamayishi kirim va chiqim qilingan donning begona aralashmalar ko‘rsatkichlarini solishtirishda yuzaga kelgan tafovutdan oshmasligi kerak va u quyidagi formula orqali hisoblanadi:

bunda: x — og‘irlik kamayishining qidirilayotgan foizi;

v — kirim bo‘yicha namlik ko‘rsatkichi, %

g — chiqim bo‘yicha namlik ko‘rsatkichi, %

d — namlik pasayishidan kelib chiqqan kamayishlar hajmi, foizlarda mazkur moddaning “a” kichik bandida keltirilgan formula bo‘yicha hisoblab chiqilgan.

Ushbu formula bo‘yicha kamayishni hisobdan chiqarish faqat 0,2% dan ortiq bo‘lmagan miqdorda amalga oshiriladi.

Saqlash jarayonida ishlov berilmaydigan yoki mexanizmlar bilan bir joydan boshqa joyga o‘tkazilmaydigan don turkumlari bo‘yicha begona aralashmalar hisobiga hisobdan chiqarishga yo‘l qo‘yilmaydi.

Don, uni qayta ishlash mahsulotlari va urug‘likning tabiiy kamayishi miqdori ularni saqlash muddati hisobga olingan holda mazkur Nizomga 2a-ilovada nazarda tutilgan normalardan ortiq bo‘lmasligi kerak.

Omixta yemning tabiiy kamayishi miqdori bir oygacha saqlaganda — 0-0,4 foizdan, keyingi har bir oy uchun 0, 0,1 foizdan ortiq bo‘lmasligi kerak.

Don, mahsulotlar va omixta yemning ushbu turkumini saqlashning o‘rtacha muddati kunlarda kundalik qoldiqlar yig‘indisini ushbu turkumning keltirilishi bo‘yicha miqdorga bo‘lish yo‘li bilan aniqlanadi. Saqlashning oylardagi o‘rtacha muddatini aniqlash uchun saqlash kunlarining o‘rtacha soni 30 ga bo‘linadi.

Don, mahsulotlar va omixta yemni saqlashda tabiiy kamayish normasi tozalash dalolatnomalari bo‘yicha sarf va qoldiqdagi umumiy miqdorga nisbatan qo‘llaniladi.

184. Don va don mahsulotlari turkumlari bo‘yicha namlikning oshishi yoki ifloslik miqdori ko‘payishi aniqlangan taqdirda sifatning yomonlashishida moddiy javobgar shaxsning aybdorligi va tegishli ravishda ortiqchaliklarning mavjud emasligi omborni tozalash bo‘yicha komissiyaning xulosasiga ko‘ra aniqlanadi.

185. Ortiqchaliklar mavjud bo‘lmaganda yoki, agar ular don va don mahsulotlari sifati yomonlashishi natijasida bo‘lishi kerak bo‘lgandan kam bo‘lganda og‘irlikdagi farqni hisoblab o‘tkazish sifatning yomonlashishi namlanish yoki donga begona ifloslik yoki standartlar bo‘yicha begona aralashmaga kiritiladigan boshqa ekinlar doni aralashishi hisobiga og‘irlikning ko‘payishiga olib kelishi kerak deb hisoblashga asos mavjud bo‘lgan hollarda amalga oshiriladi.

Og‘irlikdagi farqni hisoblab o‘tkazish quyidagi formula bo‘yicha amalga oshiriladi:

bunda: x — og‘irlik ko‘payishining qidirilayotgan foizi;

a — kirim va qoldiq bo‘yicha namlik yoki begona aralashma ko‘rsatkichi;

b — sarf va qoldiq bo‘yicha namlik yoki begona aralashma ko‘rsatkichi.

186. Birlamchi hujjatlar bo‘yicha miqdor va sifat ko‘rsatkichlarining to‘g‘riligi va tekshirib chiqilgandan va miqdor-sifat daftarida sanab chiqilgandan keyin komissiya uch nusxadan tozalash dalolatnomasi (33-shakl) tuzadi. Tozalash dalolatnomasi vakolatli davlat organi tomonidan ko‘rib chiqiladi va tasdiqlanadi. Tozalash dalolatnomalari o‘z vaqtida tuzilmaganligi uchun aybdor mansabdor shaxslar javobgarlikka tortilishi kerak.

187. Tozalash dalolatnomalari (30-shakl) o‘chirib yozilmasdan va tuzatishlarsiz to‘ldiriladi.

Don mahsulotlari yoki omixta yem miqdori tozalash dalolatnomalarida kilogrammlarda, namlik va begona aralashmaning o‘rtacha tortilgan ko‘rsatkichlari 0,01%gacha aniqlikda ko‘rsatiladi. 0,004 foizgacha bo‘lgan qismi tashlab yuboriladi, 0,005% va undan ortig‘i 0,1% sifatida qabul qilinadi.

188. Tozalash dalolatnomalariga ularni ro‘yxatdan o‘tkazishga muvofiq har yili, 1-yanvardan boshlab 31-yanvargacha tartib raqamlari beriladi. Tozalash dalolatnomasi komissiya tomonidan imzolangan kun tozalash dalolatnomasi sanasi hisoblanadi. Tozalash moddiy javobgar shaxsning ishtirokisiz amalga oshirilgan taqdirda komissiya uning ishtirok etmaganligi sababini ko‘rsatib, bu haqda tozalash dalolatnomasiga qayd etadi.

Tozalash dalolatnomalarida miqdor-sifat hisobi daftaridagi yozuvga muvofiq don ekinining to‘liq nomi yoki mahsulotning turi va navi, shuningdek saqlanadigan joyning nomi, raqami, moddiy javobgar shaxsning familiyasi va ismi, otasining ismining bosh harflari ko‘rsatiladi.

Tozalov dalolatnomalari komissiya tarkibiga kiruvchi barcha mansabdor shaxslar va moddiy javobgar shaxslar tomonidan imzolanadi.

I, II va III toifali chiqindilar bo‘yicha faqat miqdor hisobi yuritiladi. Ularni saqlash natijalari xatlov dalolatnomalari bilan rasmiylashtiriladi, moddiy boyliklar uchun belgilangan tartibda ko‘rib chiqiladi va tasdiqlanadi.

Agar tozalash paytida ortiqcha don yoki mahsulot borligi aniqlansa, ushbu ortiqcha don yoki mahsulot tozalash dalolatnomasini vakolatli davlat organi ko‘rib chiqishni kutib o‘tirmasdan ular aniqlangan paytda darhol korxonaning buxgalteriya hisobiga kirim qilinishi kerak.

Tozalash dalolatnomasiga tozalash komissiyasi va moddiy javobgar shaxs tomonidan imzolangan 34-shakl bo‘yicha ishlov berishga yig‘ma dalolatnoma va aylanish vedomosti ilova qilinadi.

189. Makkajo‘xoriga ishlov berish korxonalarida makkajo‘xorining ushbu turkumi saqlanadigan joylarni va korxona ishlab chiqarish korpusini to‘liq tozalash makkajo‘xorining alohida hisobga olinadigan har bir turkumiga ishlov berish tamom bo‘lgandan keyin amalga oshiriladi va belgilangan tartibda rasmiylashtiriladi.

Tozalash korxonaning rahbari yoki rahbarning o‘rinbosari, bosh muhandis, ICHTL boshlig‘i (laboratoriya mudiri) va bosh buxgalterdan iborat tarkibdagi komissiya tomonidan ishlab chiqarish boshlig‘i ishtirokida amalga oshiriladi.

Tozalash komissiyasi birlamchi hujjatlar va 37-shakldagi ombor hisoboti bo‘yicha miqdor va sifatga nisbatan tekshirilgan 36a-shakldagi miqdor-sifat hisobi daftarlari asosida operatsiyalar natijalarini, shuningdek namlik bo‘yicha sanab chiqish va o‘rtacha tortilgan ko‘rsatkichlar to‘g‘riligini aniqlaydi.

Ishlab chiqarishga berilgan barcha so‘tadagi makkajo‘xori og‘irligi quritish kameralariga yuklangan makkajo‘xorini o‘lchash bo‘yicha hisoblab chiqiladigan makkajo‘xoriga ishlov berish korxonalarida ishlab chiqarish boshlig‘ining javobgarligi ostidagi saqlash joylarini tozalash va natijalarni aniqlash so‘tadagi makkajo‘xori miqdorini qiyoslash, don va uning o‘rtacha tortilgan namligini — makkajo‘xori donini ishlov berishdan olingan miqdor bilan kirim bo‘yicha (mayda donlilari ham shu jumlaga kiradi), chiqindilar va o‘zaklar va ularning o‘rtacha tortilgan namligi — sarf bo‘yicha qiyoslanishi yo‘li bilan amalga oshiriladi.

Ushbu hollarda tozalash dalolatnomalari makkajo‘xorining har bir alohida hisobga olinadigan turkumiga 30-shakl bo‘yicha tuziladi.

190. Texnologiya sxemasi bo‘yicha har bir nav va gibriddagi makkajo‘xoriga ishlov berishda olingan chiqindilarni bo‘limlarga bo‘lish maqbul emas deb hisoblangan makkajo‘xoriga ishlov berish korxonalarida ularni navlar va gibridlar bo‘yicha taqsimlash u yoki bu nav va gibridga tegishli bo‘lgan yanchishga berilgan so‘tadagi makkajo‘xori og‘irligiga proporsional ravishda amalga oshiriladi.

191. Ishlov berish jarayonida makkajo‘xorining mexanik kamayishi ishlab chiqarishga berilgan makkajo‘xori og‘irligining 0,2 foizi doirasida tozalash dalolatnomasi bo‘yicha hisobdan chiqarilishi mumkin.

192. Belgilangan normalar va sifat yaxshilanishi doirasida kamayishdan ortiqcha makkajo‘xori ortiq yoki kam bo‘lgan taqdirda ishlab chiqarish boshlig‘i o‘z tushuntirishini beradi, tozalash bo‘yicha komissiya esa ularning hosil bo‘lishi sabablarini puxta o‘rganib chiqishi va tozalash dalolatnomasida tegishli tushuntirishni qayd qilishi shart.

Saqlash chog‘ida namlikning kamayishi va tabiiy kamayish normalari hisobiga makkajo‘xori og‘irligining kamayishini hisobdan chiqarish, shuningdek asoslanmagan kamomadni moddiy javobgar shaxsdan undirib olish hisobiga kiritish vakolatli davlat organi tomonidan tasdiqlangan tozalash dalolatnomasi asosida amalga oshiriladi.

193. Korxonalarda donning buzilishi aniqlangan holatda, buzilishning har bir holati sinchiklab tekshiriladi va ushbu holatga yo‘l qo‘ygan mansabdor shaxslarni qonunchilikda nazarda tutilgan tartibda javobgarlikka tortish chora-tadbirlari ko‘riladi.

Vakolatli davlat organining xulosasiga ko‘ra aniq darajadagi nuqsonga ega bo‘lgan va texnik maqsadlarda foydalanish mumkin bo‘lmagan buzilgan don miqdori hisob va hisobotda o‘zini oqlamagan kamomad sifatida aks ettirilishi kerak.

194. To‘kilgan don va mahsulotlar zudlik bilan yig‘ib olinib, qayta tozalanishi kerak.

Hosil bo‘lgan supurindilar:

a) tortish yo‘li bilan aniqlangan supurindilarning haqiqiy og‘irligi;

b) laboratoriya tekshiruvi bo‘yicha supurindilar sifati (normal don, don va begona aralashmalar, namlik mavjudligi);

v) supurindi hosil bo‘lgan don sifati;

g) to‘kilish sabablari va bunga yo‘l qo‘ygan shaxslar ko‘rsatilgan dalolatnoma bilan rasmiylashtiriladi:

Dalolatnoma moddiy javobgar shaxs, ICHTL boshlig‘i (laboratoriya mudiri) tomonidan imzolanadi va korxona rahbari tomonidan tasdiqlanadi.

Supurindilar zudlik bilan saqlash joylari bo‘yicha kirim qilinishi kerak. Supurindilarni nostandart og‘irlikdagi qoplarga solingan don, un va yorma hisobidan chiqarish, don mahsulotlari turkumidan to‘liq foydalanilishini kutib turmay belgilangan tartibda rasmiylashtirilgan dalolatnomalar bo‘yicha amalga oshiriladi.

Supurindilarni don hisobidan chiqarish undan supurindi hosil bo‘lgan don (begona aralashma bo‘yicha) sifati hisobga olingan holda amalga oshiriladi.

Hisobdan chiqarish quyidagi formula bo‘yicha amalga oshiriladi:

x — supurindi hisobiga chiqim qilinadigan don miqdori, kg;

a — supurindi miqdori, kg;

b — normal don va supurindilardagi don aralashmasi, %;

v — supurindi hosil bo‘lgan dondagi begona aralashma, %.

Korxonalarning rahbarlari don va mahsulot to‘kilishiga yo‘l qo‘ygan shaxslarni qonunchilikda belgilangan tartibda javobgarlikka tortishi kerak.

195. Yangidan foydalanishga topshirilgan elevatorlar siloslarini yuvishda (sinab ko‘rishda) past sifatli dondan foydalaniladi.

Mexanizmlarni sinash uchun elevatorga yuboriladigan don og‘irligi va sifati yuvishni va elevatorni kompleks sinab ko‘rishni amalga oshirgan komissiya tomonidan aniqlanadi.

Mashinalar, mexanizmlar sinab ko‘rilganda va elevator siloslari bo‘yicha tashilgandan keyin don alohida silosga jo‘natiladi yoki yana omborga qaytariladi, bunda komissiya ushbu donning og‘irligi va sifatini va shuningdek olingan chiqindilar og‘irligi va sifatini aniqlaydi.

Elevator mexanizmlari va asbob-uskunalarini yuvish va kompleks sinab ko‘rish tamom bo‘lgandan keyin komissiya ular to‘liq tozalanganligini tekshirishi va tasdiqlashi shart.

Elevator yuvilganligi va kompleks sinovdan o‘tkazilganligi natijalari komissiyaning dalolatnomasi bilan rasmiylashtiriladi. Dalolatnoma vakolatli davlat organining xulosasi bo‘yicha korxona rahbari tomonidan ko‘rib chiqiladi va tasdiqlanadi.

Agar dalolatnomada elevatorni sinab ko‘rishda don kamayishi qayd etilgan bo‘lsa, bunday kamayish olingan oraliq mahsulotlar va chiqindilar qiymati chiqarib tashlangan holda zarar hisobga hisobdan chiqariladi.

196. Don va don mahsulotlarining miqdor-sifat hisobi davlat nazorati, tozalash dalolatnomalarini ko‘rib chiqish va tasdiqlash mazkur Nizomga 5-ilovada nazarda tutilgan tartibda vakolatli davlat organi tomonidan amalga oshiriladi.

197. Tozalash dalolatnomalari bo‘yicha oldindan aniqlangan, tegishli tartibda rasmiylashtirilgan va komissiya tomonidan imzolangan kamayish moddiy javobgar shaxslar tomonidan belgilangan tartibda o‘z ombor hisobotlari bo‘yicha hisobdan chiqariladi.

198. Aniqlangan va dalolatnomalar bilan rasmiylashtirilgan og‘irlikning kamayishi buxgalteriya hisobining alohida hisob raqamida aks ettiriladi va tozalash dalolatnomalari tasdiqlangunga qadar ushbu hisob raqamida hisobda turadi.

Ishlov berish va saqlashda sifatning amalda erishilgan yaxshilanishi hisobiga, shuningdek saqlash paytida tabiiy kamayishning belgilangan normalari doirasida don va mahsulot og‘irligi kamayishini ushbu hisob raqamidan hisobdan chiqarish faqat vakolatli davlat organi tomonidan belgilangan tartibda tasdiqlangan tozalash dalolatnomalari asosida amalga oshiriladi.

Normadan ortiqcha kamayish kamomadi aybdor shaxslardan don va mahsulotning bozor qiymati bo‘yicha pul mablag‘lari bilan yoki sifat ko‘rsatkichlari bo‘yicha standart talablariga javob beradigan teng qiymatli miqdorda don va mahsulot topshirilishi orqali undirib olinadi.

199. Korxona rahbari saqlash, ishonchli hisobga olishni tashkil etish uchun shart-sharoitlar yaratilishi va talon-toroj, kamomad va buzilishning oldini olish bo‘yicha zarur chora-tadbirlar o‘z vaqtida ko‘rilishi uchun javob beradi.

200. Moddiy javobgar shaxs og‘irlik to‘g‘ri aniqlanishi, don va don mahsulotlari miqdor va sifat jihatidan saqlanishi, don va don mahsulotlari bilan barcha operatsiyalar o‘z vaqtida amalga oshirilishi va to‘g‘ri rasmiylashtirilishi, shuningdek don va don mahsulotlarining tashilishi to‘g‘risidagi hisobotlar o‘z vaqtida tuzilishi va taqdim etilishi uchun to‘liq moddiy javob beradi va boshqacha tarzda javobgar bo‘ladi.

201. Harbiylashtirilgan va idoraviy qo‘riqlash boshliqlari, soqchilar korxona rahbari bilan birgalikda qonunchilikda nazarda tutilgan tartibda don va uni qayta ishlash mahsulotlari talon-toroj qilinishi va miqdoriy saqlanishi uchun javob beradilar.

202. Tarozibonlar to‘g‘ri tortish va tarozida tortilgan don va don mahsulotlari miqdori birlamchi hisobga olish hujjatlari va reyestrlarda (jurnallar, daftarlar va hokazolarda) aks ettirilishi uchun javob beradilar.

203. Miqdor-sifat hisobi uchun javob beradigan va buni bevosita yuritadigan korxona buxgalterlari mazkur Nizom bilan belgilangan operatsiyalarni hisobga olish va rasmiylashtirish tartibi buzilganligi uchun javob beradilar.

204. Ishlab chiqarish-texnologiya laboratoriyasi rahbari va laborantlar don va don mahsulotlari sifati to‘g‘ri aniqlanishi, shuningdek sifat ko‘rsatkichlari birlamchi hisobga olish hujjatlari va reyestrlarda (jurnallar, tekshirish kartochkalari, daftarlar va hokazolar) haqqoniy aks ettirilishi uchun javob beradilar.

205. Moddiy javobgar shaxsning mansabni suiiste’mol qilishi va o‘z vazifalariga sovuqqonlik bilan munosabatda bo‘lishi oqibatida yuzaga kelgan don va mahsulot kamomadi bo‘yicha korxona rahbari yoki uning o‘rinbosari qonunchilikda belgilangan tartibda kamomad aniqlangandan keyin besh kundan kechikmay sudga da’vo berishi shart.

206. Kamomad va buzishning aniq aybdorlari aniqlanmaganda buzishdan ko‘rilgan kamomad va kamayish qonunchilikda belgilangan tartibda ishlab chiqarish chiqimlari hisobiga hisobdan chiqariladi.

207. Normal ishlab chiqarish-xo‘jalik tavakkalchiligi natijasida paydo bo‘lgan zarar uchun xodimga moddiy javobgarlik yuklashga yo‘l qo‘yilmaydi (xodim yangi, mazkur vaziyatlarda o‘zini oqlagan ishning texnik usullarini qidirish va sinab ko‘rish tufayli yetkazilgan zarar uchun javob bermaydi).

1. Quyidagi hollarda temir yo‘l tashkilotlariga don mahsulotlarining kamomadi yuzasidan e’tiroz taqdim qilinadi:

a) belgilangan stansiyaga nosoz vagonda quyidagi alomatlari bilan yukning kelishi: vagonlar devori, poli va tomining tashqi teshiklarini bekitish; tomning buzuqligi; vagon eshiklarining nosozligi va uning buzilishi; eshik nakladkalari va shtirlarining mavjudligi; tashqaridan bekitilgan yoki ochiq lyuklar (maxsus ruxsatnoma bo‘yicha tashishlar amalga oshiriladigan ochiq lyuklardan tashqari); yo‘lda yoki belgilangan stansiyada aniqlangan kuzovdagi va vagondagi teshiklar orqali don to‘kilishi.

Yuk jo‘natuvchi tamg‘asining butunligidan qat’i nazar, yuk nosoz vagonda kelganda e’tiroz va da’vo taqdim qilinadi. Tijorat dalolatnomasini tuzishda yuk oluvchi yukning kam chiqishi, yo‘qolishi yoki buzilishiga olib keladigan holatlarni batafsil bayon qilishni talab qilishi shart;

b) yo‘lda yukni olish imkoniyati; yo‘lda vositalar orqali bir vagondan boshqa vagonga qayta yuklash; belgilangan stansiyaga bitta yoki bir yo‘ldagi stansiyaning ikkita tamg‘asi bilan yoki jo‘natuvchining tamg‘asi buzilgan holda vagonning kelishi (yo‘lda vakolatli davlat organi tomonidan don yuklarini tekshirish hollaridan tashqari, bu esa vagonni ochish stansiyasida vakolatli davlat organi vakili hamda vagonni ochgan stansiya agenti tomonidan imzolangan umumiy shaklda tuzilgan dalolatnoma bilan tasdiqlanishi kerak);

v) vagonni ochish vaqtida donning yuzasida o‘yilgan chuqurcha yoki mavjud donning bir tomonga, bunda donning eshik orasidan siljishining aniqlanishi, bu esa don to‘sig‘ining yuqorigi cheti orqali donning to‘kilishidan dalolat beradi, hamda vagonning kuzovidagi boshqa yashirin kamchiliklarning aniqlanishi;

g) agar oxirgi belgilangan punkt temir yo‘l stansiyasi bo‘lsa, to‘g‘ridan-to‘g‘ri aralash temir yo‘l va suv yo‘li orqali, idishsiz va idishda tashib kelinadigan don yuklari va omixta yemning vazni yoki yuk o‘rni kamligining aniqlanishi;

d) agar vagonlarga qayta yuklash temir yo‘l orqali amalga oshirilgan bo‘lsa, tor va keng yo‘lakli temir yo‘l transporti ishtirokida, olib kelinadigan don yuklari va omixta yem vazni yoki yuk o‘rnining yetishmasligi;

Mazkur Tartibning “g” va “d” kichik bandlarida nazarda tutilgan holatlarda, yuk jo‘natuvchining buzilgan tamg‘asi bilan soz vagonlarda yoki kemalarda birinchi tushirib ortish punkti yoki qayta yuklash punktiga qadar yetib kelgan, yuklarni temir yo‘l transportidan suv transportiga yoki suv transportidan temir yo‘l transportiga tushirib ortish birinchi punktiga, keng yo‘lakli temir yo‘l transportidan tor yo‘lakliga yoki tor yo‘laklidan keng yo‘lakliga qayta yuklash punktida aniqlangan va don yuklarining vazni yoki yuk o‘rnining kamligi uchun yuk jo‘natuvchilar javob beradilar, va bunday holatlarda transport organlariga e’tiroz bildirilmaydi va da’vo qilinmaydi.

Yo‘lning keyingi barcha qismida yuklarning qo‘shimcha (birinchi tushirib ortish punktida belgilangandan yuqori) kamomad aniqlanganda yuklarning keyingi kamomadi uchun transport organlari javob beradilar hamda oxirgi belgilangan punktga bog‘liq holda temir yo‘l kompaniyasi yoki paroxodchilik boshqarmasiga e’tiroz va da’vo bildiriladi. Oxirgi belgilangan punktda yukning kamomadi birinchi tushirib ortish punktida rasmiylashtirilgan kamomaddan kam bo‘lgan quyidagi hollarda, yuk jo‘natuvchiga nisbatan oxirgi belgilangan punktda belgilangan kamomad miqdorida e’tiroz bildiriladi;

e) tashish hujjatlarida ko‘rsatilgan jo‘natish tamg‘asiga muvofiq bo‘lmagan tamg‘a bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri aralash temir yo‘l va suv yo‘li orqali yuklangan un va yormaning yetib kelishi;

j) nam tortgan, begona aralashma yoki hid bilan ifloslangan hamda yuk va idishning boshqa buzilgan holda don, un, yorma, kepak va omixta yemning belgilangan stansiyaga (pristanga) yetib kelishi, shuningdek vagonda yoki kemada yuk idishining sochilib ketishi aniqlanganda, don yuklarining yo‘qotilishi va buzilishiga asos transport organining aybi hisoblansa;

z) boshqa barcha hollarda, qachonki don yuklarining kamomadi ularning yo‘qotilishi va buzilishi temir yo‘l natijasida bo‘lganligini yuk qabul qilib oluvchi isbotlagan hollarda.

2. Agar yuklarni jo‘natish bitta yuk xati bo‘yicha yo‘nalish yoki vagonlar guruhi orqali jo‘natilgan bo‘lsa va belgilangan stansiyaga yuk vagonlar kamomadi bilan yetib kelgan bo‘lsa, ushbu holat tijorat dalolatnomasi bilan tasdiqlanishi kerak. Ko‘rsatib o‘tilgan hollarda temir yo‘lga, yo‘qotilgan yuk uchun emas, balki kamomad qiymatini qoplash to‘g‘risida da’vo qilinadi.

3. Temir yo‘l e’tirozni tan olgan, lekin tan olingan summani arizachiga o‘tkazib bermagan hollarda, ushbu summa qonun hujjatlariga muvofiq undiriladi.

4. To‘g‘ridan-to‘g‘ri suv yo‘li orqali tashib kelingan yuklarning kamomadi va buzilishi yuzasidan suv transporti organlariga e’tiroz va da’volar mazkur Tartibning 1-bandida keltirilgan shartlarga muvofiq taqdim qilinadi.

5. Quyidagi hollarda yuk jo‘natuvchilarga e’tiroz taqdim qilinadi:

a) to‘g‘ridan-to‘g‘ri temir yo‘l yoki suv yo‘lida vagon yoki kemaning soz holatida idishsiz va idishda don yuklarini tashishda, yuk jo‘natuvchining tamg‘asi butun holda yuk belgilangan joyga don yuklarining o‘rni va vazni kam holda yetib kelgan barcha hollarda, shuningdek vagonlarning soz holatda, bir tomondan yuk jo‘natuvchining va ikkinchi tomondan tekshirish punkti davlat vakolatli organining tamg‘alar buzilmagan holda, don sifatini tekshirish uchun vagonni ochish to‘g‘risidagi umumiy shakldagi dalolatnomasi mavjud bo‘lganda yetib kelish hollarida;

b) to‘g‘ridan-to‘g‘ri tashib kelingan don yuklari kamomadi uchun yuk qabul qiluvchining transport organlariga taqdim qilingan da’vo yoki e’tirozini qondirishni iqtisodiy sud rad etgan hollarda. Bunday hollarda yuk jo‘natuvchiga taqdim qilingan e’tirozga tegishli qaror yoki ko‘rsatib o‘tilgan organlarning zarur tartibda tasdiqlangan qarori nusxasi ilova qilinadi;

v) yo‘lda yuklarning sifati o‘zgarishi sababli don yuklarining vazni kamayganda yuk qabul qiluvchi ayni bir vaqtda kamomad uchun e’tiroz taqdim etgan holda yuk jo‘natuvchiga don yuklarining sifatidagi tafovut yuzasidan reklamatsiya dalolatnomasini yuborishi shart;

g) agar amaldagi tamg‘asi bo‘lgan soz holatdagi tarozida tortilgan bo‘lsa, jo‘natishda va tushirib ortish yoki belgilangan punktda tortilgan don yuklari stansiya yoki pristanga qo‘shimcha yozilgan vaznlar tipidagi tafovut taqdim qilingan e’tirozni rad etish uchun asos hisoblanmaydi.

6. Quyidagi hollarda yuk qabul qiluvchi tomonidan e’tiroz bildirilmaydi:

a) temir yo‘llar va suv yo‘llari orqali tashishda tabiiy kamayish normalari doirasida don yuklarining kamomadi uchun yuk jo‘natuvchilarga, temir yo‘llar va suv yo‘llari orqali tashishda tabiiy kamayish normalari va tarozi priborlari ko‘rsatkichlaridagi tafovut normalari doirasidagi don yuklari kamomadi uchun transport organlariga;

b) yuk qabul qiluvchilar tomonidan bir yo‘ldagi stansiyalarning vagon tarozilarida, shuningdek kam yuk ko‘taradigan ikki martalik tarozilarda don yuklari vaznini aniqlashda;

v) da’vo va e’tirozlarni iqtisodiy sud va transport organlari tomonidan da’vo muddatining o‘tganligi, da’vo va e’tiroz hujjatlarini noto‘g‘ri rasmiylashtirganligi sababli va yuk qabul qiluvchiga bog‘liq bo‘lgan boshqa sabablar bo‘yicha rad etgan hollarda.

Yuk qabul qiluvchi tomonidan don yuklari vazni va o‘rinlar sonini tekshirish natijalari belgilangan tartibda rasmiylashtirilmagan taqdirda, yetib kelgan yuklar jo‘natuvchining tashish hujjatlarida ko‘rsatilgan vazni va o‘rinlar soni bo‘yicha yuk qabul qiluvchi tomonidan kirim qilinadi. Ortiqchasi belgilangan stansiyada aniqlangan miqdorda kirim qilinadi.

7. Don mahsulotlari kamomadi uchun e’tiroz “O‘zbekiston temir yo‘llari” davlat-aksiyadorlik kompaniyasiga chegaralangan olti oylik muddatni kutmasdan, qisqa muddatda taqdim qilinadi.

Chegaralangan muddat:

a) yukning buzilishi, zararlanishi yoki kamomadi uchun tovon to‘lash to‘g‘risidagi e’tirozlar bo‘yicha — yukni bergan kundan;

b) yukni yo‘qotganligi uchun tovon to‘lash to‘g‘risidagi e’tirozlar bo‘yicha — yetkazib berish muddati tugagan kundan 30 sutka mobaynida;

v) to‘g‘ridan-to‘g‘ri aralash tashish natijasida vujudga kelgan yukni yo‘qotganligi uchun tovon to‘lash to‘g‘risidagi e’tirozlar bo‘yicha — tashishga yukni qabul qilgan kundan 4 oy mobaynida hisoblab chiqiladi.

8. Don mahsulotlari kamomadi uchun e’tiroz yuk jo‘natuvchilarga yukni qabul qilgan kundan bir oyga kechikmasdan taqdim qilinadi.

9. O‘z vaqtida e’tirozlar taqdim qilmaganlikda aybdor bo‘lgan shaxslar intizomiy javobgarlikka tortiladi.

10. Yuqorida ko‘rsatilgan muddatni o‘tkazgan holda e’tirozlar taqdim qilish tomonlarni da’vo muddatining belgilangan muddatlari doirasida da’vo taqdim etish huquqidan ozod qilmaydi.

11. Yuk jo‘natuvchiga taqdim qilinadigan e’tiroz bo‘yicha don mahsulotlari miqdori, jo‘natish stansiyasida belgilangan vazni bilan belgilangan stansiyada belgilangan vazni o‘rtasidagi tafovut sifatida tashish vaqtidagi tabiiy kamayish normalari doirasidagi kamomadni ayirib tashlagan holda aniqlanadi.

12. Yuk jo‘natuvchi — don mahsulotlari korxonalariga shartnomaviy yoki belgilangan narxlarga muvofiq e’tiroz taqdim qilinadi.

13. Tijorat dalolatnomasi bilan belgilangan tashish vaqtida yuklar kamomadi uchun yuk jo‘natuvchiga taqdim qilingan e’tirozga yuk qabul qiluvchi asl yukxatini, shuningdek yukning yetmagan qismining to‘liq hisob-kitobini ilova qilishi shart. Asl yukxati iqtisodiy sudlarda qolgan va agar yukxati boshqa e’tirozlarga taqdim qilish uchun zarur bo‘lsa, bunday hollarda e’tiroz bildirayotgan korxona bosh buxgalteri tomonidan belgilangan tartibda tasdiqlangan yukxatining nusxasi ilova qilinadi.

14. Tabiiy kamayish normalaridan ortiqcha bo‘lgan don mahsulotlari kamomadi uchun e’tirozlar bo‘yicha don mahsulotlari tashkilotlarining transport organlari bilan nizolari iqtisodiy sudlar tomonidan ko‘rib chiqiladi.

15. Bitta jo‘natuvchi tomonidan bitta stansiyada bitta qabul qiluvchi manzilidagi bitta va shu belgilangan stansiyaga yuklangan bir turdagi yuklar bo‘yicha e’tirozlar jo‘natish guruhiga, lekin beshtadan ortiq bo‘lmagan guruhga, butun yo‘nalish yoki vagonlar guruhiga bitta dalolatnoma tuzilgan yuklar bo‘yicha esa — bitta tijorat dalolatnomasida ko‘rsatilgan jo‘natish soni yuzasidan taqdim qilishga yo‘l qo‘yiladi. Shuning uchun korxona bitta da’vo arizasiga temir yo‘l tashuvidan kelib chiqadigan bir nechta talabnomalarni birlashtirishi mumkin.

16. Sifati zarur darajada bo‘lmagan mahsulotlarni qabul qilish bilan bog‘liq nizolar bo‘yicha da’volar transport tashkiloti javobgar (birga javob beruvchi) sifatida ishga jalb qilinayotganda iqtisodiy sudga beriladi.

17. Temir yo‘l va suv yo‘llari orqali tashishda don mahsulotlarini to‘liq yuklamaslik uchun e’tirozlar yuk jo‘natuvchilarga bir oyda taqdim qilinadi.

18. Yuk jo‘natuvchi e’tiroz materiallarini olgan kundan boshlab bir oy muddatdan kechikmasdan bu to‘g‘rida arizachini xabardor qilib, e’tirozni tekshirish va asoslangan talabnomani qondirishi shart. Asosli e’tirozlar mavjud bo‘lganda jo‘natuvchi shu muddatda qabul qiluvchiga asoslangan rad etishni ko‘rsatgan holda uning e’tirozini to‘liq yoki qisman rad etish to‘g‘risida xabar berishi va e’tiroz bilan olingan hujjatlarni qaytarishi shart.

19. Belgilangan stansiyalar va pristanlarda aniqlangan don mahsulotlarining kamomadini yuk jo‘natuvchilar olingan pretenziyalarni tekshirgandan keyin o‘z moddiy hisob-kitobi bo‘yicha tiklaydilar, don mahsulotlarini buzilgan yoki past sifatli idishlarda yuklab jo‘natish oqibatida yuzaga kelgan standart vazni bo‘yicha yuklab jo‘natilgan un, yorma va urug‘lik makkajo‘xori, u kamomadidan tashqari.

20. Mahsulotlar to‘liq o‘rinlari kamomadi, shuningdek qoplar yirtilishi oqibatidagi kamomad yuk jo‘natuvchilarga faqat bunday kamomad uchun transport organlarining mulkiy javobgarligi istisno qilingan hollardagina tegishli bo‘ladi. Bunday hollarda yuk jo‘natuvchilar to‘liq o‘rinlar kamomadini moddiy hisob-kitobi bo‘yicha yukning kam chiqishi sifatida tiklaydilar, vaznining kamligi yoki qoplarning yirtilishi oqibatida mahsulot sifatining yomonlashganligi sababli yuzaga kelgan zarar esa buzilgan yoki sifatsiz idishga mahsulotni yuklashga yo‘l qo‘ygan shaxslardan undirib olinadi.

21. Mahsulotni buzilgan yoki sifatsiz idishga joylashga yo‘l qo‘ygan moddiy javobgar shaxsdan mahsulot vaznining kamligi sababli yuzaga kelgan zararni undirishda saqlash vaqtidagi tabiiy kamayish va mahsulot namligini yo‘qotishdagi kamayishlar kamomad miqdoridan chiqarib tashlanishi kerak.

22. Agar qoplarning yirtilishi sababli yuzaga kelgan mahsulotlar kamomadining aniq aybdori topilmasa yuk jo‘natuvchi korxona rahbari O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlariga amal qiladi.

23. Temir yo‘l transporti organlaridan undirilishi lozim bo‘lgan don mahsulotlari kamomadining miqdori belgilangan tartibda tabiiy kamayish normalari va tarozilar nuqsoni normalarini hisobga olgan holda aniqlanadi.

24. Agar jo‘natish stansiyasida aniqlangan vazndagi tafovut yo‘lda yoki belgilangan stansiyada tekshirish vaqtida aniqlangan vaznga nisbatan:

a) vaznning yetishmasligi — ushbu yuk vaznining tabiiy kamayish normalari va netto vaznini aniqlash natijalaridagi chegaralangan tafovutdan;