01/2-45-сон 08.08.2024. SHNQ 2.06.08-21 “Gidrotexnika inshootlarining beton va temir-beton konstruksiyalari” shaharsozlik normalari va qoidalarini tasdiqlash toʻgʻrisida

Oʻzbekiston Respublikasi qurilish va uy-joy kommunal xoʻjaligi vazirining

buyrugʻi

SHNQ 2.06.08-21 “Gidrotexnika inshootlarining beton va temir-beton konstruksiyalari” shaharsozlik normalari va qoidalarini tasdiqlash toʻgʻrisida

[Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 2024-yil 30-sentabrda hisobga olindi, hisob raqami 298]

Oʻzbekiston Respublikasining Shaharsozlik kodeksi, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 13-martdagi PF-5963-son “Oʻzbekiston Respublikasining qurilish sohasida islohotlarni chuqurlashtirishga doir qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi hamda 2020-yil 27-noyabrdagi PF-6119-son “Oʻzbekiston Respublikasi qurilish tarmogʻini modernizatsiya qilish, jadal va innovatsion rivojlantirishning 2021 — 2025-yillarga moʻljallangan strategiyasini tasdiqlash toʻgʻrisida”gi farmonlariga muvofiq buyuraman:

1. SHNQ 2.06.08-21 “Gidrotexnika inshootlarining beton va temir-beton konstruksiyalari” shaharsozlik normalari va qoidalari ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Oʻzbekiston Respublikasi davlat arxitektura va qurilish qoʻmitasi raisining 1998-yil 31-yanvardagi 11a-son buyrugʻi bilan tasdiqlangan QMQ 2.06.08-97 “Gidrotexnika inshootlari beton va temir beton tuzilmalari” qurilish meʼyorlari va qoidalari oʻz kuchini yoʻqotgan deb topilsin.

3. Mazkur buyruq Oʻzbekiston Respublikasi Favqulodda vaziyatlar vazirligi, Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vazirligi, Suv xoʻjaligi vazirligi hamda Sogʻliqni saqlash vazirligi huzuridagi Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qoʻmitasi bilan kelishilgan.

4. Ushbu buyruq rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi.

Vazir v.b Sh. XIDOYATOV

Toshkent sh.,

2024-yil 8-avgust,

01/2-45-son

Kelishildi:

Sanitariya-epidemiologik osoyishtalik va jamoat salomatligi qoʻmitasi raisi B. YUSUPALIYEV

2024-yil 26-iyun

Suv xoʻjaligi vaziri Sh. XAMRAYEV

2024-yil 26-iyun

Favqulodda vaziyatlar vaziri A. KULDASHEV

2024-yil 29-iyun

Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi vaziri A. ABDUXAKIMOV

2024-yil 5-avgust

Oʻzbekiston Respublikasi qurilish va uy-joy kommunal xoʻjaligi vazirining 2024-yil 8-avgustdagi 01/2-45-son buyrugʻiga
ILOVA

SHNQ 2.06.08-23 “Gidrotexnika inshootlarining beton va temir-beton konstruksiyalari” shaharsozlik normalari va qoidalari

Mazkur shaharsozlik normalari va qoidalari (bundan buyon matnda SHNQ deb yuritiladi) beton va temir-beton konstruksiyalardan gidrotexnika inshootlarini loyihalash, qurish va rekonstruksiya qilishga oid talablarni belgilaydi.

1-bob. Shaharsozlik normalari va qoidalari hamda texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarga havolalar

1. Ushbu SHNQda quyidagi shaharsozlik normalari va qoidalari hamda texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarga havolalar keltirilgan:

SHNQ 2.01.01-22 “Loyihalash uchun iqlimiy va fizikaviy-geologik maʼlumotlar”;

QMQ 2.03.11-96 “Qurilish konstruksiyalarini korroziyadan himoya qilish” ;

QMQ 2.04.02-19 “Suv taʼminoti. Tashqi tarmoqlar va inshootlar” ;

SHNQ 2.03.01-24 “Beton va temir-beton konstruksiyalar”;

SHNQ 2.03.05-23 “Poʻlat konstruksiyalar. Loyihalash talablari”;

SHNQ 2.05.03-22 “Koʻpriklar va quvurlar”;

QMQ 2.06.01-97 “Gidrotexnika inshootlari. Loyihalashtirishning asosiy nizomlari”;

QMQ 2.06.06-98 “Beton va temir-beton toʻgʻonlar”;

GOST 26633-2015 Ogʻir va mayda zarrali betonlar.Texnik shartlar (rasmiy manba:

GOST 26633-12 Betoni tyajelie i melkozernistie. Texnicheskiye usloviya).

2-bob. Atamalar va taʼriflar

2. Ushbu SHNQda quyidagi atamalar va ularning taʼriflari qoʻllanilgan:

gidrotexnika inshootlari — suv omborlari toʻgʻonlari, daryolar, soylar, kanallar va kollektorlardagi toʻgʻonlar, daryolarning oʻzanlarini toʻsuvchi inshootlar, suv olish, suv oʻtkazish, suv tashlash hamda qirgʻoqlarni himoya qilish inshootlari, gidroelektrostansiyalar, nasos stansiyalari;

beton konstruksiya — konstruktiv talablar boʻyicha armaturasiz yoki oz miqdorda armatura oʻrnatilgan betondan tayyorlangan konstruksiya;

temir-beton konstruksiya — beton va ishchi poʻlat armaturadan tayyorlangan konstruksiya;

poʻlat temir-beton konstruksiya — beton, ishchi oʻqli armatura va ishchi poʻlat listlardan tayyorlangan konstruksiya;

poʻlat-beton konstruksiya — beton va tashqi ishchi armatura poʻlat listlardan tayyorlangan konstruksiya.

3-bob.Umumiy qoidalar

3. Gidrotexnika inshootlarining beton va temir-beton konstruksiyalarini QMQ 2.06.01-97 talablariga muvofiq loyihalash kerak.

4. Beton va temir-beton konstruksiyalarini (monolit, yigʻma-monolit, yigʻma, oldindan zoʻriqtirilgan va asosga ankerlangan) qoʻllash texnik-iqtisodiy maqsadga muvofiqligidan kelib chiqib, material, energiya, mehnat va qurilish qiymatini maksimal darajada kamaytirishni hisobga olib loyihalash lozim.

Yigʻma konstruksiyalar elementlarini tanlashda yuqori mustahkam beton va armaturalardan hamda yengil betondan tayyorlangan oldindan zoʻriqtirilgan konstruksiyalarni qoʻllash zarur.

Yigʻma konstruksiyalar elementlarining asosiy oʻlchamlari, konstruksiya turlari, va temir-beton konstruksiyalarining armaturalanishi boʻyicha variantlarning texnik-iqtisodiy koʻrsatkichlarini taqqoslash asosida qabul qilinishi kerak.

5. Yigʻma konstruksiyalarning elementlarini mexanizatsiyalashgan usulda ishlab chiqarilishi lozim.

Yigʻma konstruksiyalarni yiriklashtirib ishlab chiqarishda, transportda tashishda, montaj mexanizmlarining yuk koʻtarish qobiliyatini, koʻpriklar va boshqa sunʼiy inshootlarning yigʻma elementlarini montaj qilish joyidagi yuk koʻtarish qobiliyatini hisobga olish zarur.

6. Monolit konstruksiyalar uchun inventar qolipdan foydalanishda bir xil tarzga keltirilgan oʻlchamlarni hisobga olish kerak.

7. Yigʻma konstruksiyalar elementlarining ulanish konstruksiyalari va tugunlari (uzel) quyidagilarni taʼminlashi zarur:

kuchlarni toʻgʻri yoʻnaltirishni;

suv oʻtkazmaslikni;

sovuqqa chidamlilikni;

elementlarning oʻzi chok zonasida yoriqlarga chidamliligini va mustahkamligini;

konstruksiya betoni bilan chokda qoʻshimcha yotqizilgan betonning bogʻlanishini.

8. Gidrotexnika inshootlarini loyihalashda (kuchlanish va deformatsiya holatining xususiyatlari zarur hisoblar bilan aniqlanmaganda) konstruksiyalarning murakkab sharoitlar uchun statik-dinamik ishlashini eksperimental tadqiqotlar va tajriba sinovlari bilan aniqlash lozim.

9. Konstruksiyalarning suv oʻtkazmaslik va sovuqbardoshligini taʼminlashi va ularning hisobiy kesimlarida suvning qarshi bosimini kamaytirish uchun quyidagilar hisobga olinishi kerak:

bosimli yuza va tashqi yuzalar tomonidan (suvning oʻzgaruvchi sathi joylarida) suv oʻtkazmasligi va sovuqbardoshliligi boʻyicha tegishli markalardagi betonlarni qoʻllash;

faol qoʻshimchalarni qoʻllash (havo tortuvchi);

deformatsiya choklarida filtrlanishga qarshi elementlarni (zichlashtirishlarni) jihozlash va gorizontal qurilish choklar tayyorlashning maxsus texnologiyasini qoʻllash;

gidrotexnika inshootlarning tashqi sirtlarini va issiqlik gidroizolyatsiyasini amalga oshirish;

betonning bosimli yuzalari tomonidan va gidrotexnika inshootining yuklanishlardan choʻzilishga uchraydigan yuzalari tomonidan siqilishi;

bosim qirralari tomonidan drenaj oʻrnatilishi.

4-bob. Beton va temir-beton konstruksiyalar uchun materiallar

1-§. Beton

10. Gidrotexnika inshootlarining beton va temir-beton konstruksiyalari uchun beton GOST 26633-15 va ushbu bob talablariga muvofiq tanlanishi kerak.

11. Gidrotexnika inshootlarining beton va temir-beton konstruksiyalarini loyihalashda ishning turi va sharoitlariga muvofiq betonning quyidagi asosiy sifat koʻrsatkichlari oʻrnatilishi lozim:

betonning mustahkamlik MPa qiymati q=0,95 ga teng;

massiv inshootlarda mustahkamlik qiymatlari q=0,90 ga teng;

gravitatsion toʻgʻonlarning ichki zonasi uchun kafolatlangan mustahkamlik qiymati q = 0,85 ga teng.

Siqilishga boʻlgan mustahkamligi boʻyicha beton sinflari: V5, V7,5, V10, V12,5, V15, V17,5, V20, B22,5, B25, B27,5, B30, B35, B40.

Tegishli asoslashlar bilan yuqorida keltirilgan beton sinflaridan farq qiluvchi siqilishga boʻlgan mustahkamligi boʻyicha oraliq sinflarni oʻrnatilishiga yoʻl qoʻyiladi. Ushbu betonlar xususiyatlari interpolyatsiya usuli boʻyicha qabul qilinishi lozim.

Betonning oʻq boʻylab choʻzilish mustahkamligi boʻyicha sinflari quyidagicha boʻlishi lozim:

B_t0,8, B_t1,2, B_t1,6, B_t2,0, B_t2,4, B_t2,8, B_t3,2.

Gidrotexnika inshootlarini betonning sovuqbardoshligi boʻyicha markalari F50, F75, F100, F150, F200, F300, F400, F500, F600, F700, F800 boʻlishi lozim.

Texnik asoslangan hollarda, betonning sovuqbardoshlilik boʻyicha F25 va F1000 markalaridan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

Gidrotexnika inshootlarini loyihalashda betonning suv oʻtkazmaslik boʻyicha markalari W2, W4, W6, W8, W10, W12, W14, W16, W18, W20 boʻlishi lozim.

12. Gidrotexnika inshootlarining konstruksiyalari betonlarini loyihalashda eksperimental tadqiqotlar asosida quyidagi qoʻshimcha talablar qoʻyilishi kerak:

gorizontal qurilish choklarinining siljishi mustahkamligiga;

chegaraviy choʻziluvchanligiga;

choʻkindilari boʻlgan oqimda ishqalanishga qarshilik koʻrsatish xususiyatiga;

siljishga qarshi bardoshligiga;

sementda boʻlgan ishqorlarni toʻldiruvchi bilan oʻzaro zararli taʼsiri mavjud emasligiga;

beton yuzasini biologik obyektlar taʼsirlariga (suv oʻtlari, daryo va koʻl oʻsimliklari, chigʻanoqlar) boʻlgan qarshiligiga.

Betonning chegaraviy choʻziluvchanligi va gorizontal qurilish choklarining siljish mustahkamligi mazkur SHNQning 2-ilovasi 6 va 8-jadvallarida keltirilgan.

13. Betonning texnik xususiyatlariga qoʻyiladigan talablar qurilish va foydalanish davrida inshootlarning turli zonalari va qismlaridagi betonning haqiqiy ish sharoitlariga mos kelishi kerak.

14. Betonning qotish muddati, siqilishdagi mustahkamligi, oʻq boʻyicha choʻzilishi va suv oʻtkazmaslik xususiyatlari quyidagilarga muvofiq boʻlishi kerak:

daryo gidrotexnika inshootlarining konstruksiyalari uchun — 180 d;

dengiz va daryo port inshootlarining yigʻma va monolit konstruksiyalari uchun — 28 d.

Betonning sovuqqa chidamliligi boʻyicha uning loyihadagi markasiga mos keladigan qotish yoshi 28 d, issiq qolipda qoʻyiladigan yirik konstruksiyalar uchun esa 90 d boʻlishi lozim.

Agar konstruksiyalarning haqiqiy yuklanish muddatlari, ularni qurish usullari, betonning qotish sharoitlari, qoʻllaniladigan sementning turi va sifati maʼlum boʻlsa, betonning sinfi va markasini boshqa muddatga belgilanishiga yoʻl qoʻyiladi.

Monolit konstruksiyalarda betonning sovuqbardoshlilik xususiyatining nazorat sinovlari betonning yoshi 28 d muddatda oʻtkazilishiga yoʻl qoʻyiladi.

15. Beton sinflari siqish va choʻzish mustahkamligi boʻyicha, konstruksiyalarning haqiqiy yuklarga taʼsiri vaqtini hisobga olgan holda gidrotexnika inshootining hisobiy maydonlaridagi kuchlanish darajasiga bogʻliq holda oʻrnatilishi kerak.

Temir-beton elementlari uchun koʻp marta takrorlanuvchi yuklar taʼsirida va siqilgan sterjenli temir-beton konstruksiyalar (qobiqli qoziqlar va qirgʻoq boʻylab oʻrnatiladigan estakadalar) uchun siqilishga mustahkamligi boʻyicha V15 dan past boʻlmagan sinfdagi betondan foydalanish lozim.

Oldindan zoʻriqtirilgan elementlar uchun siqilishga mustahkamligi boʻyicha quyidagi beton sinflaridan foydalanish kerak:

sterjenli armaturali konstruksiyalar uchun kamida — V15;

zichlash yoki titratish yoʻli bilan tuproqqa bostiriladigan elementlar (qoziq) uchun kamida — V30.

16. Betonning sovuqbardoshliligi boʻyicha talablar oʻzgaruvchan suv sathi maydoni va tashqi suv osti betoniga nisbatan qoʻllanilishi, bunda sovuqbardoshlilik boʻyicha beton markasi quyidagilarni hisobga olgan holda belgilanishi lozim:

qurilish hududining iqlimiy sharoitlarini;

yil davomida ketma-ket muzlash va erish hisobiy davrlari sonini (uzoq muddatli kuzatishlar boʻyicha);

foydalanish shart-sharoitlarini.

Oʻzgaruvchan suv sathi zonasidagi konstruksiyalar va inshoot qismlari uchun (uning ustidagi 2 m li zonani hisobga olgan holda) beton markasi sovuqqa bardoshliligi quyidagi 1-jadval boʻyicha qabul qilinishi lozim.

1-jadval

Iqlim sharoitlari	Betonning sovuqbardoshliligi markalari, yil davomida ketma-ket muzlash, erish davrlari sonida
Iqlim sharoitlari	50 gacha	51 dan 75 gacha	76 dan 100 gacha	101 dan 150 gacha	151 dan 200 gacha	201 dan 250 gacha
Moʻtadil	F50	F100	F150	F200	F300	F400
Sovuq	F100	F150	F200	F300	F400	F600
Oʻta sovuq	F200	F300	F400	F500	F600	F800

17. Iqlim sharoitlari eng sovuq oyning oʻrtacha oylik harorati quyidagilar bilan aniqlanishi lozim:

moʻtadil — manfiy 10ºS dan yuqorigacha;

sovuq — manfiy 10ºS lfn 20ºS gacha;

oʻta sovuq — manfiy 20ºS dan past.

18. Qurilish hududi uchun eng sovuq oyning oʻrtacha harorati SHNQ 2.01.01-22 va gidrometeorologik maʼlumotlar boʻyicha aniqlanishi kerak.

19. Hisoblash davrlarining soni 250 dan ortiq boʻlsa, betonning maxsus turlaridan foydalanish yoki doimiy issiqlik himoyasini qoʻllash lozim.

20. Koʻp yillik va yil davomida oʻlik hajmgacha oqimni tartibga soluvchi suv omborlari mavjud boʻlgan gidrouzellarda suv chiqarish inshootlari konstruksiyalari beton markasi sovuqbardoshliligi kamida quyidagicha boʻlishi lozim:

moʻtadil iqlim uchun — F100;

sovuq iqlim uchun — F150;

oʻta sovuq iqlim uchun — F200.

21. Gidrotexnika inshootlarining suv usti zonasi uchun sovuqbardoshliligi buyicha beton markasi atmosfera taʼsirlarini hisobga olib belgilanishi va kamida quyidagicha boʻlishi kerak:

moʻtadil iqlim uchun — F50,

sovuq iqlim uchun — F100;

oʻta sovuq iqlim sharoitlari uchun — F150.

22. Bosimli inshootlar uchun sovuqbardoshlilik boʻyicha beton markalari ushbu SHNQning 1-jadvali boʻyicha tanlanishi, bunda ketma-ket muzlash-erish davrlar sonlarini aniqlashda quyosh radiatsiyasi va konstruksiya sirtidagi issiqlik izolyatsiyasi taʼsiri hisobga olinishi kerak.

23. Suv oʻtkazmaslik xususiyatiga koʻra beton markasi quyidagicha belgilanishi zarur:

bosim gradiyentiga bogʻliq ravishda aniqlanayotgan maksimal bosimni konstruksiya qalinligiga nisbati bilan metr hisobida (yoki bosimli yogʻidan drenaj moslamasigacha boʻlgan masofa);

inshoot bilan tutashib turuvchi suv harorati ºS bilan mazkur SHNQning 2-jadvali boʻyicha;

suv muhitining agressivligiga bogʻliq ravishda QMQ 2.03.11-96 va QMQ 2.04.02-19 talablariga muvofiq.

Bosimsiz konstruksiyalarda, suv oʻtkazmaslik xususiyati boʻyicha beton markasi kamida W4 boʻlishi kerak.

Konstruksiyalarning bosimli yuzasini gidroizolyatsiya orqali (ekran orqali) himoyalashda suv oʻtkazmaslik xususiyati boʻyicha beton markasi ekran ortida joylashgan betondagi bosim gradiyentiga koʻra qabul qilinishi lozim.

24. Gidrotexnika inshootlari betonlari uchun qoʻshimchalarni qoʻllash mazkur SHNQning 3-ilovasida keltirilgan.

2-jadval

Suv harorati, °C	Suv oʻtkazmaslik boʻyicha bosim gradiyentlaridagi beton markalari
Suv harorati, °C	5 gacha	5 dan yuqori 10 gacha	10 dan yuqori 20 gacha	20 dan yuqori 30 gacha
10 gacha	W2	W4	W6	W8
10 dan yuqori 30 gacha	W4	W6	W8	W10
30 dan yuqori	W6	W8	W10	W12

25. Gidrotexnika inshootlari betoniga suv oqimidagi choʻkindilar bilan ishqalanishga qarshilik koʻrsatish yoki kavitatsiyaga chidamlilik talablari qoʻyilganda, betonning siqilishga boʻlgan mustahkamlik sinfi kamida V25, sovuqbardoshlilik markasi kamida F300, suv oʻtkazmaslik markasi esa W8 boʻlishi kerak.

26. Texnik-iqtisodiy hisoblar boʻyicha gidrotexnika inshootlari beton va temir-beton konstruksiyalarining suv oʻtkazmaslik xususiyatlarini oshirish uchun qayishqoq sementli betonlardan foydalanish lozim.

Konstruksiyaning oʻz ogʻirligidan hosil boʻladigan yuklanishni kamaytirish uchun yengil betonlardan foydalanish kerak.

Yengil betonlar sinflari va markalari SHNQ 2.03.01-24 ga muvofiq qabul qilinishi zarur.

27. Foydalanish jarayonida tashqi havoning salbiy harorati yoki agressiv suv taʼsirlari mavjud yigʻma konstruksiya elementlari tutash joylarini yaxlitlash uchun sovuqbardoshlilik va suv oʻtkazmaslik xususiyatlari boʻyicha loyihada belgilangandan kam boʻlmagan beton markasidan foydalanish lozim.

28. Gidrotexnika inshootlari betonining marka yoshi 180 d (yoki 1 yil) boʻlgan normativ va hisobiy qarshiliklarni hisobga olgan holda quyidagi formulalar orqali aniqlanishi lozim:

siqilishga:

(1)

choʻzilishga:

(2)

Bu yerda:

R_b, R_bt,R_b,serva R_b,sert— betonning 180 d lik (yoki 1 yil) marka yoshidagi birinchi va ikkinchi guruhlar chegaraviy holatlari uchun siqish va choʻzish boʻyicha hisobiy qarshiliklari;

R_b,R_bt,R_b,servaR_b,sert— gidrotexnika inshootlarining mustahkamlik va yoriqbardoshlilik hisoblari boʻyicha ularni foydalanish davrida yuk bilan yuklanish vaqtiga nisbatan talab qilinuvchi hamda mazkur SHNQning 8 va 9-bobi talablarini bajaruvchi birinchi va ikkinchi guruhlar chegaraviy holatlari uchun betonning siqish va choʻzish boʻyicha hisobiy qarshiliklari;

γ_τc, γ_τt— tajriba yoʻli bilan aniqlanuvchi, mavjud boʻlmaganda 3-jadval boʻyicha qabul qilinuvchi beton yoshining uning siqilish va choʻzilishdagi mustahkamligiga taʼsirini hisobga oluvchi qiymatlar;

γ_r— beton mustahkamliklari orasidagi tafovutni inshoot va nazorat namunalari holida hisobga oluvchi qiymatlar boʻlib, ular quyidagicha qabul qilinishi kerak:

1,0 — betonni qoʻl vibratorlari orqali taqsimlash va zichlashtirish bilan beton qorishmasini mexanizatsiya yoʻli orqali tayyorlash, tashish va uzatilishida;

1,1 — beton qorishmasini avtomatik yoʻl bilan tayyorlash, tashish, joylashtirish va zichlashtirishning toʻla mexanizatsiyalashtirishda.

3-jadval

Gidrotexnika inshootini

yuklanish vaqtigacha boʻlgan betonning yoshi, yil

γ_τ_c qiymati

γ_τ_t

qiymati

Oʻrtacha yillik tashqi havo harorati ostida boʻlgan hududlar uchun 0 ^oS va undan yuqori

Oʻrtacha yillik tashqi havo harorati sovuq hududlar uchun

0,5

1,0

2,0

3,0 va undan ortiq

1,0/0,9

1,1/1,0

1,15/1,10

1,20/1,15

1,0/0,9

1,05/1,0

1,10/1,05

1,15/1,10

1,0/0,9

1,05/1,0

1,10/1,05

1,15/1,10

Izoh. γ_τcva γ_τt qiymatlari betonning 180 d marka yoshidagi, mahrajda esa betonning 360 d yoshidagi qiymatlari keltirilgan.

29. Siqilish va oʻq boʻyicha choʻzilish mustahkamligi boʻyicha beton sinfi mazkur SHNQning 28-bandiga asosan aniqlanadigan betonning hisobiy qarshiliklari qiymatlariga bogʻliq ravishda quyidagi 4 va 5-jadvallar boʻyicha qabul qilinishi lozim.

4-jadval

	Siqilish mustah-kamligi boʻyicha beton sinfi	Betonning normativ va hisobiy qarshiliklari, MRa (kgf/cm²)
		Normativ qarshiliklar ikkinchi guruh chegaraviy holatlari uchun hisobiy qarshiliklar				Birinchi guruh chegaraviy holatlari uchun hisobiy qarshiliklar
		Oʻq boʻyicha siqish (prizmaviy mustahkamlik), *R_bn; R_b,ser*		Oʻq boʻyicha choʻzilish, *R_btn;R_bt,ser*		Oʻq boʻyicha siqish			Oʻq boʻyicha choʻzilish, R_bt
				Titratilgan beton	bosib tekislangan beton	(prizmaviy mustahkam-lik),*R_b*			Titratilgan beton		bosib tekislangan beton
	V 5	3,5 (35,7)		0,55 (5,61)	0,39 (3,98)	2,8 (28,6)			0,37 (3,77)		0,26 (2,65)
	B 7,5	5,50 (56,1)		0,70 (7,14)	0,58 (5,92)	4,5 (45,9)			0,48 (4,89)		0,39 (3,98)
	B 10,0	7,50 (76,5)		0,85 (8,67)	0,78 (7,96)	6,0 (61,2)			0,57 (5,81)		0,52 (5,35)
	B 12,5	9,50 (96,5)		1,00 (10,20)	0,95 (9,70)	7,5 (76,5)			0,66 (6,73)		0,63 (6,42)
	B 15,0	11,30 (115)		1,15 (11,70)	1,10(11,20)	8,9 (91,0)			0,75 (7,65)		0,73 (7,45)
	B 17,5	13,00 (133)		1,27 (13,0)	1,23 (12,6)	10,3 (105)			0,83 (8,41)		0,80 (8,20)
	B 20	14,90 (152)		1,40 (14,3)	1,38 (14,1)	11,7 (120)			0,90 (9,18)		0,90 (9,15)
	B 22,5	16,70 (170)		1,50 (15,3)	—	13,1 (134)			0,97 (10,0)		—
	B 25	18,50 (189)		1,60 (16,3)	—	14,5 (148)			1,05 (10,7)		—
	B 27,5	20,20 (206)		1,70 (17,3)	—	15,8 (161)			1,12 (11,4)		—
	B 30	22,00 (224)		1,80 (18,4)	—	17,0 (173)			1,20 (12,2)		—
	B 35	25,50 (260)		1,95 (19,9)	—	19,5 (199)			1,30 (13,3)		—
	B 40	29,00 (296)		2,10 (21,4)	—	22,0 (224)			1,40 (14,3)		—
	5-jadval
	Siqilish mustahkamligi boʻyicha beton sinfi		Oʻq boʻyicha choʻzilishdagi betonning meʼyoriy va hisobiy qarshiliklari, MPa (kgf/cm²)
			Meʼyoriy qarshiliklar, ikkinchi guruh chegaraviy holatlari uchun hisobiy qarshiliklar, *R_btn; R_bt,ser*				Birinchi guruh chegaraviy holatlari uchun hisobiy qarshiliklar, *R_bt*
	B_t 0,8 B_t 1,2 B_t 1,6 B_t 2,0 B_t 2,4 B_t 2,8 B_t 3,2		0,80 (8,10) 1,20 (12,2) 1,60 (16,3) 2,00 (20,4) 2,40 (24,5) 2,80 (28,6) 3,20 (32,6)				0,62 (6,32) 0,93 (9,49) 1,25 (12,7) 1,55 (15,8) 1,85 (18,9) 2,15 (21,9) 2,45 (25,0)
6-jadval

Betonning ishlash sharoitlari qiymati kiritilishi omillar								Betonning ishlash sharoiti qiymati, γ_bi
								Shartli belgilar		Qiymati
1								2		3
1. Beton konstruksiyalar
yuklar va taʼsirlarning asosiy yigʻindisi (kombinatsiya)								g_b1		0,9
seysmik yuki hisobga olmagan holda yuklanish va taʼsirlarning alohida yigʻindisi								g_b1		1,0
seysmik yuki hisobga olgan holda yuklanish va taʼsirlarning alohida yigʻindisi								g_b1		1,1
suv bosimini qabul qilmaydigan va kesimning choʻzilgan maydoni qarshiligini hisobga olmagan holda hisoblanuvchi va agressiv muhit taʼsiriga uchramagan markazlashmagan holda siqilgan elementlar								g_b2		1,3
boshqa beton elementlar								g_b2		1,0
deformatsiyalar gradiyentini kesim boʻyicha taʼsiri								g_b3		Ushbu SHNQning 30-bandi boʻyicha
konstruksiyalar koʻndalang kesimi shaklining taʼsiri								g_b4		Mazkur SHNQning 31-bandi boʻyicha
murakkab kuchlanish holatining taʼsiri								g_b5		Mazkur SHNQning 32-va 33-bandlari boʻyicha
konstruksiyalar oʻlchamlari taʼsiri								g_b6		Ushbu SHNQning 153-bandi boʻyicha
2. Temir-beton konstruksiyalar
yuk va taʼsirlarning asosiy yigʻindisi								g_b7		1,1
yuk va taʼsirlarning seysmik yuklarni hisobga olmagan holdagi maxsus yigʻindisi (kombinatsiya)								g_b7		1,2
seysmik yukini hisobga olgan holda yuklanish va taʼsirlarning maxsus yigʻindisi(kombinatsiya):
A-I, A-II, A-III, Vr-1 normal kesimlar boʻyicha boʻlgan sinfli armaturalar bilan elementlarni hisoblashda								g_b7		1,3
boshqa sinfli armatura bilan								g_b7		1,2
ogʻma kesimlar boʻyicha elementlarni hisoblashda								g_b7		1,1
armatura qatori sonining taʼsiri								g_b8		Mazkur SHNQning 34-bandi boʻyicha
armaturalash va uning yoyilish qiymati taʼsiri								g_b9		Ushbu SHNQning 35-bandi boʻyicha
choʻzilgan yuzaga betonning noelastik ishlashi taʼsiri								g_b10		Ushbu SHNQning 36-bandi boʻyicha
turli belgili zoʻriqishlar amal qilganda tekis zoʻriqish holatining taʼsiri								g_b11		Mazkur SHNQning 37-bandi boʻyicha
3. Beton va temir-beton konstruksiyalar
koʻp marta takrorlanuvchi yuklar								g_b12		Ushbu SHNQning 38-bandi boʻyicha
beton mustahkamligiga qurilish choklarining taʼsiri:
siqilgan betonga								g_b13		1,0
choʻzilgan betonga								g_b13		Mazkur SHNQning 39-bandi boʻyicha

Izoh. Bir vaqtning oʻzida beton mustahkamligiga taʼsir koʻrsatuvchi bir nechta omillar mavjud boʻlsa, hisoblashda ish sharoitlarining tegishli qiymatlari koʻpaytmasi kiritilishi, biroq bu kamida g_b = 0,45 va koʻpi bilan g_b= 2,0 boʻlishi va g_b3= 2,0 dan ortiq boʻlmasligi lozim.

30. Choʻzilgan betonning mustahkamligiga kesim boʻyicha deformatsiya gradiyenti taʼsirini hisobga oluvchi beton konstruksiyalari ish sharoitlari qiymati quyidagi formula orqali aniqlanishi lozim:

(3)

biroq, γ_b3= 2,0 dan ortiq emas.

Bu yerda:

— beton sinfi, uning tarkibining tuzilish tartibiga, namligiga bogʻliq parametr;

h_t— betonning chiziqli elastik ishi taxmini ostida aniqlangan, choʻzilgan kesim;

— parametri qiymatini tajribalar asosida aniqlash kerak;

I va II sinf inshootlari uchun

parametr dastlabki loyihalash bosqichida;

II va IV sinf inshootlari uchun esa barcha holatlarda

parametri quyidagi 7-jadval boʻyicha qabul qilinishiga yoʻl qoʻyiladi.

7-jadval

Betonning siqilishga mustahkamligi boʻyicha sinfi

B7,5

B10

B12,5

B15

B20

B25

B30

B35

B40

C, sm

8,0

7,9

7,7

7,5

7,33

6,7

6,1

5,5

4,9

4,4

(4)

31. Choʻzilgan betonning mustahkamligiga uning koʻndalang kesim shakli taʼsirini hisobga oluvchi beton konstruksiyalarining ishlash sharoitlari qiymati boʻlib, uni quyidagi formula orqali aniqlash lozim:

Bu yerda:

K – kesim shakli va uning oʻlchamlarining nisbatiga bogʻliq boʻlgan qiymat.

Toʻgʻri burchakli, yumaloq, krestsimon kesimlar uchun, shuningdek tokchasi (polka) siqilgan zonada boʻlgan tavr kesimlari uchun: K = 0.

Halqasimon kesimlar uchun K qiymati ichki diametr oʻlchamlarining tashqi nisbatiga teng boʻlishi zarur.

Tokchasi (polka) choʻzilgan qismda boʻlgan tavrli kesimlar uchun qutichasimon
va ikki tavrli kesimlar uchun K qiymati quyidagicha aniqlanishi lozim:

(5)

Bu yerda:

b_fva h_f — choʻzilgan tokchaning (polka) koʻndalang kesimi kengligi va balandligi;

boʻlganda mazkur SHNQning 3-ilovasi nomogrammasi orqali aniqlanadi.

32. Betonning mustahkamligiga ikki oʻqli murakkab zoʻriqish holatining taʼsirini hisobga oluvchi beton konstruksiyalarda betonning ishlash sharoitlarining qiymati quyidagi formulalar orqali aniqlanishi lozim:

turli ishorali zoʻriqishlar taʼsir qilganda:

siqilgan betonning mustahkamligini tekshirish uchun:

(6)

choʻzilgan betonning mustahkamligini tekshirish uchun:

(7)

Bu yerda:

σ₁va σ₃— mos ravishda betondagi choʻzuvchi va boshqa siquvchi zoʻriqish, MPa.

bir ishorali zoʻriqishlar taʼsir qilishida γ_b5=1,0.

33. Beton mustahkamligiga hajmiy murakkab zoʻriqish holatining taʼsiri hisobga olingan konstruksiyalarda betonning ishlash sharoitlarining qiymati quyidagi formulalar orqali aniqlanishi lozim:

a) har tomonlama siqilishida:

(8)

b) ikki oʻq boʻylab siqilishi va uchinchi oʻq boʻyicha choʻzilganda:

siqilgan betonning mustahkamligini (6) formula orqali aniqlanadi;

choʻzilgan betonning mustahkamligini tekshirish uchun:

(9)

v) ikki oʻq boʻylab choʻzilishi va uchinchi oʻq boʻyicha siqilganda:

siqilgan betonning mustahkamligini tekshirish uchun:

(10)

choʻzilgan betonning mustahkamligini (7) formula orqali aniqlanadi.

Bu yerda:

α₂ — betonning foydali gʻovaklilik qiymati;

σ₂ kattaligi boʻyicha oʻrtacha boʻlgan zoʻriqish, MPa.

I va II sinf inshootlari uchun α₂qiymat tajriba yoʻli bilan aniqlanishi kerak.

Tajriba maʼlumotlari mavjud boʻlmaganda α₂ qiymatni quyidagi formula orqali aniqlanishiga yoʻl quyiladi:

(11)

Biroq, α₂= 0,15 dan kam boʻlmasligi kerak.

34. Choʻzilgan beton konstruksiyalarda armaturalash sxemasi taʼsirini hisobga oluvchi ish sharoitlari qiymati quyidagicha qabul qilinishi kerak:

γ_b8 = 1,0 bir qatorli armaturalashda va koʻp qatorli boʻlganda, armaturalar qatorlari orasidagi yoki qatordagi sterjenlar orasidagi masofa 8d dan ortiq (d-armatura diametri);

γ_b8 = 1,2 koʻp qatorli armaturalashda, armatura qatorlari orasidagi yoki qatordagi sterjenlar orasidagi masofa 8d ga teng va undan kam.

35. Qiymat va armaturalash dispersligi taʼsirlari hisobga olinishi, markaziy choʻzilgan temir-beton elementlarining betoni ish sharoitlari qiymati quyidagi formula orqali aniqlanishi lozim:

(12)

Bu yerda: μ - armaturalash qiymati;

etib qabul qilinadi.

36. Choʻzilgan betonning noelastik ishlashining taʼsirini hisobga oluvchi ish sharoitlari qiymati quyidagi formulalar boʻyicha aniqlanadi:

(13)

kesimning choʻzilgan maydonini bir qatorli armaturalashda hamda koʻp qatorli boʻlganda:

biroq, bundan ortiq emas:

(14)

koʻp qatorli dispers armaturalashda, armatura qatorlari yoki qatordagi sterjenlar orasidagi masofa 8d ga teng yoki undan kam boʻlganda:

(15)

biroq, bundan ortiq emas:

(16)

13 — 16-formulalarda:

a — kesimning choʻzilgan chegarasidan pastki qator oʻqigacha boʻlgan masofa; — armatura qatorlari orasidagi masofa;

C — mazkur SHNQnin 7-jadvali boʻyicha aniqlanuvchi parametr;

h_t — kesimning choʻzilgan maydoni balandligi;

d_h — choʻzilgan armatura yuqori qatori sterjenlari diametri.

γ_b10— qiymatini aniqlashda belgilangan kesim yuzasini hisoblashda siqilish zonasidagi armaturani hisobga olinmaslikka yoʻl qoʻyiladi.

37. Temir-beton elementlari choʻzilgan betonining turli zoʻriqishlar taʼsirini hisobga oluvchi ish sharoitlari qiymati quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi lozim:

(17)

etib qabul qilinishi lozim.

38. Qayta takrorlanuvchi zoʻriqishlar taʼsiri hisobga olingan beton va temir-beton konstruksiyalar betoni ish shartlari qiymati quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi kerak:

(18)

Bu yerda:

N — yuklanishlar soni;

yuklanish davrlari soni boʻlgandagi betonning ish shartlari qiymati boʻlib, ushbu SHNQ ning 8-jadvali boʻyicha qabul qilinishi lozim.

Davrlar soni 9-jadvalda keltirilgan N dan kam boʻlganda γ_b12=1,0 etib qabul qilinishi kerak.

8-jadval

9-jadval
Davrning asimmetriyasi qiymati ρ_b dagi zoʻriqishning davrlarining minimal soni N_min
0,1	0,2	0,3	0,4	0,5	0,6	0,7	0,8	0,9
310³	610³	10⁴	210⁴	310⁴	610⁴	210⁵	210⁶	10⁸

39. Beton choklari taʼsirini hisobga olgan holda beton va temir-beton konstruksiyalarning choʻzilgan beton ish sharoitlari qiymatini tajribalar asosida aniqlash kerak:

I va II sinf gidrotexnika inshootlari uchun dastlabki loyihalash bosqichida;

III-IV sinf gidrotexnika inshootlari uchun esa barcha holatlar uchun γ_b13= 0,5 etib qabul qilinishiga yoʻl qoʻyiladi.

Siqilgan beton uchun barcha holatlar uchun γ_b13 =1,0 qabul qilinishi lozim.

40. Yaxlit konstruksiyalar betonini siqish va choʻzishdagi boshlangʻich elastiklik moduli E_b, ushbu SHNQning 10-jadvali boʻyicha qabul qilinishi kerak.

Yupqa devorli sterjenli va plitali elementlarni mustahkamlik va deformatsiyalarga hisoblashda, yirik toʻldiruvchining maksimal diametri 40 mm va konus choʻkishi 8 sm boʻlgan betonning elastiklik moduli barcha holatlar uchun mazkur SHNQning 10-jadvali boʻyicha qabul qilinishi kerak. Qotishini tezlashtirish uchun atmosfera bosimi yoki avtoklavlarda issiqlik ishlovi bilan olingan betonlar elastiklik moduli SHNQ 2.03.01-24 ga muvofiq qabul qilinishi kerak.

Betonning siljish moduli G_b-0,4E_b etib qabul qilinishi lozim.

Koʻndalang deformatsiya boshlangʻich qiymati (Puasson qiymati)

quyidagilarga teng qilib olinishi lozim:

yaxlit konstruksiyalar uchun — 0,15;

sterjenli va plitali konstruksiyalar uchun — 0,20.

10-Jadval

Beton aralash-masini zichlashtirish usuli	Beton aralashmasi konusining botishi, sm	Yirik toʻldiruv-ning maksimal oʻlchami, mm	Betonni siqish mustahkamligi sinfidagi siqish va choʻzish boshlangʻich elastiklik moduli E_b×10^-3MPa (kgf/cm²)
Beton aralash-masini zichlashtirish usuli	Beton aralashmasi konusining botishi, sm	Yirik toʻldiruv-ning maksimal oʻlchami, mm	V5	V7,5	B10	B12,5	B15	B17,5	B20
Titratish		40	23,0(235)	28,0(285)	31,0(315)	33,5(340)	35,5(360)	37,0(380)	38,5(395)
	4 dan kam	80	26,0(265)	30,0(305)	34,0(345)	36,5(375)	38,5(395)	40,0(410)	41,5(425)
		120	28,5(290)	33,0(340)	36,5(375)	38,5(395)	40,5(415)	42,0(430)	43,5(445)
	4-8	40	19,5(200)	24,0(245)	27,0(275)	29,5(300)	31,5(320)	33,0(335)	34,5(350)
	4-8	120	24,5(250)	29,0(295)	32,5(330)	35,0(355)	37,0(380)	38,5(395)	40,0(410)
		40	13,0(135)	16,0(165)	18,0(185)	21,0(215)	23,0(235)	25,5(260)	27,0(275)
	8 dan yuqori	80	15,5(160)	19,0(195)	22,0(225)	24,5(250)	26,5(270)	28,5(290)	30,0(305)
		120	17,5(180)	21,5(220)	24,5(250)	27,0(275)	29,0(295)	31,0(315)	32,5(330)
Bosib tekislash	- -		Betonlash qatlami boʻylab
		40	20,5(210)	25,0(255)	28,0(285)	30,0(285)	32,0(325)	33,5(340)	35,0(355)
		80	23,0(235)	27,0(275)	30,5(310)	30,5(310)	35,0(350)	36,5(375)	38,0(390)
	- -		Betonlash qatlamiga koʻndalang
		40	16,0(165)	18,5(190)	20,5(210)	20,5(210)	23,5(240)	25,0(255)	26,0(265)
		80	18,0(185)	20,5(210)	22,5(230)	22,5(230)	25,5(260)	27,0(275)	28,0(285)

Beton aralashmasini zichlashtirish usuli	Beton aralashmasi konusining botishi, sm	Yirik toʻldiruv-chining maksimal oʻlchami,mm	Betonni siqish mustahkamligi sinfidagi siqish va choʻzish boshlangʻich elastiklik moduli *E_b×10^-3 MPa (kgf*/cm²)
Beton aralashmasini zichlashtirish usuli	Beton aralashmasi konusining botishi, sm		B22,5	B25	B27,5	B30	B35	B40
Titratish			39,5(405)	41,0(420)	42,0(430)	43,0(440)	45,5(465)	46,0(470)
	4 dan kam	80	42,5(435)	43,5(445)	44,5(455)	45,0(460)	46,5(475)	47,5(485)
		120	44,5(455)	45,5(465)	46,5(475)	47,0(480)	48,5(495)	49,5(505)
		40	36,0(365)	37,0(380)	38,0(385)	39,5(405)	41,0(420)	42,5(435)
	4 - 8	80	39,0(400)	40,0(410)	41,0(420)	42,0(430)	44,0(450)	45,5(465)
		120	41,0(420)	42,0(430)	43,0(440)	44,0(450)	45,5(465)	46,5(475)
		40	28,5(290)	30,0(335)	31,5(320)	32,5(330)	34,5(350)	36,0(365)
	8 dan yuqori	80	31,5(320)	33,0(335)	34,0(345)	35,0(360)	36,5(370)	37,5(385)
		120	34,0(345)	35,0(350)	36,0(365)	37,0(380)	38,0(390)	39,0(400)
Bosib tekislash			Betonlash qatlami boʻylab
	-	40	36,0(365)	37,0(375)	38,0(385)	39,0(400)	40,5(415
	-	80	39,0(400)	40,0(410)	41,0(420)	42,0(430)	44,0(450
			Betonlash qatlamiga koʻndalang
	-	40	27,0(275)	28,0(285)	29,0(295)	30,0(305)	31,5(320
	-	80	29,5(300)	30,5(310)	31,5(320)	32,5(330)	34,0(335

41. Ogʻir betonning zichligi tajriba maʼlumotlari boʻlmagan hollarda quyidagi 11-jadval boʻyicha qabul qilinishi lozim.

11-jadval

Toʻldiruvchi zichligi, g/cm³	Toʻldiruvchining maksimal yirikligidagi, mm, betonning oʻrtacha zichligi r, g/sm³
Toʻldiruvchi zichligi, g/cm³	10	20	40	80	120
2,60 – 2,65	2,26	2,32	2,37	2,41	2,43
2,65 – 2,70	2,30	2,36	2,40	2,45	2,47
2,70 – 2,75	2,33	2,39	2,44	2,49	2,50

2-§. Armatura

42. Gidrotexnika inshootlarining temir-beton konstruksiyalarini armaturalash uchun quyidagi poʻlatlarni qoʻllash kerak:

stenjenli armaturali poʻlat:

issiq holda oʻralgan-silliq A-I, sinf davriy kesimli A-II, A-III, A-V, A-IV, A-V sinflar;

issiqlik va issiqlik-mexanik jihatdan mustahkamlangan davriy kesimli At-IIIs, At-IVs, At-Vsk sinflar;

tortib olish orqali mustahkamlangan A-III sinf;

sim armaturali poʻlat;

oddiy, sovuq holda tortilgan Vr-1 sinfi davriy kesimli sim.

Oʻrnatiladigan detallar va birlashtiruvchi ulamalar uchun prokatli uglerodli poʻlatdan foydalanish lozim.

Temir-beton konstruksiyalarni armaturalash uchun poʻlat ish sharoitlari va qurilish hududida eng sovuq besh kunlikdagi tashqi havoning oʻrtacha haroratiga bogʻliq ravishda SHNQ 2.03.01-24ga muvofiq qabul qilish kerak.

Bandargoh, transport inshootlari uchun SHNQ 2.05.03-22 talablariga asosan qabul qilish lozim.

A-IIIv, A-IV, A-V sinflari poʻlat armaturalarni oldindan zoʻriqtirilgan konstruksiyalar uchun qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.

12-jadval

Armatura sinfi va koʻrinishi	Ikkinchi guruh chegaraviy holatlari uchun choʻzilish normativ qarshiliklari va choʻzilish hisobiy qarshiliklari, MPa (kgf/sm²), *R_sn; R_s,ser*	Armaturaning birinchi guruh chegaraviy holatlari uchun hisobiy qarshiliklari, MPa (kgf/sm²)
		choʻzilishga		siqilishga *R_sc*
		Uzunasiga *R_s*	koʻndalang (halqasimon qisqichlar, bukilgan sterjenlar) R_sw	siqilishga *R_sc*
Sinflarning sterjenli armaturasi:
A – I	235 (2400)	225 (2300)	175 (1800)	225 (2300)
A – II	295 (3000)	280 (2850)	225 (2300)	280 (2850)
A - III,
6 - 8	390 (4000)	355 (3600)	285^* (2900)	355 (3600)
10–40 diametrli, mm	390 (4000)	365 (3750)	290^* (3000)	365 (3750)
A – IV	590 (6000)	510 (5200)	405 (4150)	400 (4000)
A – V	785 (8000)	680 (6950)	545 (5550)	400 (4000)
Zoʻriqish va uzayishlar
A - IIIv nazorat bilan:
sinf nazoratli tortib olish orqali mustahkamlangan	540 (5500)	490 (5000)	390 (4000)	200 (2000)
	540 (5500)	450 (4600)	360 (3700)	200 (2000)
Vr-1 sinf sim armatura,mm diametrli
3	410 (4200)	375 (3850)	270 (2750)	375 (3850)
4	405 (4150)	365 (2700)	265 (2700)	365 (3750)
5	395 (4050)	360 (3700)	260 (2650)	360 (3700)

Izoh: *Sinchlarda (karkas) diametri boʻylama sterjenlar diametridan 1/3 barobar kichik, A-III armaturali halqasimon payvandlar R_sw255 MRa (2600 kgf/sm²) ga teng boʻladi.

Armaturaning beton bilan bogʻlanishi mavjud boʻlmaganida R_scnolga teng boʻladi.

43. Gidrotexnika inshootlari temir-beton konstruksiyalarida qoʻllaniladigan armaturalarning meʼyoriy va hisobiy qarshiliklari, armatura sinfiga bogʻliq holda mazkur SHNQning 12-jadvaliga muvofiq qabul qilinishi lozim.

44. Asosiy choʻzuvchi zoʻriqishlar boʻyicha armaturalarni hisoblashda (toʻsinlar, devorlar, kalta konsollar) armatura hisobiy qarshiliklarini uzunligi boʻylab eguvchi moment taʼsiri ostida qabul qilinishi kerak.

Texnik-iqtisodiy asoslanganda gidrotexnika inshootlarining temir-beton konstruksiyalari uchun boshqa sinflar sterjenli va simli armaturalarini qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi. Ularning meʼyoriy hisobiy tavsiflari SHNQ 2.03.01-24 boʻyicha qabul qilinishi lozim.

45. Armaturaning zoʻriqtirilmagan ish shartlari qiymatlari quyidagi 13-jadval boʻyicha, zoʻriqtirilgan armatura uchun esa SHNQ 2.03.01-24 talablariga asosan qabul qilish kerak.

13-jadval

Armatura ish sharoitlari qiymatlari kiritilishi	Armatura ish sharoitlari qiymati
Armatura ish sharoitlari qiymatlari kiritilishi	Shartli belgi	Qiymat
Qayta takrorlanuvchi yuklanishlar	g_s1	Ushbu SHNQ ning 130-bandida keltirilgan
Temir-beton elementlar	g_s2	1,1
Poʻlat temir-beton konstruksiyalar (ochiq va yer osti)	g_s3	0,9)

Izoh: Bir vaqtning oʻzida amal qiluvchi bir nechta taʼsirlar mavjud boʻlganda, ish sharoitlariga muvofiq qiymatlar koʻpaytmalari hisobga kiritilishi kerak.

Chegaraviy holatlar ikkinchi guruhi hisobida armatura ish sharoitlari qiymati 1 teng deb qabul qilish kerak.

46. Sterjenli armaturaning zoʻriqtirilmagan hisobiy qarshiliklari chidamlilikka hisoblashda quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi lozim:

(19)

Bu yerda:

g_s1 — armatura ish sharoitlari qiymati boʻlib, quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi kerak:

(20)

Biroq, g_s — 1,0 dan katta boʻlmasligi kerak.

Bu yerda:

g′_s1 — zoʻriqish davrlari soni N = 2×10⁶ boʻlgandagi armatura ish sharoitlari qiymati.

g′_s1=qiymatlar quyidagicha aniqlanadi:

(21)

A-I, A-II va A-III sinflari armaturalari uchun quyidagi formula boʻyicha, armaturaning boshqa sinflari uchun esa SHNQ 2.03.01-24 boʻyicha.

bu yerda:

η₀ — mazkur SHNQning 14-jadvali boʻyicha qabul qilinuvchi, armatura sinfini hisobga oluvchi qiymat;

η_s — mazkur SHNQning 15-jadvali boʻyicha qabul qilinuvchi, armatura diametrini hisobga oluvchi qiymat;

η_c — mazkur SHNQning 16-jadvali boʻyicha qabul qilinuvchi payvandli birikish turini hisobga oluvchi qiymat;

ρ_s -davr asimmetriyasi qiymati.

choʻzilgan armaturadagi eng kam va eng koʻp zoʻriqishlar.

(20) formula N < 20*10⁶.

Yuklanish davrlari soni N ³ 2·10⁶ boʻlganda γ_s1 = γ′_s1 etib qabul qilinishi kerak.

(21) formula boʻyicha aniqlanuvchi γ′_s1qiymat 1,0 dan katta boʻlsa, choʻzilgan armaturani chidamlilikka tekshirishga yoʻl qoʻyilmaydi.

14-jadval

Armatura sinfi	η₀ qiymat
A — I	0,44
A — II	0,32
A — III	0,28

15-jadval

Armatura diametri, mm	20 gacha	30	40	60
η_sqiymat	1,0	0,9	0,85	0,8

Izoh. Armatura diametri oraliq qiymatlari uchun η_schiziqli interpolyatsiya boʻyicha qabul qilinishi lozim.

16-jadval

Sterjenli armaturalarning payvandli birikish turi	*η_c* qiymati
Tutashishli bogʻlanishlar turi:
KS — M (mexanik tozalash bilan)
kesib tashlash usuli bilan	1,0
schyotka turi	0,95
KS — O (mexanik tozalashsiz)	0,8
Poʻlat taglik ustida, uning quyidagicha uzunligida, vannali bir elektrodli payvand usulida bajarilgan tutashish:
tutashuvchi sterjenlar eng kichigining diametri 5 va undan ortiq tutashuvchi sterjenlar eng kichigining 1,5 — 3 diametrida Juftlashgan simmetrik tutashliklar	0,8 0,6 0,55

Izoh. Payvandli birikishlari mavjud boʻlmagan armatura uchun η_s=1 etib qabul qilinishi kerak.

47. Oldindan zoʻriqtirilgan konstruksiyalar armaturasi chidamlilikka boʻlgan hisoblarda armatura hisobiy qarshiliklari SHNQ 2.03.01-24 ga muvofiq aniqlanishi kerak.

48. Armaturaning zoʻriqtirilmagan elastiklik moduli 17-jadval boʻyicha, boshqa koʻrinishdagi armaturalarniki esa SHNQ 2.03.01-24 boʻyicha qabul qilinishi lozim.

17-jadval

Armatura koʻrinishi	Armatura sinfi	Armatura taranglik moduli Es×10^-3, MRa (kgf/sm²)
Sterjenli	A-I, A-II	210 (2100)
	A-III	200 (2000)
	A-IV, A-V	190 (1900)
	A-III_v	180 (1800)
Armaturali cim	Vr-1	170 (1700)

18-jadval

Siqish mustahkamligi boʻyicha beton sinfi	V15	V20	V25	V30	V35	V40
Keltirish qiymati v′	25	23	20	18	15	10

49. Gidrotexnika inshootlari temir-beton konstruksiyalarining chidamlilikka boʻlgan hisoblarida betonning siqilgan yuzasidagi notarang deformatsiyalar, armaturani betonga keltirish qiymatlarini v′ makur SHNQning 18-jadvali boʻyicha, betonning elastiklik modulini pasaytirish kerak.

5-bob. Konstruktiv talablar

1-§. Asosiy talablar

50. Harorat va namlik taʼsirlarda boʻladigan konstruksiyalarni loyihalashda quyidagi konstruktiv yechimlar qoʻllanilishi lozim.

berilgan tabiiy sharoitlarda eng maqbul konstruksiyani tanlash;

konstruksiyani doimiy va vaqtinchalik harorat choklari bilan ajratish;

tashqi beton yuzalarida issiqlik izolyatsiyasi moslamasi oʻrnatish;

oldindan zoʻriqtirilgan armaturani qoʻllash (yupqa devorli konstruksiyalar uchun).

51. Texnologik tadbirlar uchun quyidagilarni hisobga olish zarur:

past haroratli marka sementlarni qoʻllash;

plastifikatsiyalovchi qoʻshimchalardan, kultoʻldiruvchidan (zala) foydalanib sement sarfini kamaytirish bilan betonning issiqlik ajratish xususiyatini pasaytirishni;

betonlash qavati balandligining eng qulay kombinatsiyasi va qatlamlarni betonlash oraliqlari hisobiga boshlangʻich issiqlik va ekzotermiyani maksimal tarqatishni;

beton massivlari sirtini tashqi muhitning keskin oʻzgaruvchi haroratlaridan himoya qilish hamda doimiy va vaqtinchalik issiqlik izolyatsiyasi yoki issiqlik gidroizolyatsiyasi yordamida, suv quyish, havo orqali yilning issiq paytlarida nam holatni saqlab turish uchun harorat va nam rejimlarni boshqarishni;

beton terilmasini sovutish quvurli usulini qoʻllashni;

betonning bir jinsliligini oshirish, uning yuqori tortilishini taʼminlash, oʻq boʻylab tortishishi boʻyicha chegaraviy mustahkamligini oshirishni;

yaxlit konstruksiyalar betonlarining harorati minimal foydalanish haroratlariga yaqin boʻlganda bir butun holga keltirish (monolitlash) va statik jihatdan noaniq konstruksiyalarni tutashtirishni.

2-§. Doimiy va vaqtinchalik choklar

52. Yaxlit beton va temir-beton inshootlarida yoriqlar paydo boʻlishini oldini olish va ularning kengayishini kamaytirish uchun quyidagi qurilish choklarini inobatga olish kerak:

doimiy harorat-choʻkish;

choʻkish;

vaqtinchalik.

Doimiy choklar inshootlar qismlarini qurilish jarayonida ham oʻzaro harakatlanish imkoniyatini taʼminlashlari lozim.

Vaqtinchalik qurilish choklari quyidagilarni taʼminlashi kerak:

gidrotexnika inshootlarini qurish jarayonida betondagi harorat-choʻkish kuchlanishlarini pasaytirilishini;

qurilish davrida gidrotexnika inshooti qismlarining notekis choʻkishidan kelib chiqqan zoʻriqishlarni pasaytirilishini;

armokonstruksiyalar, qoliplar va yigʻma elementlarni.

53. Doimiy choklar haroratning sezilarli oʻzgarishlar tasiriga uchrovchi yuzalarda yoki boʻylama qirqimlarda bajarilishi lozim.

Doimiy va vaqtinchalik choklar oraliq masofalari iqlimiy va geologik sharoitlar, inshootlarning konstruktiv yechimlaridan, qurilish ishlarini amalga oshirish ketma-ketligiga bogʻliq ravishda tayinlanishi zarur.

Yaxlit monolit va yigʻma monolit gidrotexnika inshootlarining harorat oʻzgarish taʼsirlariga uchraydigan qismlarida qoyali asos yoki uning ichki qismi betoni bilan bogʻlanish murakkabligi sababli harorat-choʻkish choklari orasidagi masofa ushbu SHNQ ning 8-bobi talablariga muvofiq hisoblashlar orqali aniqlanishi lozim.

Qoyali asoslar ustida boʻlgan beton gidrotexnika inshootlari doimiy choklari orasidani masofa 30 m dan oshmasligi kerak.

54. Yigʻma-monolit konstruksiyalarni yaxlit holga keltirishda bogʻlanishni taʼminlovchi choralarni inobatga olish kerak.

55. Harorat-choʻkish zoʻriqishlar taʼsiri va asosning notekis choʻkishini kamaytirish uchun harorat muvozanatlashgandan hamda choʻkish barqarorlashtirgandan soʻng beton bilan toʻldirilgan vaqtinchalik kengaytirilgan choklarni (yakuniy bloklar) bajarishga yul quyiladi.

3-§. Boʻylama va koʻndalang armaturalash

56. Gidrotexnika inshootlari yaxlit temir-beton elementlarida (elementlar koʻndalang kesimlari 1,5 m dan ortishi va ularda qurilish choklari mavjud boʻlishi lozim) gidrotexnika tunnellari ishlovlarida armaturalashning minimal foizi cheklanmasligi va ishchi armatura kesimi hisoblashlar yordamida aniqlanishi zarur.

Yupqa devorli temir-beton elementlari boʻylama armaturasining koʻndalang kesim yuzasi betonning hisobiy kesimi yuzasining kamida 0,05 foizni tashkil qilishi lozim.

57. Kesim balandligi va kengligi boʻyicha oʻrnatilgan armatura sterjenlari oraliq masofasi (yorugʻdagi) beton qorishmasini yotqizish va zichlashtirish qulayligini hisobga olgan holda belgilanishi lozim.

Yaxlit boʻlmagan konstruksiyalar uchun sterjenlar orasidagi masofa (yorugʻlikda), SHNQ 2.03.01-24ga muvofiq qabul qilinishi kerak.

Yaxlit temir-beton konstruksiyalarida ishchi armatura sterjenlari orasidagi masofa (yorugʻlikda) kesim kengligi boʻyicha beton toʻldiruvchisi yirikligi bilan belgilanishi va kamida 2,5d yiriklikda boʻlishi lozim, bunda d-ishchi armatura diametri.

58. Betonning himoya qatlamining qalinligi quyidagicha qabul qilinishi kerak:

ishchi armatura uchun kamida 30 mm;

ishchi taqsimlanuvchi armaturaning balandligi 1,5 m gacha;

plitalardagi xomutlar, kichik tomoni 1,5 m gacha;

ustunlar uchun 20 mm;

minimal kesim yuzasi 1,5 m dan ortiq boʻlgan massiv konstruksiyalarning ishchi va taqsimlovchi armaturalari diametrlaridan 60 mm dan kam.

59. Dengiz gidrotexnika inshootlari temir-beton konstruksiyalarida betonning himoya qatlamining qalinligi quyidagicha qabul qilinishi lozim:

sterjenli ishchi armatura uchun kamida 60 mm;

taqsimlanuvchi armatura va halqali qisqich uchun kamida 40 mm.

Ushbu talab betonning himoya qatlamlari muntazam ravishda suv bugʻiga taʼsir qiladigan konstruksiyalar va gidrotexnika inshootlarining elementlari uchun qoʻllanilishi kerak.

Betonning himoya qatlamlari uchun kamida V20 sinfidagi betondan foydalanilishi, betonning sovuqbardoshliligi va suvga chidamliligi loyihada koʻrsatilgandan past boʻlmasligi kerak.

Zavodda ishlab chiqarilgan yigʻma temir-beton elementlar uchun siqilishdagi mustahkamligi V15 va undan yuqori sinfli beton qoʻllanilganda, himoya qatlami qalinligi 10 mm gacha kamaytirilishiga yoʻl qoʻyiladi.

Agressiv muhitda temir-beton konstruksiyalaridan foydalanishda himoya qatlamining qalinligi QMQ 2.03.11-96 talablari asosida belgilanishi lozim.

60. Yorilishga chidamli boʻlmagan yaxlit temir-beton plitalarda hamda kesim balandligi 60 sm va undan ortiq hamda armaturalash qiymati μ ≤ 0,008 boʻlgan devorlarda yoriqlar ochilishini oldini olish maqsadida kesim boʻyicha armaturalarni koʻp qatorli joylashtirishga yoʻl qoʻyiladi.

Agar armatura sterjenlari ikki va undan ortiq qatorlarda joylashgan boʻlsa, bu qatorlardagi sterjenlar diametrlari bir-birlaridan koʻpi bilan 40 foizga farq qilishi kerak.

61. Gidrotexnika inshootlarining chidamlilik muddatlarini uzaytirish maqsadida dastlabki zoʻriqtirilmagan armatura diametri quyidagicha qabul qilinishi lozim:

issiq holatda olingan poʻlatdan boʻlgan sterjenli ishchi armatura uchun kamida 10 mm;

toʻqilgan sim yoki tutash payvandlashni qoʻllash orqali tayyorlangan spirallar va sinchlar uchun kamida 6 mm.

62. Choʻzilgan va siqilgan armaturaning boʻylama sterjenlari SHNQ 2.03.01-24 ga muvofiq elementning hisobiy kesimida boʻlsa, ogʻma yoki toʻgʻri usulda elementning barcha taraflariga oʻrnatilishi lozim.

63. Bir yoʻnalishda ishlovchi elementlar uchun taqsimlanuvchi armaturaning eng katta eguvchi momenti boʻlgan kesimdagi ishchi armatura maydoni koʻpi bilan 10 foiz miqdorini qabul qilish kerak.

64. Armaturani payvandlab birlashtirish SHNQ 2.03.01-24 talablariga asosan bajarilishi lozim.

65. Chidamlilikka hisoblanayotgan konstruksiyalarda, bir kesimda, sterjenli choʻzilgan ishchi armaturani koʻpi bilan yarmi tutashishi lozim.

Choʻzilgan ishchi armatura uchun bunday konstruksiyalarda armaturani ustma-ust ulashga (payvandsiz va payvand bilan) yoʻl qoʻyilmaydi.

66. Egiluvchi elementlarda kesim balandligi 700 mm dan oshganda, yon qirralari oldida uzun sterjenlar oʻrnatilishi lozim.

Sterjenlar orasidagi masofa balandlik boʻyicha kamida 400 mm boʻlishi kerak.

67. Boʻylama hisobiy armaturaga qoʻyiladigan temir-beton elementlarning sirtlarida, chekkalardagi boʻylama sterjenlarni oʻrab turuvchi koʻndalang armatura hisobga olinishi zarur.

Koʻndalang sterjenlar orasidagi masofa koʻpi bilan 500 mm boʻlishi va elementning qirrasi kengligidan ikki barobar koʻp boʻlmasligi lozim.

68. Markazlashmagan siqilgan chiziqli elementlarda va egiluvchan elementlarning siqilgan zonalarini hisoblashda siqilgan boʻylama armatura mavjud boʻlganda, xomutlar oʻrnatilishi, bunda ular orasidagi masofa quyidagicha boʻlishi kerak:

toʻqilgan sinchlarda koʻpi bilan — 15d;

payvandlilarda koʻpi bilan — 20d (d-siqilgan koʻndalang armaturaning eng kichik diametri).

Ikkala holda ham xomutlar orasidagi masofa koʻpi bilan 500 mm boʻlishi lozim.

Koʻndalang armatura konstruksiyadagi siqilgan uzun sterjenlarini har qanday yoʻnalish boʻylab yon taraflarga boʻrtib chiqmasligini taʼminlashi lozim.

Ishchi armaturani payvandsiz ustma-ust ulash joylarida yoki elementni boʻylama armaturalash 3 foizdan ortiq miqdorni tashkil etsa, xomutlar koʻpi bilan 10d va 300 mm dan ortiq boʻlmagan masofada oʻrnatilishi lozim.

Siqilgan armaturani hisoblangan yaxlit markazlashmagan siqilgan elementlarda, konstruktiv koʻndalang bogʻlanishlar orasidagi masofa (xomutlar bilan) element balandligining (kengliklarini) ikki barobargacha koʻpaytirilishiga yoʻl qoʻyiladi.

69. Egilgan armaturasi mavjud boʻlmagan va koʻndalang armatura hisob boʻyicha talab etilgan boʻlsa, elementlarning vertikal va koʻndalang sterjenlari orasidagi masofa quyidagicha qabul qilinishi lozim:

kesim balandligi 450 mm ga teng va undan ortiq boʻlgan tayanch qismlarda (kamida ¼ oraliqlar) koʻpi bilan — h/2 yoki 150 mm;

kesim balandligi 450 mm dan ortiq boʻlganda koʻpi bilan — h/3 yoki 500 mm;

kesim balandligi 2000 mm va undan ortiq boʻlganda koʻpi bilan — h/3;

prolyotning qolgan qismida kesim 300 — 2000 mm boʻlganda koʻpi bilan — 3/4 h va 500 mm;

kesim balandligi 2000 mm dan ortiq boʻlganda — (3/4) h.

70. Buralish bilan egilishga ishlovchi elementlarda, toʻqilgan xomutlar uchlari 30 d uzunlikda ustma-ust tushgan (perepusk) xolda yopilgan boʻlishi, payvandli sinchlarda esa ikkala yoʻnalishdagi barcha koʻndalang sterjenlar yopiq chiziq hosil qilgan holda burchakdagi boʻylama sterjenlarga payvand qilingan boʻlishi lozim.

71. Temir-beton elementlarida teshiklar armatura toʻrlari va sinchlar katakchalari oraligʻida joylashtirilishi kerak.

Oʻlchamlari toʻr katakchalar oʻlchamlaridan ortiq boʻlgan teshiklar atrofiga qoʻshimcha armatura qoʻyilishi lozim.

Ushbu armatura kesimining jami maydoni oʻsha yoʻnalishdagi uzilgan ishchi armatura kesimi yuzasidan kam boʻlmasligi lozim.

72. Armatura va poʻlat qoplamaning birgalikdagi ishi taʼminlanadigan poʻlat-temir-beton konstruksiyalarni loyihalashtirishda, qoplama qalinligi montaj va tashish shartlari boʻyicha minimal qalinlikdan kam boʻlmasligi kerak.

Gidroelektrostansiya suv oʻtkazish yoʻlining poʻlat temir-beton elementlarida poʻlat qoplama qalinligi A_sis shartlarini bajarishi lozim (bunda A_si va A_s — muvofiq ravishda poʻlat qoplama va sterjenli armaturaning, element hisobiy kesimidagi kesim yuzasi).

73. Temir-beton konstruksiyalar armaturasi armofermalar, payvandlanuvchi sinch va toʻrlar koʻrinishida boʻlishi lozim.

Armokonstruksiyalar toʻrlari ishlarni amalga oshirish usulini hisobga olgan holda tayinlanishi kerak.

Ular betonni mexanizatsiyalashgan tarzda uzatilishi va unga ishlov berilishini taʼminlashi lozim.

Qurilish yuki va foydalanish davri yuklarini hisoblash orqali aniqlangan armatura kesim yuzasi oshirilishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

74. Oʻzgaruvchi suv sathi muhitida salbiy haroratlar taʼsiriga uchraydigan beton inshootlarning ochiq yuzalari va issiq quruq iqlim sharoitlarida quriluvchi gidrotexnika inshootlarining ochiq yuzalarini A-II sinfli 16 mm diametrli toʻrlar bilan armaturalash mumkin.

Boshqa barcha hollarda beton inshootlarning ochiq yuzalarini konstruktiv armaturalashga yoʻl qoʻyilmaydi.

4-§. Oldindan zoʻriqtirilgan temir-beton elementlarini konstruksiyalash boʻyicha qoʻshimcha talablar

75. Oldindan zoʻriqtirilgan elementlarni SHNQ 2.03.01-24 talablariga asosan loyihalash lozim.

76. Tortilgan armatura detallarini payvandlashga yoʻl qoʻyilmaydi (bundan betonni siqib qoʻyilgandan keyin berilgan zoʻriqishdan soʻng materialdan chiqib turuvchi tarang armatura detallarini payvandlash mustasno).

77. Boʻylama zoʻriqtirilmaydigan armatura elementning tashqi yuzasiga oʻrnatilishi, bunda koʻndalang armatura (xomutlar) zoʻriqtirilgan armaturani oʻrab olishi kerak.

78. Qovurgʻali elementlarda sterjenli zoʻriqtiriladigan armatura har bir qovurgʻaning oʻqi boʻyicha yoki unga simmetrik holda joylashtirilishi kerak.

79. Diametri 10 mm va undan ortiq boʻlgan davriy kesimli issiq holda choʻzilgan poʻlatdan boʻlgan armatura sterjenlari uzunligi boʻyicha ulash, kontakt chokli payvandlash orqali amalga oshirilishi lozim.

Kontakt chokli payvandlash uchun kerakli jihozlar boʻlmaganda yoysimon payvandlashni qoʻllashga yoʻl qoʻyiladi.

A-IIIv sinf armatura sterjenlari tortilishidan avval payvandlanishi zarur.

Choʻzilgan sterjenlarning payvand choklarini katta kuch taʼsir etadigan joylarga qoʻyishga yoʻl qoʻyilmaydi.

80. Oldindan zoʻriqtirilgan elementlar oxirida kuchlanishlar uzatish maydonining kamida 60 foizi va 20 sm dan kam boʻlmagan qismi uzunligida qoʻshimcha koʻndalang armatura oʻrnatilgan boʻlishi lozim (armaturaning barcha uzuna sterjenlarini oʻrab oluvchi payvandlash toʻrlari 5 — 10 sm qadamli xomutlar).

Agar elementning yon taraflaridagi zoʻriqtirilgan boʻylama armatura yuqori va pastki chegaralarga yaqin joylashtirilgan boʻlsa, bunda yakuniy qismlarda koʻndalang armatura hisobga olinishi zarur.

Koʻndalang armaturaning umumiy maydoni, chidamlilikka hisoblangan konstruksiya kesimining maʼlum bir chegarasida joylashgan boʻylama zoʻriqtirilgan armaturaga birinchi yoʻqotishlarni hisobga olgan holda tushadigan tortilish kuchlanishining 30 foizini oʻziga qabul qilishi lozim.

Qoʻshimcha koʻndalang armaturaning kesim yuzasi quyidagi formulalar orqali aniqlanishi lozim:

chidamlilikka hisoblanmaydigan konstruksiyalar uchun:

(22)

chidamlilikka hisoblanadigan konstruksiyalar uchun:

(23)

Bu yerda:

σ_sp— SHNQ 2.03.01-24 talablari boʻyicha qabul qilinuvchi, birinchi yoʻqotishlarni hisobga olgan holdagi armaturadagi dastlabki kuchlanish;

A_sp— kesimning bir tarafidagi xomutlar ichida joylashgan elastik koʻndalang armatura kesimlar yuzalarining eng kattasi hisoblanadi.

81. Qoʻshimcha koʻndalang armaturani A-II yoki A-III sinfidagi armatura poʻlatdan payvandlangan yopiq xomutlar koʻrinishida hisobga olishga yoʻl qoʻyilmaydi.

Elementlar tayanish shartlarida uning oxirgi qismida poʻlatdan boʻlgan tayanch plitasi oʻrnatiladigan boʻlsa, bunda qoʻshimcha koʻndalang armatura payvandlash orqali birlashtirilishi lozim.

6-bob. Asosiy hisobiy talablar

82. Beton va temir-beton konstruksiyalar hisoblarida chegaraviy holatlarni QMQ 2.06.01-97 talablariga asosan loyihalash lozim.

Beton va temir-beton konstruksiyalarni birinchi gurux chegaraviy holatlar buyicha yuklar va taʼsirlar yigʻindisi (kombinatsiya) hamda ikkinchi guruh chegaraviy holatlar boʻyicha yuklar va taʼsirlarning asosiy yigʻindisi (kombinatsiya) hisoblari talablari taʼminlanishi lozim.

Chegaraviy holatlar boʻyicha hisoblar konstruksiyani barpo etish, tashish, montaj qilish va undan foydalanishning barcha bosqichlari uchun amalga oshirilishi kerak.

83. Beton konstruksiyalar quyidagicha hisoblanishi lozim:

a) birinchi guruh chegaraviy holatlari boʻyicha:

mustahkamligi, konstruksiyaning turgʻunligi va shaklini tekshirish orqali;

b) ikkinchi guruh chegaraviy holatlari:

ushbu SHNQning 9 va 10-boblariga muvofiq yoriqlar paydo boʻlishiga.

84. Temir-beton va poʻlat temir-beton konstruksiyalar quyidagicha hisoblanishi kerak:

a) birinchi guruh chegaraviy holatlari boʻyicha:

mustahkamligi, konstruksiyaning shaklining turgʻunligini tekshirish bilan;

koʻp qayta takrorlanuvchi yuklar taʼsiriga chidamliligi boʻyicha (ushbu SHNQning 8-bobiga muvofiq).

ikkinchi guruh chegaraviy holatlar buyicha:

yoriqlar paydo boʻlishiga ushbu SHNQning 9-bobiga muvofiq gidrotexnika inshootidan foydalanish davrida ularning paydo boʻlishiga yoʻl qoʻyilmaslik hollariga (yoriqbardosh) yoki yoriqlar ochilishi kattaligini cheklash boʻyicha (yoriqbardosh emas);

deformatsiyalar boʻyicha ushbu SHNQning 9-bobiga muvofiq siljishlar kattaligi konstruksiyada yoki unda boʻlgan mexanizmlardan normal foydalanish imkoniyatlarini cheklashi mumkin boʻlganda.

Poʻlat-temir-beton konstruksiyalarni loyihalashda qoʻshimcha ravishda quyidagi mustahkamliklarni hisoblash lozim:

SHNQ 2.03.05-23 ga muvofiq ravishda metall qoplamaga transport, montaj va qurilish yuklarini taʼsirini;

tunukasimon armatura va betonning qoʻshma holda ishlashini taʼminlovchi ankerlarni.

85. Gidrotexnika inshootlari beton va temir-beton elementlar konstruksiyalarini hisoblashda chegaraviy holatlarni paydo boʻlishiga yoʻl qoʻyilmasligini taʼminlovchi quyidagi shartlardan biriga rioya qilish lozim:

γ_nγ_lcF≤γ_cR;

γ_nγ_lcσ≤γ_cϕ(γ_bR_b; γ_sR_s);

Bu yerda:

F, R — deformatsiya yoki boshqa parametrning umumlashtirilgan kuchi taʼsirining mos ravishdagi hisobiy qiymatlari (kuch, moment), ular orqali elementning chegaraviy holati va umumlashtirilgan tutib turish qobiliyati;

R_b,R_s— beton va armaturaning hisobiy qarshiliklari;

σ — hisobiy zoʻriqishlar (beton yoki armaturadagi);

ϕ — elementning zoʻriqish deformatsiyalangan holati;

γ_n— ishonchlilik qiymati, chegaraviy holatlar uchun QMQ 2.06.01-97 ga muvofiq qabul qilinadi;

γ_lc— yuklarning mujassamligi qiymati boʻlib, QMQ 2.06.01-97 ga muvofiq qabul qilinadi;

γ_c— gidrotexnika inshootining turi yoki konstruksiyasi, material koʻrinishi, hisobiy sxemalar yaqinligi, chegaraviy holat turi va omillarni hisobga oluvchi ish sharoitlari qiymati;

γ_b, γ_s— beton va armatura ishlash sharoitlari qiymati boʻlib, ushbu SHNQning 6 va 13-jadvallari boʻyicha aniqlanadi.

86. Yigʻma-monolit va tutib turuvchi armaturali konstruksiyalarni ishlashining quyidagi ikki bosqich uchun hisoblash lozim:

yuklar taʼsiriga nisbatan berilgan mustahkamlikka erishgunigacha;

taʼsir etuvchi yuklarga nisbatan berilgan mustahkamlikka erishganidan soʻng.

87. Asosi ankerlangan toʻgʻonlar uchun anker moslamalarining koʻtarish qobiliyatini, beton va ankerlardagi zoʻriqishlarni hisoblar hamda tajriba izlanishlari asosida aniqlash lozim.

Ankerlarni korroziyadan himoya qilish boʻyicha tadbirlar inobatga olinishi kerak.

Oldindan zoʻriqtirilgan konstruksiyalar bilan loyihalashda ankerlarni takroran tortish yoki almashtirish va betondagi ankerlar holati ustidan nazorat kuzatuvlarini olib borish imkoniyatlari amalga oshirilishi lozim.

88. Yigʻma konstruksiyalar elementlarini koʻtarish, tashish va montaj qilishda yuzaga keluvchi zoʻriqishlar hisoblarida, elementning oʻz ogʻirligidan paydo boʻladigan yuklanishga SHNQ 2.03.01-24 boʻyicha dinamik qiymat kiritilishi kerak.

89. Beton va temir-beton elementlarining mustahkamligi va yoriqbardoshligini baholash (zoʻriqish yoki kuchlanishlar boʻyicha) oʻlchamlari nisbati orqali aniqlanishi zarur.

90. Inshootning tutib turish qobiliyati hamda uni normal foydalanishga yaroqliligi quyidagilarni hisobga olgan holda aniqlanishi kerak:

ichki zoʻriqishlar (eguvchi va buruvchi momentlar, normal va qirqib oʻtuvchi kuchlar), kuchlanishlar;

siljish va burilish burchaklari;

betonning yoriqlar va sirgʻanish xususiyati;

materiallar zoʻriqishi va deformatsiyalari orasidagi nochiziq bogʻlanish, inshootning barpo etish ketma-ketligi va yuklarni.

91. Statik aniqlangan sterjenli elementlar, toʻsinlar va arkalarni hisoblash, birinchi va ikkinchi guruh ichki zoʻriqishlar (eguvchi va buruvchi momentlar, normal hamda qirqib oʻtuvchi kuchlar, siljish va burilish burchaklari) materiallar qarshiligi uslublari boʻyicha belgilanishi lozim.

Chiziqli siljish va burilish burchaklarini aniqlashda, betonda yoriqlar paydo boʻlishi natijasida kesimlar qattiqligini oʻzgarishi hisobga olinishi zarur.

Yoriq paydo boʻlish shartlari ushbu SHNQning 135-bandiga asosan qabul qilinishi kerak.

Statik jihatdan aniqlab boʻlmaydigan konstruksiyalarda, toʻsinlar va arkalarning ichki zoʻriqish kuchlari hamda siljishlarini qurilish mexanikasi usullari bilan aniqlash lozim.

Bunda, kesimlar qattiqligi oʻzgarishini sababli betonning noelastik ishlashi natijasida yoriqlar paydo boʻlishini hisobga olish kerak.

92. Elementlarning (toʻsin-devorlar, konsol devorlar, qalin arkalar va quvurlar hamda hajmli elementlar) zoʻriqishlari mustahkamligi hamda yoriqbardoshligini, ushbu SHNQning 90-bandini hisobga olgan holda elastiklik nazariyasi yordamida yoki tajribalar bilan aniqlash lozim.

93. Kalta toʻsinlar va konsollar, oʻrtacha qalinlikdagi, qalin plitalar va arkalar mustahkamligi va yoriqbardoshligini tekshirishda, zoʻriqishlarni ushbu SHNQning 90-bandini hisobga holda hisobiy kesimdagi elastiklik nazariyasi yordamida yoki tajribalar bilan aniqlanishi kerak.

Kuchlanishlar esa kesimdagi zoʻriqishlarga teng taʼsir etuvchi epyuralar kattaligi boʻyicha aniqlanishi lozim:

N=D-Z; M=D·z

bu yerda:

D va Z — siquvchi va choʻzuvchi kuchlanishlarning teng taʼsir etuvchi epyurlari;

z — juft ichki kuchlar yelkasi.

94. Konsol turidagi plitali elementlar yoki ikki qarama-qarshi tomonlarga tayanib turuvchi elementlar uchun teng taqsimlangan yuklar taʼsiri, mustahkamlik va yoriqbardoshlik boʻyicha konsol yoki toʻsinli elementlar kabi aniqlanishi lozim.

Bunda, hisoblar plitaning bitta kengligi uchun amalga oshirilishi kerak.

95. Elementning hisobiy kesimlaridagi suvning qarshi bosimi miqdori konstruksiyalardan foydalanish davridagi ishlash shart-sharoitlarini hamda ushbu SHNQning 9-bandini hisobga olib aniqlanishi lozim.

Gidrotexnika inshootlari yaxlit bosimli, suv osti beton va temir-beton konstruksiyalar elementlarida suvning qarshi bosimi hajmli kuch kabi hisobga olinishi hamda QMQ 2.06.06-98 boʻyicha aniqlanishi kerak.

Suvning qarshi bosimini monolit kesimlar hamda betonlovchi choklar bilan tasodifiy mos keladigan kesimlar uchun inobatga olish lozim.

96. Bosimli, sterjenli, plitali, arkali va halqasimon elementlar hisobiy kesimlaridagi qarshi bosim zoʻriqishini, qarshi bosim taʼsirini hisobga olgan holda kuchlanishlar epyurasi yuzasiga teng qilib qabul qilinishi kerak.

Mazkur zoʻriqishlar kesimning alohida nuqtalarida pα_2b ga teng qilib qabul qilinishi lozim, bu yerda:

p — gidrostatik bosim intensivligi;

α_2b— betondagi qarshi bosimning samarali maydon qiymati.

Yoriqbardoshlilikka chidamli elementlar uchun suvning gidrostatik bosimi intensivligining bosimli (yuqori) qirradagi bosim qiymatidan pastki qirradagi bosim qiymatigacha oʻzgarishining chiziqli talablarni qabul qilish kerak.

Yoriqbardosh boʻlmagan elementlar uchun gidrostatik bosim oʻzgarishi chiziqli talabi faqat kesimning siqilgan maydoni chegarasi ichida qabul qilinishi kerak.

Yoriqlar chegarasida suv sathi ostida yoriqlarning chuqurlashishi bilan aniqlanuvchi bir xil maromdagi bosim qabul qilinishi lozim.

I va II sinf gidrotexnika inshootlari uchun qarshi bosim samarali maydoni qiymati α_2b filtrlanishga qarshi uskunalarni hisobga olgan holda tajriba izlanishlari asosida aniqlash kerak.

Sterjenli va plita elementlarining egiluvchi, markazlashmagan, siqilgan va markazlashmagan choʻzilgan kesimlarida, tajriba izlanishi maʼlumotlari boʻlmagan hollarda α_2b ning quyidagi qiymatlari qabul qilinishi lozim:

1,0 — kesimlarning choʻzilgan va yoriqlar tarqalgan maydonida,

0,0 — elementlar kesimining siqilgan maydonida.

Betonning siqilgan maydoni balandligi tekis kesimlar nazariyasi asosida aniqlanishi kerak.

Yoriqbardosh boʻlmagan elementlarda yuk ostida choʻzilgan beton ishi hisobga olinmasligi va kesimning siqilgan maydonida betonning zoʻriqishlari epyurasi uchburchaksimon shaklda qabul qilinishi kerak.

Qoʻshimcha zoʻriqishlarni aniqlashda kesimning zoʻriqish holati koʻrinishi barcha yuklarning taʼsiri ostidagi tekis kesimlar nazariyasidan kelib chiqqan holda oʻrnatilishi, bunda qarshi bosim kuchini hisobga olishga yoʻl qoʻyilmaydi.

97. Gidrotexnika inshootlari beton va temir-beton konstruksiyalari elementlarini hisoblashda qurilish davri uchun oʻrnatilishi, keyinchalik doimiy xususiyatga ega qoʻshimcha bogʻlanishlarni (estakada, kran osti yoʻllari toʻsinlari ishlarni amalga oshirish uchun qoʻshimcha armatura) koʻzda tutish lozim.

98. Taʼmirlash yoki rekonstruksiya qilish vaqtida kuchlanishlarga uchraydigan beton va temir-beton konstruksiyalar elementlarini hisoblashda, taʼmirlash yoki rekonstruksiya qilishdan avval beton va armaturadagi zoʻriqishlarni hamda deformatsiya diagrammasini hisobga olish lozim.

99. Mazkur SHNQ bilan tartibga solinmagan hisoblar (oldindan zoʻriqtirilgan konstruksiyalarni hisoblash, umumiy holatda kesimlarni hisoblash, markazlashmagan tarzdagi qiyshiq siqilish va qiyshiq egilish, kalta konsollar hisobi, ezilish va uzilishga boʻlgan hisoblar, oʻrnatiladigan qismlar) SHNQ 2.03.01-24 ga asosan, port hamda transport inshootlarini loyihalash esa SHNQ 2.05.03-22 ga muvofiq bajarilishi kerak.

7-bob. Beton va temir-beton konstruksiyalari elementlarining mustahkamligi va chidamliligini hisoblash

1-§. Beton elementlarini mustahkamligining hisobi

100. Chegaraviy holatlarining yuzaga kelish shartlari kuchlanishlar orqali ifodalanadigan elementlarning mustahkamlik hisoblari mazkur SHNQning 19-jadvaliga, ularning boʻylama oʻqiga normal boʻlgan kesimlar uchun esa 101 — 106-bandlarning talablariga muvofiq amalga oshirilishi kerak.

Chegaraviy holatning yuzaga kelish shartlarini kesimlardagi kuchlanishlar orqali foydalanish mumkin boʻlmagan elementlarning mustahkamlik hisoblari ushbu SHNQning 91, 101, 102 va 108-bandlariga muvofiq bosh zoʻriqishning taʼsir maydonchalari uchun bajarilishi lozim.

19-jadval

	Element oʻlchamlari nisbati	Element nomi	Chegaraviy holatning boshlanishini baholash usuli.
	Element oʻlchamlari nisbati	Element nomi	Kuchlanishlar boʻyicha	Zoʻriqishlar boʻyicha
1	2	3	4	5
	A. Toʻsinli konstruksiyalar — b 3h
1.	l/h ³6	Sterjenli elementli-toʻsin	+	–
2.	3 l/h < 6	Kalta toʻsin	+	+
3.	l/h < 3	Toʻsin-devor	–	+
	B. Konsol konstruksiyalari — b3h
4.	l/h 3	Sterjenli element-konsol	+	–
5.	1,5 l/h < 3	Kalta konsol	+	+
6.	l/h < 1,5	Konsolli devor	–	+
	V. Plitali konstruksiyalar — b >3h
7.	a/h> 6	Yupqa plita	+	–
8.	3 a/h> 6	Qalin plita	+	+
9.	a/h< 3	Hajmli element	–	+
	G. Arkali va halqasimon konstruksiyalar
10.	t/R 0,1	Yupqa, arka, halqa	+	–
11.	0,1<t/R0,25	Oʻrtacha qalinlikdagi arka, halqa	+	+
12.	t/R> 0,25	Qalin arka, halqa	–	+

Izoh. Ushbu jadvalda quyidagi ifodalar qabul qilingan:

l — toʻsin yoki konsol uzunligi (qanoti);

b va h — elementning kengligi va koʻndalang kesimi balandligi;

a — plitaning kichik tomoni uzunligi;

t — halqa devori va arka qalinligi; R — arka, halqa oʻq chizigʻi uzunligi.

101. Foydalanish shartlari boʻyicha yoriqlar hosil boʻlishiga yoʻl qoʻyiladigan markazlashmagan siqilgan elementlar hisobida, choʻzilgan kesim yuzasidagi beton qarshiligi hisobga olinmasligiga yoʻl qoʻyiladi.

Barcha egiluvchi elementlar hamda foydalanish shartlari boʻyicha yoriqlar paydo boʻlishiga yoʻl qoʻyilmaydigan markazlashmagan siqilgan elementlar hisoblarida betonning choʻzilishiga boʻlgan qarshiligini inobatga olinishi kerak.

102. Quyidagi holatlarda kesimning choʻzilgan maydonidagi beton mustahkamligi orqali aniqlanuvchi beton konstruksiyalarni qoʻllash lozim:

ularda yoriqlar paydo boʻlishi halokatga olib kelmasa;

yoʻl qoʻyib boʻlmaydigan deformatsiyalar yoki konstruksiyaning suv oʻtkazmaslik xususiyatini buzilishiga olib kelmaydigan boʻlsa.

Bunda, konstruksiyalar elementlarini yoriqbardoshliligini tekshirish harorat, namlik taʼsirlarini hisobga olgan holda amalga oshirilishi kerak.

2-§. Egiluvchi elementlar

103. Chegaraviy holati yuzaga kelish shartlari kuchlanishlar orqali ifodalanadigan va yuklar taʼsir qilish tekisligiga nisbatan simmetrik boʻlgan egiluvchan beton elementlarni quyidagi 24-formula orqali hisoblash lozim:

γ_lcγ_nM ≤γ_cγ_bR_{bt τ}W_t, (24)

bu yerda:

γ_lc,γ_n — QMQ 2.06.01-97 boʻyicha qabul qilinuvchi qiymatlar;

γ_c — gidrotexnika inshootlarining alohida koʻrinishlarini loyihalashga boʻlgan shaharsozlik normalari va qoidalari boʻyicha qabul qilinuvchi inshootning ish sharoitlari qiymati;

γ_b=γ_b1γ_b2γ_b3γ_b4γ_b13— ushbu SHNQning 6-jadvali boʻyicha qabul qilinuvchi betonning ish sharoitlari qiymati;

R_{bt τ}— konstruksiyani foydalanish yuklar bilan yuklanishi vaqtida talab qilinadigan betonning choʻzilishga boʻlgan hisobiy qarshiligi;

W_t— kesimning choʻzilgan qirrasi uchun qarshilik momenti, bunda betonning elastik ishlashini taxmin qilish bilan aniqlanadi.

3-§. Markazlashmagan siqilgan elementlar

104. Beton konstruksiyalarning yuk taʼsiriga nisbatan simmetrik boʻlgan, chegaraviy holatining yuzaga kelish shartlarini kuchlanishlar orqali ifodalanadigan markazlashmagan siqilgan elementlarini, betonning qayishqoqligini inobatga olib hisoblash kerak.

1-chizma. Markazlashmagan siqilgan beton elementi boʻylama oʻqiga normal kesimdagi kuchlanishlar epyurasi va zoʻriqishlar sxemasi a — kesimning choʻzilgan maydoni qarshiligini hisobga olmagan holda b — kesimning choʻzilgan maydoni qarshiligini hisobga olgan holda

Chegaraviy siquvchi va choʻzuvchi zoʻriqishlar qiymatlari quyidagi formulalar boʻyicha hisoblanishi lozim.

Kesimning yuk ostida choʻzilgan maydoni qarshiligini hisobga olmagan holda hisoblashda:

γ_lcγ_nσ_c≤φγ_cγ_bR_bτ, (25)

bu yerda:

σ_c — ciquvchi chekka kuchlanish;

φ — elementlarning egiluvchanligi taʼsirini hisobga oluvchi va ushbu SHNQning 20-jadvali boʻyicha qabul qilinuvchi qiymat;

γ_b =γ_b1γ_b2;

R_bτ — konstruksiyaning foydalanish yuklari bilan yuklanish vaqtida talab qilinuvchi, betonning siqishga boʻlgan hisobiy qarshiligi.

20-jadval

Toʻgʻri burchakli kesimlar quyidagi 26-formula boʻyicha hisoblanishi kerak:

γ_lcγ_nN ≤ 1,5 γ_cγ_bφ (0,5-η )R_bτA, (26)

bu yerda:

A=bh -elementning koʻndalang kesimi maydoni;

— yuklanishning nisbiy eksentrisiteti.

(27)

Kesimning yuk ostida choʻzilgan maydoni qarshiligini hisobga olgan holdagi hisobda:

Bu yerda:

W_c — kesimning siqilgan qirrasi uchun qarshilik momenti boʻlib, betonning qayishqoq holda ishlashini faraz etgan holda aniqlanadi;

γ_b=γ_b1γ_b2;

, (28)

γ_{b =}γ_b1γ_b2γ_b3γ_b4γ_b₁₃.

boʻlgandagi zoʻriqishlar epyurasi bir xil boʻlgan markazlashmagan

siqilgan beton elementlar hisoblari 27-formula boʻyicha aniqlanishi lozim.

105. Egiluvchan beton elementlarini boʻlganda hisoblashda, uzoq muddatli yuklar konstruksiyaning yuk koʻtarish qobiliyatiga taʼsiri SHNQ 2.03.01-24 ga asosan va ushbu SHNQda qabul qilingan hisobiy qiymatlarni kiritish orqali hisobga olinishi lozim.

106. Mazkur SHNQning 26-formulasi boʻyicha hisoblanuvchi toʻgʻri burchak kesimli elementlarning asosiy va maxsus yuklar yigʻindisida seysmik taʼsirlarni hisobga olmagan xolda ogʻirlik markaziga nisbatan hisobiy zoʻriqish ekssentrisiteti qiymati 0,3 h dan oshmasligi hamda maxsus yuklar yigʻindisida seysmik taʼsirlarni hisobga olgan xolda 0,325 h dan oshmasligi kerak.

Markazlashmagan siqilgan beton elementlari ikki tavrli, tavrli, qutichasimon va kesim yadrosi tashqarisiga chiquvchi ekssentrisitetlarda toʻgʻri burchaklidan farq qiluvchi boshqa shakldagi koʻndalang kesimli, shuningdek e_o>0,3h (yoki e_o>0,325h) boʻlgandagi toʻgʻri burchakli toʻrtburchak kesimli elementlar boʻlinuvchi uzun yoriqlar paydo boʻlishiga yoʻl qoʻymaydigan shartlar boʻyicha tekshirilishlari lozim:

γ_lcγ_nσ_yt≤φγ_cγ_bR_{bt τ} , (29)

bu yerda:

— kundalang maydonlarning siqilgan qismi chegarasidagi choʻzuvchi zoʻriqish.

Choʻzuvchi zoʻriqishlar σ_yt va ular taʼsir etish chegaralaridagi maydon balandligi h_yt, umumiy holda oxirgi elementlar hisobi (OEH) usuli orqali aniqlash kerak.

Toʻgʻri toʻrtburchak kesimli elementlar V20 va undan yuqori sinf betonidan tayyorlanganda, boʻlinuvchi uzun yoriqlar paydo boʻlishiga yoʻl qoʻymaslik boʻyicha tekshirishlarni bajarmaslikka yoʻl qoʻyiladi, bunda quyidagi shartlar bajarilishi lozim:

γ_lcγ_nσ_s≤12φγ_cγ_bR_{bt τ}, (30)

bu yerda: γ_b=γ_b1γ_b₅γ_b₁₃.

107. Egiluvchi beton va markazlashmagan siqilgan elementlar, chegaraviy holatlari yuzaga kelish shartlari zoʻriqish orqali ifodalanuvchi, hisobiy kesimlarda koʻndalang kuchlar taʼsir etish holatida ogʻma kesimlar mustahkamligi quyidagi shartlar boʻyicha tekshirilishi kerak:

γ_lcγ_nσ_mt≤γ_cγ_bR_{bt τ}, (31)

bu yerda: γ_b=γ_b1γ_b2γ_b3γ_b5γ_b13;

σ_mt — betonning qiya maydonlarga taʼsir etuvchi asosiy chuziluvchi zoʻriqishi.

Tavrli, qoʻshtavrli, xochli, qutichasimon kesimlarga asosiy choʻziluvchi zoʻriqishlar neytral oʻq darajasida, kesimning ogʻirlik markazida va kesim kengligining keskin oʻzgarish joylarida aniqlanishi lozim.

Betondagi asosiy choʻziluvchi va siqiluvchi zoʻriqishlarini quyidagi formula boʻyicha hisoblash kerak:

(32)

Bu yerda:

σ_x va σ_y— betonning koʻndalang va parallel koʻndalang oʻqlarga perpendikulyar joylashgan maydonidagi, normal zoʻriqishlari.

τ_xy — betondagi urinma zoʻriqishlar.

σ_x,σ_yva τ_xy— zoʻriqishlar betonning qayishqoq holda ishlashida aniqlanadi.

σ_x va σ_y — zoʻriqishlar mazkur SHNQning 32-formulasiga muvofiq boʻlishi, bunda agar ular choʻzuvchi boʻlsa “musbat” ishora bilan va siquvchi boʻlsa, “manfiy” ishora bilan qoʻyiladi.

(33)

Elementlar uchun kesimning oʻzgaruvchan balandligi buyicha zoʻriqishlarni τ_xy elastiklik nazariyasi yoki OEH boʻyicha aniqlanishi kerak.

Egilish burchagining biridan ikkinchisiga nisbatan Θ dan 30^o gacha boʻlgan qiymatlarida τ_xyquyidagi formula boʻyicha aniqlanishiga yoʻl qoʻyiladi:

Bu yerda:

y — elementning gorizontal (vertikal) chegarasidan urinma zoʻriqishlarning qiymatlari aniqlanadigan nuqtagacha boʻlgan masofa;

S_y — gorizontal (vertikal) chegaradan “y” masofaga gorizontal (vertikal) boʻyicha cheklangan kesim qismining statik momenti;

γ_b3 — qiymatini aniqlashda kesimning choʻzilgan maydoni balandligi h_t zoʻriqishlar epyurasida asosiy choʻzuvchi tekislikda joylashgan.

Agar urinma zoʻriqishlar elementning kundalang kesimida kesuvchi kuch taʼsiri bilan kelib chiqqan boʻlsa, γ_b3=1,0 (h_t= ∞) deb qabul qilinishi kerak.

108. Chegaraviy holatlar yuzaga kelishi shartlari zoʻriqishlar bilan belgilanuvchi beton elementlarini choʻzuvchi σ_mt va siquvchi σ_mczoʻriqishlarning chegaraviy shartlardan kelib chiqib hisoblash kerak.

Asosiy zoʻriqishlar boʻyicha mustahkamlikni tekshirish ushbu SHNQning 31-formulasi orqali amalga oshirilishi lozim.

Asosiy siqiluvchi zoʻriqishlar boʻyicha mustahkamlikni tekshirish quyidagi formula orqali bajarilishi kerak:

γ_lcγ_nσ_ms≤γ_cγ_bR_bτ, (34)

bu yerda, γ_b=γ_b1γ_b2γ_b5.

4-§. Temir-beton elementlarining mustahkamligini hisoblash

109. Chegaraviy holatlari yuzaga kelish shartlari zoʻriqishlar orqali belgilanuvchi temir-beton elementlarining mustaxkamligi hisoblari ularning boʻylama oʻqiga normal boʻlgan kesimlar uchun, shuningdek oʻqqa qiya boʻlgan eng xavfli yoʻnalishdagi kesimlar uchun ushbu SHNQning 110 — 117, 119 — 128 va 130-bandlariga muvofiq amalga oshirilishi kerak.

Burovchi momentlar mavjud boʻlganda spiral yoriqlarni boʻlishi mumkin boʻlgan eng xavfli choʻzilgan maydoni yoʻnalishlari bilan chegaralangan hajmiy kesimlarning mustahkamligini tekshirish lozim.

Elementlarni yukning mahalliy taʼsiriga (siqilish, bosish, uzish) hisoblash kerak.

Chegaraviy holatlarning yuzaga kelish shartlarini kesimdagi zoʻriqishlar orqali ifodalash mumkin boʻlmagan temir-beton elementlarining mustahkamlik hisoblari, betonning asosiy choʻzuvchi zoʻriqishlari taʼsir maydonchalari uchun hamda ushbu SHNQning 118 va 129-bandlariga muvofiq bajarilishi lozim.

5-§. Elementning boʻylama oʻqiga normal boʻlgan kesimlarning mustahkamligini hisoblash

110. Elementning boʻylama oʻqiga normal boʻlgan kesimdagi chegaraviy zoʻriqishlarni quyidagi shartlardan kelib chiqqan holda aniqlash kerak:

betonning choʻzilishga qarshiligi nolga teng deb;

betonning siqilishga boʻlgan qarshiligi betonning siqilgan maydoni boʻyicha taqsimlangan, R_bτga teng zoʻriqishlar bilan ifodalanishi;

armaturadagi choʻzuvchi zoʻriqishlar choʻzilishga boʻlgan hisobiy qarshilikdan ortiq boʻlmagan tarzda qabul qilinadi R_s(sterjenli armatura uchun) va R_si (yoyma-tekis armatura uchun);

armaturadagi siquvchi zoʻriqishlar siqishga boʻlgan hisobiy qarshilikdan katta boʻlmagan tarzda qabul qilinishini R_scva R′_si;

element kesimida har xil turdagi va sinfdagi armatura oʻrnatilganda mustahkamlik hisoblashda ham tegishli hisobiy qarshiliklar kiritiladi.

Yaxlit elementlarda (koʻndalang kesimi balandligi 1,5 m dan ortuvchi va qurilish choklari mavjud boʻlgan elementlarda) betonning siqilgan maydonida zoʻriqishlarning uchburchakli epyurasini taxminan hisoblanishiga yoʻl qoʻyiladi.

111. Tashqi kuch kesimning simmetriya oʻqi tekisligida taʼsir qilganda va armatura elementning koʻrsatilgan tekislikka perpendikulyar qirralarida toʻplanganda, elementning boʻylama oʻqiga normal boʻlgan kesimlarni hisoblashda siqilgan beton maydoning nisbiy balandligi va betonning siqilgan maydonining nisbiy balandligi

oʻrtasidagi aloqaga koʻra aniqlanishi lozim.

Siqilgan zonaning nisbiy balandligi tashqi va ichki kuchlar tizimi taʼsiridagi element muvozanatining tegishli shartlaridan aniqlanishi kerak.

Katta eksentrisitetli egiluvchi va markazdan tashqari choʻzilgan temir-beton elementlar, ξ≤ ξ_Rshartni qanoatlantirishi kerak.

Moment va normal kuchning taʼsir tekisligiga nisbatan simmetrik boʻlgan, taranglashmaydigan armatura bilan armaturalangan elementlar uchun chegaraviy qiymatlar ushbu SHNQning 21-jadvali boʻyicha, taranglashadigan armatura bilan armaturalangan elementlar uchun esa SHNQ 2.03.01-24 boʻyicha qabul qilinishi lozim.

21-jadval

Armatura sinfi	Beton sinflaridagi **ξ_Rning chegaraviy** qiymatlari
Armatura sinfi	V17,5 va undan past	V20 dan V30 gacha	V35 va undan yuqori
A-I	0,70	0,65	0,60
A-II, A-III, Bp-I	0,65	0,60	0,50

112. Siqilgan maydonning balandligi 2 a¢ dan kichik boʻlsa, hisoblarda siqilgan armaturani hisobga olmaslikka yoʻl qoʻyiladi.

6-§. Egiluvchi elementlar

113. V30 va undan past sinf betonlaridan boʻlgan va koʻndalang kesim vertikal oʻqiga nisbatan simmetrik joylashgan egiluvchi poʻlat-temir-beton (temir-beton) elementlar (2-chizma) ξ≤ξ_Rboʻlganda quyidagi mustahkamlik shartlari orqali aniqlanishi lozim:

γ_lcγ_nM≤γ_c(γ_bR_bτS_{b +}γ_sR_scS′_s+γ_sR′_siS′_si ), (35)

Bunda, neytral oʻq holati quyidagi shartlardan kelib chiqqan holda aniqlanishi zarur:

γ_b R_bτ A_{b +}γ_s R_sc A′_s+γ_s R′_siA′_si= γ_s R_sA_s+γ_s R_siA_si, (36)

35 va 36-formulalarda:

R_s,R_ss,R_si,R′_si — muvofiq choʻzilgan va siqilgan sterjenli hamda listli armaturalarning hisobiy qarshiliklari;

A_b,A_s,A′_s,A_si,A′_si— asosan betonning siqilgan maydoni, choʻzilgan va siqilgan sterjenli hamda listli armaturalarning koʻndalang kesim yuzasi;

S_b_,S′_s,S′_si — siqilgan beton maydoni, siqilgan sterjenli va listli armaturaning choʻzilgan sterjenli hamda listli armaturalarda teng taʼsir etuvchi kuchlar qoʻyilgan nuqtaga nisbatan koʻndalang kesim yuzasining statik momentlari.

2-chizma. Egiluvchi poʻlat-temir-beton elementi boʻylama oʻqiga normal kesimida, uning mustahkamligini tekshirishdagi zoʻriqishlar sxemasi va kuchlanishlar epyuralari

Listli armaturaning hisobiy qarshiliklari SHNQ 2.03.05-23 boʻyicha aniqlanishi lozim.

Toʻgʻri burchak kesimli elementlar uchun:

A_b = bx ; A_si = bd_si ; A′_si = bd′_si ;

S_b = A_b(h_o – 0,5x); S′_s=A_s′(h_o - a′) ; S′_si = A′_si(h_o + 0,5d′_si),

Bu yerda:

— elementning koʻndalang kesimining balandligi va kengligi;

a va a′ — choʻzilgan va siqilgan armaturadagi teng taʼsir etuvchi zoʻriqishlardan beton kesimining eng yaqin qirrasigacha boʻlgan masofa;

d_siva d′_si— choʻzilgan A_siva siqilgan A′_siyoyiq listli armatura qalinligi;

h_o = h-y_s- d′_si — kesimning ishchi balandligi.

Choʻzilgan sterjenli va listli armaturadagi teng taʼsir etuvchi zoʻriqishlar qoʻyilgan nuqta holati (ushbu SHNQning 2-chizmasida keltirilgan) quyidagi shartlardan aniqlanishi lozim:

(37)

Konstruksiyada biror armatura elementi (siqilgan listli va sterjenli armatura, choʻzilgan listli armatura) mavjud boʻlmaganda 35 va 36-formulalarda ushbu armatura elementlariga mos keladigan kesimning geometrik xususiyatlarini nolga teng deb qabul qilish kerak.

Toʻgʻri burchakli kesimli temir-beton (listli armatura boʻlmagan) elementlar uchun 35 va 36-formulalar quyidagi koʻrinishda boʻlishi lozim:

(38)

(39)

V30 va undan past sinf betonidan boʻlgan poʻlat-temir-beton (temir-beton) elementlar mustahkamligi ξ > ξ_Rboʻlganda, x = ξ_Rh_o etib qabul qilgan holda 35 — 39-formulalar boʻyicha tekshirilishi lozim.

V30 sinfidan yuqori boʻlgan betondan boʻlgan poʻlat-temir-beton (temir-beton) elementlar mustahkamligini SHNQ 2.03.01-24 ga muvofiq ushbu SHNQda qabul qilingan hisobiy qiymatlarni inobatga olgan holda amalga oshirilishi kerak.

7-§. Markazlashmagan siqilgan elementlar

114. Beton sinfi V30 va undan pastroq boʻlgan markazlashmagan siqilgan poʻlat-temir-beton (temir-beton) elementlar simmetrik koʻndalang kesimga nisbatan quyidagi mustahkamlik shartlarini taʼminlashi lozim:

γ_lcγ_nNe≤γ_c(γ_bR_bτS_{b +}γ_sR_scS′_s+γ_sR′_siS′_si ), (40)

bu yerda:

— choʻzilgan armaturada teng taʼsir etuvchi kuchlar qoʻyilgan nuqtaga nisbatan tashqi boʻylama kuchning eksentrisiteti.

3-chizma. Markazlashmagan siqilgan poʻlat-temir-beton elementining boʻylama oʻqiga normal kesimdagi zoʻriqishlarning mustahkamligini tekshirishdagi zoʻriqishlar sxemasi va kuchlanishlar epyurasi

(STRA — choʻzilgan armaturadagi teng taʼsir etuvchi zoʻriqishlar qoʻyilgan nuqta).

Bunda, neytral oʻqning holati quyidagicha aniqlanishi lozim:

ξ≤ ξ_Rboʻlganda quyidagi tenglik bajarilishi kerak:

γ_lcγ_nN=γ_c(γ_bR_bτA_b+γ_sR_scA′_s+γ_sR′_siA′_si-γ_sR_ssA_s- γ_sR_siA_si ), (41)

ξ> ξ_Rboʻlganda quyidagi tenglik bajarilishi lozim:

bu yerda, σsiσsi — sterjenli choʻzilgan va listli armaturadagi zoʻriqishlar quyidagi formulalar orqali aniqlanishi kerak:

(42)

(43) (44)

Toʻgʻri burchak kesimli elementlar uchun quyidagi shartlar bajarilishi lozim:

Konstruksiyada armaturalash elementi boʻlmaganda (siqilgan listli va sterjenli armatura, choʻzilgan listli armatura) 40, 42-formulalarda armaturalash elementlarga muvofiq boʻluvchi koʻndalang kesim geometrik tavsiflarini nolga teng deb olinishi kerak.

Toʻgʻri burchak kesimli temir-beton (listli armatura mavjud boʻlmagan) elementlar uchun mustahkamlik shartlari quyidagicha bajarilishi lozim:

(45)

Bunda, neytral oʻq holati quyidagicha aniqlanadi:

(46)

boʻlganda ushbu shartlardan foydalanish lozim:

(47)

boʻlganda ushbu shartlardan foydalanish kerak:

Bu yerda:

σ_s— choʻzilgan sterjenli armaturadagi zoʻriqishlar mazkur SHNQning 43-formulasi orqali aniqlanishi kerak.

Beton sinfi V30 dan yuqori boʻlgan markazlashmagan siqilgan poʻlat-temir-beton (temir-beton) elementlar mustahkamligini tekshirish, ushbu SHNQda qabul qilingan hisobiy qiymatlarni hisobga olgan holda SHNQ 2.03.01-24 ga muvofiq amalga oshirilishi kerak.

115. Markazlashmagan siqiluvchan elementlar egiluvchanligi hisoblarini l_o/ r≥ 35, toʻgʻri burchak kesimli elementlarining l_o/ b ≥ 10, boʻylama kuchlanish ekssentrisitet tekisligida va normal tekislikdagi egiluvchanligini hisobga olib hamda SHNQ 2.03.01-24 ga asosan aniqlash lozim.

8-§. Markazlashmagan choʻzilgan elementlar

116. Markazlashmagan choʻzilgan poʻlat-temir-beton (temir-beton) elementlar mustahkamligini tekshirish boʻylama kuch N joylashish holatiga bogʻliq holda amalga oshirilishi kerak.

Boʻylama kuch N armaturadagi teng taʼsir etuvchi zoʻriqishlar oralariga A_sva A_sibir tomondan va A_si va A′_si; ikkinchi tomondan qoʻyilgan boʻlsa, markazlashmagan choʻzilgan elementlar quyidagi mustahkamlik shartlariga muvofiq boʻlishi lozim:

(48) (49)

A_sva A_siarmaturadagi teng taʼsir etuvchi zoʻriqishlar holati mazkur SHNQning 37-formulasi boʻyicha aniqlanishi lozim.

A′_sva A′_siarmaturadagi teng taʼsir etuvchi zoʻriqishlar holati quyidagi shartlardan aniqlanishi kerak:

(50)

Toʻgʻri burchak kesimli poʻlat-temir-beton elementlarda:

A_si= bd_si , A′_si = bd′_si

Temir-beton elementlarining (listli armatura mavjud boʻlmaganda) mustahkamligini aniqlashda 48-49-formulalarda A_si, A′_si, d′_siva d′_siqiymatlarni nolga teng deb qabul qilinishi lozim.

4-chizma. Poʻlat-temir-beton elementining mustahkamligini tekshirishda markazlashmagan choʻzilgan boʻylama oʻqiga nisbatan normal kesimdagi zoʻriqishlar sxemasi va kuchlanishlar epyurasi

boʻylama kuch

armaturalarga teng taʼsir etuvchi zoʻriqishlar oraligʻida bir tomondan va

ikkinchi tomondan qoʻyilgan;

b) boʻylama kuch armaturadagi teng taʼsir etuvchi zoʻriqishlar oraligʻidagi masofa tashqarisida qoʻyilgan.

Boʻylama

kuch armaturalardagi teng taʼsir etuvchi zoʻriqishlar A_sva A_sibir tomondan hamda ikkinchi tomondan

orasidagi masofa maydoning tashqarisida qoʻyilgan boʻlsa, markazlashmagan choʻzilgan poʻlat-temir-beton (temir-beton) elementlar ξ ≤ ξ_R boʻlganda quyidagi mustahkamlik shartlariga muvofiq berishi kerak:

γ_lcγ_nNe≤γ_c( γ_bR_bτS_b+γ_sR_scS′_s+γ_sR′_siS′_si), (51)

Bunda, neytral oʻqning joylashish holati quyidagi shart orqali aniqlanishi lozim:

(52)

Toʻgʻri burchak kesimli elementlar uchun:

Koʻrib chiqilayotgan konstruksiyada armaturalash elementi mavjud boʻlmagan holda (siqilgan listli va sterjenli armatura, choʻzilgan listli armaturani) ushbu SHNQning 51 hamda 52-formulalarda armaturalash elementlariga muvofiq keluvchi koʻndalang kesimning geometrik tavsiflarini nol ga teng etib qabul qilish kerak.

Toʻgʻri burchak kesimli temir-beton (listli armatura mavjud boʻlmaganda) elementlar uchun mustahkamlik sharti (51-formula) quyidagicha boʻlishi lozim:

(53)

Bunda, neytral oʻqning holati quyidagi shartlar orqali aniqlanishi kerak:

(54)

Bu yerda:

ξ>ξ_Rmarkazlashmagan choʻzilgan poʻlat-temir-beton (temir-beton) elementlarining mustahkamlik hisobi x = ξ_Rh_odeb qabul qilinishi lozim.

9-§. Markazlashgan choʻzilgan elementlar

117. Markazlashgan choʻzilgan poʻlat-temir-beton (temir-beton) elementlar quyidagi mustahkamlik sharti orqali aniqlanishi kerak:

γ_lcγ_nN≤γ_c( γ_sR_sA_s+γ_sR_siS_si), (55)

Toʻgʻri burchak kesimli elementlar uchun A_{si =}bd_si .

Temir-beton (listli armatura mavjud boʻlmaganda) elementlar uchun (55) quyidagi shart bajarilishi lozim:

γ_lcγ_nN≤γ_cγ_sR_sA_s , (56)

118. Gidroelektrostansiyalar, gidroakumulyatsiyalovchi elektrostansiyalar va boshqa inshootlarga suv olib kirish uchun qoʻllaniladigan, hisobiy kesimlaridagi chegaraviy holatlari zoʻriqish orqali ifodalanadigan poʻlat-temir-beton elementlar (turbinali suv oʻtkazgichlar,turbinali bloklar, zatvorli kameralar) hisobiy kesimlardagi zoʻriqishlar epyurasini aniqlashda quyidagi shartlarni inobatga olish lozim:

γ_lcγ_nσ_s≤γ_cγ_sR_s, (57)

γ_lcγ_nσ_si≤γ_cγ_sR_si, (58)

bu yerda:

σ_sva σ_si— sterjenli armatura va qoplamadagi choʻzuvchi zoʻriqishlar.

10-§. Elementning boʻylama oʻqiga qiya boʻlgan kesimlarning koʻndalang kuch va eguvchi moment taʼsiriga boʻlgan kesimlar mustahkamligi hisobi

119. Koʻndalang kuch taʼsiriga boʻlgan hisoblarda quyidagi shart bajarilishi lozim:

γ_lcγ_nQ≤0,25γ_cγ_b7R_bτbh_o, (59)

bu yerda: b-kesimdagi elementning minimal kengligi.

120. Elementning koʻndalang kuch taʼsiriga boʻlgan hisoblarida koʻndalang oʻqiga ogʻma va kesimlarning mustahkamlikka boʻlgan hisoblarini quyidagi shartlar bajarilgandagina yoʻq qoʻyiladi:

plitali konstruksiyalar uchun fazoda ishlashi va qattiq asosda joylashgan konstruksiyalar uchun (bosimli devorlar, vertikal konsollar bundan mustasno):

γ_lcγ_nQ≤γ_cγ_b7γ_jR_btτbh_o, (60)

qolgan boshqa konstruksiyalar uchun:

γ_lcγ_nQ≤γ_cγ_b7γ_jQ_b, (61)

bu yerda:

Q_b— betonning ogʻma kesimida siquvchi maydoniga taʼsir qiluvchi koʻndalang zoʻriqish quyidagi formula orqali aniqlanishi kerak:

Q_{b =}φ₂φ₃γ_jR_btτbh_otgβ, (62)

Bu yerda:

φ_{2 =}0,5+2ξ,

φ₃ = 1,0 — kesim balandligi h<0,6 m boʻlgan elementlar uchun;

φ₃ = 0,83 — kesim balandligi h ≥0,6 m boʻlgan elementlar uchun;

γ_j—koʻndalang kuchlar amal qilish maydonidagi qurilish choklarining taʼsirini hisobga oluvchi qiymat boʻlib, mazkur qiymat quyidagi 22-jadvalga muvofiq qabul qilinishi lozim.

22-jadval

Jadvalda qabul qilingan ifodalar:

l_j — siqilgan maydonidagi ogʻma kesim oxiridan oʻtuvchi chok boʻyicha kesim va normal kesim oralaridagi masofa;

h_j— chok boʻyicha kesim balandligi.

Kesimning siqilgan maydoni nisbiy balandligi ξ quyidagi formulalar boʻyicha aniqlanishi lozim:

egiluvchi elementlar uchun:

(63)

markazlashmagan siqilgan (barcha hollar uchun) va markazlashmagan choʻzilgan katta ekssentrisitetli elementlar uchun quyidagi formula orqali aniqlash lozim:

(64)

“musbat” va “manfiy” ishoralar muvofiq ravishda markazlashmagan siqilgan hamda markazlashmagan choʻzilgan elementlar uchun qoʻllanilishi kerak.

Kichik ekssentrisitetli markazlashmagan choʻzilgan elementlar uchun Q_b = 0 deb olinishi lozim.

(65)

Elementning ogʻma kesimi va boʻylama oʻqi orasidagi burchak β quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi kerak:

biroq, aniqlangan koʻrsatkich 1,5 dan katta va 0,5 dan kichik boʻlmasligi lozim.

(66)

61-shartdagi Q_b koʻndalang zoʻriqish quyidagi formulalar boʻyicha aniqlanishiga yoʻl qoʻyiladi:

biroq, Q_{b1 =}φ_sφ₃(1+φ_n)γ_jR_btτbh_otenglikdan ortiq boʻlmasligi lozim;

(67)

bu yerda:

φ_s— boʻylama armaturaning taʼsirini hisobga oluvchi va quyidagi formula boʻyicha aniqlanuvchi qiymat:

(68)

biroq, aniqlangan koʻrsatkich 2,0 dan katta boʻlmasligi lozim,

φ_n— boʻylama kuchlar taʼsirini hisobga oluvchi (qarshi bosimni hisobga olganda) va quyidagi formulalar boʻyicha aniqlanuvchi qiymat:

boʻylama siqiluvchi kuchlar amal qilganda:

(69)

biroq, aniqlangan koʻrsatkich 0,5 dan katta boʻlmasligi kerak.

Boʻylama choʻziluvchi kuchlar amal qilganda:

(70)

biroq, absolyut miqdori boʻyicha 0,8 dan ortiq boʻlmasligi lozim.

c — tayanchdan hisoblaganda ogʻma kesimni elementning boʻylama oʻqiga boʻlgan proyeksiyasi uzunligi.

Ushbu SHNQning 65 va 67-formulalarida

va Q mos ravishda siqilgan maydonning ogʻma kesimining oxiridan oʻtuvchi normal kesimdagi siqilgan moment va koʻndalang kuch.

Elementning umumiy holatida

qiymati qatorini aniqlash va Q_b166-formula boʻyicha aniqlanishi kerak.

Elementga toʻplangan kuchlar taʼsir koʻrsatganda,

qiymati tayanchdan kuchlar qoʻyilgan nuqtagacha boʻlgan masofaga teng deb qabul qilinishi lozim.

Elementga q₁ taqsimlanuvchi yuklar taʼsir etganda,

quyidagi formula orqali aniqlanishi kerak:

(71)

Mzakur SHNQning 61-shartini oʻng tomonga Q_boʻrniga Q_b1qoʻyilganda qanoatlanmaydigan boʻlsa, ogʻma kesimlar qatori belgilanishi hamda ular uchun M va Q qiymatlarini 67-formula orqali hamda Q_b2 aniqlanishi va Q_b= Q_b2boʻlganda 61-shart boʻyicha tekshirilishi lozim.

Agar 61-shartning oʻng tomoniga koʻndalang zoʻriqishlardan biri qoʻyilganda Q_b1yoki Q_b2shart qanoatlantirilsa, koʻndalang armatura hisobi amalga oshirilmasligi lozim.

121. Doimiy oʻzgarmas balandlikka ega elementlarning ogʻma kesimlaridagi koʻndalang armatura hisoblari quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi kerak:

γ_lcγ_nQ₁≤γ_c( Σγ_sR_swA_sw+Σγ_sR_swA_s,incsinα+γ_b7Q_b), (72)

bu yerda:

Q₁— ogʻma kesimdan bir tomonga joylashgan tashqi yuklardan boʻladigan barcha koʻndalang kuchlar teng taʼsir etuvchisi;

Σγ_sR_swA_sw, — ogʻma kesimni kesib oʻtuvchi,

Σγ_sR_swA_s,incsinα — muvofiq ravishdagi halqasimon mahkamlagich va egilgan sterjenlar tomonidan qabul qilinuvchi koʻndalang zoʻriqishlar yigʻindisi;

Α — egilgan sterjenlarning ogʻma kesimdagi element boʻylama oʻqiga boʻlgan ogʻma burchagi.

Agar tashqi yuk ushbu SHNQning 5-a-chizmasida keltirilganidek element tomonga taʼsir koʻrsatadigan boʻlsa, hisobiy koʻndalang kuch quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi lozim:

Q₁= Q - Q_g+ Vcosβ, (73)

Bu yerda:

Q — tayanch kesimdagi koʻndalang kuch;

Q_g— elementning boʻylama oʻqiga ogʻma kesim preksiya uzunligi chegarasida taʼsir etuvchi tashqi yukning teng taʼsir etuvchisi;

V — ogʻma kesimga taʼsir koʻrsatuvchi, α2b =1,0. va pyuzometrik bosimning chiziqli taqsimlanishi kabi aniqlanuvchi qarshi bosim kuchi.

5-chizma. Koʻndalang kuch taʼsiriga nisbatan mustahkamligini hisoblashda temir-beton elementi boʻylama oʻqiga ogʻma kesimdagi zoʻriqishlar cxemasi
a) yuk element tomoniga taʼsir qiladi;

b) yuk elementdan boshqa tomonga taʼsir qiladi

Tashqi yuk ushbu SHNQning 5-b-chizmasida keltirilganidek element tomonga qarab taʼsir koʻrsatsa, bunda Q_g73 formulada hisobga olinmaydi.

122. Mazkur SHNQning 61-sharti Q_b = Q_b1 va Q_b= Q_b2boʻlganda bajarilmasa, mahkamlangan xalqalar bilan armaturalangan elementlar hisobi eng xavfli ogʻma kesim boʻyicha quyidagi shartlar asosida bajarilishi lozim:

(74) (75)

Bu yerda:

Q_sw— eng xavfli ogʻma kesimdagi mahkamlangan halqalar orqali qabul qilinuvchi koʻndalang zoʻriqish boʻlib, quyidagi formula orqali aniqlanishi kerak:

(76)

Bu yerda:

q_sw— ogʻma kesim chegaralarida element uzunlik birligi uchun maxkamlangan xalqalar zoʻriqishi boʻlib, quyidagi formula orqali aniqlanishi lozim:

(77)

Bu yerda:

S — mahkamlangan halqalar qadami.

Elementlar hisobida mazkur SHNqning 74 va 75-shartlari bajarilishidan hosil boʻlgan eng kam mahkamlangan halqalar soni qabul qilinishi lozim.

123. Koʻndalang sterjenlar (xomutlar) orasidagi, oldingi egilishning oxiri va keyingi egilishning boshlanishi orasidagi masofa hamda keyingi egilishning boshlanishi, shuningdek tayanch va tayanchga eng yaqin boʻlgan egilishning oxiri oʻrtasida quyidagi formula boʻyicha aniqlanadigan kattalikdan S_max oshmasligi kerak:

(78)

124. Elementlarni koʻndalang kuch taʼsiriga kesimning oʻzgaruvchan balandligi boʻyicha hisoblash quyidagicha amalga oshirilishi lozim:

agar element qirrasidan biri gorizontal yoki vertikal, ikkinchisi esa qiya boʻlsa, bunda element oʻqi mos ravishda gorizontal yoki vertikal deb qabul qilinishi;

qiya kesimning ishlaydigan qismining element oʻqiga oʻtkazilgan normalga proyeksiyasi;

ogʻma holdagi siqilgan yonqirrali element uchun siqilgan maydonini ogʻma kesim oxirida;

ogʻma holdagi choʻzilgan yonqirrali element uchun choʻzilgan maydonini ogʻma kesim boshlanishida;

elementning ikkala yogʻi ogʻma boʻlsa, element oʻqidan bir xil uzoqlikda joylashgan nuqtalarning geometrik oʻrnini element oʻqi deb olish;

kesimning ishchi balandligi sifatida qiya kesimning ishchi qismining element oʻqiga normal proyeksiyasi qabul qilib.

125. Elementning boʻylama oʻqiga qiya kesimlarini hisoblashda eguvchi moment taʼsirida kesimlarni koʻndalang kuchlar taʼsirida mustahkamlikka tekshirilishi, shuningdek boʻylama choʻzilgan armatura yuzasining oʻzgarish nuqtalari (armaturaning nazariy uzilish nuqtalari yoki uning diametri oʻzgarishi) va element koʻndalang kesimining keskin oʻzgarishi joylaridan oʻtuvchi kesimlar uchun mazkur SHNQning 79-formulasi boʻyicha amalga oshirish lozim:

6-chizma. Qirralari qiya boʻlgan temir-beton elementning koʻndalang kuch taʼsiriga nisbatan mustahkamligini hisoblashda uning boʻylama oʻqiga nisbatan qiya kesimda zoʻriqish sxemasi

a) qiya qirra siqilgan; b) qiya qirra choʻzilgan

(79)

Bu yerda:

M — siqilgan maydonda teng taʼsir etuvchi kuchlar qoʻyilgan nuqtadan oʻtuvchi va momentning taʼsir tekisligiga perpendikulyar boʻlgan oʻqqa nisbatan qiya kesimdan bir tomonlama joylashgan tashqi kuchlar momenti (qarshi bosimni hisobga olgan holda);

, — oʻqqa nisbatan momentlar yigʻindisi, kuchlanishdan muvofiq ravishda;

— boʻylama armaturada, qiya kesimning choʻzilgan zonasini kesib oʻtuvchi egilgan sterjenlar va mahkamlangan halqalar;

— oʻqqa nisbatan egilgan sterjenlar va mahkamlagichlar hamda boʻylama armaturalardagi zoʻriqishlar).

Qiya kesim eguvchi moment ishorasining oʻzgarish zonasida joylashgan boʻlsa, egilishga tekshirish ikki tomonida joylashgan qiya kesimning boʻylama armatura bilan kesishish nuqtalariga nisbatan oʻtkazilishi, bunda

qabul qilish lozim.

Qiya kesimdagi siqilgan maydon balandligi elementning boʻylama oʻqiga oʻtkazilgan normal boʻyicha ushbu SHNQning 113 — 115-bandlari talablariga muvofiq aniqlanishi kerak.

126. Elementlar kesimlari balandligi oʻzgarmas yoki tekis oʻzgaruvchan boʻlsa, ogʻma kesimi mustahkamligini eguvchi moment taʼsiriga boʻlgan hisoblarni bajarmaslikka yoʻl qoʻyiladi, agar:

butun boʻylama armatura tayanchga yoki elementning oxiriga oʻrnatilsa va yetarli darajada ankerlangan boʻlsa;

fazoviy ishlovchi plitali konstruksiyalar boʻlsa;

element uzunligi boʻyicha uziluvchi boʻylama egilgan sterjenlar, hisoblar boʻyicha talab etilmaydigan normal kesimdan quyidagi formula orqali aniqlanuvchi l_g va undan ortiq uzunlikda oʻrnatiladigan boʻlsa:

(80)

Bu yerda:

Q — sterjenning nazariy uzilish nuqtasidan oʻtuvchi normal kesimdagi koʻndalang kuch;

A_s,inc,α — uzunligi l_g boʻlgan qism chegarasida joylashgan sterjenlarning kesim yuzasi va egilish burchagi;

d — uziluvchi sterjen diametri, sm;

q_s— xomutlardagi elementning uzunlik birligiga taʼsir etuvchi kuch uzunligi l_g boʻyicha quyidagi formula orqali aniqlanishi kerak:

(81)

qayishqoq asosdagi konstruksiyalarda (tirgak devorlar bundan mustasno) quyidagi shart bajarilishi lozim:

(82)

7-chizma. Temir-beton elementning mustahkamligini eguvchi moment taʼsiriga hisoblashda uning boʻylama oʻqiga qiya boʻlgan kesimdagi kuchlanishlar sxemasi
a) element tayanchga mahkamlangan; b) erkin tayanchli element

127. Xomutlar bilan armaturalangan oʻzgarmas balandlikdagi egiluvchi va markazlashmagan elementlarni hisoblash SHNQ 2.03.01-24 ga muvofiq aniqlash lozim.

128. Konsol uzunligining hisobi tayanch kesimidagi h balandligiga teng yoki undan kichik (qisqa konsol) boʻlsa, SHNQ 2.03.01-24 boʻyicha aniqlanishi kerak.

129. Chegaraviy holatlarining boshlanishi betondagi zoʻriqishlar orqali ifodalanadigan temir-beton elementlar quyidagi shartlar bilan hisoblanishi kerak:

(83)

Bu yerda:

k_x; k_y; k_z— elementni armaturalash sxemasi va armatura ishining siljishga taʼsirini hisobga oluvchi qiymatlar (nagel effekti);

μ_x; μ_y; μ_z — oʻqlarga mos ravishda perpendikulyar kesimlarning armaturalash qiymatlari;

k_x,k_yva kz — qiymatlar amaliy tajriba orqali aniqlanadi. Bu qiymatlarni mazkur SHNQning 4-ilovasi grafiklari boʻyicha armatura diametri va σ_mt zoʻriqish trayektoriyasi α_x, α_yva α_zogʻish burchaklarining x,y va z oʻqlariga nisbatan aniqlashga yoʻl qoʻyiladi.

α_i<20° boʻlganda k_i=1,0 etib qabul qilinadi.

Asosiy choʻziluvchan

zoʻriqishlar ikki oʻzaro tik boʻlgan yoʻnalishlar boʻyicha (ortogonal tyrlar bilan armaturalash) yoki σ_mtzoʻriqishlar trayektoriyasi boʻylab bir tomonga yoʻnaltirilgan sterjenlar orqali qabul qilinadigan holatlarda mazkur SHNQning 83-shartiga quyidagilar qabul qilinishi lozim:

toʻrlar bilan armaturalashda:

μ_z= 0 ; k_x= 0 ,

σ_mt vektorga parallel boʻlgan sterjenlar orqali armaturalashda:

μ_z= μ_y= 0 ; k_z= k_y= 0 ; k_x= 1,0

130. Chegaraviy holatlari kuchlanishlar orqali ifodalanadigan toʻgʻri toʻrtburchak kesimli massiv temir-beton elementlarini loyihalashda, boʻylama kesimlarning mustahkamligini neytral oʻq darajasida va betondagi ikkilamchi (elementning choʻzilgan zonasida yoriqlar hosil boʻlgandan keyin) zoʻriqishlar taʼsirini boʻylama qurilish choklari darajasida quyidagi shartlarga asosan aniqlash kerak:

neytral oʻq darajasida:

(84)

boʻylama qurilish choki darajasida:

(85) (86)

Bu yerda:

σ_sw — xomutlardagi neytral oʻq darajasidagi choʻziluvchan zoʻriqishlar;

σ_sw,j;τ_sw,j— boʻylama qurilish choki darajasidagi mahkamlangan xomutlardagi muvofiq ravishdagi choʻziluvchi va urinma zoʻriqishlar;

k_R(R_sw,R_b) — xomutlarni nagel bilan ishlashda ularning qirqimga mustahkamlik mezoni;

k_R(R_sw,R_b) — mezonlar tajriba orqali aniqlanadi.

III va IV sinf gidrotexnika inshootlari uchun:

(87)

Elementning neytral oʻqi darajasidagi xomutlardagi choʻziluvchi zoʻriqishlar quyidagi 88-formula boʻyicha aniqlanishi lozim:

(88)

Bu yerda:

σ′_t — betondagi neytral oʻq darajasidagi maksimal ikkilamchi choʻzuvchi zoʻriqish;

b — element kesimi kengligi;

m — elementning koʻndalang kesimidagi xomutlarning sterjenlari soni;

d_sw; S — sterjenlar diametri va xomutlar qadami.

Boʻylama va qurilish choki darajasidagi xomutlarda boʻlgan choʻziluvchi zoʻriqishlar quyidagi 89-formula orqali aniqlanishi kerak:

(89)

Bu yerda:

σ′_t,j — Boʻylama va qurilish choki darajasida betondagi maksimal ikkilamchi koʻndalang choʻziluvchi zoʻriqish.

Boʻylama qurilish choki sathidagi xomutlarda boʻladigan urinma zoʻriqishlar quyidagi 90-formula orqali aniqlanishi kerak:

(90)

Bu yerda:

τ_j — boʻylama qurilish choki sathidagi urinma zoʻriqishlarning oʻrtacha qiymati;

R_sht,,j — normal choʻziluvchi zoʻriqishlar σ′_t,j mavjud boʻlganda boʻylama qurilish chokining qirqimga mustahkamligi;

Τ_j— qiymati quyidagi 91-formula orqali aniqlanishi lozim:

τ_{j =}0,5(τ⁰_j+ τ′_j) , (91)

Bu yerda:

τ⁰_jva τ′_j — elementning choʻzilgan qismida yoriqlar paydo boʻlishigacha va ular paydo boʻlgandan keyingi boʻylama qurilish choki sathidagi urinma zoʻriqishlar.

Boʻylama qurilish chokining qirqilishga boʻlgan mustahkamligi quyidagi formula orqali aniqlanishi kerak:

ishlov berilmagan choklar uchun:

(92)

ishlov berilgan choklar uchun (sement plyonkasini olib tashlash, shtrablar moslamasi) (93)

Boʻylama qurilish choki darajasida, normal yoriqlar paydo boʻlguncha, betondagi urinma zoʻriqishlar quyidagi 94-formula orqali aniqlanishi kerak:

(94)

Bu yerda:

S_j— qurilish choki bilan cheklangan koʻndalang kesim qismining statik momenti.

Elementdagi σ′_t,;σ′_t,j;τ′_j— ikkilamchi zoʻriqishlar M eguvchi moment va Q qirquvchi kuch taʼsirlari ostida yorilgan elementlar hisoblaridan aniqlanishi lozim.

11-§. Temir-beton elementlari chidamliligini hisoblash

131. Elementning boʻylama oʻqiga normal boʻlgan kesimlar chidamliligi quyidagi shartlardan kelib chiqqan holda amalga oshirilishi lozim:

siqilgan beton uchun:

(95)

choʻzilgan armaturalar uchun:

(96)

Bu yerda:

σ_c va σ_s— betondagi siquvchi zoʻriqishlar va armaturadagi choʻzuvchi zoʻriqishlar maksimal qiymatlari;

γ_b=γ_b7γ_b12,

Siqilgan armatura chidamlilikka hisoblanmaydi.

132. Yoriqbardosh elementlarda betondagi σ_c zoʻriqish va σ_s armaturadagi zoʻriqishlarni maksimal eguvchi moment maydonida keltirilgan kesimlar boʻyicha qayishqoq jism uchun ushbu SHNQning 49-bandi talablarini inobatga olgan holda hisoblash kerak.

Yoriqbardosh boʻlmagan elementlarda keltirilgan kesimlar maydoni va qarshilik momenti betonning choʻzilgan maydonini hisobga olmagan holda hamda armaturadagi zoʻriqish ushbu SHNQning 140-bandiga muvofiq aniqlanishi lozim.

133. Element boʻylama oʻqiga ogʻma kesimlar chidamliligi quyidagi shartlar orqali bajarilishi kerak:

(97)

Bu yerda:

σ_mt— betondagi asosiy choʻziluvchi zoʻriqishlar;

γ_b=γ_b5γ_b7γ_b12γ_b13

Betondagi asosiy choʻziluvchi zoʻriqishlar miqdori ushbu SHNQning 107-bandidagi talablarni hisobga olgan holda 32-formula orqali aniqlanishi kerak.

Toʻgʻri burchak kesimli parallel choʻzilgan va siqilgan yoqli sterjenli elementlar uchun asosiy choʻziluvchi zoʻriqishlar aniqlanishida σ_y=0 etib qabul qilinishi, σ_xva τ_xyzoʻriqishlar quyidagi formulalar yordamida aniqlanishi lozim:

(98)

(99)

Bu yerda:

A_red va I_red — keltirilgan kesimning ogʻirlik markaziga nisbatan inersiyasi maydoni va momenti;

S_red— urinma zoʻriqish aniqlanishi darajadagi oʻqdan bir tomonda yotuvchi, keltirilgan kesim qismining statik momenti;

y — keltirilgan kesim ogʻirlik markazidan urinma zoʻriqishlar aniqlanish darajadagi chiziqgacha boʻlgan masofa;

b — urinma zoʻriqishlar aniqlanish darajadagi kesim kengligi.

Elementlar uchun mazkur SHNQning 98-formulasidagi “musbat” markazlashmagan choʻzilgan, “manfiy” markazlashmagan siqilgan ishoralari qabul qilinishi kerak.

Keltirilgan kesimning geometrik parametrlari ushbu SHNQning 49-bandi talablarini hisobga olgan holda aniqlanishi lozim.

Kesim balandliklari oʻzgaruvchan boʻlgan elementlar uchun τ_xyurinma zoʻriqishlar mazkur SHNQning 107-bandi talablarini hisobga olgan holda aniqlanishi kerak.

Agar ushbu SHNQning 97-formulasi shartlari bajarilmasa, choʻzuvchi zoʻriqishlar teng taʼsir etuvchi koʻndalang armaturaga oʻtkazilishi lozim

8-bob. Beton va temir-beton konstruksiyalari elementlarini yoriqlar paydo boʻlishi va ochilishi hamda deformatsiyalar boʻyicha hisoblash

1-§. Beton va temir-beton elementlarini yoriqlar paydo boʻlishi boʻyicha hisoblash

134. Beton va temir-beton elementlarida yoriqlar paydo boʻlishi boʻyicha hisoblar quyidagi hollarda bajarilishi kerak:

foydalanish shartlari boʻyicha yoriqlar boʻlishiga yoʻl qoʻyilmaydigan hollarda;

yoriqlar paydo boʻlish maydonlarini koʻrsatish uchun statik jihatdan aniqlanib boʻlmaydigan sterjenli va yaxlit konstruksiyalarni ushbu SHNQning 90 va 91-bandlariga muvofiq hisoblashda.

gidrotexnika inshootlarini loyihalashtirish normalarida maxsus shartlar mavjud boʻlganda.

Yoriqlar boʻlishiga yoʻl qoʻyilmaydigan konstruksiyalar qatoriga quyidagilar kiritilishi kerak:

oʻzgaruvchan suv sathi maydonida boʻluvchi va davriy ravishdagi muzlash va erish taʼsirida boʻlgan, zaruriy himoya qilinishi mumkin boʻlmagan bosimli va bosimsiz elementlar;

konstruktiv yoki texnologik tadbirlar orqali konstruksiyalarga qoʻyiluvchi suv oʻtkazmaslik talablari bajarilishini taʼminlash mumkin boʻlmagan konstruksiyalar;

tuproqqa urib yoki tebranish orqali tuproqqa tushiriladigan qirgʻoq boʻyi elementlari;

qoziqlar va qoziq-qobiqlar, qirgʻoq boʻyining yuza elementlari.

135. Boʻylama oʻqiga nisbatan normal yoriqlarni paydo boʻlishi boʻyicha sterjenli temir-beton elementlarini hisoblash quyidagicha amalga oshirilishi lozim:

markazlashgan choʻzilgan elementlar uchun quyidagi formula boʻyicha:

(100)

bu yerda:

egiluvchi elementlar uchun quyidagi formula boʻyicha:

(101)

bu yerda:

markazlashmagan siqilgan elementlar uchun quyidagi formula boʻyicha:

(102)

bu yerda:

markazlashmagan choʻzilgan elementlar uchun quyidagi formula boʻyicha:

(103)

bu yerda:

mazkur SHNqning 103-formulasi boʻyicha hisoblarda quyidagicha qabul qilinishi kerak:

— koʻndalang kesimli markazlashgan choʻziluvchi element uchun boʻlgani kabi;

— koʻndalang kesimli egiluvchi element uchun boʻlgani kabi.

136. Chegaraviy holatlari zoʻriqishlar orqali ifodalanuvchi boʻylama oʻqiga normal koʻndalang kesim beton elementlarida yoriqlar paydo boʻlishi boʻyicha boʻlgan hisoblarni

qabul qilgan holda ushbu SHNQning 24 va 28-formulalari boʻyicha amalga oshirilishi kerak.

137. Asosiy choʻzuvchi zoʻriqishlar boʻyicha yoriqlar paydo boʻlish hisoblari quyidagicha baholashlar uchun bajarilishi lozim:

sterjenli beton va temir-beton konstruksiyalari boʻylama oʻqiga ogʻma boʻlgan kesimlar yoriqbardoshliligini;

chegaraviy holatlarini zoʻriqishlar orqali ifodalash mumkin boʻlgan hajmli beton va temir-beton konstruksiyalarning yoriqbardoshliligini;

koʻp qayta takrorlanuvchi yuklarni taʼsiri ostidagi beton va temir-beton konstruksiyasining yoriqbardoshliligini.

Bunda, yoriqlar paydo boʻlishi boʻyicha bajariladigan hisoblar quyidagi shartlardan kelib chiqqan holda amalga oshirilishi kerak:

(104)

bu yerda:

— beton elementlarini hisoblashlarda;

— temir-beton elementlarini hisoblashlarda;

— koʻp qayta takrorlanuvchi yuklar taʼsiri ostidagi beton elementlarini hisoblashlarda;

— koʻp qayta takrorlanuvchi yuklarda taʼsiri ostidagi temir-beton elementlarini hisoblashlarda.

Elementlarning zoʻriqish holatlari ushbu SHNQning 107-bandi talablariga muvofiq aniqlanishi zarur.

Ushbu SHNQning 104-formulasi shartlarini tekshirish quyidagi joylarda amalga oshirilishi lozim:

kesim bosh markaziy inersiya oʻqlari bilan kesishish nuqtalarida;

tavrli va qoʻshtavrli elementlar uchun qutichasimon kesimlar, shuningdek siqilgan tokchalarni devorga tutashganda.

Beton konstruksiyalar uchun,

temir-beton konstruksiyalar uchun γ_b10 qiymatlarini aniqlashda, choʻzilgan maydon balandligi h_tbosh choʻzuvchi zoʻriqishlar tekisligidagi zoʻriqishlar epyurasi boʻyicha joylashgan boʻlishi kerak.

γ_b8qiymat yoriqbardoshliligi tekshirilayotgan elementning armaturalanish sxemasiga bogʻliq ravishda aniqlanishi lozim (bir qatorli yoki koʻp qatorli, dispers yoki odatiy).

2-§. Temir-beton elementlarini yoriqlarni ochilishi boʻyicha hisoblari

138. Yoriqbardosh boʻlmagan sterjenli elementlarda boʻylama oʻqqa normal boʻlgan yoriqlarni ochilishi boʻyicha hisoblar quyidagi shartlardan kelib chiqqan holda bajarish kerak:

(105)

Bu yerda:

a_{c r} — yoriqlarni ochilishining hisobiy kengligi, mm;

Δ_cr— ushbu SHNQning 141-bandi boʻyicha aniqlanuvchi yoriqlarning yoʻl qoʻyilgan ochilish kengligi, mm.

(106)

139. Yoriqlarni ochilish kengligi

quyidagi formula orqali aniqlash lozim:

Bu yerda:

δ — quyidagi elementlar uchun teng qilib olinuvchi qiymat:

egiluvchi va markazlashmagan ciqilgan

yuklarni vaqtincha taʼsirini hisobga olishda.

1,0

1,2

φ_l — quyidagilarga teng etib qabul qilinuvchi qiymat:

	yuklarni vaqtincha taʼsirini hisobga olishda	1,0
	F_l/ F_c< 2/3 boʻlganda	1,0
	F_l F_c> 2/3 boʻlganda	1,3

Bu yerda

F_c va F_l — muvofiq ravishda toʻliq yuklar taʼsiri va doimiy (doimiy, davomiy, qisqa muddatli) hamda davomiy yuklar taʼsiridan (eguvchi moment, normal kuch) eng koʻp birlashgan zoʻriqishlar;

betonning havoli — quruq holatidagi koʻp qayta takrorlanuvchi yuklarni hisobga olishda 2-ρ_s,

bu yerda, ρ_s— aylana davrning assimetriya qiymati;

betonning suvga toʻyimliligi holatida 0,9

η — armaturalar koʻrinishiga qarab quyidagilarga qiymatlarga teng qilib olinadi:

	davriy kesimli sterjenli	1,0
	silliq sterjenli	1,4
	davriy provolkali profil	1,2

σ_s— choʻzilgan maydon kesimidagi betonning qarshiligini hisobga olmagan holda ushbu SHNQning 140-bandiga muvofiq aniqlanuvchi choʻzilgan armaturadagi zoʻriqish;

mazkur SHNQning 95 va 96-bandlariga muvofiq suvning filtrlanish bosimini hisobga olgan holda, choʻzilgan armaturadagi zoʻriqishlar;

σ_s,bg — betonni ishishi tufayli armaturada sodir boʻladigan boshlangʻich choʻzuvchi zoʻriqish;

suvda turadigan konstruksiyalar uchun σ_s,bg=20 MRa;

uzoq vaqt hamda qurilish jarayonidagi quriydigan konstruksiyalar uchun σ_s,bg= 0

μ — kesimning armaturalash qiymati μ = A_s/ (bh_o), biroq 0,02 dan koʻp boʻlmasligi lozim;

d — sterjenli armatura diametri, mm.

Sterjenlarning turli xil diametrallarida quyidagicha qabul qilinishi kerak:

Bu yerda, n — bir xil diametrdagi sterjenlar soni.

140. Yoriqlarni ochilish kengligini hisoblashdagi armaturada mavjud zoʻriqishlar quyidagi formulalar orqali aniqlanishi lozim:

(107)

egiluvchi elementlar uchun:

markazlashgan choʻzilgan elementlar uchun:

, (108)

(109)

katta ekssentrisitetlar mavjud boʻlganda markazlashmagan choʻzilgan va markazlashmagan siqilgan elementlar uchun:

kichik ekssentrisitetlar mavjud boʻlganda markazlashmagan choʻzilgan elementlar uchun:

S-armatura uchun:

(110)

S′ — armatura uchun:

(111)

Mazkur SHNQning 107-formulasidagi “musbat” ishora markazlashmagan choʻzilishda, “manfiy” ishora markazlashmagan siqilishda qabul qilinishi kerak.

Ushbu SHNQning 107 va 109-formulalarda z (ichki juft kuchlar yelkasi) kesimlarni hisobiy yuklari mustahkamligi hisoblari natijalari boʻyicha qabul qilinishiga lozim.

141. Bosimli yaxlit konstruksiyalar uchun yoriqlar ochilish kengligi Δ_crkorroziyaga chidamliligi shartlari, armaturaning saqlanishi va muzlash-erish jarayonlarini taʼsiri boʻyicha ushbu SHNQning 23, 24 va 25-jadvallarida keltirilgan miqdorlardan ortiq boʻlmasligi lozim.

II — IV sinf gidrotexnika inshootlari uchun yoriqlarning ochilish kengligi jadvallardan olingan Δ_cr, mm, qiymatlarini 1,3; 1,6; 2,0 ga teng muvofiq ravishdagi qiymatlarga koʻpaytirish orqali aniqlanishi, bunda yoriqlarning ochilish kengligi 0,5 mm dan ortiq boʻlmasligi kerak.

Mazkur SHNQning 23, 24, 25-jadvallarida keltirilgan Δ_crqiymatlari, A-1, A-P, A-Sh, Vr-1 sinf armaturalari qoʻllanilishini hisobga olgan holda qabul qilinishi lozim.

Boshqa sinf armaturalari qoʻllashda yoriqlar ochilishi chegaraviy kengligi SHNQ 2.03.01-24 ga muvofiq, biroq yuqorida keltirilgan jadvallar boʻyicha qabul qilingan miqdorlardan ortiq boʻlmagan xolda qabul qilinishi kerak.

Suv muhitining 1 mgeq/L dan kam boʻlgan bikarbonat ishqorligida yoki Cl va SO₄ ionlarining jaʼmi 1000 mg/L konsentratsiyasidan katta boʻlgan qiymatida Δ_crikki marta kamaytirilishi lozim.

Suv muhitining bikarbonatli ishqoriyligining oʻrtacha yillik qiymatlarining 0,25 mgeq/Ldan kam boʻlgan miqdorlarida hamda himoya qilish tadbirlari mavjud boʻlmaganida bosimli konstruksiyalarni yorilishlarga bardoshli etib loyihalanishi kerak.

Himoya qilish tadbirlaridan foydalanishda Δ_crqiymat mahsus izlanishlar asosida oʻrnatilishi kerak.

Armaturaning 40 mm va undan ortiq diametrlarida Δ_crqiymatni 25 foizga koʻpaytirilishiga yoʻl qoʻyiladi.

23-jadval

Suvning gidrokar-bonat ishqoriyligi, W,mg eq/L	S/S betonining N bosim ostidagi maksimal qiymati,m			I sinf inshootlaridagi korroziyaga chidamlilik shartlari boʻyicha yoriqlar ochilishining Δ*_cr, mm, yoʻl qoʻyiluvchi kengligi*
Suvning gidrokar-bonat ishqoriyligi, W,mg eq/L	10	50	200
0,25 gacha	0,50	0,48	0,45	Yoʻl qoʻyilmaydi
0,4	0,55	0,50	0,45	0,05
0,4	0,48	0,45	0,42	0,10
0,8	0,63	0,48	0,52	0,05
0,8	0,59	0,55	0,50	0,10
0,8	0,56	0,52	0,48	0,15
0,8	0,54	0,50	0,46	0,20
0,8	0,52	0,49	0,45	0,25
0,8	0,50	0,47	0,44	0,35
0,8	0,48	0,45	0,43	0,50
1,6	0,70	0,69	0,64	0,05
1,6	0,70	0,66	0,62	0,10
1,6	0,68	0,64	0,60	0,15
1,6	0,66	0,62	0,58	0,20
1,6	0,64	0,60	0,57	0,25
1,6	0,62	0,58	0,55	0,35
1,6	0,60	0,56	0,53	0,50
2,4	0,70	0,70	0,70	0,05
2,4	0,70	0,70	0,69	0,10
2,4	0,70	0,70	0,66	0,15
2,4	0,70	0,66	0,62	0,25
2,4	0,68	0,64	0,60	0,35
2,4	0,66	0,62	0,59	0,50
3,2 va undan katta	Yoʻl qoʻyiladi

24-jadval

Muhitning konstruksiyaga koʻrsatadigan taʼsiri shart-sharoitlari	Bosim gradiyenti I	Armaturaning saqlanish shartlari boʻyicha 1 sinf inshootlarida ionlarning jami konsentratsiyasi suv muhitida boʻlgandagi yoriqlar ochilishining yoʻl qoʻyiluvchi kengligi Δ**_cr, mm.**
	Bosim gradiyenti I	50 dan kam	100	200	400-1000
Doimiy ravishda suvga toʻyinish	5 gacha 50 300	0,50 0,45 0,40	0,40 0,35 0,30	0,35 0,30 0,25	0,30 0,25 0,20
Davriy toʻyinganlikdagi davrlar soni yiliga: 100 dan kam
	5 gacha	0,30	0,25	0,20	0,15
	50	0,30	0,20	0,15	0,10
	300	0,30	0,20	0,10	0,05
200-100	Do 5	0,25	0,20	0,15	0,10
	50	0,20	0,15	0,10	0,05
	300	0,20	0,10	0,10	0,05
Kapillyarli soʻrilish tomchi, sachrashlar	–	0,20	0,15	0,10	0,05

25-jadval

Muzlash davrlarining hisobiy coni	Sovuqqa bardoshlilik boʻyicha beton markasi	Muzlash va erish shartlari byyicha 1 sinf inshootlaridagi yoriqlar ochilishining yoʻl qoʻyiluvchi kengligi Δ*_cr*,mm
		chuchuk suvdagi muzning qotib yopishgan maydonida, havoning harorati ostida, ^oc			havoda, suvning kapillyarli koʻtarilish maydonida, havoning harorati ostida, ^oc
		-9 ±4	-19 ±5	-30 ±5	-9 ±4	-19 ±5	-30 ±5
50	F 50	0,05	0	0	0,15	0,10	0
	F 100	0,10	0,05	0	0,20	0,15	0,10
	F 200	0,20	0,15	0,05	0,30	,025	0,15
	F 300	0,30	0,25	0,15	0,40	0,30	0,20
	F 400	0,30	0,30	0,20	0,50	0,40	0,25
100	F 50	0	0	0	0	0	0
	F 100	0,05	0	0	0,15	0,10	0
	F 200	0,15	0,10	0,05	0,25	0,15	0,10
	F 300	0,25	0,20	0,10	0,35	0,25	0,15
	F 400	0,30	0,25	0,15	0,40	0,30	0,20
200	F 50	0	0	0	0	0	0
	F 100	0	0	0	0	0	0
	F 200	0,10	0,05	0	0,20	0,10	0,05
	F 300	0,20	0,10	0,05	0,30	0,20	0,10
	F 400	0,30	0,15	0,10	0,35	0,25	0,15
300	F 50	0	0	0	0	0	0
	F 100	0	0	0	0	0	0
	F 200	0,05	0	0	0,15	0,05	0
	F 300	0,15	0,05	0	0,25	0,10	0,05
	F 400	0,25	0,10	0,05	0,30	0,20	0,10

3-§. Temir-beton konstruksiyalari elementlarini deformatsiyalar boʻyicha hisoblash

142. Temir-beton konstruksiyalar deformatsiyalari, shuningdek statik jihatdan aniqlab boʻlmaydigan konstruksiyalar elementlaridagi zoʻriqishlar betonning yoriqlari va qayishqoq xususiyatlarini hisobga olgan holda, qurilish mexanikasi uslublari orqali aniqlanishi kerak.

Murakkab, statik jihatdan aniqlab boʻlmaydigan konstruksiyalarda siljishlarni materiallar qarshiligi formulalari boʻyicha aniqlash lozim.

143. Yuklarni qisqa vaqt taʼsirida egiluvchi, markazlashmagan siqilgan va markazlashmagan choʻzilgan elementlarni quyidagi formulalar orqali aniqlash kerak:

(112)

yoriqbardosh boʻlgan elementlar yoki ular qismlari uchun:

(113)

yoriqbardosh boʻlmagan elementlar yoki ular qismlari uchun

Bu yerda, v — Puasson qiymati.

Egiluvchi elementlar yoriqbardosh boʻlmagan toʻgʻri burchakli koʻndalang kesimli qismlarining qattiqligini aniqlashda ushbu SHNQning 5-ilovasida keltirilgan bogʻliqliklar va nomogrammadan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi.

144. Qisqa muddatli va uzoq muddatli yuklarning bir vaqtning oʻzida taʼsir etishida, egiluvchi, markazlashmagan siqilgan va markazlashmagan choʻzilgan elementlar qattiqligi quyidagi formulalar orqali aniqlanishi lozim:

(114)

yoriqbardosh elementlar yoki ular qismlari uchun:

yoriqbardosh boʻlmagan elementlar yoki ular qismlari uchun:

(115)

Bu yerda:

C — davomiy taʼsir etuvchi yuklardan boʻladigan umumlashgan zoʻriqish;

V — qisqa vaqt taʼsir etuvchi yuklardan boʻladigan umumlashgan zoʻriqish;

δ — qattiqlikni pasayishi qiymati.

Siqilgan maydonda tokchali tavrli kesimlar uchun δ=1,5;

choʻzilgan maydonda δ=2,5;

toʻgʻri burchakli, ikki tavrli, qutichasimon va boshqa berk kesimlarda δ=2,0.

9-bob. Beton va temir-beton konstruksiyalari elementlarini harorat va namlik taʼsirlariga hisoblash.

145. Harorat taʼsirlarini hisobga olish quyidagi hollarda amalga oshirilishi lozim:

beton konstruksiyalarning mustahkamligini ushbu SHNQning 102-bandiga muvofiq hisoblashda,

yoriqlar paydo boʻlishi (yoʻl qoʻymaslik) xollari uchun xisoblashda;

konstruksiyalarning monolitligini buzilishi ular ishining statik sxemasini oʻzgartirib yuborishi, qoʻshimcha tashqi taʼsirlarni keltirib chiqarishi yoki qarshi bosimni oshishi, konstruksiyaning suv oʻtkazmasligi va uzoq muddatga chidamliligini pasayishiga olib kelishi mumkin boʻlganda;

statik jihatdan aniqlab boʻlmaydigan temir-beton konstruksiyalarni hisoblashda;

temir-beton konstruksiyalarda yoriqlar paydo boʻlishi (yoʻl qoʻymaslik) boʻyicha mazkur SHNQning 134-bandida keltirilgan xolatlarda;

konstruksiyalarga harorat choklari va filtranishga qarshi zichlashtirishlar tayinlash uchun inshootlar elementlarining deformatsiyasini va siljishlarini aniqlashda;

inshootni barpo etish va undan foydalanish shartlari boʻyicha talab etiluvchi harorat rejimlarini tayinlanishida;

toʻgʻri burchak boʻlmagan kesimli yupqa devorli (tavrli, halqasimon) tuproq bilan tutashuvchi temir-beton elementlarini hisoblashda.

Konstruksiyalarning erkin harakati taʼminlangan boʻlsa, yupqa devorli konstruksiyalarni hisoblashda harorat taʼsirlarini hisobga olmaslikka yoʻl qoʻyiladi.

Texnik-iqtisodiy asoslangan holda harorat taʼsirlarini hisobga olish holatlari roʻyxati gidrotexnika inshootlarini loyihalash tajribalari asosida toʻldirilishiga (yoki qisqartirilishiga) yoʻl qoʻyiladi.

146. Beton va temir-beton konstruksiyalarini hisoblashda foydalanish va qurilish davrlarida boʻladigan harorat taʼsirlari hisobga olinishi lozim.

Gidrotexnika inshootlarining beton va temir-beton konstruksiyalarini hisoblashda hisobga olinuvchi harorat taʼsirlarining aniq roʻyxati, inshootlar koʻrinishlarini loyihalashda boʻlgan normalar hamda gidrotexnika inshootlarini loyihalash tajribasi asosida loyiha topshirigʻiga koʻra belgilanishi kerak.

147. Gidrotexnika inshootlari, beton va temir-beton konstruksiyalarini harorat taʼsirlariga boʻlgan hisoblarida, tegishli asoslashlar bilan quyosh radiatsiyasining issiqlik taʼsirlarini hisobga olinishiga yoʻl qoʻyiladi.

148. Beton va temir-beton konstruksiyalarini hisoblashda namlik taʼsirlarini hisobga olinishi, bu konstruksiyalardagi betonning kirishish yoki boʻrtishining ehtimolligiga bogʻliq ravishda asoslangan boʻlishi lozim.

Quyidagi hisoblarda betonning oʻtirishini hisobga olmaslikka yoʻl qoʻyiladi:

yaxlit konstruksiyalar hisoblarida;

suv ostida joylashgan, suv bilan tutashib turuvchi yoki tuproq bilan koʻmilgan yupqa devorli konstruksiyalar hisoblarida, agar qurilish davrida betonning qurib qolishini oldini oluvchi chora-tadbirlar amalga oshirilgan boʻlsa.

149. Konstruksiyalarning harorat va namlik maydonlari qurilish fizikasi uslublari orqali hisoblanishi kerak.

150. Tashqi havo harorati va namligi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar va boshqa iqlimiy tavsiflar qurilish hududida olib borilgan meteorologik kuzatuvlar asosida qabul qilinishi lozim.

Bunday kuzatuvlar mavjud boʻlmaganda, zaruriy maʼlumotlar SHNQ 2.01.01-22 boʻyicha qabul qilinishi kerak.

Suv havzalaridagi suv harorati maxsus hisoblar va aynan oʻxshashliklar asosida aniqlanishi lozim.

151. I sinf gidrotexnika inshootlari uchun betonning issiqlik-fizik tavsiflari maxsus izlanishlar asosida belgilanishi kerak.

Boshqa sinf inshootlari uchun va I sinf gidrotexnika inshootlarini loyihalashning dastlabki bosqichida betonning koʻrsatib oʻtilgan tavsiflari ushbu SHNQning 1-ilovasining 1 va 2-jadvallari boʻyicha qabul qilinishi zarur.

152. Konstruksiyalarning issiqlik taʼsirida zoʻriqish holatlarini hisoblash uchun zarur boʻlgan betonning deformatsiya tavsiflari quyidagicha qabul qilinishiga lozim:

yoshi 180 d dan kam boʻlgan betonning boshlangʻich elastiklik moduli, MRa quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi kerak:

(116)

Bu yerda:

χ-ushbu SHNQning 2-ilovasidagi 3-jadvali boʻyicha qabul qilingan oʻlchamsiz parametr;

t — beton yoshi, d;

180 d va undan katta yoshdagi betonning boshlangʻich elastiklik moduli mazkur SHNQning 32-bandiga muvofiq qabul qilinishi kerak.

Betonning siljuvchanligi tavsiflari mazkur SHNQning 1-ilovasidagi 4-jadvali boʻyicha qabul qilinishi lozim.

Gidrotexnika inshootlarining I sinfi uchun betonning deformatsiya tavsiflari ishlab chiqarilayotgan beton tarkibli namunalar bilan izlanishlar oʻtkazish orqali aniqlanishi kerak.

153. Beton va temir-beton konstruksiyalarining harorati tufayli yoriqlar paydo boʻlish (yoʻl qoʻymaslik) hisoblari quyidagi formulalar boʻyicha amalga oshirilishi lozim:

yoriqlar paydo boʻlishini tekshirish va ularning oʻlchamlarini aniqlashda:

(117)

Ustki yoriqlar paydo boʻlishi uchun ushbu SHNQning 117-formulasi shartidagi boʻlgan choʻzilish doirasi chegaralarida bajarilishi zarur, bunda uning chuqurligi yuzaga tik boʻlgan yoʻnalishda kamida 1,3d_max boʻlishi lozim.

Bu yerda, d_max -betondagi yirik toʻldiruvchining maksimal oʻlchami;

(118)

chegaraviy holatlarning ikkinchi guruhi boʻyicha hisoblanuvchi konstruksiyalarda yoriqlar boʻlishiga yoʻl qoʻyilmasligida quyidagi shart bajarilishi kerak:

chegaraviy holatlarning birinchi guruhi boʻyicha hisoblanuvchi konstruksiyalarda yoriqlar boʻlishiga yoʻl qoʻyilmasligida quyidagi shart qoniqtirilishi lozim:

(119)

Bu formulalarda:

A(t) — mazkur SHNQning 154-bandiga muvofiq aniqlanuvchi, toʻliq va majburan boʻlgan harorat deformatsiyalaridan normal tekislikdagi yoriqlarning tortishish zoʻriqish ishi qiymat;

- — betonning oʻqi buyicha choʻzilishga boʻlgan normativ va hisobiy qarshiligi boʻlib, ushbu SHNQning 28 va 29-bandiga muvofiq aniqlanishi lozim;

η — betonning oʻqi boʻyicha choʻzilish normativ qarshiligining ishlab chiqariladigan oʻrta mustahkamlik oʻqi boʻyicha choʻzilishga oʻtish qiymati, ushbu bobning 155-bandiga muvofiq aniqlanishi lozim;

ψ(t) — beton mustahkamligining t yoshiga bogʻliq oʻqli choʻzilishini hisobga oluvchi qiymat boʻlib, ushbu SHNQning 156-bandiga muvofiq qabul qilinishi kerak;

E_b(t) — betonning elastiklik moduli boʻlib, ushbu SHNQning 152-bandiga muvofiq aniqlanishi lozim;

γ_b6 — ish sharoitlari qiymati;

yaxlit inshootlar uchun — 1,15;

qolganlari uchun — 1,0.

154. A(t) ish qiymati quyidagi formulalar orqali aniqlanishi kerak;

bir oʻqli choʻzilish va tekis zoʻriqish hollar uchun:

(120)

tekis deformatsiyalangan holat uchun:

(121)

Bu yerda:

τ — amaldagi vaqt;

t_o— betonning qotish vaqti,

T(τ) — betonning vaqt momentidagi harorati

α — betonning chiziqli kengayish harorati qiymati;

ε(τ) — betonning vaqt boʻyicha oʻzgaruvchi elastiklik moduli va siljishini hisobga olgan holda aniqlanuvchi deformatsiyasi;

v — Puasson qiymat;

σ⁺(τ) — betondagi choʻzuvchi zoʻriqish;

σ(τ)> 0 boʻlgandaσ⁺(τ) = σ(τ);

σ(τ)≤ 0 boʻlganda,σ⁺(τ)= 0.

bu yerda, σ(τ) — betonni vaqt mobaynida elastiklik moduli va siljishni oʻzgarishini hisobga olgan holda aniqlangan betondagi zoʻriqishlar.

155. η qiymat quyidagi formula orqali aniqlanishi kerak:

η= (1 - u ∙ ϑ)^-1, (122)

bu yerda:

u — betonning oʻrnatilgan mustahkamligi kafolatlanganligiga q bogʻliq qiymat boʻlib, quyidagilarga teng:

q= 0,95 boʻlganda 1,64;

q= 0,90 boʻlganda 1,26;

q= 0,85 boʻlganda 1,04.

ϑ-ishlab chiqarish tarkibli betonning mustahkamligining variatsiya qiymati.

Gidrotexnika inshootlarining I va II sinflari uchun ϑ qiymati ishlab chiqarish tarkibli betondan boʻlgan yirik oʻlchamli namunalarda izlanishlar oʻtkazish orqali oʻrnatilishi kerak.

Boshqa sinf inshootlari uchun va I va II sinf gidrotexnika inshootlarini loyihalashning dastlabki bosqichida quyidagilarga teng qilib olinishi lozim.

q= 0,95 boʻlganda ϑ = 0,135;

q = 0,90 boʻlganda ϑ = 0,173;

q = 0,85 boʻlganda ϑ = 0,213.

156. ψ(t) qiymat beton yoshiga bogʻliq ravishda qurilish davri uchun ushbu SHNQning 1-ilovasidagi 5-jadvali boʻyicha, foydalanish davri uchun 1,0 ga teng qilib qabul qilinishi kerak.

Gidrotexnika inshootlarning I va II sinflari uchun ψ(t) qiymati ishlab chiqarish tarkibli katta oʻlchamli namunalar bilan izlanishlar oʻtkazish orqali aniqlanishi lozim.

157. Gidrotexnika inshootlarning I va II sinflari uchun texnik-iqtisodiy asoslash bilan, ularning III–IV sinflari uchun esa barcha hollarda harorat taʼsirlari sababli yoriqlar paydo boʻlishi (yoʻl qoʻymaslik) boʻyicha hisoblar quyidagi formula boʻyicha amalga oshirilishi lozim:

σ(t)≤γ_b6γ_b3ε_limφ(t)E_b(t), (123)

bu yerda:

σ(t) — t vaqt paytidagi haroratli zoʻriqishlar;

ε_lim— betonning chegaraviy choʻzilishi boʻlib, ushbu SHNQning 2-ilovasidagi 6-jadvali boʻyicha aniqlanishi kerak;

φ(t) — ε_lim ni beton yoshiga bogʻliqligini hisobga oluvchi qiymat boʻlib, ushbu SHNQning 2-ilovasidagi 7-jadval boʻyicha aniqlanishi lozim.

γ_b6 — ushbu SHNQning 153-bandiga keltirilgan;

γ_b3— qiymatni aniqlashda h_tblok orasidagi choʻziladigan kuchlanish epyurasining uchastka uzunligiga teng boʻladi deb qabul qilinishi kerak.

Mazkur SHNQning 123-formulasi boʻyicha hisob-kitoblarda γ_b3 =1 ni h_o≥100 sm boʻlganda yoki choʻziluvchan zoʻriqishlar epyurasi qismida nol gradiyentli zoʻriqish maydoni mavjud boʻlganda qabul qilish lozim.

SHNQ 2.06.08-23 “Gidrotexnika inshootlarining beton va temir-beton konstruksiyalari”shaharsozlik normalariva qoidalariga
1-ILOVA

Konstruksiyalarning harorat taʼsirlariga hisob-kitob qilish uchun betonning xususiyatlari
Betonning issiqlik-fizik xususiyatlari

1-jadval

Betonning issiqlik chiqarishi xususiyatlari

2-jadval

Syement turi	Syement markasi	Betonning issiqlik chiqarishi, kJ/kcal, betonning yoshidagi 1 kg sementga, d
Syement turi	Syement markasi	3	7	28	90
Portlandsement	300	210/50	250/60	295/70	300/72
	400	250/60	295/70	345/82	355/85
	500	295/70	335/80	385/92	400/95
Putsolanli portlandsement, shlakoportlandsement	300	175/42	230/55	270/65	280/67
Putsolanli portlandsement, shlakoportlandsement	400	210/50	265/63	320/77	335/80

Parametr χ

3-jadval

Beton aralashma-sining konusini, sm	Yirik toʻldiruvchining maksimal oʻlchami, mm	Siqilishga mustahkamligi boʻyicha betonning sinfida, χ
Beton aralashma-sining konusini, sm	Yirik toʻldiruvchining maksimal oʻlchami, mm	V5	V7,5	V10	V12,5	V15	V17,5	V20	V22,5	V25	V27,5	VZ0	V35	V40
4 gacha	40	27	37	45	54	62	69	77	83	90	98	106	125	146
	80	32	44	56	67	77	87	98	106	116	125	133	153	180
	120	37	52	67	77	90	103	116	125	139	150	162	191	216
4 — 8	40	20	28	35	41	47	52	58	63	69	74	80	94	115
	80	25	37	42	50	58	65	72	79	86	93	102	120	139
	120	29	40	50	60	69	77	86	94	102	110	116	132	154
8 dan katta	40	12	15	19	23	26	30	35	38	42	46	50	62	74
	80	15	19	24	29	33	37	42	47	52	56	60	72	86
	120	17	24	29	35	40	45	50	55	60	65	69	83	98

Betonning yemirilish xususiyatlari

4-jadval

Yuklanish yoshi, d	Betonning siljuvchanlik birligi *c(t,τ)∙10⁵, MPa^-1,* yuklanish davomiyligi *(t-τ),* sutka
Yuklanish yoshi, d	0	10	25	50	100	200	500	1000	1500
0,125	0	0,00	16,00	20,00	24,00	27,00	31,00	32,00	32,00
10	0	1,10	1,76	2,23	2,67	3,06	3,48	3,60	3,60
30	0	0,85	1,41	1,80	2,18	2,52	2,89	3,00	3,00
112	0	0,50	0,80	1,18	1,45	1,70	1,92	1,98	1,98
205	0	0,35	0,67	0,88	1,09	1,26	1,42	1,46	1,46
512	0	0,21	0,46	0,65	0,80	0,91	0,98	1,00	1,00
1500	0	0,21	0,46	0,65	0,80	0,91	0,98	1,00	1,00

ψ(t) qiymati

5-jadval

Siqilishga sinf boʻyicha betonning mustahkamlik yoshiga yetishi, d	Betonning yoshida qiymat ψ*(t)*
	Sutka								Yil
	3	7	14	28	45	90	180	360	1,5	2,0	2,5	3,0	3,5	4,0
180	0,31	0,47	0,62	0,78	0,85	0,93	1,00	1,07	1,12	1,18	1,23	1,27	1,32	1,37
360	0,29	0,44	0,59	0,72	0,80	0,86	0,93	1,00	1,05	1,10	1,15	1,19	1,23	1,27

Betonning chegaraviy choʻzilishi

6-jadval

Beton aralashmasi konusining choʻkindisi, sm	Yirik toʻldiruvchining maksimal oʻlchami, mm	Betonning siqilishga mustahkamligi boʻyicha sinifi, betonning chegaraviy choʻzilishi ε**_lim∙10⁵**
Beton aralashmasi konusining choʻkindisi, sm	Yirik toʻldiruvchining maksimal oʻlchami, mm	V5	V7,5	V10	V12,5	V15	V17,5	V20	V22,5	V25	V27,5	VZ0	V35	V40
4 gacha	40	3,5	3,7	4,0	4,2	4,5	4,8	5,0	5,3	5,5	5,8	6,0	6,5	7,0
	80	3,0	3,2	3,5	3,7	4,0	4,3	4,5	4,8	5,0	5,3	5,5	6,0	6,5
	120	2,7	3,0	3,2	3,5	3,7	4,0	4,2	4,5	4,7	5,0	5,2	5,7	6,2
4-8	40	4,0	4,2	4,5	4,7	5,0	5,3	5,5	5,8	6,0	6,3	6,5	7,0	7,5
	80	3,5	3,7	4,0	4,2	4,5	4,8	5,0	5,3	5,5	5,8	6,0	6,5	7,0
	120	3,2	3,5	3,7	4,0	4,2	4,5	4,7	5,0	5,2	5,5	5,7	6,2	6,7
8 dan ortiq	40	6,0	6,2	6,4	6,5	6,7	6,9	7,0	7,2	7,4	7,6	7,7	8,0	8,5
	80	5,0	5,2	5,4	5,6	5,8	6,0	6,2	6,4	6,6	6,8	7,0	7,5	7,8
	120	4,5	4,7	4,9	5,1	5,3	5,6	5,8	6,0	6,2	6,5	6,7	7,0	7,5

φ(t) qiymati

7-jadval

Byeton yoshi, sutka	φ(t)180 sutka yoshidagi betonning siqilishga mustahkamligi boʻyicha sinfi.
Byeton yoshi, sutka	V5	V7,5	V10	V12,5	V15	V17,5	V20	V22,5	V25	V27,5	VZO	V35	V40
3	0,94	0,89	0,84	0,80	0,76	0,74	0,71	0,69	0,66	0,64	0,63	0,61	0,60
7	0,95	0,90	0,86	0,83	0,80	0,78	0,76	0,74	0,73	0,72	0,71	0,70	0,70
14	0,96	0,92	0,89	0,89	0,84	0,82	0,81	0,80	0,79	0,78	0,78	0,77	0,77
28	0,97	0,95	0,93	0,91	0,90	0,89	0,88	0,87	0,87	0,86	0,86	0,86	0,86
45	0,98	0,97	0,95	0,94	0,93	0,92	0,92	0,92	0,92	0,91	0,91	0,91	0,91
90	0,99	0,99	0,98	0,98	0,98	0,98	0,98	0,98	0,98	0,98	0,98	0,98	0,98
180 va undan koʻp	1,00	1,00	1,00	1,00	1,00	1,00	1,00	1,00	1,00	1,00	1,00	1,00	1,00

Qurilish bogʻlamalari boʻyicha betonning yotqizilishini ssiljish xususiyatlarining hisobiy qiymatlari

8-jadval

Siljishning xususiyati	Bloklarga ustunli kesish bilan inshootlar				Bloklarga ustunli kesish bilan inshootlar
	Tebrangan beton cinfi		Yotqizilgan beton sinfi		Tebrangan beton sinfi
	V5 — V17,5	V20 — V40	V5 — V17,5	V20 — 30	V 5 — V17,5	V20 — V40
Tgφ ni ishqalanish-ushlab qolish qiymati	1,1	1,2	1,0	1,1	1,0	1,1
Ilashish (Ssepleniya) S, MRa	0,3	0,4	0,2	0,3	0,1	0,2
Izoh. 90 foizga teng deb qabul qilingan siljish xususiyatlarining hisobiy qiymatlarini taʼminlanganligi

SHNQ 2.06.08-23 “Gidrotexnika inshootlarining beton va temir-beton konstruksiyalari” shaharsozlik normalariva qoidalariga
2-ILOVA

Gidrotexnika inshootlarining betonlar uchun qoʻshimchalarning qoʻllash sohalari

Inshoot va konstruksiyalarning qismlari	Qoʻshimchalarning nomi
	Plasti-fikatsiya-lovchi taʼsirli		Havo chaqiruvchi taʼsirli	Plastifikatsiya-havo chaqiruvchi taʼsirli	Sekinlashtiruvchi taʼsirli
	LST	S-3	LXD,SDO, SNV (SVEK)	PFLX	SP
1. Beton va temir-beton inshootlarning: suvning oʻzgaruvchan gorizonti zonasida joylashgan qismlarini:
a) ogʻir iqlim sharoitlarida			+	±
b) ogʻir iqlim sharoitlarida	©		+	+	(+)
v) moʻtadil iqlim sharoitlarida	©		+	+	(+)
doimiy ravishda suv tagida joylashgan qismlarini	+	±	+	+	(+)
suv bilan davriy yuviladigan suv ustki qismlarini	+	+	+	+	(+)
ichki zonalar qismlarini	+	+		+	(+)
2. Choʻziladigan zoʻriqishni boshidan kechirayotgan beton suv quvurlarini va boshqa konstruksiyalarning	+	±		+	(+)
3. Kavitatsion-mustahkam va yemirilishga mustahkam betonlar	+				(+)

Inshoot va konstruksiya-larning qismlari	Qoʻshimchalarning nomi
	Kompleks taʼsirli		Tezlashti-ruvchi taʼsirli	Mikrotoʻldiruvchi
	LST+ LXD yoki LST+SDO yoki LST+SNV (SVEK)	S-3+ LXD yoki S-3+SDO yoki S-3+SNV (SVEK) S3+ PFLX	XK	Uchuvchi kul	Mikrokremnezem
1. Beton va temir-beton inshootlarning: suvning oʻzgaruvchan gorizonti zonasida joylashgan qismlarini:
a) ogʻir iqlim sharoitlarida	+	±	(+)
b) ogʻir iqlim sharoitlarida	+	±	(+)
v) moʻtadil iqlim sharoitlarida	+	±	(+)
doimiy ravishda suv tagida joylashgan qismlarini	+	±	(+)
suv bilan onda-sonda yuviladigan suv ustki qismlarini	+	±	(+)	+
ichki zonalar qismlarini	+	±		+
2. Choʻziladigan zoʻriqishni boshidan kechirayotgan beton suv quvurlarini va boshqa konstruksiyalarning	+
3. Kavitatsion-mustahkam va yemirilishga-mustahkam betonlar	+				+

Izoh:

“+” belgi qoʻshimchalar kiritishni maqsadga muvofiqligini bildiradi.

“±” belgi tegishli texnik-iqtisodiy asoslanishdan soʻng foydalanish mumkin boʻlgan qoʻshimchani bildiradi.

“(+)” belgi qoʻshimcha faqat har bir alohida holatda betonga qoʻyiladigan talablar toʻplamini taʼminlaydigan boshqa qoʻshimcha bilan birgalikda ushlab qolish muddatlarini regulator sifatida ishlatish mumkin.

SHNQ 2.06.08-23 “Gidrotexnika inshootlarining beton va temir-beton konstruksiyalari” shaharsozlik normalari va qoidalariga
3-ILOVA

Tavrli, qoʻshtavrli va korobkali kesimli beton elementlarining mustahkamligini hisoblash qiymatini aniqlash uchun nomogramma

SHNQ 2.06.08-23 “Gidrotexnika inshootlarining beton va temir-beton konstruksiyalari” shaharsozlik normalari va qoidalariga
4-ILOVA

Temir-beton elementlarining asosiy choʻziladigan quvvatlar boʻyicha mustahkamligi qiymatini aniqlash uchun nomogramma

SHNQ 2.06.08-23 “Gidrotexnika inshootlarining beton va temir-beton konstruksiyalari” shaharsozlik normalariva qoidalariga
5-ILOVA

Yoriqlar ochilishi boʻyicha hisoblanadigan toʻgʻri burchakli kesim

elementlarini yoriqlarga mustahkam boʻlmagan qismlarini qattiqlik qiymatini aniqlash uchun nomogramma

α=4,4ξ³+13,2νμ(1-ξ)² (1)

B_k = aE_bI_o (2)

Bu yerda: I_o— h_o balandlik bilan element kesimining inersiya momenti.