01/2-25-сон 09.07.2024. SHNQ 2.06.04-21 “Gidrotexnika inshootlariga boʻladigan yuklanish va taʼsirlar” shaharsozlik normalari va qoidalarini tasdiqlash toʻgʻrisida

OʻZBEKISTON RESPUBLIKASI QURILISH VA UY-JOY KOMMUNAL XOʻJALIGI VAZIRINING

BUYRUGʻI

SHNQ 2.06.04-21 “Gidrotexnika inshootlariga boʻladigan yuklanish va taʼsirlar” shaharsozlik normalari va qoidalarini tasdiqlash toʻgʻrisida

[Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan 2024-yil 29-iyulda roʻyxatdan oʻtkazildi, roʻyxat raqami 265]

Oʻzbekiston Respublikasining Shaharsozlik kodeksi, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 13-martdagi PF-5963-son “Oʻzbekiston Respublikasining qurilish sohasida islohotlarni chuqurlashtirishga doir qoʻshimcha chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi hamda 2020-yil 27-noyabrdagi PF-6119-son “Oʻzbekiston Respublikasi qurilish tarmogʻini modernizatsiya qilish, jadal va innovatsion rivojlantirishning 2021 — 2025-yillarga moʻljallangan strategiyasini tasdiqlash toʻgʻrisida”gi farmonlariga muvofiq buyuraman:

1. SHNQ 2.06.04-21 “Gidrotexnika inshootlariga boʻladigan yuklanish va taʼsirlar” shaharsozlik normalari va qoidalari ilovaga muvofiq tasdiqlansin.

2. Oʻzbekiston Respublikasi davlat arxitektura va qurilish qoʻmitasi raisining 1997-yil 19-martdagi 20-son buyrugʻi bilan tasdiqlangan QMQ 2.06.04-97 “Gidrotexnika inshootlariga yuklar va taʼsirlar (toʻlqin, muz va kemalardan)” qurilish meʼyorlari va qoidalari oʻz kuchini yoʻqotgan deb topilsin.

3. Mazkur buyruq Oʻzbekiston Respublikasi Suv xoʻjaligi vazirligi, Qishloq xoʻjaligi vazirligi hamda Togʻ-kon sanoati va geologiya vazirligi bilan kelishilgan.

4. Ushbu buyruq rasmiy eʼlon qilingan kundan eʼtiboran kuchga kiradi.

Vazir B. ZAKIROV

Toshkent sh.,

2024-yil 9-iyul,

01/2-25-son

Kelishildi:

Suv xoʻjaligi vaziri Sh. XAMRAYEV

2024-yil 26-iyun

Qishloq xoʻjaligi vaziri I. ABDURAHMONOV

2024-yil 28-iyun

Togʻ-kon sanoati va geologiya vaziri B. ISLAMOV

2024-yil 1-iyul

Oʻzbekiston Respublikasi qurilish va uy-joy kommunal xoʻjaligi vazirining 2024-yil 9-iyuldagi 01/2-25-son buyrugʻiga
ILOVA

SHNQ 2.06.04-21 “Gidrotexnika inshootlariga boʻladigan yuklanish va taʼsirlar” shaharsozlik normalari va qoidalari

Mazkur shaharsozlik normalari va qoidalari (bundan buyon matnda SHNQ deb yuritiladi) yangi qurilayotgan va rekonstruksiya qilinadigan gidrotexnika inshootlarini loyihalash hamda ularga nisbatan yuklar, toʻlqinlar, muzlar va kemalar taʼsirining meʼyoriy qiymatlariga oid talablarni belgilaydi.

1-bob. Shaharsozlik normalari va qoidalariga havola

1. Mazkur SHNQda QMQ 2.06.01-97 “Gidrotexnika inshootlari. Loyihalashtirishning asosiy nizomlari” shaharsozlik normalari va qoidalariga havola qoʻllanilgan.

2-bob. Atamalar va taʼriflar

2. Ushbu SHNQda quyidagi atama va taʼriflardan foydalanilgan:

gidrotexnika inshootlari — suv omborlari toʻgʻonlari, daryolar, soylar, kanallar va kollektorlardagi toʻgʻonlar, daryolarning oʻzanlarini toʻsuvchi inshootlar, suv olish, suv oʻtkazish, suv tashlash hamda qirgʻoqlarni himoya qilish inshootlari, gidroelektrostansiyalar, nasos stansiyalari;

toʻlqin elementlari (asosiy) — toʻlqin balandligi, uzunligi va toʻlqin davri;

muntazam toʻlqinlar — fazoning suyuqlik bilan egallagan ushbu nuqtasida balandlik va davri oʻzgarmas boʻlib qoluvchi toʻlqinlar;

turgʻun toʻlqinlar — koʻrinish shakli fazoda koʻchmaydigan toʻlqinlar;

toʻlqin kesimi (bosh) — toʻlqinlangan sirtning toʻlqin nuri yoʻnalishi boʻyicha vertikal tekislik bilan kesishish chizigʻi;

toʻlqin oʻrkachi — oʻrtacha toʻlqin chizigʻidan yuqoriroqda joylashgan toʻlqin qismi;

toʻlqin choʻqqisi — toʻlqin oʻrkachining eng baland nuqtasi;

toʻlqin yotigʻi — oʻrtacha toʻlqin chizigʻidan pastroqda joylashgan toʻlqin qismi;

toʻlqin tagi — toʻlqin yotigʻining eng pastki nuqtasi;

toʻlqin uzunligi — toʻlqin kesimida ikki yonma-yon oʻrkachlarning orasidagi gorizontal masofa;

toʻlqin nuri — berilgan nuqtada toʻlqin koʻlamiga tik yoʻnalgan chiziq;

toʻlqin tezligi — toʻlqin oʻrkachining uning tarqalish yoʻnalishidagi koʻchish tezligi;

shamolning hisobiy tezligi (toʻlqinlarning elementlarini aniqlashda) — suv sathidan 10 m balandlikdagi shamol tezligi.

3-bob. Vertikal va qiya kesimli gidrotexnika inshootlariga yuklanishlar va toʻlqin taʼsirlari

1-§. Vertikal kesimli gidrotexnika inshootlariga boʻladigan toʻlqinlardan yuklanishlar

3. Hisobiy yuk, uning meʼyoriy qiymatidan noqulay tomonga ogʻish imkonini hisobga oladigan, meʼyoriy yuklanishni yuklanishlar boʻyicha ishonchlilik koeffitsiyenti γ_f ga koʻpaytmasi sifatida aniqlanishi, bunda γ_fgidrotexnika inshootlarini loyihalashda QMQ 2.06.01-97 talablari inobatga olinishi lozim.

Ochiq va toʻsiq akvatoriyalardagi toʻlqinlarning hisobiy elementlari hamda muz sharoitlari muhandislik izlanishlari, koʻp yillik tabiiy sharoitdagi kuzatishlar va laboratoriya tadqiqotlari asosida aniqlanishi lozim.

Toʻlqinlar elementlarini mazkur SHNQning 1-ilovasiga muvofiq hisoblash yoʻli bilan aniqlashga yoʻl qoʻyiladi.

I va II sinf gidrotexnika inshootlari uchun toʻlqin va muzlardan boʻladigan yuklanishlarni tabiiy sharoitda va laboratoriya tadqiqotlari asosida aniqlash lozim.

4. Ochiq akvatoriya tomondan tik toʻlqinlarni taʼsiriga gidrotexnika inshootlarini hisoblash (1-rasm) d_b >1.5h tubgacha boʻlgan chuqurlikda va berma ustidagi chuqurlik d_br ≥ 1.25h amalga oshirilishi, bunda erkin toʻlqin sathi va toʻlqin bosimini aniqlashga oid formulalarda d_b, m, tubgacha chuqurlik oʻrniga hisoblanuvchi va quyidagi formula orqali aniqlanuvchi chuqurlik d, m qoʻllanilishi lozim:

d = d_f + k_br (d_b — d_f) (1)

bu yerda:

d_{f —}gidrotexnika inshooti tagligi ustidagi chuqurlik, m;

k_{br —}mazkur SHNQning 2-rasmining grafigi boʻyicha qabul qilinadigan koeffitsiyent;

h — dastlabki keluvchi toʻlqin balandligi, m.

1-rasm. Tik toʻlqinlarni ochiq akvatoriya tomondan vertikal devorga boʻlgan bosimi epyuralari, vaznli toʻlqinning berma massivlariga boʻlgan bosimi epyuralari:

a — toʻlqin oʻrkachidagi, b — toʻlqin chuqurligida

2-rasm. k_brkoeffitsiyenti qiymatlarining grafiklari

5. Vertikal devorning, hisobiy suv sathidan hisoblangan erkin toʻlqin yuzasining koʻtarilishi yoki pasayishi quyidagi formula orqali aniqlanishi lozim:

(2)

bu yerda:

— toʻlqinning aylanaviy chastotasi;

— toʻlqinning oʻrtacha davri, s;

— vaqt, s;

— toʻlqinli raqam;

— toʻlqinning oʻrtacha uzunligi, m.

Turgʻun toʻlqinni vertikal devorga taʼsirida h mazkur SHNQning 2-formulasi boʻyicha coswt ning quyidagi miqdorlari uchun aniqlashning uch holatini inobatga olish lozim:

4-rasm. k₄ va k₅ koeffitsiyentlari qiymatlari grafiklari

coswt =1 — hisoblangan sathdan η_max, m koʻtariluvchi toʻlqin choʻqqisini devoriga kelishida;

1>coswt>0 — gorizontal chiziqli toʻlqin yuklanishining P_xc, kN/m, maksimal qiymatida, hisoblangan sathdan h_cga koʻtariluvchi toʻlqin oʻrkachi uchun coswt quyidagi formula orqali aniqlanadi:

(3)

coswt = -1 hisoblangan sathdan pastda joylashgan toʻlqin yotiqligi uchun gorizontal chiziqli toʻlqin n_t yuklanishi P_xt, kN/m, maksimal qiymatida.

boʻlganda va boshqa barcha hollarda mazkur SHNQning 3-formulasi boʻyicha oʻng tomoni qiymati 1 dan katta boʻlganda keyingi hisoblashlarda coswt=1 deb qabul qilish kerak.

5-rasm. k₈ va k₉ koeffitsiyentlar qiymati chizmasi

6. Turgʻun toʻlqinlar choʻqqisida yoki sayozligida chuqur suv zonasida vertikal devorga boʻlgan yuklanishni R_x, kN/m, toʻlqin bosimi epyurasi boʻyicha qabul qilish lozim, bunda p miqdor, kPa, z,m chuqurlikda quyidagi formula orqali aniqlanishi lozim:

(4)

bu yerda:

r — suv zichligi, t/m³;

g — erkin tushishning 9,81 m/s² ga teng boʻlgan tezlanish;

z — ( z₁=hc; z₂=0; z₃=d ), m, hisobiy sathdan hisoblanuvchi nuqtalar ordinatlari;

z₁=hc boʻlganda oʻrkach uchun sohili uchun esa z₆= 0 boʻlganda r = 0 deb qabul qilish lozim.

7. Turgʻun toʻlqinlar choʻqqisida yoki sayoz suv zonasida vertikal devorga boʻlgan yuklanishni R_x, kN/m, toʻlqin bosimi epyurasi boʻyicha qabul qilish lozim, bunda p miqdor, kPa, z, m chuqurlikda quyidagi 1-jadval orqali aniqlanishi lozim:

		1-jadval
Nuqtalar N	Nuqtalar chuqurligi z, m	Toʻlqin bosimi qiymati p, kPa
oʻrkachda
1	ηc	p₁ = 0
2	0	p₂ = k₂pgh
3	0,25 d	p₃ = k₃pgh
4	0,5 d	p₄ = k₄pgh
5	d	p₅ = k₅pgh
sohilda
6	0	p₆ = 0
7	η_t	p₇ = pgη_i
8	0,5 d	p₈ = k₈pgh
9	d	p₉ = k₉pgh

Izoh: k2, k3, k4, k5, k8, k9 koeffitsiyent qiymatlari 3,4,5-rasmlardagi grafiklarga muvofiq olish kerak.

2-§. Vertikal kesimli gidrotexnika inshootlari va ularning elementlariga (maxsus holat) yuklanish va toʻlqinlar taʼsirlari

8. Gidrotexnika inshootining yuqori hisobiy darajasidan z_sup, m, n_max, m, vertikal devorga boʻlgan toʻlqin bosimi r, kPa mazkur SHNQning 6 va 7-bandlariga muvofiq olingan bosim qiymatlarini quyidagi formula orqali aniqlanuvchi k_c koeffitsiyentiga koʻpaytirish orqali aniqlanadi:

(5)

bu yerda:

“+” va “-” belgilari gidrotexnika inshooti yuqori qismining hisobiy suv sathidan baland yoki past holatiga mos keladi.

Mazkur SHNQning 5-bandiga muvofiq aniqlangan erkin toʻlqin sirtining η, koʻtarilishi yoki tushishini xam k_c koeffitsiyentiga koʻpaytirish lozim.

Koʻrib chiqilayotgan holatdagi gorizontal chiziqli toʻlqin yuklanishi Pxs, kN/m, toʻlqin bosimi epyurasi maydoni boʻyicha vertikal devor balandligi chegaralarida aniqlanishi lozim.

9. Ochiq akvatoriy tarafdan toʻlqin fronti gidrotexnika inshootiga α — burchak ostida yaqinlashganda, (gidrotexnika inshoot barqarorligi va poydevor gruntlarni mustahkamligini hisoblashda) mazkur SHNQning 6, 7-bandlariga muvofiq qabul qilingan vertikal devor ushbu SHNQning 2-jadvalida keltirilgan k_l koeffitsiyentiga koʻpaytirish orqali kamaytirish lozim, 2-jadvalga muvofiq

l-seksiya uzunligi, m — toʻlqin uzunligi, m, α — vertikal devor va toʻlqin fronti yoʻnalishi orasidagi burchak.

10. Toʻsiq bilan oʻralgan akvatoriy tomondan difraksiyalangan toʻlqinlardan boʻlgan gorizontal yuklanishni gidrotexnika inshooti qismining nisbiy uzunligida

aniqlash kerak. Bunda, toʻlqin bosimining r, kPa miqdorlar bilan hisobiy epyurasini quyidagi holatlarni koʻrib chiqish orqali uch nuqtalar boʻyicha bajarilishiga yoʻl qoʻyiladi:

toʻlqin tepasi gidrotexnika inshooti qismi oʻrtasi bilan biriktirilgan (ushbu SHNQning 6-a rasm):

(6)

(7)

(8)

toʻlqin yotiqligi gidrotexnika inshooti qismi oʻrtasi bilan biriktirilganda (mazkur SHNQning 6-b rasm):

(9)

(10)

(11)

bu yerda:

h_dif — mazkur SHNQning 1-ilovasiga muvofiq aniqlanuvchi difraksiyalangan toʻlqin balandligi, m;

k_l — sina = boʻlganda ushbu SHNQning 2-jadvali boʻyicha qabul qilinuvchi koeffitsiyent.

6-rasm. Difraksiyalangan toʻlqinlarni toʻsib qoʻyilgan akvatoriya tomondan vertikal devor va uning tubiga boʻlgan bosimi epyuralari: a — toʻlqin oʻrkachida, b — toʻlqin sohilida

2-jadval

Qismning nisbiy uzunligi

0,1

0,2

0,3

0,4

0,5 va katta

k_l koeffitsiyenti

0,98

0,94

0,86

0,76

0,70

Izoh. Toʻsib qoʻyilgan akvatoriya tomondagi chuqurlikda

chuqurlikda toʻlqin bosimini nolga teng deb qabul qilib, (6-rasmga qarang) toʻlqin bosimining uchburchakli epyurini yasash kerak.

11. Gidrotexnika inshootining yaxlit devori gorizontal choklarida hamda ostidagi muallaqlashuvchi toʻlqin bosimi chekka nuqtalaridagi gorizontal toʻlqin bosimiga va uning gidrotexnika inshooti kengligi doirasidagi chiziqli oʻzgarishidagi qiymatlariga teng qilib olinadi (ushbu SHNQning 1 — 6-rasmlarida keltirilgan).

12. Vertikal devor oldidagi maksimal tag tezlik V_b,max, m/s, (tik toʻlqinlar taʼsiridan), devorning old yoqidan

masofa ostida boʻlganda quyidagi formula orqali aniqlanishi lozim:

(12)

bu yerda:

ksl — mazkur SHNQning 3-jadvali boʻyicha qabul qilinuvchi koeffitsiyent.

					3-jadval
Toʻlqin qiyaligi /h,	8	10	15	20	30
ksl koeffitsiyenti	0,6	0,7	0,75	0,8	1

Yuvib ketmaydigan tub tezliklarning yoʻl qoʻyiluvchi qiymatlari V_b,adm, m/s, fraksiyalar yirikligi D, mm boʻlgan grunt uchun quyidagi 7-rasm boʻyicha qabul qilinishi kerak, V_b,max>V_b,adm boʻlganda yuvilib ketmaslikdan himoya qilinishi lozim.

7-rasm. Yuvilib ketmaydigan tag tezliklarning yoʻl qoʻyiladigan qiymatlar grafigi

13. Bermali massivlarga boʻladigan muallaqlashuvchi toʻlqin epyurasi mazkur SHNQning 1-b rasmiga muvofiq p_bri kPa, ordinatalar bilan (i=1,2 yoki 3) boʻlgandagi aniqlanuvchi trapetsiya shaklda quyidagi formula orqali qabul qilinishi lozim:

, (13)

bunda:

— devordan massivning muvofiq yoqigacha boʻlgan masofa, m;

k_bri — ushbu SHNQning 4-jadvali boʻyicha qabul qilinuvchi koeffitsiyent;

ρ _f — gidrotexnika inshooti tagligi sathidagi toʻlqin bosimi.

		4-jadval
Nisbiy chuqurlik d/	Toʻlqinlar yotiqligidagi /h koeffitsiyent k_br
Nisbiy chuqurlik d/	15 va undan kam	20 va undan koʻp
0,27 dan kam	0,86	0,64
0,27 dan 0,32 gacha	0,60	0,44
0,32 dan ortiq	0,30	0,30

3-§. Vertikal kesimli gidrotexnika inshootlariga parchalanuvchi va qirgʻoqqa uriluvchi toʻlqinlardan boʻladigan yuklanishlar

14. Ochiq akvatoriya tomonidan parchalanuvchi toʻlqinlar taʼsiriga gidrotexnika inshootlarini hisoblash berma yuqorisida boʻlgan d_br<1,25h va tubigacha boʻlgan chuqurlikda d_br³1,5 h quyidagi 8-rasmga muvofiq amalga oshirilishi lozim.

8-rasm. Parchalanuvchi toʻlqinlarning vertikal devoriga va uning tubiga bergan bosimi epyurasi

Parchalanuvchi toʻlqinlardan boʻlgan gorizontal chiziqli yuklanishni P_xs, kN/m, yon tomondan boʻladigan toʻlqin bosimining epyura yuzasi boʻyicha qabul qilish lozim, bunda z, m ordinatlar qiymatlari uchun p, kPa qiymatlarni quyidagi formulalar boʻyicha aniqlash lozim:

z₁ = -h, p₁ = 0; (14)

z₂ = 0, p₂ = 1,5pgh; (15)

z₃ = d_f,

(16)

Parchalanuvchi toʻlqinlardan boʻlgan vertikal chiziqli yuklanishni P_zc, kN/m, muallaqlashuvchi toʻlqin bosimi epyura yuzasiga teng deb qabul qilinishi hamda quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi kerak:

(17)

bu yerda:

μ — 5-jadval boʻyicha qabul qilinuvchi koeffitsiyent.

Parchalanuvchi toʻlqinlar boʻlganda vertikal devor oldidagi berma yuzasidan suvning maksimal tezligi V_f,max, m/s quyidagi formula orqali aniqlanishi lozim:

(18)

				5-jadval
	≤ 3	5	7	9
μ koeffitsiyenti	0,7	0,8	0,9	1,0

15. Ochiq akvatoriya tomondan qirgʻoqqa uriluvchi toʻlqinlar taʼsiri ostidagi gidrotexnika inshootlar hisobi, tubi devor bilan ulangan qismining kamida 0,5

m uzunlik boʻyicha d_b<d_cr chuqurlik ostida amalga oshirilishi lozim (9-rasm), bunda qirgʻoqqa uriluvchi maksimal toʻlqin choʻqqisining hisoblangan sathdan koʻtarilishi n_c,sur, m, quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

(19)

bu yerda:

h_sur — qirgʻoqqa uriluvchi toʻlqin balandligi, m;

d_{cr —}kritik chuqurlik, m.

9-rasm. Vertikal devor va uning tubiga qirgʻoqqa uriluvchi toʻlqinlar bosimi epyurasi:

a — tub sathidagi toʻshama usti bilan,

b — toʻshama tubining yuqorisi bilan

Qirgʻoqqa uriluvchi toʻlqinlardan boʻlgan gorizontal chiziqli yuklanishni P_xc, kN/m, yon tomon toʻlqin bosimi epyurasi yuzasi boʻyicha qabul qilinishi, bunda r qiymatlar, kPa, z, m, ordinatlar qiymati uchun quyidagi formula orqali aniqlanishi lozim:

z₁ = -h_zur, p₁ = 0; (20)

, p₂ = 1,5pgh; (21)

z₃ = -d_f,

, (22)

bu yerda:

— qirgʻoqqa uriluvchi toʻlqin uzunligi, m.

Qirgʻoqqa uriluvchi toʻlqinlardan boʻlgan vertikal chiziqli yuklanishni P_zc, kN/m, muallaqlashuvchi toʻlqin bosimi (r₃ balandlik bilan) epyurasi yuzasiga teng qilib olinadi va quyidagi formula orqali aniqlanadi:

(23)

Ochiq akvatoriya tomondan vertikal devor oldidagi qirgʻoqqa uriluvchi toʻlqinning maksimal tub tezligi V_b,max, m/s quyidagi formula orqali aniqlanishi lozim:

(24)

16. I va II sinf gidrotexnika inshootlariga parchalanuvchi va qirgʻoqqa uriluvchi toʻlqin taʼsirlaridan boʻlgan yuklanishlarni, laboratoriya tadqiqotlari yoki dinamik uslublar hisobi asosida aniqlanishi lozim.

4-§. Qiya gidrotexnika inshootlariga yuklanish va toʻlqinlarning taʼsirlari

17. Toʻlqinlar qiyaligiga boʻlgan orqaga qaytishi balandligini h_run, m, quyidagi formula orqali aniqlanishi lozim:

h_run = k_rk_pk_spk_runk_ik_αh_1% (25)

bu yerda:

h_1foiz — tizimda 1 foiz taʼminlanish bilan toʻlqinlar balandligi;

k_r va kp — ushbu SHNQning 6-jadval boʻyicha qabul qilinuvchi qiyalikning gʻadir-budirligi va oʻtkazuvchanligi;

k_sp — mazkur SHNQning 7-jadvali boʻyicha qabul qilinuvchi koeffitsiyent;

krun — ushbu SHNQning 10-rasmi grafiklari boʻyicha qabul qilinuvchi, gidrotexnika inshooti oldidagi suv chuqurligi d va toʻlqin yotiqligiga bogʻliq

koeffitsiyent.

Qavssiz koʻrsatilgan `l_d/h_1foizkattalik qiymatlari d ³ 2h_1foiz holat uchun tegishlidir.

Gidrotexnika inshooti oldidagi d < 2h_1foiz chuqurlikda k_run koeffitsiyentni d = 2h_1foiz chuqurlikda aniqlanuvchi va `l_d/h_1foiz kattalik ushbu SHNQning 10-rasmida qavslar ichida keltirilgan`l_dqiymat boʻyicha qabul qilinadi.

			6-jadval
Qiyalikni mahkamlash konstruksiyasi	Nisbiy gʻadir-budirlik r/h_1foiz,	k_r koeffitsiyenti	k_p koeffitsiyenti
Beton (temir-beton) plitalar bilan	-	1	0,9
Tosh-shagʻalli, toshli yoki betonli (temir-betonli) bloklar bilan mahkamlash	0,002 dan kam	1	0,9
	0,005 — 0,01	0,95	0,85
	0,02	0,9	0,8
	0,05	0,8	0,7
	0,1	0,75	0,6
	0,2 dan katta	0,7	0,5

Gʻadir-budirlik xususiyatli oʻlchamini r, m mahkamlash materiali donachalari oʻrtacha diametrining yoki beton (temir-beton) bloklar oʻrtacha oʻlchamiga teng qilib olinishi kerak.

			7-jadval
ctg j qiymati	1-2	3-5	5 dan katta
k_sp koeffitsiyent shamol tezligi V_w, m/s:
20 m/s va katta	1,4	1,5	1,6
10 m/s	1,1	1,1	1,2
5 va undan kam	1	0,8	0,6

Izoh: φ — qiyalikni gorizontga boʻlgan nishabi burchagi, gradus (°).

8-jadval

Orqaga ketish boʻyicha taʼminlanish

i,foiz

0,1

k_i koeffitsiyenti

1,1

1,0

0,96

0,91

0,86

0,76

0,68

k_i — mazkur SHNQning 8-jadvali boʻyicha qabul qilinuvchi orqaga qaytishi boʻyicha taʼminlanish koeffitsiyenti.

k_a_—ushbu SHNQning 9-jadvali boʻyicha suv qirqimi va toʻlqin koʻlami orasidagi a burchakka bogʻliq ravishda qabul qilinuvchi koeffitsiyent.

10-rasm. k_run koeffitsiyenti qiymatlari grafigi

							9-jadval
α, burchagi qiymati, grad	0	10	20	30	40	50	60
k_akoeffitsiyenti	1	0,98	0,96	0,92	0,87	0,82	0,76

Izoh: Qumli va shagʻalli sohil boʻylaridagi toʻlqinlarning qaytish qalinligini aniqlashda, sohil boʻyining boʻron paytida qiyaligi oʻzgarishini hisobga olish lozim.

Suv sathi chizigʻida sohil boʻyining eng koʻp pasayishini qirgʻoqda eng katta toʻlqin qaytishi balandligigacha nol qiymatga keltirilgan holda 0,3h deb qabul qilinadi, suv ostida esa d = d_cr, m, chuqurlikkacha, yuviluvchi gruntlar uchun yoki d = d_cr,u, m — yuvilib ketmaydigan gruntlar uchun (bunda h, d_cr va d_cr,u — mos ravishdagi toʻlqin balandligi, birinchi va oxirgi buzilish ustunlardagi suvning chuqurligi, m).

18. Monolit yoki yigʻma plitalar bilan mahkamlangan 1,5<ctgφ<5 ostidagi qiyalik ustiga taʼsir etuvchi toʻlqin bosimi epyurasi ushbu SHNQning 11-rasmi boʻyicha qabul qilinishi lozim. Bunda, maksimal hisoblangan toʻlqin bosimi P_d, kPa quyidagi formula orqali aniqlanadi:

p_d=k_sk_fp_relρgh, (26)

bu yerda:

k_{s —}quyidagi formula orqali aniqlanuvchi koeffitsiyent:

(27)

bu yerda:

k_{f —}mazkur SHNQning 10-jadvali boʻyicha aniqlanuvchi koeffitsiyent;

p_rel — 2-nuqtadagi qiyalikka taʼsir etuvchi maksimal nisbiy toʻlqin bosimi (mazkur SHNQning 11-rasmi) boʻlib, ushbu SHNQning 11-jadvali boʻyicha yoki quyidagi formula boʻyicha qabul qilinadi:

11-rasm. Plitalar bilan mahkamlangan qiyalikka boʻlgan maksimal hisoblangan toʻlqin bosimining epyurasi

					10-jadval
Toʻlqin yotiqligi /h	10	15	20	25	35
k_f koeffitsiyenti	1	1,15	1,3	1,35	1,45

11-jadval

Toʻlqin balandligi,

h, m

0,5

1,5

2,0

2,5

3,0

3,5

≥4

Maksimal nisbiy toʻlqin bosimi, p_rel

3,7

2,8

2,3

2,1

1,9

1,8

1,75

1,7

Maksimal hisoblangan toʻlqin bosimi P_d bilan bosiluvchi 2-nuqta ordinatasi z₂, m, quyidagi formula orqali aniqlanishi lozim:

(28)

bu yerda:

A va V parametrlari quyidagi formula orqali aniqlanuvchi kattaliklardir:

(29)

(30)

Qiyalikka boʻlgan toʻlqin qaytishi balandligiga muvofiq keluvchi z₃, m ordinata ushbu SHNQning 7-bandiga asosan aniqlanishi lozim.

2 — nuqtadan yuqori va past boʻlgan mahkamlangan qiyalik qismlarida (mazkur SHNQning 11-rasm), toʻlqin bosimi epyurasi ordinatalar qiymatlari r, kPa quyidagi masofalarda qabul qilinishi lozim, m:

l₁ = 0,0125 Lφ va l₃ = 0,0265 Lφ p = 0,4 p_d boʻlganda;

l₁ = 0,0325 Lφ va l₄ = 0,0675 Lφ p = 0,1 p_d boʻlganda;

bu yerda:

(31)

Qiyalikka mahkamlangan plitalar ustidagi toʻlqin bosimiga qarshi bosim epyurasi ordinatlari P_c, kPa, quyidagi formula orqali aniqlanishi kerak:

P_c=k_sk_fp_c,relρgh, (32)

bu yerda:

p_c,rel — ushbu SHNQning 12-rasmi boʻyicha qabul qilinuvchi nisbiy toʻlqin qarshi bosimi.

19. Murakkab shaklga ega boʻlgan qiyalik kesimli gidrotexnika inshootlari uchun (berma va oʻzgaruvchan nishablar) toʻlqin qaytish balandligi h_runva qiyaliklarga mahkamlangan toʻlqin yuklanishlari laboratoriya tadqiqotlari maʼlumotlari boʻyicha aniqlanishi kerak.

20. Qiya kesimli gidrotexnika inshootlarini va buzib olingan tosh, oddiy va shakldor beton yoki temir-beton bloklardan mahkamlangan qiyaliklarni loyihalashtirishda alohida element massasini m yoki m_z, t, quyidagicha aniqlanishi lozim:

tosh yoki blokning gidrotexnika inshooti yuqorisidan z=0,7h chuqurlikkacha boʻlgan qismida joylashganda quyidagi formula orqali:

(33)

12-rasm. Nisbiy toʻlqin qarshiligini aniqlash uchun grafiklar

z>0,7h quyidagi formula boʻyicha:

(34)

bunda:

k_fr — ushbu SHNQning 12-jadvalidan

boʻlganda, shuningdek murakkab qirqimdagi k_fr koeffitsiyent boʻlib, tajriba maʼlumotlari boʻyicha aniqlanadi;

r_m — mustahkamlovchi material zichligi, t/m³.

		12-jadval
Oʻrnatish elementlari	k_fr koeffitsiyenti
Oʻrnatish elementlari	uyulgan holatda	yotqizilgan holatda
Tosh	0,025	-
Oddiy beton bloklar	0,021	-
Tetrapod va boshqa shakldor bloklar	0,008	0,006

21. Qiyaliklarni saralanmagan tosh yotqizishlar bilan mahkamlash (togʻ massasi bilan) toʻlqin balandligining koʻpi bilan 3,0 m boʻlganda, agar qiyalikning yotiqligi ctgφ<5 va ctgφ>5 boʻlganda 3,5 m dan katta boʻlmaganda yoʻl qoʻyiladi. Bunday mahkamlashni loyihalashda tosh yotqizishlar turli xil oʻlchamdagi fraksiyalardan

va bundan maydasi yotqizishlarda umumiy materiallar miqdorining i foizni tashkil qiladi, m_{i —}alohida toshlarning i-fraksiyasining massasi, t, Toshning hisobiy massasini m ushbu SHNQning 20-bandi boʻyicha aniqlanadi.

Yotiqligi

chegarasida boʻlgan qiyaliklarda, granulometrik tarkibni xususiyatlovchi va i — fraksiyaning har qaysisi uchun aniqlanuvchi k_gr,i parametrning qiymatlari quyidagi formula orqali aniqlanadi:

(35)

bu yerda:

D — hisoblanuvchi massa m ga mos keluvchi hisoblanuvchi diametr boʻlib, quyidagi 13-rasmda shtrixlangan zona orqali aniqlanuvchi oraliq ichida boʻlishi lozim. Qiyaliklar yotiqligi ctgj < 3 boʻlganda, laboratoriya tadqiqotlar oʻtkazilishi lozim.

13-rasm. Qiyaliklarni mahkamlash uchun saralanmagan tosh yotqizishni yoʻl qoʻyiluvchi donaviy tarkibini aniqlash grafigi

22. Saralanmagan turli donachalik tosh yotqizishlar orqali mahkamlangan qiyaliklar yotiqligi ctgφ> 5 sharoitida toshning shamol toʻlqinlari taʼsiridan boʻlgan chegaraviy muvozanat holatiga muvofiq keluvchi hisobiy tosh massasini m, t,

boʻlganda hosil qilingan natijalarni mazkur SHNQning 13-jadvali boʻyicha aniqlanuvchi koeffitsiyentga koʻpaytirish bilan ushbu SHNQning 33-formulasi orqali aniqlanishi zarur.

					13-jadval
ctgφ	6	8	10	12	15
/h ≥ 10 boʻlganda, kφ, koeffitsiyent	0,78	0,52	0,43	0,25	0,2

D_i³ D oʻlchamli fraksiyalarning minimal tarkibi quyidagi 14-jadvalga muvofiq qabul qilinishi lozim.

14-jadval

Turli donachalik koeffitsiyenti D₆₀/D₁₀

40 — 100

D_i³ D oʻlchamli fraksiyalar minimal miqdori,

foiz (ogʻirlik boʻyicha)

4-bob. Silliq toʻsiqlarga va ochiq gidrotexnika inshootlariga toʻlqinlardan yuklanishlar

1-§. Vertikal silliq toʻsiqlarga toʻlqinlardan yuklanishlar

23. d > d_st boʻlganda koʻndalang oʻlchamlari

(ushbu SHNQning 14-a rasm) boʻlgan vertikal silliq toʻsiqqa taʼsir qiluvchi toʻlqinlar maksimal Q_max, kN kuchini, toʻsiqning toʻlqinning eng nisbiy yuqorisiga

turli xil holatlarida olinadigan bir qator qiymatlaridan quyidagi formula orqali aniqlanadi:

(36)

14-rasm. Silliq toʻsiqlarga boʻladigan toʻlqin yuklanishlarini aniqlash chizmalari: a — vertikal, b — gorizontal

bu yerda:

Q_i,max va Q_{v,max —}kN, muvofiq ravishda toʻlqinlar taʼsiridagi kuchning inersion va tezlik komponentlari boʻlib, quyidagi formula orqali aniqlanadi:

(37)

(38)

d_i va d_{v —}mazkur SHNQning 15-rasmi, 1 va 2-jadvaliga muvofiq ravishda qabul qilinuvchi, toʻlqinlar taʼsirlaridan boʻlgan maksimal kuchning inersion va tezlik komponetlarining mujassamlik koeffitsiyenti;

h va l — ushbu SHNQning 1-ilovasining 4-bandiga muvofiq qabul qilinuvchi hisobiy toʻlqinning balandligi va uzunligi;

a — toʻlqin nuri boʻyicha toʻsiq oʻlchami, m;

b — toʻlqin nuri boʻyicha normal boʻyicha toʻsiq oʻlchami, m;

D — yumaloq kesimli toʻsiq diametri, m;

k_v — ushbu SHNQning 15-jadvali boʻyicha qabul qilinuvchi koeffitsiyent;

a_i va a_v_—mazkur SHNQning 16-rasm a va b chizmalari boʻyicha qabul qilinuvchi chuqurli kN ning inersion va tezlik koeffitsiyenti;

b_i va b_v — ushbu SHNQning 17-rasmi boʻyicha qabul qilinuvchi, koʻndalang kesimi doira, ellips va toʻgʻri burchakli uchburchak shaklida boʻlgan toʻsiq shakli inersion va tezlik koeffitsiyenti.

						15-jadval
Toʻsiqning nisbiy oʻlchami a/l,b/l,D/l	0,05	0,1	0,15	0,2	0,25	0,3	0,4
k_v koeffitsiyenti	1	0,97	0,93	0,86	0,79	0,70	0,52

Izoh: ikki boshi ochiq gidrotexnika inshootlari yoki alohida turadigan silliq toʻsiqlarni toʻlqinlardan boʻladigan yuklanishlarini hisoblash, ularning yuzalarining gʻadir-budirligini hisobga olgan holda amalga oshirilishi lozim.

Korroziya va tirik organizmlar (organika) taʼsirlarini kamaytirish boʻyicha tajribaviy maʼlumotlar mavjud boʻlganda, shaklning koeffitsiyentlari quyidagi formulalar orqali aniqlanishi kerak:

β_v = C_v; (40)

bu yerda:

C_i va C_v — inersion va tezlik qarshiliklari koeffitsiyentlarining aniqlangan tajribaviy qiymatlari;

toʻlqinlar silliq toʻsiqlarga burchak ostida kelganda (ellips yoki toʻgʻri burchakli uchburchak kesimda) shakl koeffitsiyentini aniqlash ularning bosh oʻqlar boʻyicha qiymatlari orasidagi interpolyatsiya orqali aniqlanishiga yoʻl qoʻyiladi;

qiymat boʻlganda vertikal silliq toʻsiqqa maksimal taʼsir etuvchi toʻlqin kuchini

qiymat boʻlganda esa Q_max=Q_v,max.boshqa hollarda Q_max ni mazkur SHNQning 36-formulasi orqali turli æ larda olingan bir qator qiymatlardan aniqlanadi.

15-rasm. Inersion (1-chizma) va tezlik δ_v (2-chizma) mujassamlik koeffitsiyentlar qiymatlarining toʻlqin kuchi komponenti taʼsiridagi grafigi

16-rasm. Chuqurlikning inersion a_i va tezlik a_v koeffitsiyentlari qiymatlari grafigi

17-rasm. Inersion b_i va tezlik b_v shakl koeffitsiyentlari qiymatlari grafiklari (ellipsli toʻsiqlar uchun — tutash chiziqlar, prizma shakli toʻsiqlar uchun esa shtrixli chiziqlar) a/b ga bogʻliq ravishda (Q, q va P_x uchun) yoki b/a (P_z uchun) 1 — gʻadir-budir ellips shaklli toʻsiq uchun, 2 — silliq toʻsiq uchun, 3 — suv osti gʻadir-budir va suv usti qismi silliq vertikal ellips shakli toʻsiqlar uchun

24. z, m, chuqurlikdagi vertikal silliq toʻsiqqa q, kN/m toʻlqinlardan boʻladigan, toʻlqinlar taʼsirining maksimal kuchi ostida Q_max (mazkur SHNQning 14-a rasm) boʻlishidagi chiziqli yuklanish quyidagi formula orqali aniqlanadi:

(41)

bu yerda:

q_i,max va q_v,max quyidagi formulalar orqali aniqlanuvchi toʻlqinlardan boʻlgan maksimal chiziqli yuklanishning inersion va tezlik komponentlari, kN/m:

(42)

(43)

mos ravishda mazkur SHNQning 18-rasmning 1 va 2-grafiklaridan, _x qiymatida ushbu SHNQning 23-bandiga muvofiq qabul qilingan toʻlqinlardan boʻladigan chiziqli yuklanishning inersion va tezlik komponentlarining mujassamlik koeffitsiyentlari.

q_xiva q_xv — toʻlqinlardan boʻladigan chiziqli yuklanish koeffitsiyentlari boʻlib, mazkur SHNQning 19-rasmining a va b chizmalari boʻyicha nisbiy chuqurlikning qiymatlari boʻyicha qabul qilinadi.

18-rasm. Inersion d_xi (1-chizma) va tezlik d_xv (2-chizma) komponentlari toʻlqinlardan boʻladigan gorizontal chiziqli mujassamlik koeffitsiyentlari qiymatlarining chizmasi

25. Hisoblangan sath ustidan toʻlqinlangan sathning ortishi n, m, quyidagi formula orqali aniqlanishi lozim:

n = n_rel h, (44)

bu yerda:

h_rel — 20-rasm boʻyicha aniqlanuvchi toʻlqinlangan sathning nisbiy ortishi.

Oʻrtacha toʻlqin chizigʻining hisoblangan sathdan Dd, m, ortishi quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi lozim:

, (45)

bu yerda:

h_c,rel — 20-rasm boʻyicha χ = 0 qiymatda aniqlanuvchi toʻlqin choʻqqisining nisbiy ortishi.

26. Toʻlqin choʻqqisiga nisbatan istalgan holda joylashgan, vertikal silliqlangan toʻsiqqa

m, boʻlgan toʻlqin yuklanishlari Q va q mazkur SHNQning 36 va 41-formulalari orqali aniqlanishi kerak. Bunda,

koeffitsiyentlari mazkur SHNQning 15-rasmining 1 va 2-grafigidan,

ushbu SHNQning 18-rasmning 1 va 2-grafiklariga muvofiq qabul qilinishi lozim (belgilangan χ = x/λ qiymat uchun).

19-rasm. q_xi, q_xv, q_zv toʻlqinlardan boʻlgan chiziqli yuklanish koeffitsiyentlari grafiklari, d/l boʻlganda, 1) 0,1, 2) 0,15, 3) 0,2, 4) 0,3, 5) 0,5, 6) 1, 7) 5 va l/h = 40 — tutash chiziqlar, l/h = 8-15 — shtrixli chiziqlar

27. Hisobiy suv sathidan vertikal silliqlangan toʻsiqning toʻlqinlar taʼsiridagi maksimal kuch Q_max yuklanadigan nuqtasiga boʻlgan masofa Z_Q,max, m, quyidagi formula orqali aniqlanishi zarur:

, (46)

bu yerda:

d_i va d_v — ushbu SHNQning 15-rasmining 1 va 2-chizmalaridan χ ning Q_max ga muvofiq kelishidagi qabul qilinuvchi koeffitsiyentlar;

Z_Q,i va Z_Q,v — muvofiq ravishda inersion va tezlik kuchlari, m komponentlari taʼsir etuvchi nuqtalar ordinatlari boʻlib quyidagi formulalar orqali aniqlanadi:

bu yerda:

z_i,rel va z_v,rel — inersion va tezlik kuchlari komponentlari taʼsir etuvchi nuqtalarning nisbiy ordinatlari boʻlib, mazkur SHNQning 21-rasmi grafiklari boʻyicha qabul qilinadi;

m_i va m_v — mazkur SHNQning 22-rasmi chizmalari boʻyicha qabul qilinuvchi faza inersion va tezlik koeffitsiyentlari.

20-rasm. h_rel koeffitsiyent qiymatlari grafigi 1 — d/l=0,5 va l/h=40 boʻlganda, 2 — d/l =0,5 va l/h =20, d/l =0,2 va l/h=40 boʻlganda, 3 — d/l =0,5 va l/h =10 boʻlganda, shuningdek d/l =0,2 va l/h=20 boʻlganda, 4 — d/l =0,2 va l/h=10 boʻlganda koeffitsiyentlar 15-rasmning 1 va 2-chizmalari boʻyicha, d_xi va d_xv esa 18-rasmning 1 va 2-chizmalari boʻyicha c=x/l berilgan qiymat uchun aniqlanadi

21-rasm. Nisbiy ordinatlar miqdorlari grafigi 1-z_i,rel va 2-z_v,rel

22-rasm. Faza inersion m_i va tezlik m_v koeffitsiyenti grafigi

Hisob sathidan Q kuch taʼsir etuvchi nuqtagacha x ning toʻlqin oʻrkachidan toʻsiqqacha boʻlgan masofani z_Q mazkur SHNQning 46-formula boʻyicha aniqlanadi, bunda d_i va d_v koeffitsiyentlar mazkur SHNQning 15-rasmning 1 va 2-grafiklariga muvofiq berilgan c=x/l qiymat uchun qabul qilinishi lozim.

2-§. Gorizontal silliq toʻsiqqa toʻlqinlardan boʻlgan yuklanishlar

28. P_max, kN/m toʻlqinlardan teng taʼsir etuvchi chiziqli yuklanishning maksimal qiymatini, koʻndalang kesimi oʻlchamlari

m boʻlgan va z_c ≥ b, biroq

boʻlgandagi gorizontal silliq toʻsiqqa boʻlgan taʼsiri quyidagi formula orqali aniqlanishi lozim. (ushbu SHNQning 14-b rasm):

(49)

ikki holatlar uchun:

maksimal tashkil etuvchi gorizontal chiziqli yuklanishni P_x,max, kN/m, vertikal chiziqli tashkil etuvchi yuklanishning tegishli qiymatida P_z, kN/m;

maksimal vertikal tashkil etuvchi chiziqli yuklanish P_z,max, kN/m, unga muvofiq ravishdagi chiziqli yuklanishning P_x, kN/m, gorizontal tashkil etuvchisi qiymatida.

Toʻlqin choʻqqisidan toʻsiq markazigacha boʻlgan masofa x, m, maksimal chiziqli yuklanishlar taʼsirida P_x,max va P_z,max, c=x/l ning nisbiy kattaligida ushbu SHNQning 18 va 23-rasmlariga muvofiq qabul qilinadi.

23-rasm. Toʻlqinlardan, vertikal chiziqli yukning inersion δzi (1-grafiklar) va toʻliq komponentlarini yigʻindisi koeffitsiyentlari qiymati grafigi δ_zv — (2-grafiklar)

29. Toʻlqinlardan boʻladigan chiziqli yuklanishning gorizontal tashkil etuvchisi maksimal qiymatining P_x,max, kN/m, gorizontal silliq toʻsiqqa taʼsiri æ ning turli qiymatlarida qabul qilinuvchi bir qator kattaliklardan quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

P_x,max=P_xiδ_xi+P_xvδ_xv, (50)

bu yerda:

P_xi, P_xv — toʻlqinlardan boʻlgan chiziqli yuklanishning gorizontal tashkil etuvchilari inersion va tezlik komponentlari boʻlib, kN/m quyidagi formulalar boʻyicha aniqlanadi:

(51)

(52)

d_xi va d_xv — toʻlqinlardan boʻlgan chiziqli yuklanishning inersion va tezlik komponentlari mujassamlik koeffitsiyentlari boʻlib, ushbu SHNQning 18-rasmining 1 va 2-chizmalari boʻyicha mos ravishda ushbu SHNQning 23-bandidagi x qiymatlarida qabul qilinadi;

— ifodalar ham mazkur SHNQning 24-bandi keltirilgan;

b_i va b_v — mazkur SHNQning 17-rasmi grafiklariga muvofiq a/b gorizontal va b/a vertikal yuklanish qiymati uchun qabul qilinadi, koʻndalang kesim aylana, ellips va toʻgʻri toʻrtburchak shaklidagi toʻsiqning inersion va toʻliq koeffitsiyenti.

30. Gorizontal silliq toʻsiqqa P_z,max, kN/m, toʻlqinlardan boʻladigan chiziqli yuklanishning vertikal tashkil etuvchisi maksimal qiymatini χ ning turli qiymatlarida olinuvchi bir qator kattaliklarida, quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi lozim:

Pz,max=Pzi δxi + Pzv δzv, (53)

bu yerda:

P_ziva P_zv — toʻlqinlardan boʻlgan chiziqli yuklanishning vertikal tashkil etuvchilari inersion va tezlik komponentlari boʻlib, kN/m, quyidagi formulalar orqali aniqlanadi:

(54)

(55)

d_zi va d_zv — inersion va tezlik mujassamlik koeffitsiyenti boʻlib, mazkur SHNQning 23-rasmi 1 va 2-grafiklari boʻyicha χ ning mazkur SHNQning 23-bandiga muvofiq qiymatlarida qabul qilinadi;

q_zi va q_zv — toʻlqinlardan boʻlgan chiziqli yuklanish koeffitsiyenti boʻlib, mos ravishda mazkur SHNQning 19-rasmi v va g grafiklari boʻyicha nisbiy ordinatalar qiymatlarida qabul qilinadi:

β_i va β_v — ifodalar mazkur SHNQning 29-bandi kabi boʻladi.

31. Toʻlqin choʻqqisiga nisbatan istalgan holatda x joylashgan gorizontal silliq toʻsiqqa toʻlqinlardan boʻladigan chiziqli yuklanishni tashkil etuvchi gorizontal P_x, kN/m yoki P_z, kN/m larning qiymatlari mos ravishda mazkur SHNQning 50 yoki 53-formulalari orqali aniqlanishi, bunda,

mujassamlik koeffitsiyentlari mazkur SHNQning 18 va 23-rasmlaridagi grafiklar boʻyicha

berilgan qiymatlar kabi qabul qilinadi.

32. Toʻlqinlardan boʻladigan teng taʼsir etuvchi chiziqli yuklanishlar maksimal qiymati P_max, kN/m ning tubda yotuvchi silindrik toʻsiqqa taʼsiri mazkur SHNQning 14-b rasmiga koʻra uning diametri

m mazkur SHNQning 49-formulasi boʻyicha mazkur SHNQning 28-bandida keltirilgan holat uchun aniqlanishi lozim.

33. Tubda yotuvchi silindrik toʻsiqqa taʼsir etuvchi maksimal gorizontal P_x,max, kN/m, va mos ravishdagi vertikal P_z, kN/m toʻlqinlardan boʻlgan chiziqli yuklanish proyeksiyalari quyidagi formulalar orqali aniqlanishi lozim:

P_x,max=P_xiδ_xi+P_xvδ_xv; (56)

(57)

bu yerda:

P_xi va P_xv — toʻlqinlardan boʻlgan chiziqli yuklanishning kN/m, gorizontal tashkil etuvchisining mos ravishdagi inersion va tezlik komponentlari boʻlib, quyidagi formula orqali aniqlanadi:

(58)

(59)

— ifodalar ushbu SHNQning 29-bandi kabi.

Toʻlqinlardan boʻlgan chiziqli yuklanishning maksimal vertikal P_x,max, kN/m va mos ravishda gorizontal P_x, kN/m proyeksiyalari teng deb olinishi lozim.

3-§. Vertikal silliq toʻsiqqa parchalanuvchi toʻlqinlardan boʻladigan yuklanishlar

34. Diametri D ≤ 0,4d_cr, m boʻlgan vertikal silindrik toʻsiqqa, parchalanuvchi (buziluvchi) toʻlqinlarning taʼsiridan Q_cr,max, kN, maksimal kuchini, toʻlqin oʻrkachidan bir qator holatlari uchun hosil qilingan toʻlqinlar taʼsirlari kuchining ayrim qiymatlari boʻyicha (24-a rasm) 0,1x/d_t, oraliqda x/d_t=0 dan boshlab aniqlanishi, bunda x — parchalanuvchi toʻlqin oʻrkachidan vertikal silindrik toʻsiq oʻqigacha boʻlgan masofa hisoblanadi.

Silindrik toʻsiqning toʻlqin choʻqqisiga nisbatan istalgan holati uchun toʻlqinlar taʼsir kuchi Q_cr, kN quyidagi formula orqali aniqlanadi:

Q_cr = Q_i,cr + Q_v,cr, (60)

bu yerda:

Q_i,crvaQ_v,cr — parchalanuvchi toʻlqinlar taʼsirida boʻlgan kuchlarning inersion va tezlik komponentlari kN boʻlib quyidagi formulalar orqali aniqlanadi:

(61)

(62)

bu yerda:

d_t — toʻlqin etagi ostidagi suv chuqurligi m:

d_t = d_cr — (h_sur — η_s,sur) (63)

ga teng deb olinadi (ushbu SHNQning 24-a rasmida keltirilgan);

h_sur £ 0,8

shartga rioya qilinishi bilan sayoz suv doirasidagi toʻlqinning birinchi bor yopirilishidagi (shaklini oʻzgartirgan) toʻlqin balandligi, m;

η_s,sur — toʻlqin choʻqqisini suvning hisob sathidan koʻtarilishi (birinchi yopirilishida), m;

d_zi va d_zv — inersion va tezlik koeffitsiyenti boʻlib, mazkur SHNQning 24-b rasmi grafiklari boʻyicha qabul qilinadi.

24-rasm. Parchalanuvchi toʻlqinlardan boʻlgan yuklanishlarni aniqlash grafigi va d_i,cr — 1-egri chiziq, d_{v,cr —}2-egri chiziq koeffitsiyentlar qiymatlari grafigi

35. Parchalanuvchi toʻlqinlardan boʻlgan chiziqli yuklanishni, q_cr, kN/m, z, m chuqurlikdagi hisob sathidan mazkur SHNQning 24-a-rasmiga muvofiq toʻsiq oʻqining toʻlqin choʻqqisidan x/d_t nisbiy uzoqlashuvidagi vertikal silindrik toʻsiqqa taʼsir kuchi quyidagi formula orqali aniqlanishi kerak:

q_{cr =} q_i,cr + q_v,cr (64)

bu yerda:

q_i,crva q_v,cr — parchalanuvchi toʻlqinlardan boʻlgan chiziqli yuklanish inersion va tezlik komponentlarining, kN/m, vertikal toʻsiqqa taʼsiri quyidagi formulalar orqali aniqlanadi:

(65)

(66)

bu yerda:

_i,cr va

_v,cr — inersion va tezlik koeffitsiyentlari boʻlib, mazkur SHNQning 25-rasmi a va b chizmalari boʻyicha muvofiq ravishda nisbiy chuqurlik qiymatlarida qabul qilinadi:

25-rasm. Inersion

_i,cr va tezlik

_v,cr koeffitsiyentlari qiymatlari grafigi

δ_i,cr (24-b rasm) va

_i,cr (25-a rasm) koeffitsiyentlarini x/d_t>0 boʻlganda musbat va x/d_t<0 boʻlganda manfiy deb olinadi.

4-§. Silliq elementlardan boʻlgan ikki boshi ochiq boʻlgan gidrotexnika inshootlariga toʻlqinlardan yuklanishlar

36. Sterjen tizimi koʻrinishidagi ikki boshi ochiq gidrotexnika inshootlariga toʻlqinlar yuklanishlarini har qaysi elementni hisoblanuvchi toʻlqin kesimiga nisbatan turgan holatini hisobga olgan holda mazkur SHNQning 23 — 31-bandlariga muvofiq aniqlangan yuklanishlarni jamlash orqali hosil qilinadi.

Gidrotexnika inshooti elementining eng katta diametri D, m, da uni elementlar oʻqlari orasidagi masofa l, m, 3D yoki undan katta boʻlganda, alohida joylashgan silliq toʻsiq deb hisoblash lozim.

l<3D boʻlganda esa gidrotexnika inshootining alohida elementi uchun hosil qilingan toʻlqin yuklanishini, koʻlam boʻyicha yaqinlashish koeffitsiyentiga ψ _t hamda quyidagi 16-jadval boʻyicha qabul qilinuvchi toʻlqinlar nuri ψ _i ga koʻpaytirish lozim.

				16-jadval
Toʻsiqlar oʻqlari orasidagi nisbiy masofa l/D	Nisbiy diametrlar D/l qiymatlaridagi yaqinlashish koeffitsiyentlari ψ _t i ψ _i
	ψ_t		ψ_l
	0,1	0,05	0,1	0,05
3	1	1	1	1
2.5	1	1.05	1	0.98
2	1.04	1.15	0.97	0.92
1.5	1.2	1.4	0.87	0.8
1.25	1.4	1.65	0.72	0.68

37. Ikki boshi ochiq gidrotexnika inshootining qiya elementiga toʻlqinlardan yuklanishni tashkil etuvchi gorizontal va vertikal epyuralari orqali hisoblanishi, ular ordinatlari hisob sathi ostida chuqurlashish va hisobiy toʻlqin choʻqqisidan elementning alohida qismlarini uzoqlashuvini hisobga olgan holda mazkur SHNQning 31-bandiga muvofiq aniqlanishi lozim.

Gidrotexnika inshootining elementlariga 25° dan kichik boʻlgan burchak ostida gorizontalga yoki vertikalga ogʻma holda boʻlgan toʻlqinlar yuklanishlarini mazkur SHNQning 26 va 31-bandlariga muvofiq ham vertikal ham gorizontal silliq toʻsiqqa nisbatan aniqlashga yoʻl qoʻyiladi.

38. Silliq elementlardan boʻlgan ikki boshi ochiq gidrotexnika inshootlariga doimiy boʻlmagan shamol toʻlqinlari taʼsiridan boʻlgan dinamik yuklanishni mazkur SHNQning 36 va 37-bandlariga muvofiq olingan tizimda balandlik bilan taʼminlangan va oʻrtacha uzunlikdagi toʻlqinlardan boʻlgan statik yuklanish qiymatini mazkur SHNQning 17-jadvali boʻyicha qabul qilinuvchi dinamiklik koeffitsiyenti — k _d ga koʻpaytirish orqali aniqlanadi.

				17-jadval
Davrlar nisbati T_c/T	0,01	0,1	0,2	0,3
k_d dinamiklik koeffitsiyenti	1	1,15	1,2	1,3

T_c — gidrotexnika inshootining oʻz tebranish davri, s;

T — oʻrtacha toʻlqin davri, s.

Davrlar nisbati

boʻlganda, gidrotexnika inshootining dinamik hisobi bajarilishi lozim.

5-§. Katta diametrli vertikal silindrlarga toʻlqinlardan yuklanishlar (maxsus holatlar)

39. Tosh-shagʻal yoki tosh tashlangan asos ustida joylashgan vertikal yumaloq silindrik toʻsiqning butunligicha tubiga nisbiy toʻlqin bosimidan boʻlgan tubining markaziga nisbatan maksimal agʻdaruvchi moment M_z,por, kN•m quyidagi formula orqali aniqlanadi:

(67)

bu yerda:

b_por_—quyidagi 18-jadval boʻyicha qabul qilinuvchi asosning oʻtkazishini hisobga olgandagi agʻdaruvchi moment koeffitsiyenti.

							18-jadval
D/λ	0,2	0,3	0,4	0,5	0,6	0,7	0,8
βpor	1,02	1,30	1,39	1,39	1,34	1,29	1,23

40. Tubining markaziga nisbatan toʻsiqqa taʼsir koʻrsatuvchi toʻla maksimal agʻdaruvchi momenti ikki moment yigʻindisi M_z,pormazkur SHNQning 67-formulasi orqali va maksimal kuchdan boʻlgan moment Q_max orqali aniqlanadi:

(68)

bu yerda:

C_q — quyidagi 19-jadval boʻyicha qabul qilinuvchi koeffitsiyent.

							19-jadval
D/λ	0,2	0,3	0,4	0,5	0,6	0,7	0,8
C_q	0,93	1,07	1,05	0,98	0,90	0,84	0,79

41. Gorizontal kuch Q_maxmaksimum sarfidagi z³0 chuqurlikda boʻlgan vertikal yumaloq silindrik toʻsiq yuzasi nuqtasida boʻladigan toʻlqin bosimi r, kPa, quyidagi formula orqali aniqlanishi lozim:

(69)

bu yerda:

χ — ushbu SHNQning 20-jadvali boʻyicha qabul qilinuvchi taqsimlanish koeffitsiyenti.

			20-jadval
θ, grad	D/l boʻlganda c koeffitsiyenti qiymatlari
θ, grad	0,2	0,3	0,4
0	0,73	0,85	0,86
15	0,7	0,83	0,85
30	0,68	0,81	0,84
45	0,6	0,74	0,8
60	0,5	0,65	0,7
75	0,35	0,51	0,55
90	0,22	0,34	0,34
105	0,03	0,11	0,1
120	-0,09	-0,08	-0,1
135	-0,23	-0,23	-0,23
150	-0,32	-0,36	-0,33
165	-0,37	-0,42	-0,38
180	-0,41	-0,45	-0,4

Izoh: q — keluvchi toʻlqin nuri bilan toʻsiq markazidan qurilayotgan nuqtaga qarab yoʻnalgan yoʻnalish orasidagi burchak (silindrning old tashkil etuvchisi uchun q = 0).

Suvning hisob sathidan yuqorisida yotgan nuqtalardagi r bosim c >0 boʻlganda (z<0) mazkur SHNQning 69-formulasi orqali aniqlanuvchi z =0 sathda chiziqli jadval r, hamda r =0 orasida z = — ch sathda, c <0 boʻlganda esa 0 < z < -ch nuqtalar uchun ham chiziqli jadval r = 0 z = 0 boʻlganda va r oraligʻida 69-formula orqali aniqlanuvchi z = -ch boʻlganda qabul qilinadi.

42. Toʻsiq doirasi aylanasida joylashgan (Ø = 90° va 270°) nuqtalardagi va toʻsiq oldida toʻsiq aylanasidan

masofada (Ø = 0°) boʻlgan nuqtalardagi maksimal tub tezligi V_b,max, m/s, quyidagi formula orqali aniqlanadi:

(70),

bu yerda:

φ_v koeffitsiyent mazkur SHNQning 21-jadvali boʻyicha olinadi.

			21-jadval
Hisob nuqtalari holati	φ_v koeffitsiyentining D/l boʻlgandagi qiymati
Hisob nuqtalari holati	0,2	0,3	0,4
Aylana toʻsiqlarga	0,98	0,87	0,77
Toʻsiq oldida	0,67	0,75	0,75

5-bob. Qirgʻoq mahkamlash gidrotexnika inshootlariga shamol toʻlqinlari va kanal qirgʻoqlariga kema toʻlqinlari yuklanishlari

1-§. Qirgʻoq mahkamlash gidrotexnika inshootlariga shamol toʻlqinlaridan yuklanishlar

43. Toʻlqin yotiqligidagi undan boʻladigan teng taʼsir etuvchi chiziqli yuklanish bilan suv osti toʻlqin sindirgichiga taʼsiri gorizontal R_x, kN/m va vertikal P_z hamda P_c, kN/m, proyeksiyalarining maksimal qiymatlarini yon tomon va muallaqlashtiruvchi toʻlqin bosimi epyuralari boʻyicha mazkur SHNQning 26-rasmiga koʻra qabul qilish lozim, bunda R, kPa qiymat, z ga bogʻliq holda tubning nishabi i hisobga olingani holda quyidagi formula orqali aniqlanishi lozim:

26-rasm. Suv osti toʻlqin sindirgichga boʻlgan toʻlqin bosimi epyuralari

tub nishabi i £ 0,04 boʻlganda:

z = z₁ boʻlganda z < z₂, p₁ = pg(z₁ — z₄); (71)

z₁ ≥ z₂ boʻlganda, p₁ = p₂; (72)

z = z₂,

(73)

z = z₃ =d, p₃ = k_wp₂ (74)

tub nishabi i > 0,04 boʻlganda: z=z₁, p₁ 71 va 72-formulalari orqali aniqlanadi;

z = z₂, p₂ = pg(z₂ — z₄) (75)

z = z₃ = d, p₃ = p₂ (76)

bu yerda:

z₁ — gidrotexnika inshooti yuqorisi ordinati, m;

z₂ — ushbu SHNQning 22-jadvali boʻyicha toʻlqin tagi ordinati, m;

k_w — mazkur SHNQning 23-jadvali boʻyicha qabul qilinuvchi koeffitsiyent;

z₄ — suv osti toʻlqin sindirgich ortidagi suv sathi ordinati, m boʻlib, quyidagi formula orqali aniqlanadi:

z₄ = — k_rd(z₁ — z₅) + z₁; (77)

k_rd_—ushbu SHNQning 22-jadvali boʻyicha qabul qilinuvchi koeffitsiyent;

z_{5 —}mazkur SHNQning 22-jadvali boʻyicha qabul qilinuvchi suv osti toʻlqin sindirgichi oldidagi toʻlqin oʻrkachi ordinati.

						22-jadval
Toʻlqinning nisbiy balandligi h/d	0,4	0,5	0,6	0,7	0,8	0,9	1
Toʻlqin tagining nisbiy pasayishi z₂/d	0,14	0,17	0,20	0,22	0,24	0,26	0,28
Toʻlqin oʻrkachining nisbiy koʻtarilishi z₅/d	-0,13	-0,16	-0,20	-0,24	-0,28	-0,32	-0,37
k_rd koeffitsiyenti	0,76	0,73	0,69	0,66	0,63	0,60	0,57

44. Qirgʻoq mahkamlash gidrotexnika inshooti oldidagi maksimal tub tezligi V_b,max, m/s, u 12-formula orqali aniqlanadi k_sl koeffitsiyenti quyidagicha qabul qilinishi lozim:

vertikal yoki katta qiyalikka ega boʻlgan devor uchun mazkur SHNQning 23-jadvali boʻyicha;

suv osti toʻlqin sindirgich uchun mazkur SHNQning 24-jadvali boʻyicha.

						23-jadval
Toʻlqin yotiqligi /h	8	10	15	20	25	30	35
k_w koeffitsiyenti	0,73	0,75	0,8	0,85	0,9	0,95	1

				24-jadval
Toʻlqinning nisbiy uzunligi /d	≤5	10	15	20 va katta
k_sl koeffitsiyenti	0,5	0,7	0,9	1,1

Parchalanuvchi va qirgʻoqqa uriluvchi toʻlqinlarda qirgʻoq mahkamlash gidrotexnika inshootlari oldidagi suvning maksimal tub tezligi V_b,max, m/s, muvofiq ravishda 18 va 24-formulalari orqali aniqlanishi lozim.

Yuvib ketmaydigan tub tezliklari yoʻl qoʻyilgan qiymatlari ushbu SHNQning 22-bandiga asosan qabul qilinishi lozim.

45. Vertikal toʻlqindan himoyalash devoriga parchalanuvchi va uziluvchi toʻlqinlar teng taʼsir etuvchi chiziqli yuklanishlari gorizontal P_x, kN/m, va vertikal P_z, kN/m, proyeksiyalari maksimal qiymatlari (qirgʻoq tomondan grunt agʻdarmasi mavjud boʻlmaganda) yon tomon va muallaqlashtiruvchi toʻlqin bosimlari epyuralari mazkur SHNQning 27-rasmi boʻyicha qabul qilinadi, bunda p, kPa, va n_cm qiymatlar gidrotexnika inshooti joylashgan yerga bogʻliq holda aniqlanishi lozim.

Gidrotexnika inshootining suv yoʻli yopilgan oxirgi qirgʻoq toʻlqinlari bostirib keluvchi joyida joylashishida mazkur SHNQning 27-a rasmiga koʻra quyidagi formula orqali aniqlanadi:

(78)

(79)

Gidrotexnika inshootini urez zonasi oldida joylashishida (mazkur SHNQning 27-b rasmi) quyidagi formulalar orqali aniqlanadi:

(80)

(81)

Gidrotexnika inshootini urez chizigʻi tashqarisida toʻlqinlarni qirgʻoqqa urilish doirasida mazkur SHNQning 27-v rasmiga koʻra quyidagi formula orqali aniqlanadi:

(82)

(83)

bu yerda:

h_c — toʻlqin oʻrkachini toʻlqindan himoya devori tik tekisligi hisobiy sathidan ortishi, m;

h_br — parchalanuvchi (buziluvchi) toʻlqinlar balandligi, m;

a_{n —}toʻlqinni oxirgi bosib keluvchi tekisligidan urez chizigʻigacha boʻlgan masofa, m;

a_i — toʻlqinni oxirgi bosib keluvchi tekisligidan gidrotexnika inshootigacha boʻlgan masofa, m;

a_l — suvning urez chizigʻidan gidrotexnika inshootigacha boʻlgan masofa, m;

a_r — suvning urez chiziqdan buzilgan toʻlqinlarni qirgʻoqqa urilish chegarasigacha boʻlgan masofa (gidrotexnika inshooti mavjud boʻlmaganida), m quyidagi formula orqali aniqlanadi:

a_r= h _run1foizctgφ, (84)

h_run1foiz — qirgʻoqqa keluvchi toʻlqinlar balandligi, m boʻlib, mazkur SHNQning 17-bandi boʻyicha aniqlanadi.

27-rasm. Vertikal toʻlqindan himoya devoriga, gidrotexnika inshootining quyidagicha joylashuvida toʻlqin bosimi epyuralari: a — qirgʻoqqa urilish toʻlqini doirasida, b — urez chizigʻi doirasida, v — urez chizigʻidan tashqarida

				25-jadval
Gidrotexnika inshooti yuqorisi ordinati z₁,m	-0,3h	0,0	+0,3h	+0,65h
k_zd koeffitsiyenti	0,95	0,85	0,8	0,5

Izohlar:

1. Agar gidrotexnika inshooti yuqorisi ordinati z₁>> -0,3h, m, boʻlsa (78), (80) va (82) formulalar orqali aniqlanuvchi toʻlqin bosimi qiymatini ushbu SHNQning 25-jadvali boʻyicha qabul qilinadigan k_zd koeffitsiyentga koʻpaytirish lozim.

2. Qirgʻoqqa uriluvchi toʻlqindan himoya devoriga boʻlgan yuklanish, ularni toʻlqin urilish doirasida joylashishi ushbu SHNQning 12-bandiga asosan aniqlanadi.

46. Vertikal toʻlqindan himoya devoriga (qirgʻoq tomondan grunt agʻdarish orqali) buzilgan toʻlqinlardan teng taʼsir qiluvchi chiziqli yuklanishlar proyeksiyalari gorizontal P_x, kN/m va vertikal P_z, kN/m maksimal qiymatlarini, toʻlqinlarni qaytishida yon tomon va muallaqlashtiruvchi toʻlqin bosimi mazkur SHNQning 28-rasmiga muvofiq epyuralari boʻyicha qabul qilinishi, bunda p_r, kPa qiymat quyidagi formula orqali aniqlanishi lozim:

p_r = pg(Δz_r — 0,75h_br) (85)

bu yerda:

Δz_r — toʻlqin qaytishida vertikal devor oldida suvning yuzasi hisob sathidan pasayishi boʻlib, suv chizigʻidan gidrotexnika inshootigacha boʻlgan a_lmasofaga bogʻliq ravishda, a_l ≥ 3h_brΔz_r = 0 va a_l < 3h_br Δz_r = 0,25 h_br boʻlgan holatlarda qabul qilinadi.

28-rasm. Vertikal toʻlqindan himoya devoriga toʻlqin qaytishidagi toʻlqin bosimi epyuralari

47. Toʻlqin bosimi p, kPa, devorning egri chiziqli qismida mazkur SHNQning 44-bandiga muvofiq vertikal devorga boʻlgan toʻlqin bosimi epyurasi boʻyicha bu epyurani quyidagi 29-rasmga koʻra egri chiziqli yuzaga boʻlgan normal boʻyicha yoʻnaltirish orqali qabul qilinishi lozim.

29-rasm. Toʻlqindan himoya devorining egri chiziqli qismidagi toʻlqin bosimi epyurasi

48. Qirgʻoq himoyalagich elementiga toʻlqinlardan teng taʼsir etuvchi chiziqli yuklanish proyeksiyalari gorizontal P_x,ext, P_x,int, kN va vertikal P_z, kN maksimal qiymatlari yon tomon va muallaqlashtiruvchi toʻlqin bosimi mazkur SHNQning 30-rasmiga koʻra epyuralari boʻyicha qabul qilinishi lozim, bunda qirgʻoq himoyalagich tashqi p_ext, kPa va soya tomon p_int, kPa, qirralariga toʻlqin bosimi qiymatlari va toʻlqin oʻrkachining muvofiq holdagi koʻtarilishlari η_ext, m, va η_int, m, quyidagi formulalar orqali aniqlanishi lozim:

(86)

(87)

bu yerda:

k_α — mazkur SHNQning 26-jadvali orqali qabul qilinuvchi toʻlqin koʻlamini qirgʻoq himoyalagichga yaqinlashib kelish burchagiga bogʻliq boʻlgan koeffitsiyent.

30-rasm. Qirgʻoq himoyalagichga boʻlgan toʻlqin bosimi epyurasi

					26-jadval
Qirgʻoq himoyalagich yogʻi	ctgα	l/ qiymatida k_α koeffitsiyent
Qirgʻoq himoyalagich yogʻi	ctgα	0,03 va kam	0,05	0,1	0,2 va koʻp
Tashqi soya yoqi	-	1	0,75	0,65	0,6
	0	1	0,75	0,65	0,6
	0,2	0,45	1,45	0,45	0,45
	0,5	0,29	0,22	0,30	0,35
	1	0	0	0	0

2-§. Kanal qirgʻoqlari mahkamlanishlariga kema toʻlqinlaridan yuklanishlar

49. Kema toʻlqini balandligini h_sh, m quyidagi formula orqali aniqlanishi lozim:

(88)

bu yerda:

d_s va l_u — kemaning oʻtirishi va uzunligi, m;

δ — kemaning suv sigʻimining toʻliqlik koeffitsiyenti;

V_adm — kemaning foydalanish talablari boʻyicha yoʻl qoʻyiluvchi tezligi, m/s boʻlib, quyidagi formula orqali aniqlanadi:

(89)

k_a — kemaning koʻndalang kesim yuzasining kanalning tirik kesimi yuzasiga boʻlgan nisbati A, m²;

b — kanalning suv urezi boʻyicha kengligi, m.

50. Kema toʻlqinini qiyalikka borish balandligini h_rshmazkur SHNQning 31-rasmiga koʻra quyidagi formula orqali aniqlanadi:

(90)

bu yerda:

β_sl — tekis plitalar bilan qoplangan qiyaliklar uchun 1,4 ga teng boʻlgan, tosh yotqizish bilan — 1,0 va tosh tashlash bilan — 0,8 deb qabul qilinuvchi koeffitsiyent.

51. Kemalar toʻlqinidan boʻladigan chiziqli yuklanishning maksimal qiymati kanal qirgʻoqlari mahkamlanishlari uchun R, kN/m toʻlqin bosimi epyuralari boʻyicha qabul qilinishi lozim (mazkur SHNQning 31-rasmi). Bunda, p, kPa qiymatlar z ga bogʻliq holda quyidagi formulalar orqali aniqlanadi:

plitalar bilan mahkamlangan qiyalikka toʻlqinni urilishida (31-a rasm):

(91)

(92)

(93)

plitalar bilan mahkamlangan qiyalikdan toʻlqin qaytishida (31-b rasm):

(94)

(95)

(96)

vertikal devor oldidan suv toʻlqinlanib oqishida (31-v rasm):

(97)

(98)

(99)

(100)

bu yerda:

d_{inf —}qiyalik mahkamlanishning tag chuqurligi, m;

d_h — qoziq qoqilish chuqurligi, m;

filtratsiya oqibatida kanal qirgʻogʻining mahkamlash yerlaridan boshqa joylarda suv sathining pasayishi m quyidagilarga teng qilib qabul qilinadi:

0,25 h_sh — qiyalik boʻyicha mahkamlangan, suv hisob sathidan 4 m dan kam boʻlmagan uzunlikda suv oʻtkazmaydigan tayanch bilan;

0,2 h_{sh —}qiyalik boʻyicha mahkamlangan, suv hisob sathidan 4 m dan katta uzunlikda, tosh koʻrinishidagi tayanch bilan;

0,1 h_sh — tish-tirnoqli vertikal devor uchun.

31-rasm. Qirgʻoq kanallari mahkamlanishlariga kema toʻlqinlari bosimi epyuralari: a — qiyalikka toʻlqinni urilishida, b — qiyalikdan toʻlqin qaytishida, v-vertikal devor oldidan suv toʻlqinlanib oqishida

6-bob. Gidrotexnika inshootlariga kemalardan (suzuvchi obyektlardan) boʻladigan yuklanishlar

1-§. Asosiy talablar

52. Gidrotexnika inshootlarini kemalardan (suzuvchi obyektlardan) boʻladigan yuklanishni hisoblashda quyidagilar aniqlanishi lozim:

mazkur SHNQning 49 — 51-bandlariga muvofiq suzuvchi obyektlarga shamol, oqim va toʻlqinlardan boʻladigan yuklanishlar;

kema bogʻlangan gidrotexnika inshootlariga shamol, oqim va toʻlqinlar taʼsirida qirgʻoq gidrotexnika inshootiga yonlari bilan tegishidan boʻladigan yuklanishlar;

kemaning bogʻlash gidrotexnika inshootiga yoni bilan yaqinlashib kelishida boʻladigan yuklanishlar;

kemaga shamol va oqimni taʼsir qilishida bogʻlovchi arqonni tortilish — taranglashishidan boʻladigan yuklanishlar.

2-§. Suzuvchi obyektlarga shamol, oqim va toʻlqinlardan boʻladigan yuklanishlar

53. Suzuvchi obyektlarga shamol taʼsiridan boʻlgan kuchlarni tashkil etuvchilari, koʻndalang W_q, kN va uzunasiga W_n, kN quyidagi formulalar orqali aniqlanadi:

arqondan boʻshatilgan kemalar va suzuvchi bogʻlash joylar uchun:

W_q= 73.6 10⁻⁵A_q V² _qξ; (101)

W_n= 49.0·10⁻⁵A_nV²_nξ; (102)

suzuvchi kema ustaxonalari uchun

W_q= 79.5 10⁻⁵A_q V²_q (103)

W_n=79.5 10⁻⁵A_n V²_n, (104)

bu yerda:

A_q va A_n — suzuvchi obyektlarning yelkanligini (siluetlarini) muvofiq holdagi yon va old suv usti yuzalari, m²;

V_q va V_n — kema qatnovi davrida 2 foiz shamol tezligi taʼminlanishining mos ravishda koʻndalang va uzunasiga tashkil etuvchilari, m/s;

ξ — ushbu SHNQning 27-jadvali boʻyicha qabul qilinuvchi koeffitsiyent boʻlib, unda a_{h —}suzuvchi obyektning suv usti qismining koʻndalang va uzuna siluetlarining eng katta gorizontal oʻlchami.

Yelkanlik yuzalari shamol kelish tomonga joylashgan ekranlashtiruvchi toʻsiqlar yuzalarini hisobga olgan holda aniqlanadi.

			27-jadval
Suzuvchi obyekt siluetining eng katta oʻlchami a_h, m	25gacha	50	100 va katta
ξ koeffitsiyenti	1,00	0,80	0,65

54. Suzuvchi obyektga oqimni taʼsiridan boʻlgan kuchning koʻndalang Q_w, kN va uzunasiga N_w, kN tashkil etuvchilari quyidagi formula orqali aniqlanishi kerak:

Q_w=0.59 A_lV²_t; (105)

N _w=0.59 A_lV²_t (106)

bu yerda:

A_l va A_{t —}suzuvchi obyektlarning mos ravishdagi yon va old tomoni suv osti yelkanlik yuzalari, m

;

V_t va V_l — kema qatnovi mavsumi davrining 2 foiz taʼminlangan koʻndalang va uzuna oqim tezligi tashkil etuvchilari, m/s.

55. Suzuvchi obyektlarga toʻlqinlar taʼsiridan boʻladigan koʻndalang Q, kN va uzuna N, kN gorizontal kuchlarni amplitudasining maksimal qiymati boʻlib quyidagi formula orqali aniqlanishi kerak:

Q = x γ₁ρghA_l, (107)

N = x ρ ghA_t, (108)

bu yerda:

c — mazkur SHNQning 32-rasmi boʻyicha qabul qilinuvchi koeffitsiyent, unda d_s — suzuvchi obyektning oʻtirishi, m;

γ₁ — mazkur SHNQning 28-jadvali orqali qabul qilinadigan koeffitsiyent, unda a_l — suzuvchi obyektning suv osti qismining uzuna siluetining eng katta gorizontal oʻlchami, m;

h — tizimda 5 foiz taʼminlanganlik bilan toʻlqinlar balandligi, m;

A_l va A_t — belgilanishlar mazkur SHNQning 54-bandida keltirilgan kabi boʻlishi kerak.

32-rasm. æ koeffitsiyentining qiymatlari grafigi

					28-jadval
a_l/λ	0,5 va kam	1	2	3	4 va undan ortiq
γ₁ koeffitsiyenti	1	0,73	0,5	0,42	0,4

Izoh. Toʻlqinli yuklanishning oʻzgarish davrini oʻrtacha toʻlqinlar davriga teng deb qabul qilinishi kerak.

56. Gidrotexnika inshootlarini suzuvchi obyektlardan pallarga uzatiluvchi yuklanishlarini, kema bogʻlash joylari asosi qismlarni va ankerli tayanchlarni (qabul qilingan miqdorga, kalibrni va bogʻlanishlar uzunligini, bogʻlamlarni tarangliklarini dastlabki holati qiymatlari, osilgan yuklar massalari va ularning mahkamlangan joylari) hisoblashlarda quyidagilar aniqlanishi lozim:

gidrotexnika inshootiga va ankerli tayanchlarga tushadigan gorizontal va vertikal yuklanishlar;

bogʻlangandagi eng katta kuchlanishlar;

suzuvchi obyektlarning harakatlanishi.

Suv omborlarida mahkamlash elementlaridagi kuchlanishlarni aniqlashni suvning eng baland va past sathlarida amalga oshirilishi lozim.

57. Ankerli tayanchlarga boʻlgan yuklanishlar, bogʻlanganlardagi kuchlanishlar va suzuvchi obyektlarning harakatlanishini toʻlqinlar taʼsirlari dinamikasini hisobga olgan holda aniqlanishi lozim.

3-§. Gidrotexnika inshootiga bogʻlangan kemaning yoni bilan tegish yuklanishi

58. Bogʻlangan kemaning shamol, suv oqimi va toʻlqinlar taʼsirida gidrotexnika inshootiga koʻrsatadigan chiziqli yuklanishini q, kN/m balandligi mazkur SHNQning 29-jadvali boʻyicha yoʻl qoʻyiladigan qiymatlardan ortiq boʻlganda quyidagi formula orqali aniqlanishi kerak:

(109)

bu yerda:

Q_tot — oqimning shamolidan va toʻlqinlarning yigʻindisi taʼsiridan koʻndalang kuch, kN boʻlib mazkur SHNQning 53, 54, 55 va 57-bandlariga muvofiq aniqlanadi;

— kemaning gidrotexnika inshooti bilan tutashish qismi uzunligi, m boʻlib, kema bogʻlash joy uzunligi L, m va kema bortining toʻgʻri chiziqli qismi l m nisbatlariga bogʻliq ravishda qabul qilinadi:

L ≥ l boʻlganda l_d= l;

L < l boʻlganda l_d = L.

Bir nechta tayanchlardan yoki pallardan tashkil topgan kema bogʻlash joyi koʻlami uchun bogʻlangan kemadan boʻladigan yuklanishning taqsimlanishini, kema bortining toʻgʻri chiziqli qismiga mos keluvchi joylaridagina qabul qilinadi.

				29-jadval
Toʻlqinlar koʻlami burchagini kema diametral tekisligiga yondashish burchagi a, grad	Hisobiy suv siqib chiqarish bilan kema uchun toʻlqinlar yoʻl qoʻyiluvchi h_5foiz, m, balandligi, D, ming t.
	2 gacha	5	10	20
45 gacha	0,6	0,7	0,9	1,1
90	0,9	1,2	1,5	1,8

4-§. Kemaning gidrotexnika inshootiga yaqinlashishida yon orqali beradigan yuklanishlari

59. Kemaning bandargoh bogʻlash gidrotexnika inshootiga yondashib kelishidagi, kema yon urilishi kinetik energiyasi E_q, kDj quyidagi formula orqali aniqlanadi:

(110)

bu yerda:

D — kemaning hisobiy suv siqib chiqarishi, t;

V — mazkur SHNQning 30-jadvali boʻyicha qabul qilinuvchi kemaning yondashib kelish tezligi (gidrotexnika inshooti yuzasiga) moʻtadil tashkil etuvchisi, m/s;

Ψ — ushbu SHNQning 31-jadvali boʻyicha qabul qilinuvchi koeffitsiyent, bunda posangi yoki boʻsh holda bogʻlanuvchi kemalar uchun y ning jadval qiymatlari 15 foizga kamaytirilishi kerak.

			30-jadval
Hisobiy suv siqib chiqarishi, D, ming t	2 gacha	5	10
Kemaning yondashish tezligi moʻtadil tashkil etuvchisi, V, m/s	0,2	0,15	0,1

	31-jadval
Kema bogʻlash gidrotexnika inshootlari qurilmalari	Kemalar uchun y koeffitsiyenti
Oddiy yoki shakldor massivlardan qirgʻoqboʻylar, massiv-gigantlar, katta diametrli qobiqlar va burchak turidagi qirgʻoqboʻylar, old, tish-tirnoqli qoziq tayanchlardagi qirgʻoqboʻylar	0,30
Estakada yoki koʻprik turidagi qirgʻoqboʻylar, orqa tish-tirnoqli qoziq tayanchlardagi qirgʻoqboʻylar	0,40
Estakada yoki koʻprik turidagi pirslar, bogʻlash pallari	0,45
Bogʻlash pallari bosh yoki aylantirma pallar	-

33-rasm. Uruvchi moslamasining (va kema bogʻlash gidrotexnika inshooti) bogʻliqlik deformatsiyalari grafigini tuzish sxemasi:

a — E_tot energiyadan;

b — F_g — yuklanishdan.

60. Kemaning gidrotexnika inshootiga yondashib kelishida uning yon urilishidan boʻladigan koʻndalang gorizontal kuchni F_q, kN, kemaning yon urilishi energiyasi E_q, kDj berilgan qiymatlari uchun mazkur SHNQning 33-rasmi chizmasiga muvofiq yoʻnalish strelkalari bilan shtrix chiziqlar yoʻnalishi boʻyicha aniqlanadi.

Deformatsiyaning jami energiyasi E_tot, kJ, uruvchi moslamalarining deformatsiyasi yigʻma energiyasi E_e, kJ va kema bogʻlash gidrotexnika inshooti deformatsiyasi energiyasini E_i, kJ oʻz ichiga olishi lozim, E_e³10E_i boʻlganda, E_i ni hisobga olmaslikka yoʻl qoʻyiladi.

Kema bogʻlash gidrotexnika inshooti deformatsiyasi energiyasi E_i, kJ quyidagi formula orqali aniqlanadi:

(111)

bu yerda:

k_i — gorizontal koʻndalang yoʻnalishdagi kema bogʻlash gidrotexnika inshooti qattiqlik koeffitsiyenti, kN/m.

Kemaning gidrotexnika inshootiga yondashib kelishidagi uning yon urilishidan boʻladigan koʻndalang kuch F_n, kN quyidagi formula orqali aniqlanishi lozim:

F_n=µF_q, (112)

bu yerda:

m — toʻlqin kuchini qirquvchi ust yuzasi materialiga bogʻliq holda qabul qilinuvchi ishqalanish koeffitsiyenti:

ust yuzasi beton yoki rezinadan boʻlganda m =0,5;

yogʻochdan boʻlganda esa m =0,4.

61. Gidrotexnika inshooti yuzasiga kemaning moʻtadil yondoshib kelish tezligi V_adm, m/s miqdori quyidagi formula orqali aniqlanadi:

(113)

bu yerda:

E_q — kema bogʻlash gidrotexnika inshootiga (yoki kema bortiga) taʼsir etuvchi eng kam yoʻl qoʻyiluvchi kuch F_q uchun mazkur SHNQning 33-rasmi sxemasiga muvofiq qabul qilingan, grafik boʻyicha qabul qilinuvchi kema yonini urilishi energiyasi, kJ;

_Ψ va D — belgilanishlar mazkur SHNQning 58-bandida keltirilganidek boʻlishi kerak.

5-§. Kema bogʻlash arqonlari taranglashishidan gidrotexnika inshootlariga boʻlgan yuklanishlar

62. Kema bogʻlash arqonlari taranglashishidan boʻladigan yuklanishlar jami kuchi Q_tot, kN koʻndalang tashkil etuvchisining bitta hisobiy kemaga taʼsir etuvchi shamol va oqim natijasidagi bogʻlash ustunlariga (yoki rimlarga) taqsimlanuvchi kuchlarni hisobga olgan holda aniqlanishi lozim.

Q_tot, kN qiymatlari mazkur SHNQning 53 va 54-bandlariga muvofiq aniqlanadi.

Kemalar sonidan qatʼiy nazar, ustunga bogʻlangan arqonlar, shuningdek uning koʻndalang S_q, kN, uzunasiga S_n, kN vertikal S_v, kN proyeksiyalarini, yopqich sathidagi (34-rasm) bir ustunlari tomonidan qabul qilinadigan kuch S, kN quyidagi formulalar orqali aniqlanadi:

(114)

(115)

S_n= S cosα cosβ (116)

S_v=S sinβ, (117)

bu yerda:

n — mazkur SHNQning 32-jadvali boʻyicha qabul qilinuvchi ishlovchi ustunlar soni;

a, b — ushbu SHNQning 33-jadvali boʻyicha qabul qilinuvchi bogʻlash arqonlari qiyaligi burchaklari, grad.

34-rasm. Bogʻlash arqonlari taranglashishidan boʻladigan kuchlanishni bogʻlash ustuni boʻyicha taqsimlanish sxemasi

				32-jadval
Kemaning eng katta uzunligi l_max, m	50 va undan kam	150	250	300 va undan ortiq
Bogʻlash ustunlari orasidagi eng koʻp masofa l_s, m	20	25	30	30
Ishlovchi bogʻlash ustunlari soni, n	2	4	6	8

Bogʻlash arqonlarining taranglashishidan boʻlgan kuch S, kN qiymati daryo floti kemalari uchun mazkur SHNQning 34-jadvali boʻyicha qabul qilinishi lozim.

			33-jadval
Kemalar	Kema bogʻlash arqonlari qiyalik burchagi, gradus
	a	b
	a	yuk ostidagi kema	boʻsh kema
Yoʻlovchi va yuk yoʻlovchi tashish kemasi	45	0	0
Yuk kemasi	30	0	0

Izoh: kema bogʻlash ustunlarini alohida boʻlgan poydevorlarda joylashishida β burchagi qiymati 30 gradusga teng qilib olinadi.

		34-jadval
Yuk ostida kemaning hisobiy suv siqib chiqarishi, D, ming.t	Kema bogʻlash arqonlari taranglashishidan boʻladigan kuch S, kN, kemalar uchun
Yuk ostida kemaning hisobiy suv siqib chiqarishi, D, ming.t	yoʻlovchi, yuk-yoʻlovchi, texnik flot butunligicha ust qurma bilan	yuk va texnik floti, butunligicha ustqurmasiz
0,1 va undan kam	50	30
0,11 — 0,5	100	50
0,51 — 1	145	100
1,1 — 2	195	125
2,1 — 3	245	145
3,1 — 5	-	195
5,1 — 10	-	245

7-bob. Gidrotexnika inshootlariga muzlardan boʻladigan yuklanishlar

1-§. Asosiy talablar

63. Gidrotexnika inshootlariga muzdan boʻladigan yuklanishlar muzning fizik-mexanik xususiyatlari, eng koʻp muz taʼsirlari davri vaqtlari uchun gidrotexnika inshooti joylashgan yerning gidrometeorologik sharoitlari toʻgʻrisidagi statistik maʼlumotlar asosida aniqlanishi lozim.

64. Muzning siqilishdagi R_c va egilishidagi R_f, MPa mustahkamlik tavsifnomalari muz yuklanishining qiymatini aniqlovchi asosiy mustahkamlik tavsifnomalari quyidagi formula orqali hisoblanadi:

(118)

R_f=0,4(C_b+∆_b), (119)

bu yerda:

N — bir xil qalinlikdagi qatlamlar miqdori unga (qalinligi boʻyicha) koʻrib chiqilayotgan muz maydoni taqsimlanadi, bunda N ³ 3;

C_i — plastik buzilishdan moʻrt-plastik holatga, MPa i — qatlamda tajribaviy maʼlumotlar boʻyicha aniqlanuvchi harorat ostida t_i boʻlgan muzning oʻrtacha (arifmetik) mustahkamlik qiymati (bir oʻq orqali muzni siqish sinovlari oʻtkazish uslubi mazkur SHNQning 2-ilovasida berilgan);

D_i — ishonchlilik ehtimolining a va parallel oʻlchashlar miqdori berilgan qiymatlaridagi matematik statistika uslublari orqali aniqlanuvchi, aniqlanishlarning tasodifiy xatoliklarning ishonchlilik chegarasi C_i, MPa, (sinalgan namunalar sonida) n;

C_b va D_b — plastik buzilish holatidan moʻrt — plastik holatiga oʻtishidagi, MPa, koʻrib chiqilayotgan muz maydonining pastki qatlamida muzlashning 0 °S harorati ostida va C_b, MPa ni aniqlashning tasodifiy xatoligi ishonchlilik chegarasi, qaysiki C_i va D_ini aniqlash kabi bir taraflama siqishdagi muzning mustahkamlik oʻrta (arifmetik) qiymati.

Tajribaviy maʼlumotlar mavjud boʻlmagan taqdirda (C_i +D_i) qiymatni mazkur SHNQning 35-jadvali orqali qabul qilinishiga yoʻl qoʻyiladi.

			35-jadval
Muzning kristall tuzilishi turi	Muz maydonining i-qatlamidagi muzning harorati t_i, °C
	0	-3	-15
	C_i±Δ_i qiymati Mpa, α = 0.95, n = 5 boʻlganda
Donador	1.2±0.1	3.1±0.2	4.8±0.3
Prizmatik	1.5±0.2	3.5±0.3	5.3±0.4

Bu yerda:

t_i — muz maydonining i — qatlamidagi muzning harorati, °S tajribaviy maʼlumotlar boʻyicha ular mavjud boʻlmaganda quyidagi formula orqali aniqlanadi:

t_i=t_uz_i, (120)

bu yerda:

t_u — muzning havo (yoki qor) — muz chegarasidagi harorati boʻlib, °S, havoning harorati toʻgʻrisidagi maʼlumotlar boʻyicha issiqlik va massa almashinish, qor qoplamining qalinligi va shamol tezligi yoki muzning berilgan qalinliklarida: 0,5 m — 5 d, 0,75 m — 11 d, 1,0 m — 19 d, 1,5 m — 43 d da qabul qilinuvchi oʻrtacha sutkalik haroratda muzning gidrotexnika inshootiga koʻrsatadigan taʼsiri orqali aniqlanadi;

z_{i —}muz — suv chegarasidan to muz maydonining qalinligi ulushlarida i — qatlami oʻrtasigacha boʻlgan masofa.

Bahorgi muz harakati davrida havo haroratini nol orqali muzning gidrotexnika inshootiga hisobiy taʼsirlarining muzni quyidagicha qalinliklarida 0,5 m — 1 d da; 1,0 m — 5 d da, 1,5 m — 11 d da, t_u =0° S deb olinishiga yoʻl qoʻyiladi.

65. Tekis muzning hisobiy qalinligi h_d, m, qish davridagi maksimal muz qalinligining 1foizli taʼminlanganlik bilan 0,8 miqdorida qabul qilinadi.

66. Muz maydonining tuzilishi (qalinligi boʻyicha) kristallografik tadqiqotlari maʼlumotlari boʻyicha aniqlanadi. Bu maʼlumotlar mavjud boʻlmagan taqdirda, ochiq koʻllar, suv omborlari va yirik daryolarning donador va prizmatik muzlardan tuzilgan muz qoplamini qabul qilinishiga yoʻl qoʻyiladi.

Muz qoplamining yuqori qismida joylashgan donador muzning qatlam qalinligi, prizmatik muz qatlami qalinligining 1:4 nisbati kabi boʻlishi kerak.

R_c va R_f miqdorlar ishonchlilik ehtimoli II va III sinf gidrotexnika inshootlari uchun muz yuklanishlarini hisoblashlarda α =0,95 deb, I sinf gidrotexnika inshootlari uchun muvofiq ravishdagi asoslashlar boʻlganda, katta ishonchlilik ehtimoli tayinlanishi, biroq α=0,99 dan ortiq boʻlmagan miqdorda boʻlishi lozim.

Daryo muz qoplamining birinchi siljishida, mazkur SHNQning 118 va 119-formulalari orqali aniqlangan R_c va R_f qiymatlarni ularni Markaziy Osiyo daryolari uchun (α=0,95 boʻlganda) 0,45 koeffitsiyentiga koʻpaytirish yoʻli bilan kamaytirilishi lozim.

2-§. Gidrotexnika inshootlariga muz maydonlaridan boʻladigan yuklanishlar

67. Harakatlanayotgan muz maydonlaridan vertikal old yoqqa ega boʻlgan gidrotexnika inshootiga yuklanishni quyidagicha aniqlanishi lozim:

old yogʻi uchburchak, koʻpburchak yoki silindrik chizmaga ega boʻlgan alohida turgan tayanchga F_s.r, MN quyidagi formula orqali aniqlanadi:

(121)

uzunasiga boʻlgan gidrotexnika inshootining boʻlimiga (36-rasm) F_c.w, MN, quyidagi formula orqali aniqlanadi:

(122)

bu yerda:

V — kuzatishlar maʼlumotlari boʻyicha aniqlanuvchi muz maydonining harakat tezligi, m/s ular mavjud boʻlmagan taqdirda uni quyidagilarga teng deb olinadi:

daryolar uchun — suv oqimi tezligi;

suv omborlari uchun — vaqtning hisobiy davridagi 1 foiz taʼminlanganlik bilan shamol tezligining 3 foiz miqdori;

m — mazkur SHNQning 36-jadvali boʻyicha qabul qilinuvchi tarxdagi tayanch shakli koeffitsiyenti;

A — kuzatishlar boʻyicha 1 foiz taʼminlanganlik bilan aniqlanuvchi muz maydonining maksimal maydoni, m² (yoki bir-biriga bosim beruvchi bir nechta muz maydonlarining jami maydoni);

k_b — mazkur SHNQning 37-jadvali orqali qabul qilinuvchi koeffitsiyent;

k_v — mazkur SHNQning 38-jadvali orqali qabul qilinuvchi koeffitsiyent;

g — muz harakati sathidagi, tarxdagi tayanch old yogʻi oʻtkir burchagi yarmi, gradus (old yogʻi koʻp qirrali yoki yarimsirkul chizmali tayanch uchun g =70° deb qabul qilinadi).

35-rasm. Harakatlanayotgan muz maydonidan alohida turgan vertikal tayanchga oʻtuvchi yuklanish sxemasi

36-rasm. Harakatlanayotgan muz maydonidan gidrotexnika inshooti boʻlimiga tushuvchi yuklanish sxemasi

							36-jadval
Tarxdagi tayanchning shakl koeffitsiyenti	Old yoki quyidagi koʻrinishdagi tayanchlar uchun
	oʻtkir burchakli uchburchak tarxda 2g, gradus					Koʻp burchak yoki yarim sirkul chizmada	Toʻgʻri toʻrt-burchakli
	45	60	75	90	120	Koʻp burchak yoki yarim sirkul chizmada	Toʻgʻri toʻrt-burchakli
m	0.41	0.47	0.52	0.58	0.71	0.83	1

						37-jadval
b/h_d qiymati	0,3 va undan kam	1	3	10	20	30 va undan ortiq
k_b koeffitsiyenti	5,3	3,1	2,5	1,9	1,6	1,3

Izoh: b — muz harakati sathidagi koʻlam boʻyicha tayanch kengligi yoki gidrotexnika inshooti boʻlimi, m.

						38-jadval
ε_e, s ^-1 qiymati	10^-7 va undan kam	5·10^-5	10^-4-5·10^-4	10	5·10^-3	10^-2 va undan ortiq
k_v koeffitsiyenti	0.1	0.9	1.0	0.8	0.5	0.3

Izoh: ε_e — muzning tayanch bilan oʻzaro taʼsiri doirasida, s^-1, quyidagi formula orqali aniqlanuvchi muz deformatsiyasining samarali tezligi:

ε_e = V/k _eb, (123)

bu yerda:

k_e b/h_d< 30 boʻlganda 4 ga teng, b/h_d > 30 boʻlganda 2 ga teng qilib olinuvchi koeffitsiyent.

Bunda, F_c.p, yuklanish ushbu SHNQning 121-formulasi boʻyicha aniqlanib, F_b.p, MN yuklanishdan ortiq boʻlishiga yoʻl qoʻyilmaydi. Bunda, quyidagi formula orqali aniqlanadi:

F_b.p= mk_bk_vR_cbh_d (124)

F_c.w yuklanish esa mazkur SHNQning 122-formulasi orqali aniqlanuvchi boʻlib quyidagi formula orqali aniqlanuvchi F_b.w, MN yuklanishdan katta boʻlmaydi:

F_b.w=kk_vR_cbh_d (125)

bu yerda:

k — mazkur SHNQning 39-jadvali boʻyicha qabul qilinuvchi koeffitsiyent.

Old yogʻi toʻgʻri toʻrtburchak koʻrinishidagi tayanchga muz maydoni taʼsiridan boʻladigan yuklanish ushbu SHNQning 124-formulasi orqali aniqlanishi lozim.

39-jadval

b/h qiymati

(yoki n_f / h_d)

0,3 va undan kam

30 va undan ortiq

k koeffitsiyenti

(yoki k_n)

0,9

0,8

0,6

0,5

0,4

R_c va h_d — belgilanishlar 64 va 65-bandlar kabi boʻlishi kerak.

68. Harakatlanayotgan muz maydonini alohida turgan konus koʻrinishidagi tayanchga mazkur SHNQning 37-rasmiga koʻra yoki muz bilan qoʻshilib muzlash mavjud boʻlmaganda politsirkul chizmali konusli muz kesgichga taʼsiridan boʻladigan yuklanish quyidagi formula orqali aniqlanadi:

yuklanishning gorizontal tashkil etuvchisi, F_h.p, MN,

F_h.p=[k_h1 R_fh²_d + k_h2 ρgh_d d²+k_h3 ρgh_d (d²-d²_t )]k_h4 (126)

yuklanishning vertikal tashkil etuvchisini F_v.p, MN,

F_v.p =k_v1F_h.p +k_v2ρgh_d(d²-d²_t) (127)

qiya kesimli boʻlimga (38-rasm) yoki ogʻma tarzdagi old yoqli toʻgʻri toʻrtburchak kesimli alohida turgan tayanchga quyidagi formula orqali:

yuklanishning gorizontal tashkil etuvchisini F_h, MN,

F_h=0.1R_fbh_dtgβ; (128)

yuklanishning vertikal tashkil etuvchisini F_v, MN,

F_v= F_hctgβ, (129)

bu yerda:

k_h1, k_h2 — mazkur SHNQning 40-jadvali boʻyicha qabul qilinuvchi koeffitsiyentlar;

k_h.3,k_h.4,k_v.1,k_v.2 — ushbu SHNQning 41-jadvali boʻyicha qabul qilinuvchi koeffitsiyentlar;

ρ — suvning zichligi, kg/m

;

g — 9.81 m/s

ga teng boʻlgan erkin tushish tezlanishi;

d — muz taʼsiri sathidagi konus diametri, m;

d_t — konusning yuqori diametri, m;

β — gorizontga nisbatan konus tashkil etuvchi ogʻma burchagi (qiya kesimli gidrotexnika inshooti old yogʻi), grad;

R_f, h_d va b — belgilanishlar 60, 61 va 63-bandlarda keltirilgan.

37-rasm. Harakatlanuvchi muz maydonidan alohida turgan konus tarzidagi tayanchga beriladigan yuklanish

38-rasm. Harakatlanayotgan muz maydonidan qiya kesimli gidrotexnika inshootiga beriladigan yuklanish

							40-jadval
qiymati	0.1	0,5	1	5	10	25	50	100
k_h.1 koeffitsiyentlari	1,6	1,6	1,7	1,9	2,1	2,5	2,9	3,5
k_h.2	0,31	0,24	0,21	0,11	0,08	0,05	0,02	0,02

						41-jadval
β, grad qiymati	20	30	40	50	60	70
k_h3 koeffitsiyentlari	0.25	0.27	0.31	0.36	0.46	0.67
k_h4	0.7	0,9	1.3	1.8	2.6	5.3
k_v1	2.2	1.6	1.1	0.8	0.5	0.3
k_v2	0.041	0.042	0.039	0.034	0.026	0.017

Izoh: ushbu jadvalda keltirilganlar muz va gidrotexnika inshooti orasidagi ishqalanish koeffitsiyentiga muvofiq boʻlib, 0,15 ga teng.

69. Harakatlanuvchi muz maydoni taʼsiridan vertikal ustunlar majmuasidan iborat gidrotexnika inshootiga boʻladigan yuklanish F_p, MN (mazkur SHNQning 39-rasmi) quyidagi formula orqali aniqlanishi lozim:

F_p= n_tK₁K₂F_b.p, (130)

bu yerda:

n_t — gidrotexnika inshootida boʻlgan ustunlarning umumiy soni;

K_{1 —}quyidagi formula orqali aniqlanuvchi koeffitsiyent:

K₁=0,83 + 0.17n_t^−1/2; (131)

K₂ — mazkur SHNQning 42-jadvali boʻyicha qabul qilinuvchi koeffitsiyent

h_d,F_b.p,b i k — belgilanishlar mazkur SHNQning 61 va 63-bandlarida keltirilgan.

39-rasm. Harakatlanayotgan muz maydonining vertikal ustunlar tizimidan iborat boʻlgan gidrotexnika inshootiga beriladigan yuklanishi sxemasi

			42-jadval
b/a qiymati	0,1 va undan kam	0,5	1
K₂ koeffitsiyent	1

bu yerda:

a — ustunlar qadami, m;

k_n — 39-jadval boʻyicha qabul qilinuvchi (n_fb) / h_d boʻlgandagi koeffitsiyenti;

n_f — gidrotexnika inshooti old koʻlami boʻylab birinchi qatordagi ustunlar soni.

Mazkur SHNQning 132-formulasi boʻyicha aniqlanuvchi koeffitsiyent qiymatlari K₁ muzning bir oʻqi boʻyicha siqilishidagi 0,2 ga teng boʻlgan mustahkamlikka muvofiq boʻlishi lozim.

70. Harakatdan toʻxtagan muz maydonining suv oqimi va shamol taʼsirida gidrotexnika inshootiga uyulib kelgan tarzda taʼsiridan boʻladigan yuklanish F_s, MN, quyidagi formula orqali aniqlanishi lozim:

F_s= ( p_µ+ p_v+ p_i+ p_µ_.a)A, (132)

Bunda, qiymatlar p_µ, p_v, pt i p_µ.a, MPa quyidagi formulalar boʻyicha aniqlanadi:

p_µ=5·10⁻⁶V²_max; (133)

(134)

p_i= 9,2·10⁻³h_di; (135)

p_µ_{. a}= 2·10⁻⁸V²_w.max, (136)

bu yerda:

V_max — 1 foiz taʼminlanganlik bilan muz ostidagi suv oqimining maksimal tezligi, m/s;

V_w.max — 1 foiz taʼminlanganlik bilan muz siljish davridagi shamolning maksimal tezligi, m/s;

L_m — oqim yoʻnalishi boʻyicha muz maydonining oʻrtacha uzunligi boʻlib, amaliy kuzatishlar maʼlumotlari boʻyicha qabul qilinadi ular mavjud boʻlmagan taqdirda esa daryolar uchun L_m daryoning kengligini uch barobariga teng qilib olinadi, m;

i — oqim yuzasining nishabi;

h_d va A — belgilanishlar ham mazkur SHNQning 65 va 67-bandlarida belgilanganidek boʻladi.

Bunda, mazkur SHNQning 133-formulasi orqali aniqlangan F_s yuklanish ushbu SHNQning 125-formulasi boʻyicha aniqlangan k_v = 0.1 boʻlgandagi F_b.w yuklanishdan ortiq boʻlishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

Muz maydonining hisobiy kengligi amaliy kuzatishlar maʼlumotlari boʻyicha qabul qilinadi hamda zatvorlar yoki shu kabi gidrotexnika inshootlari uchun inshootning ustunlar oraligʻi (qulochi) kengligidan ortiq boʻlishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

71. Mazkur SHNQning 63 — 66-bandlariga muvofiq aniqlangan teng taʼsir etuvchi muz yuklanishi berilishi nuqtasini suvning hisob sathidan qish davrida 0.2h_d, bahorgi muz siljish davrida esa 0.4h_d miqdorga past holda qabul qilinishi lozim.

3-§. Gidrotexnika inshootlariga yalpi muz qoplamidan uning haroratli kengayishidagi boʻladigan yuklanishlar

72. Muz qoplamidan uning harorati ortishidan boʻladigan gorizontal chiziqli yuklanishni q, MN/m (uzunasiga ketgan gidrotexnika inshootining koʻlami boʻyicha 1 m uzunligiga) bir necha yillar davomida koʻrib chiqiluvchi maʼlumotlarning eng katta qiymatiga teng qilib olinishi lozim.

q qiymat mazkur SHNQning 40-rasmi boʻyicha havo haroratining oʻzgarishlarining berilgan qiymatlarida

Dq, °C va ularga muvofiq ravishda muzning haqiqiy va keltirilgan qalinliklari h_c, m va h_red, m boʻyicha aniqlanadi.

40-rasm. Chiziqli yuklanish q qiymatlari grafigi

D q qiymat har qaysi yil uchun koʻrib chiqilayotgan qator yillar (30 yil va undan ortiq) oʻzgarishlarning 5 h dan 2,0 d gacha boʻlgan muzlab turgan davrlarni kuzatish maʼlumotlari boʻyicha haroratlar borishi grafigi boʻyicha tanlanadi.

h_c qiymatlar harorat oʻzgarishi vaqti mobaynidagi muzning oʻrtacha qalinligiga teng qilib olinadi.

h_red, m, quyidagi formula orqali aniqlanishi lozim:

h_red=h_c+1,43h_s+h_r, (137)

bu yerda:

h_s — harorat oʻzgarishi vaqtidagi qorning oʻrtacha qalinligi, m;

h_r — muzning qoʻshimcha qalinligi, m mazkur SHNQning 43-jadvali boʻyicha qabul qilinadi.

			43-jadval
Harorat oʻzgarishi paytidagi shamolning oʻrtacha tezligi V_w,m/s	Oʻzgarish vaqti mobaynidagi havoning oʻrtacha haroratidagi q_d, °C muzning qoʻshimcha qalinligi h_r, m
	0	-10	-20
0	0.57	0.46	0.39
2.5	0.32	0.26	0.22
5	0.16	0.14	0.12
10	0.05	0.05	0.05
20	0.01	0.01	0.01

73. Muz qoplami taʼsiridan boʻladigan yuklanish alohida turgan gidrotexnika inshooti uchun F_t, MN quyidagi formula orqali aniqlanishi lozim:

F_t=k_lqb, (138)

bu yerda:

k_l — 44-jadval boʻyicha qabul qilinuvchi koeffitsiyent;

b va q — belgilanishlar mazkur SHNQning 64 va 69-bandlari kabi boʻladi.

Bunda, mazkur SHNQning 138-formulasi boʻyicha aniqlangan F_t yuklanish, quyidagi formula orqali aniqlanuvchi F_t.b, MN yuklanishdan ortiq boʻlishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

F_t.b=R_cbh_c, (139)

bu yerda:

R_c — belgilanish mazkur SHNQning 60-bandi kabi boʻladi.

						44-jadval
L/b qiymat	1	5	15	25	50	75	100
k_l koeffitsiyenti	1	2	4	6	10	14	17

L — alohida turgan gidrotexnika inshootidan qirgʻoqqacha yoki uzunasiga ketgan gidrotexnika inshootigacha boʻlgan masofa, m.

74. Mazkur SHNQning 71 va 72-bandlariga muvofiq aniqlangan muzning teng taʼsir etuvchi yuklanishi berilish nuqtasini suvning hisob sathidan 0.25h_c miqdorga past qilib qabul qilish lozim.

4-§. Muz va qorlarning toʻplanib qolishidagi muz massalaridan gidrotexnika inshootlariga boʻladigan yuklanishlar

75. Toʻplangan harakatdagi muz massalaridan alohida turgan tayanchga boʻladigan yuklanishni

, MN quyidagi formula orqali aniqlanadi:

F_b_.i= 0.5mR_b_.ibh_b_.i, (140)

bu yerda:

R_b.i — amaliy kuzatishlar maʼlumotlari boʻyicha aniqlanuvchi toʻplanib kelgan muz massasi ezilishga boʻlgan meʼyoriy qarshiligi ular mavjud boʻlmagan taqdirda 0,25 MPa ga teng qilib olinishiga yoʻl qoʻyiladi.

h_b.i — amaliy kuzatishlar maʼlumotlari boʻyicha aniqlanuvchi toʻplanib qolgan muz massasi hisobiy qalinligi, ular mavjud boʻlmagan taqdirda quyidagi formula orqali:

h_b_.i= a_i N_b_.i, (141)

— ushbu SHNQning 45-jadvali boʻyicha qabul qilinuvchi koeffitsiyent;

N_b.i — muzlarni toʻplanib yurish davri suvning maksimal sarfidagi muz toʻplamlari usti boʻyicha daryoning oʻrtacha chuqurligi, m.

m, b — belgilanish mazkur SHNQning 63-bandi kabi boʻladi.

						45-jadval
N_b_.i qiymat	3	5	10	15	20	25
a_i koeffitsiyenti	0.85	0.75	0.45	0.40	0.35	0.28

76. Toʻplangan harakatdagi muz va muzlab ulgurmagan qor massalarining alohida turgan tayanchga boʻladigan yuklanishlari F_b.j, MN quyidagi formula orqali aniqlanadi:

F_b_.j=m R_b_.jbh_j, (142)

bu yerda:

R_b_.j — muz va qor toʻplamining ezilishga boʻlgan meʼyoriy qarshiligi MPa boʻlib, amaliy kuzatishlar maʼlumotlari boʻyicha aniqlanishi, ular mavjud boʻlmagan taqdirda 0,12 MPa ga teng qilib olinishiga yoʻl qoʻyiladi;

h_j — amaliy kuzatishlar maʼlumotlari boʻyicha aniqlanuvchi, muz-qor toʻplamining hisobiy qalinligi, m ular mavjud boʻlmagan taqdirda muz-qor toʻplanishi davri suv sarfidagi oqimning oʻrtacha chuqurligining 0,8 ga teng qilib olishga yoʻl qoʻyiladi;

m, b — belgilanishi 67-bandi kabi boʻladi.

5-§. Gidrotexnika inshootiga muzlab yopishgan muz qoplamining suv sathi oʻzgarishidagi yuklanishi

77. Gidrotexnika inshootiga muzlab yopishgan muz qoplamining suv sathi oʻzgarishidagi keltiradigan vertikal chiziqli yuklanishini (gidrotexnika inshooti koʻlami boʻyicha 1 m uzunlikka)f_d, MN/m (mazkur SHNQning 41-rasmi) quyidagi formula orqali aniqlanishi lozim:

(143)

bu yerda:

h_o — suv sathining oʻzgarishi, m bu yerda:

h_{max —}1 foiz taʼminlanganlik bilan muz qoplamining maksimal qalinligi, m.

41-rasm. Gidrotexnika inshootiga muzlab yopishgan qoplamning, suv sathini oʻzgarishidagi (UV), gidrotexnika inshootiga beradigan yuklanish sxemasi:

a — UV — suv sathining pasayishida; b — UV — suv sathining koʻtarilishida; UVL — batamom muzlashdagi suv sathi

Bunda, mazkur SHNQning 143-formulasi boʻyicha aniqlangan yuklanish f_d, quyidagi formula orqali aniqlanuvchi f_d.lim, MN/m yuklanishdan katta boʻlishiga yoʻl qoʻyilmaydi:

(144)

bu yerda:

σ_s.lim — egiluvchi muz qoplamining siqilgan qatlamidagi chegaraviy kuchlanish MPa boʻlib, muz qoplamining pastki qatlami uchun 0 °S harorat ostida suv sathini pasayishi yoki muz qoplamining ustki qatlami uchun t_u harorat ostida suv sathining koʻtarilishi holatlarida (c_i + Δ_i) kabi aniqlanadi;

σ_t.lim — egilayotgan muz qoplamining choʻzilgan qatlamidagi chegaraviy kuchlanish MPa boʻlib, muz qatlamining yuqori qatlami uchun suv sathining pasayishi taqdirda t_u harorat ostida σ yoki muz qatlamining pastki qatlami uchun 0 °S harorat ostida suv sathining koʻtarilishda) 0.3 (c_i + Δ_i) kabi aniqlanadi;

c_i, Δ_i, t_u va t_b — belgilanishlar mazkur SHNQning 64-bandi kabi boʻladi.

78. Suv sathining oʻzgarishida muzlab yopishgan muz qoplamidan uzunasiga ketgan gidrotexnika inshootining 1 m qismidan qabul qilingan kuch momenti M_l, MN×m/m mazkur SHNQning 41-rasmiga koʻra quyidagi formula orqali aniqlanadi:

(145)

bu yerda:

h_o, h_max — belgilashlar mazkur SHNQning 73-bandi kabi boʻladi.

Bunda, mazkur SHNQning 145-formulasi boʻyicha aniqlangan kuch momenti M_l quyidagi formula orqali aniqlanuvchi M_l.lim, MN×m/m momentdan ortiq boʻlishiga yoʻl qoʻyilmaydi:

(146)

bu yerda:

σ_s.lim, σ_t.lim — belgilashlar mazkur SHNQning 73-bandi kabi boʻladi.

79. Suv sathining oʻzgarishidagi alohida turgan tayanchga yoki qoqilgan qoziq ustunlar dastasiga gidrotexnika inshootiga muzlab yopishgan muz qoplamidan boʻladigan yuklanish F_d.p mazkur SHNQning 42-rasmiga koʻra quyidagi formula orqali aniqlanishi lozim:

F_d_.p=k_fR_fh²_max, (147)

bu yerda:

k_f — quyidagi formula orqali aniqlanuvchi koeffitsiyent:

k_f=0.6 +0,15D/h_max, (148)

bu yerda:

D — tayanch yoki qoqilgan qoziq ustunlarning koʻndalang kesimi (diametri), m;

R_fva h_max — belgilanishlar mazkur SHNQning 64 va 77-bandlari kabi boʻladi.

Tayanchning tarxdagi b va c, m tomonlar asosidagi toʻgʻri toʻrtburchak shaklida yoki ustunlar tizimidan tashkil topgan gidrotexnika inshooti uchun yoki tayanch qismi tashqi qamrovlari b va c, m muz taʼsir sathida boʻlgan qoqilgan qoziq ustunlar dastagi uchun (m) deb qabul qilinishiga yoʻl qoʻyiladi.

42-rasm. Alohida turgan tayanchga muzlab yopishgan qoplamning suv sathi oʻzgarishidagi koʻrsatadigan yuklanishi

a — suv sathi kamayishida; b — suv sathi ortishida

80. Vertikal ustunlar majmuasidan tuzilgan gidrotexnika inshooti tayanchlariga muzlab yopishgan muz qoplamining suv sathi oʻzgarishidagi yuklanishi F_d_.f, MN (43-rasm) quyidagi formula orqali aniqlanishi lozim:

F_d_.f=K F_d_.p, (149)

bu yerda:

k — ustunlar uchun K_k koeffitsiyentlari hosilasi sifatida aniqlanuvchi koeffitsiyent mazkur SHNQning 44-rasmi grafigi boʻyicha a_k,b va h_max berilgan qiymatlarida qabul qilinuvchi.

a_k — erkin tanlangan asosiy ustunining oʻqigacha boʻlgan masofa (43-rasmda keltirilgan), m;

b, n_t, h_max va F_d._p — belgilashlar mazkur SHNQning 67, 69, 77 va 79-bandlari kabi belgilanishi lozim.

43-rasm. Vertikal ustunlar majmuasidan iborat gidrotexnika inshootiga muzlab yopishgan muz qoplamini suv sathi koʻtarilishidagi yuklanishi sxemasi (suv sathi pasayishida kuch pastga qaragan boʻladi)

44-rasm. K_k koeffitsiyentining qiymatlari chizmasi

SHNQ 2.06.04-21 “Gidrotexnika inshootlariga boʻladigan yuklanish va taʼsirlar” shaharsozlik normalari va qoidalariga
1-ILOVA

Ochiq va oʻralgan akvatoriyalarda toʻlqin elementlarini aniqlash

1. Ochiq va oʻralgan akvatoriyalarda toʻlqin elementlarini aniqlashda toʻlqin vujudga keltiruvchi omillar hisobga olinishi (shamol tezligi uning qiymati va yoʻnalishi, suv yuzasida shamolning uzluksiz harakatining davomiyligi, shamol qamrovidagi akvatoriyaning oʻlchami va shakllari, suv sathini oʻzgarib turishi, suv ombori tubining tuzilishi va chuqurligi) lozim.

2. Suvning hisob sathi va shamolning tavsiflari bir qator koʻp yillik muzsiz mavsumlardagi kuzatuvlarga statistik ishlov berish natijalari boʻyicha aniqlanishi lozim (kamida 25 yil), bunda suvning hisobiy sathlari haydalish, mavsumiy va sathlarning yillik oʻzgarishini hisobga olingani holda aniqlanishi lozim.

3. Toʻlqin elementlari hisoblari suv omborining quyidagi chuqurliklar boʻyicha doiralarga boʻlinishini hisobga olgan holda amalga oshirilishi lozim:

chuqur suv —

chuqurlikda. Bunda, suv tubi toʻlqinlarning asosiy tavsifnomalariga taʼsir koʻrsatmaydi;

sayoz suv —

chuqurlikda. Bunda, suv tubi toʻlqinlar rivojiga va asosiy tavsifnomalariga taʼsir etadi;

qirgʻoqqa uriluvchi — d_cr dan d_cr.u gacha boʻlgan chuqurlik, suv toʻlqinlari buzilishi boshlanish va tugallanish doirasi;

suv gorizont sathi — d_cr.u dan kam chuqurlik. Bunda, parchalangan toʻlqinlardan boʻlgan oqim davriy ravishda qirgʻoqqa urilib turadi.

4. Gidrotexnika inshootlari va ular elementlarining turgʻunligi va mustahkamligini majmuadagi toʻlqinlar balandliklarining hisobiy taʼminlanganligi quyidagi 1-jadval orqali aniqlanishi lozim.

	1-jadval
Gidrotexnik inshootlari	Majmuadagi toʻlqin balandligi hisobiy taʼminlanganligi, foiz
Vertikal kesimli gidrotexnika inshootlari
Ikki yoki ochiq va quyidagi sinfga mansub toʻsiqlar	1
I	1
II	5
III, IV	13
Quyidagi sinfga mansub qirgʻoq mahkamlash gidrotexnika inshootlari:
I, II	1
III, IV	5
Qiya kesimli mahkamlanishlar bilan boʻlgan chegaralovchi gidrotexnika inshootlari:
Beton plitalar bilan	1
Tosh yotqizilgan oddiy yoki shakldor massivlar bilan	2

Izohlar:

1. Gidrotexnika inshootlariga boʻladigan yuklanishlarini aniqlashda

majmuadagi berilgan taʼminlangan toʻlqin balandligini hi va oʻrtacha toʻlqin uzunligini

deb olinishi, ikki yogʻi ochiq qurilmalar uchun hisobiy toʻlqin uzunligining 0,8 dan chegaralarda oʻzgarishidagi toʻlqin maksimal taʼsiri aniqlanadi.

2. Tizimdagi toʻlqinlar hisobiy balandligini taʼminlanishi quyidagicha qabul qilinishi lozim:

bandargoh akvatoriyalarining himoyalanganligini aniqlashda ...... 5 foiz;

toʻlqinlar qirgʻoqqa kelishini aniqlashda ......... 1 foiz.

3. Ochiq akvatoriyalarda quriluvchi ikki yogʻi ochiq gidrotexnika inshootlarining balandlik belgilarini tayinlanishida, tizimda toʻlqinlar balandliklarini hisobiy taʼminlanishini tegishli asoslash bilan 0,1 foiz deb qabul qilinishiga yoʻl qoʻyiladi.

Suvning hisobiy sathlari

5. Sathlarning hisobiy taʼminlanganligi kunidagi yillar muzsiz davri eng yuqori sathlaridan ortiq boʻlmasligi (1 foiz 100 yilda 1-marta, II va III sinf uchun — 5 foiz 20 yilda 1-marta, IV sinf uchun esa 10 foiz 10 yilda 1-marta) lozim.

6. Shamol bosib kelish balandligi Δh_set, m amaliy kuzatishlar maʼlumotlari asosida, ular mavjud boʻlmagan taqdirda esa (tubning doimiy chuqurligidagi d qirgʻoq chizigʻi shaklini hisobga olmagan holda) ketma-ketlikda yaqinlashish uslubi orqali quyidagi formula orqali aniqlashga yoʻl qoʻyiladi:

(150)

bu yerda:

a_w — suv omborining uzunasiga boʻlgan oʻqi bilan shamol yoʻnalishi orasidagi burchak, gradus;

V_w — shamolning hisobiy tezligi;

L — quvish, m;

k_w — 2-jadval boʻyicha qabul qilinuvchi koeffitsiyent.

				2-jadval
Shamol tezligi V_w, m/s	20	30	40	50
kw·10⁶	2,1	3	3,9	4,8

Shamolning hisobiy tavsifnomalari

7. Shamol toʻlqinlari elementlari va shamol bosib kelishini aniqlashda gidrotexnika inshootlarining quyidagi sinflari uchun hisobiy boʻron taʼminlanishlari I, II sinf uchun — 2 foiz (50 yilda 1-marta) va III, IV sinf uchun — 4 foiz (25 yilda 1-marta) qilib olinishi lozim.

I va II sinf gidrotexnika inshootlari uchun hisobiy boʻron taʼminlanishlari 1 foiz (100 yilda 1-marta) asoslashlar bilan qabul qilinishi lozim.

8. Suv sathi taʼminlanishi bilan shamol tezligini taʼminlanishi bir turdaligi, I va II sinf inshootlari uchun suv omborlarining moʻtadil toʻgʻonli bosimda (MTB) 5 va 7-bandlarga muvofiq qabul qilinishi va amaliy kuzatishlar maʼlumotlari asosida aniqlanishi kerak.

9. Suv omborining yuzasi ustidagi 10 m balandlikdagi shamolning hisobiy tezligi V_w, m/s, quyidagi formula orqali aniqlanadi:

V_w=k_flk_lV_l, (151)

bu yerda:

V_l — Vl — yer yuzasidan 10 m balandlikdagi shamol tezligi (suv omborining) boʻlib, oʻrtacha qiymatga keltirish va taʼminlashning 10-minutli oraligʻiga muvofiq ravishda 7-band boʻyicha qabul qilinadi, kfl — flyuger boʻyicha oʻlchangan shamol tezliklari boʻyicha berilganlarni hisoblash koeffitsiyenti boʻlib quyidagi formula orqali aniqlanadi:

biroq, 1 dan ortiq emas;

k_{l —}xos boʻlgan 20 km gacha masofaga choʻzilgan suv omborlari uchun (shu jumladan loyihalashtiriluvchi) tezlikni suv yuzasi sharoitlariga keltirish koeffitsiyenti boʻlib, quyidagicha qabul qilinadi:

tekis suv yuzasi, tekis qumli (qirgʻoq boʻylari qum tepalari va boshqalar) yoki qor bilan qoplangan yerlar ustidagi shamol tezligi oʻzgarishida V_l birga teng qilib;

shamol yuklanishlari va ularga qoʻshimchalar bilan oʻrnatiluvchi A, V yoki S turidagi joylar ustidagi shamol tezligini oʻzgarishida 3-jadval boʻyicha aniqlanadi.

			3-jadval
Shamol tezligi, V_l, m/s	Joy turlaridagi k_l koeffitsiyenti qiymati
Shamol tezligi, V_l, m/s	A	V	S
10	1.1	1.3	1.47
15	1.1	1.28	1.44
20	1.09	1.26	1.42
25	1.09	1.25	1.39
30	1.09	1.24	1.38
35	1.09	1.22	1.36
40	1.08	1.21	1.34

10. Toʻlqin elementlarini avvaldan aniqlashda, shamolning berilgan hisobiy tezligi V_w, m/s uchun tezlashish oʻrtacha qiymatini, m, quyidagi formula orqali aniqlashga yoʻl qoʻyiladi:

bu yerda:

k_vis — 5·10¹¹ ga teng qilib olinuvchi koeffitsiyent;

v — 10^-5 m²/s ga teng qilib olinuvchi, havoning kinematik qovushqoqlik koeffitsiyenti.

Chegaraviy tezlashish qiymatini L_u, m, shamolning berilgan hisobiy tezligi uchun V_w, m/s quyidagi 4-jadval boʻyicha qabul qilinishiga yoʻl qoʻyiladi.

					4-jadval
Shamol tezligi V_w, m/s	20	25	30	40	50
Chegaraviy tezlashish qiymati L_u·10^-3, m/s	1600	1200	600	200	100

11. 100 km dan kam boʻlgan tezlashishlardagi shamolning hisobiy tezliklarini, shamol tezliklarini har yilgi maksimal tezliklarini, ular davomiyligini hisobga olmagan holdagi kuzatishlar maʼlumotlari boʻyicha aniqlashga yoʻl qoʻyiladi.

12. 100 km dan ortiq boʻlgan tezlashishlardagi shamolning hisobiy tezliklari, ularni fazoviy taqsimlanishlarini hisobga olgan holda mazkur SHNQning 2-ilovasiga asosan aniqlanadi.

Chuqur suv doirasidagi toʻlqin elementlari

13. Chuqur suv doirasidagi oʻrtacha balandlik

, m va oʻrtacha toʻlqin davri

, 1-rasmdagi yuqori bukuvchi egri chizigʻi boʻyicha aniqlanadi.

Oʻlchamsiz kattaliklar qiymatlari gt/V_w va gL/ va yuqori aylanib oʻtish egri chizigʻi boʻyicha

qiymatlarini aniqlash va ularning kichik miqdorlari boʻyicha toʻlqinlarning oʻrtacha balandligini aniqlanishi va oʻrtacha toʻlqin davri qabul qilinnishi lozim.

ning maʼlum qiymatida toʻlqinning oʻrtacha uzunligi

m quyidagi formula orqali aniqlanadi:

(153)

Toʻlqinlar tezlashishi boʻyicha shamolning oʻzgaruvchan tezliklarida,

ni shamol tezligining doimiy qiymatlari bilan boʻlgan qismlar uchun toʻlqin balandliklarini ketma-ketlikda aniqlash natijalari boʻyicha qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi.

14. Qirgʻoq chizigʻining murakkab shakllarida oʻrtacha toʻlqin balandligi , m quyidagi formula orqali aniqlanishi lozim:

(154)

Bunda, h_n, m (n=1; ±2; ±3; ±4 boʻlganda) toʻlqinlar oʻrtacha balandligi 1-rasmga muvofiq shamol yoʻnalishiga mos tushuvchi asosiy nur yoʻnalishiga boʻlgan shamolning hisobiy tezligi va L_n, m, nurlar proyeksiyalari boʻyicha qabul qilinishi lozim.

Nurlar hisobiy nuqtadan qirgʻoq chizigʻi bilan kesishguncha asosiy nurdan ±22,5 oraliq bilan oʻtkaziladi.

Hisobiy toʻgʻon chizigʻi oldida 22,5 gradusdan kam burchak oʻlchamlariga ega boʻlgan hamda burchak oʻlchamlari yigʻindisi 22,5 gradusdan katta boʻlgan orolchalar koʻrinishidagi koʻp sonli toʻsiqlar mavjud boʻlganda, n boʻlimdagi oʻrtacha toʻlqin balandligi

, m, quyidagi formula orqali aniqlanishi lozim:

(155)

bunda,

— nur yoʻnalishidan ±11,25 gradus oraliqda tayinlanuvchi n — boʻlim doiralarida 22,5 gradus (i=1,2,3....k_n; j=1,2,3,.....l_n), burchakka taalluqli boʻlgan qoʻshni toʻsiqlar j — oraligʻi va i — toʻsiqlarning muvofiq ravishdagi burchakli oʻlchamlari;

m oʻrtacha toʻlqin balandliklari shamolning hisobiy tezligi va shamol yoʻnalishi L_ni, L_nj, m nurlar proyeksiyasiga teng boʻlgan tezlashish L boʻyicha 1-rasmga binoan aniqlanadi. L_ni va L_nj nurlar muvofiq ravishda hisobiy nuqtadan i — toʻsiq yoki j — oraliqdagi shamol ostidagi qirgʻoqni kesishishigacha boʻlgan masofaga teng.

Toʻlqinlarning oʻrtacha davri oʻlchamsiz maʼlum kattalikda

1-rasmga muvofiq qabul qilinuvchi

oʻlchamsiz miqdor boʻyicha aniqlanadi.

Toʻlqinlarning oʻrtacha uzunliklari (153) formula orqali aniqlanishi lozim.

Agar miqdor L_max/ L_min ³ 2 boʻlsa, qirgʻoq chizigʻi shakli murakkab deb qabul qilinishi, bunda L_max va L_min — muvofiq ravishda ±45 gradusdagi boʻlimda hisobiy nuqtali shamol yoʻnalishidan shamol ostidagi qirgʻoq bilan kesishguncha oʻtkazilgan mos ravishdagi eng katta va eng kichik nurlar aniqlanishi zarur.

15. h_d.i, m majmuada 1 foiz taʼminlangan toʻlqin balandligi mazkur ilovaning 2-rasm grafiklari orqali gL/ oʻlchamsiz kattalik uchun qabul qilinuvchi k_i koeffitsiyentga oʻrtacha toʻlqin balandligini koʻpaytirish orqali aniqlanadi. Qirgʻoq chizigʻining murakkab shakllarida gL/ qiymat

va 1-rasmdagi yuqori bukuvchi egri chiziq boʻyicha qabul qilinishi lozim.

1, 2, 4 foiz tartib boʻyicha taʼminlanganlik bilan toʻlqin elementlari amaliy maʼlumotlar boʻyicha aniqlangan taqsimlanish funksiyalari boʻyicha qabul boʻlmagan yoki yetarli boʻlmagan taqdirda esa sinoptik xaritalarni tahlil qilish natijalari boʻyicha qabul qilinishi lozim (mazkur SHNQning 2-ilovasida keltirgan).

2-rasm. k_i koeffitsiyenti qiymatlari grafiklari

16. Toʻlqin oʻrkachini hisobiy sathdan η_c, m ortishi, η_c/h_i (mazkur ilovaning 3-rasm) oʻlchamsiz kattalik boʻyicha berilgan ushbu

uchun,

ga teng deb qabul qilgan holda aniqlanadi.

3-rasm. η_c/h_i sayoz suv va η_c,sur/h_i qirgʻoqqa uriluvchi toʻlqin doiralarida qiymatlarni aniqlash uchun grafiklar

Sayoz suv doiralarida toʻlqin elementlari

17. i foiz taʼminlangan toʻlqin balandliklari h_i, m sayoz suv doirasida tubning 0,002 va undan ortiq nishabligida quyidagi formula orqali aniqlanadi:

h_i=k_tk_rk_lk_ih_d (156)

bu yerda:

k_t — transformatsiya koeffitsiyenti;

k_r — refraksiya koeffitsiyenti;

k_l — yoʻqotishlarning yigʻilgan koeffitsiyenti.

k_t, k_r va k_l koeffitsiyentlar ushbu SHNQning 18-bandi boʻyicha aniqlanadi.

Chuqur suv doirasidan sayoz suv doirasiga oʻtuvchi toʻlqin uzunligi 4-rasm boʻyicha berilgan

, oʻlchamsiz kattaliklarda aniqlanadi. Bunda, toʻlqinlar davri chuqur suv doirasidagi toʻlqinlar davriga teng qilib olinadi.

4-rasm.

qiymatlarini sayoz suv va

qirgʻoqqa uriluvchi toʻlqin doiralarida aniqlash grafigi

Toʻlqin oʻrkachini

, m hisob sathidan ortishi

oʻlchamsiz miqdorlar uchun, 3-rasm boʻyicha aniqlanadi.

18. Transformatsiya koeffitsiyenti 1-rasm grafigi boʻyicha aniqlanadi. Refraksiya koeffitsiyenti quyidagi formula boʻyicha aniqlanishi lozim:

(157)

bu yerda:

a_d — chuqur suv doirasida, yonma-yon toʻlqin nurlari orasidagi masofa, m;

a — sayoz suv doirasida berilgan nuqta orqali oʻtuvchi chiziq boʻyicha xuddi oʻsha nurlar orasidagi masofa, m

5-rasm. Aniqlash uchun grafiklar: 1 — k_t koeffitsiyentni, 2, 3 va 4 —

miqdorni

Chuqur suv doirasida refraksiya tarxida toʻlqinlar nurlari toʻlqinlar tarqalishi berilgan yoʻnalishi boʻyicha qabul qilinadi, sayoz suv doirasida esa ularni 6-rasm grafiklariga muvofiq sxema bilan davom ettiriladi.

Umumlashtirilgan yoʻqotishlar koeffitsiyenti k_l

miqdorni berilgan qiymatlari boʻyicha va i tubning nishabning berilgan qiymatlarida aniqlanishi lozim (5-jadval), tubning 0,03 va undan ortiq nishabligida yoʻqotishlar umumlashtirilgan koeffitsiyentini bir butunga teng deb qabul qilinadi.

		5-jadval
nisbiy chuqurlik	k_i koeffitsiyentining i tubning nishabligidagi qiymatlari
nisbiy chuqurlik	0,025	0,02 — 0,002
0,01	0,82	0,66
0,02	0,85	0,72
0,03	0,87	0,76
0,04	0,89	0,78
0,06	0,9	0,81
0,08	0,92	0,84
0,1	0,93	0,86
0,2	0,96	0,92
0,3	0,98	0,95
0,4	0,99	0,98
0,5 va undan ortiq	1	1

k_r koeffitsiyenti qiymatini toʻlqin nurlari uchun hisob nuqtasidan bosh nurdan 22,5 gradus oraliqda oʻtkaziluvchi refraksiya koeffitsiyentlarni aniqlash natijalari boʻyicha qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi.

6-rasm. Refraksiya tarxini tuzish uchun (a) sxema va (b) grafiklar

19. Tub nishabligi 0,001 va undan oz boʻlgan sayoz suv doiralarida toʻlqinlar oʻrtacha balandligi va oʻrtacha toʻlqin davri 1-rasm grafiklari boʻyicha aniqlanadi. gL/ va gd/ oʻlchamsiz kattaliklar boʻyicha va qiymatlar qabul qilinib, ular boʻyicha

aniqlanadi.

Tizimda 1 foiz taʼminlangan toʻlqin balandligini 2-rasm grafiklari boʻyicha qabul qilinuvchi k_ikoeffitsiyentga oʻrtacha toʻlqin balandligini koʻpaytirish orqali aniqlanadi.

oʻlchovsiz kattaliklar boʻyicha k_i koeffitsiyenti qiymatlari aniqlanadi,ulardan eng kami qabul qilinadi.

Toʻlqinlar oʻrtacha uzunligi oʻrtacha davr qiymati maʼlum boʻlgan holda mazkur SHNQning 13-bandiga muvofiq aniqlanadi.

Toʻlqin choʻqqisining hisoblangan sathdan ortishi 3-rasm boʻyicha aniqlanishi lozim.

Tubining nishabligi 0,001 va undan kam boʻlgandagi sayoz suv doirasidan tubining nishabligi 0,002 va undan ortiq boʻlgan doiraga oʻtuvchi toʻlqinlar elementini dastlabki oʻrtacha balandlik

qiymati olinadi.

Qirgʻoqqa uriluvchi toʻlqin doirasidagi toʻlqin elementlari

20. Qirgʻoqqa uriluvchi toʻlqin doirasidagi toʻlqin balandligi h_sur1foiz, m tubning berilgan i nishablari uchun 5-rasmning 2, 3 va 4-grafiklari boʻyicha aniqlanadi, bunda

oʻlchamsiz kattalik boʻyicha

qiymat aniqlanishi lozim va muvofiq ravishda h_sur1foiz aniqlanadi.

Toʻlqin uriluvchi qirgʻoq doirasida

, m, 4-a rasmning yuqori bukuvchi egri chizigʻi boʻyicha toʻlqin uzunligi, toʻlqin oʻrkachining hisob sathidan ortishi η_c,sur, m esa 3-rasmning yuqori bukuvchi egri chizigʻi boʻyicha aniqlanadi.

21. Toʻlqinning birinchi bosib kelishidagi d_cr, m kritik chuqurlik, tubning berilgan i nishablari uchun 5-rasmning 2, 3 va 4-grafiklari boʻyicha ketma-ket yaqinlashishlar uslubi bilan aniqlanishi lozim. d chuqurlikning berilgan bir qator qiymatlari boʻyicha 17 va 18-bandlariga muvofiq

kattalik aniqlanadi hamda 5-rasmning 2, 3 va 4-grafiklari boʻyicha ularga mos holdagi

qiymatlardan berilgan d chuqurliklarning soniy biriga mos keluvchi d_cr qabul qilinadi.

22. Tubning doimiy nishabligidagi oxirgi toʻlqin bosib kelishiga d_cr,u muvofiq keluvchi kritik chuqurlikni quyidagi formula orqali aniqlanadi:

(158)

bu yerda:

k_u — 6-jadval boʻyicha qabul qilinuvchi koeffitsiyent.

n — bosib kelish (shu jumladan birinchisi)

tengsizliklar bajarilgandagi n=2-, 3- va 4-tengsizliklardan qabul qilinadi:

								6-jadval
tub nishablari	0,01	0,015	0,02	0,025	0,03	0,035	0,04	0,045	0,05
k_u koeffitsiyenti	0,75	0,63	0,56	0,5	0,45	0,42	0,4	0,37	0,35

Oxirgi bosib kelish chuqurligini aniqlashda d_cr,u, k_u koeffitsiyent yoki koeffitsiyentlar koʻpaytmasi 0,35 dan kam qabul qilinmasligi lozim.

Tubning 0,35 dan kam boʻlgan nishabliklarida kritik chuqurlik qiymati d_{cr =}d_cr,udeb olinadi.

Tubning oʻzgaruvchan nishabliklarida d_cr,u doimiy nishabli tub qismlari uchun kritik chuqurliklarni ketma-ket aniqlashlar natijalari boʻyicha qabul qilishga yoʻl qoʻyiladi.

Oʻralgan akvatoriyadagi toʻlqin elementlari

23. Oʻralgan akvatoriyadagi difraksiyalangan toʻlqin balandligi h_dif, m quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi:

N_dif=k_difh_i (159)

bu yerda:

k_dif — a toʻlqinlar difraksiyasi koeffitsiyenti;

h_i — 1foiz taʼminlanganlikni dastlabki toʻlqin balandligi.

Hisobiy uzunlik sifatida akvatoriyaga kirishdagi dastlabki uzunlik olinadi.

24. Toʻlqinlar difraksiyasi koeffitsiyenti

k_dif,s yolgʻiz holdagi toʻlqin qaytargich orqali oʻralgan akvatoriya uchun (φ burchakning berilgan qiymatida, gradus, toʻlqin qaytargichning boshidan hisobiy toʻgʻon toʻsigʻida r/ va φ burchak qiymatida, gradus), 7-rasm sxema va grafiklariga muvofiq ravishda strelkalar bilan shtrixli chiziqlarga binoan qabul qilinadi.

7-rasm. k_dif koeffitsiyenti qiymatlarini aniqlash grafiklari

25. Mos holdagi toʻlqin qaytargichlar orqali oʻralgan akvatoriyada toʻlqinlar difraksiya koeffitsiyenti k_dif,squyidagi formula orqali aniqlanadi:

k_{dif,s =} k_dif,sψ_c, (160)

bu yerda:

ψ_c — d_c va k_dif,cp qiymatlari uchun 8-rasm boʻyicha qabul qilinuvchi koeffitsiyent, d_c qiymat quyidagi formula orqali aniqlanadi:

bu yerda:

l₁ va l_{2 —}toʻlqin soyasi chegarasidan (TSCH) toʻlqin difraksiyasi chegarasigacha (TDCH) boʻlgan masofa boʻlib, mazkur ilovaning 9-rasmi va grafiklar bilan strelkalar bilan shtrixli chiziqlarga binoan qabul qilinadi;

b — toʻlqin qaytargich boshlari orasidagi dastlabki toʻlqin koʻlami proyeksiyalari masofalariga teng qilib qabul qilinuvchi bandargohga chiqish kengligi, m.

8-rasm. y koeffitsiyenti qiymatlari grafiklari

9-rasm. l va l_a qiymatlarini aniqlash sxemasi (a) va grafiklari (b)

k_dif,cp koeffitsiyentining qiymati xuddi k_dif,s kabi hisobiy ustunida toʻlqinlar koʻlami bilan bosh nurning kesishish nuqtasi uchun ushbu ilovaning 24-bandiga muvofiq aniqlanadi.

Mazkur ilovaning 9-a rasmdagi sxemadagi bosh nurning holati, toʻlqin qaytargichning toʻlqin soyasi chegarasidan (TSCH) kichik burchak ostida φ_i gradus x, m, masofalarda joylashgan nuqtalar boʻyicha, quyidagi formula orqali aniqlanadi:

bu yerda:

l_a1 va l_a2 — ushbu ilovaning 9-rasm sxema va grafiklarga muvofiq qabul qilinuvchi qiymatlar.

26. Toʻlqin qaytargich bilan oʻralgan akvatoriya uchun toʻlqinlar difraksiyasi koeffitsiyenti k_dif,b quyidagi formula orqali aniqlanadi:

(163)

bu yerda:

k_dif,s1 va k_dif,s2 — toʻlqin qaytargich bosh qismlari uchun mazkur ilovaning 24-bandiga muvofiq aniqlanuvchi toʻlqinlar difraksiyasi koeffitsiyentlari.

27. Difraksiyalangan toʻlqin balandligi oʻralgan akvatoriyaning berilgan nuqtasida uning gidrotexnika inshooti va toʻsiqlardan k_dif,r, m qaytarilishini hisobga olgan holda quyidagi formula orqali aniqlanadi:

h_dif,r=(k_dif+k_ref)h_i(164)

Bu yerda:

(165)

k_dif,s — qaytaruvchi yuza toʻsiq chizigʻidagi difraksiya koeffitsiyenti;

k_r va k_p — 14-bandga muvofiq aniqlanuvchi koeffitsiyentlar;

Θ_r — toʻlqin koʻlami va qaytaruvchi yuza orasidagi burchak, gradus;

— qaytaruvchi yuzadan qaytarilgan toʻlqin nuri boʻyicha hisobiy nuqtagacha boʻlgan masofa; bunda qaytarilgan toʻlqin nuri yoʻnalishi toʻlqinlarni kelish va qaytarilish burchaklari tengligi lozimlaridan kelib chiqqan holda qabul qilinishi lozim;

k_ref,i — qaytarish koeffitsiyenti boʻlib, 7-jadval boʻyicha qabul qilinadi; qaytarish yuzasining gorizontga nisbatan 45 gradusdan ortiq boʻlgan ogʻish burchagida, qaytarish koeffitsiyentini k_ref,i =1 deb olishini lozim.

			7-jadval
/h_dif toʻlqin qiyaligi	Qaytaruvchi yuza i nishabligidagi k_ref,i qiymatlari
/h_dif toʻlqin qiyaligi	1	0,5	0,25
10	0,5	0,02	0,0
15	0,8	0,15	0,0
20	1	0,5	0,0
30	1	0,7	0,05
40	1	0,9	0,18

SHNQ 2.06.04-21 “Gidrotexnika inshootlariga boʻladigan yuklanish va taʼsirlar” shaharsozlik normalari va qoidalariga
2-ILOVA

Muzni bir oʻqli siqish bilan sinash

1-§. Namunalarini tanlash, yasash va sinovga tayyorlash

Muz namunalarini muz maydonining N qatlamlaridan ularning uzun oʻqlari kristallar oʻsish yoʻnalishiga tik yoʻnalgan boʻlishi, bunda N≥3 boʻladi.

Muz namunalari kvadrat kesimli prizmalar yoki balandligini kengligiga nisbati (diametri) 2,5 ga teng boʻlgan yumaloq kesimli silindr koʻrinishida yasaladi.

Namuna kengligi kristallografiya tadqiqotlari maʼlumotlari boʻyicha aniqlanuvchi kristallning oʻrtacha koʻndalang kesimidan kamida 10-marta ortiq boʻlishi lozim.

Namunalar oʻlchamlarini ogʻishi oʻrtachadan farqi ±1 foizdan ortishiga yoʻl qoʻyilmaydi.

Namunalar silliq va tekis boʻlib, ularda yoriqsiz, siniqsiz, teshikliksiz, gʻadir-gʻudurliklarsiz boʻlishi lozim.

Silindrik namunalarni tokar dastgohida, prizmatik namunalarni esa gorizontal — frezer dastgohida yasalishi kerak.

Prizmatik namunalar yon yoqlarini juftlashtirilgan holda ular orasidagi masofa yon qirralarini ishlanayotganda namuna eniga, tayanch yoqlarini ishlanayotganda esa namuna balandligiga teng boʻlgan holda bir oʻqqa oʻrnatilgan holda ishlov berish zarur.

Tadqiqot qilinayotgan qatlam namunalarini sinashdan oldin tajribaviy maʼlumotlar boʻyicha aniqlanuvchi qatlam harorati t_i, ostida eng kamida 1 h tutib turiladi, bular mavjud boʻlmagan taqdirda esa mazkur SHNQning 120 va 121-formulalari orqali aniqlanadi.

2-§. Asbob-uskunalar

Sinov mashinalari deformatsiya tezligini boshqariladigan mashinalar turi boʻyicha tuzilgan boʻlishlari lozim.

Mashina orqali tuziladigan eng katta yuklanish sinalayotgan namunalar uchun buziladigan yuklanishidan kamida ikki marta ortiq boʻlishi kerak.

Sinash mashinalari “yuklanish-deformatsiya” egri chizigʻini avtomatik tarzda qayd qilinishini va yuklanishni koʻpi bilan ±5 foiz xatolikda oʻlchashni taʼminlashi lozim.

3-§. Sinovlarni oʻtkazish

Namunalar uzun oʻqlar atrofida siqilishi, tadqiqot qilinuvchi qatlam namunalari t_i harorat ostida va ε_c = 3·10^-4, c^-1 ga teng qilib olinuvchi deformatsiya doimiy tezligida sinalishi zarur.

4-§. Natijalarni tahlil qilish

Buzuvchi yuklanish (bir oʻqli siqishga boʻlgan mustahkamlik) har bir namuna uchun C_j, MPa quyidagi formula orqali hisoblanadi:

bu yerda:

(Pmax)_j — “yuklanish-deformatsiya” diagrammasi boʻyicha aniqlanuvchi, j — namuna uchun buzuvchi (eng yuqori) yuklanish, MN;

f — namunaning dastlabki koʻndalang kesimi yuzasi, m².

Tadqiqot qilinayotgan qatlam namunalari seriyalarini sinov natijalari sifatida C_i ± Δ_i qabul qilinadi, bunda C_i — muzning bir oʻqqa siqishga mustahkamligini parallel aniqlashlar oʻrtacha (arifmetik) qiymati boʻlib MPa quyidagi formula orqali hisoblanadi:

(167)

bu yerda:

Δ_i va n — belgilanish mazkur SHNQning 60-bandi kabi boʻladi.

Tadqiqot qilinayotgan qatlam namunalar seriyalarini sinash natijalari grafik tarzda nuqta va bu nuqtadan yuqoriga va pastga ikkita teng kesmalar holida ajratiladi, nuqta, muzning mustahkamlik chegarasi oʻrta (arifmetik) qiymatiga, kesma esa, oʻlchovlar tasodifiy xatoligi oʻrtacha kvadratik ogʻishiga muvofiq kelishi lozim.

Chuchuk suv muzining bir oʻq boʻyicha siqilishdagi mustahkamligining (plastik buzilish holatidan moʻrt — plastik holatga oʻtishdagi) haroratga bogʻliqligi (n=5)

prizmatik muz (namuna oʻlchamlari 25x25x50sm);

donador (qorlik) muz (15x15x30 sm)